Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 8. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وبمثلِ ما قلنا في ذلك قالت علماءُ أهلِ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli âlimler de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سَلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ}: عن الخيرِ.

Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”: Hayra karşı [sağırdırlar, dilsizdirler ve kördürler].

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بن صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ}. يقولُ: لا يسمَعون الهدى، ولا يُبْصِرونه، ولا يعقِلونه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”. Şöyle der: Hidayeti işitmezler, onu görmezler ve onu akletmezler .

حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {بُكْمٌ}: هم الخُرْسُ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir haberde nakletti: {بُكْمٌ} “Dilsizdirler”: Onlar dilsizlerdir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ}: صُمٌّ عن الحقِّ فلا يسمَعونه، عُمْيٌ عن الحقِّ فلا يُبصِرونه، بُكْمٌ عن الحقِّ فلا ينطِقون به .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” kavli hakkında rivayet etti: Hakka karşı sağırdırlar, onu işitmezler; hakka karşı kördürler, onu görmezler; hakka karşı dilsizdirler, onu konuşmazlar .

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (١٨)}.

Allah'ın: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (١٨)} “Artık onlar dönmezler” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: وقولُه: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ}. إخبارٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه عن هؤلاء المنافقين الذين نعَتهم اللهُ باشترائِهم الضلالةَ بالهدَى، وصَمَمِهم عن سماعِ الخيرِ والحقِّ، وبَكَمِهمْ عن القيلِ بهما، وعَماهم عن إبصارِهما - أنهم لا يَرْجِعون إلى

Ebû Ca‘fer der ki: O'nun: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Artık onlar dönmezler” buyruğu; şânı yüce olan Allah'ın, hidayete karşılık sapıklığı satın almalarıyla, hayrı ve hakkı işitmeye karşı sağırlıklarıyla, bunları dile getirmeye karşı dilsizlikleriyle ve bunları görmeye karşı körlükleriyle nitelediği şu münafıklar hakkında, onların [şuna] dönmeyeceklerini haber vermesidir:

الإقلاعِ عن ضلالتِهم، ولا يثوبون إلى الإنابةِ من نفاقِهم، فآيَس المؤمنين من أن يُبْصِرَ هؤلاء رُشْدَا، ويقولوا حقًّا، أو يسمَعوا داعيًا إلى الهدَى، أو أن يذَّكَّروا فيتوبوا من ضلالتِهم، كما آيَس من توبةِ قادةِ كفارِ أهلِ الكتابِ والمشركين وأحبارِهم، الذين وصَفهم بأنه قد ختَم على قلوبهم وعلى سمِعهم، وغشَّى على أبصارِهم.

...sapıklıklarından vazgeçmeye dönmeyeceklerini ve nifaklarından tevbe etmeye yönelmeyeceklerini haber vermesidir. Tıpkı kalplerini ve kulaklarını mühürlediğini, gözlerine de perde çektiğini vasfettiği Ehl-i Kitap kâfirlerinin önderleri, müşrikler ve onların hahamlarının tevbesinden ümidi kestiği gibi, müminlerin de bunların doğru yolu görmelerinden, hakkı söylemelerinden, hidayete çağıranı dinlemelerinden yahut ibret alıp sapıklıklarından tevbe etmelerinden ümitlerini kesmiştir.

وبمثلِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevilinde bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} أي: لا يتوبون ولا يذَّكَّرون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Artık onlar dönmezler” yani: Tevbe etmezler ve ibret alıp düşünmezler .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} : إلى الإسلامِ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir haberde bildirdi: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Artık onlar dönmezler”: İslam'a .

وقد رُوِي عن ابنِ عباسٍ قولٌ يُخالِفُ معناه معنى هذا الخبرِ، وهو ما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ

İbn Abbâs'tan, anlamı bu haberin anlamına muhalif olan bir söz de rivayet edilmiştir; o da bize İbn Humeyd'in anlattığı, [şöyle] dediği [rivayettir]: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, [o da] Muhammed b. Ebî Muhammed'den anlattı:

مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} أي: فلا يَرْجِعونَ إلى الهدَى، ولا إلى خيرٍ، ولا يُصيبون نجاةً، ما كانوا على ما هم عليه .

...Zeyd b. Sâbit'in azatlısından, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Artık onlar dönmezler” yani: Üzerinde bulundukları hâl üzere kaldıkları müddetçe hidayete ve hiçbir hayra dönmezler, kurtuluşa da eremezler .

وهذا تأويلٌ ظاهرُ التلاوةِ بخلافِه، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَر عن القومِ أنهم لا يَرْجِعون عن اشترائِهم الضلالةَ بالهدى، إلى ابتغاءِ الهدى وإبصارِ الحقِّ، من غيرِ حصرٍ منه جلَّ ذكرُه ذلك من حالِهم على وقتٍ دونَ وقتٍ، وحالٍ دونَ حالٍ. وهذا الخبرُ الذي ذكَرناه عن ابنِ عباسٍ يُنبِئُ عن أن ذلك من صفتِهم محصورٌ على وقتٍ، وهو ما كانوا على أمرِهم مُقيمين، وأن لهم السبيلَ إلى الرجوعِ عنه، وذلك من التأويلِ دعوَى باطلةٌ لا دلالةَ عليها من ظاهرٍ، ولا من خبرٍ تقومُ بمثلِه الحجةُ فيُسَلَّم لها.

Bu tevil, tilavetin zâhirine aykırıdır. Çünkü şanı yüce olan Allah, o topluluğun hidayete karşılık sapıklığı satın almaktan hidayeti aramaya ve hakkı görmeye dönmeyeceklerini, zikri yüce olan Allah onların bu durumunu belli bir vakitle ve belli bir halle sınırlandırmaksızın haber vermiştir. İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz bu haber ise, onların bu sıfatının bir vakitle, yani onların bu durumları üzere sebat ettikleri müddetle sınırlı olduğunu ve bundan dönmeye bir yollarının bulunduğunu bildirmektedir . Bu tevil ise ne zâhirde ne de benzeriyle hüccet ikame olunup teslim olunacak bir haberde delili bulunmayan batıl bir iddiadır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى ذكرُه: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten [boşanan] bir yağmur gibidir” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: والصيِّبُ الفَيْعِلُ، من قولِك: صاب المطرُ يصوبُ صَوْبًا. إذا انحدَر ونزَل، كما قال الشاعرُ:

Ebû Ca'fer der ki: es-Sayyib (الصَّيِّبُ) [kelimesi], yağmur dökülüp indiğinde söylenen: “Sâbe’l-mataru yesûbu savben” (صاب المطر يصوب صَوْبًا) sözünden [türeyen] “fey'il” (فَيْعِل) veznindedir. Nitekim şair şöyle demiştir:

فَلسْتَ لإِنْسِيٍّ ولكنْ لمَلْأكٍ … تَنَزَّلَ من جوِّ السماءِ يَصوبُ

Sen bir insana ait değilsin , lakin göğün boşluğundan inip yağan bir meleğe aitsin.

وكما قال علقمةُ بنُ عَبَدةَ :

Nitekim Alkame b. Abede de şöyle demiştir:

كأنَّهُمُ صابتْ عليهم سَحَابةٌ … صواعِقُها لطَيْرِهنَّ دَبيبُ

Sanki onların üzerine yıldırımları [yere] sürünen bir bulut inip yağmıştır.

فلا تَعْدِلي بَيْني وبينَ مُغَمَّرٍ … سُقِيتِ رَوَايا المُزْنِ حينَ تَصوبُ

Benimle tecrübesiz biri arasında bir tutma; [yağmurlar] indiği vakit bulutların su yükleriyle sulanasın !

يعني: حينَ تنحدِرُ.

Yani: İndiği vakit.

وهو في الأصلِ صَيْوِبٌ، ولكنَّ الواوَ لمّا سبَقتها ياءٌ ساكنةٌ، صُيِّرتا جميعًا ياءً مشددةً، كما قيل: سيِّدٌ، من سادَ يسودُ، وجيِّدٌ، من جاد يجودُ. وكذلك تفعَلُ العربُ بالواوِ إذا كانت متحرِّكةً وقبلَها ياءٌ ساكنةٌ، تصيِّرُهما جميعًا ياءً مشددةً.

Bu kelime aslen sayvib (صَيْوِبٌ) şeklindedir; fakat vâv harfinden önce sakin bir yâ geldiğinde her ikisi birden şeddeli bir yâ'ya dönüştürülmüştür. Nitekim "sâde yesûdü"den seyyid (سيِّدٌ), "câde yecûdü"den ceyyid (جيِّدٌ) denilmesi de böyledir. Araplar, harekeli olup kendisinden önce sakin bir yâ bulunan vâv harfine hep böyle yaparlar, ikisini birden şeddeli bir yâ'ya dönüştürürler.

وبما قلنا من القولِ في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda söylediğimiz görüşün benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ الأَحْمَسيُّ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، قال:

Bana Muhammed b. İsmâîl el-Ahmesî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki:

حدَّثنا هارونُ بنُ عنترةَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قوله: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} قال: القَطْرُ .

Bize Hârûn b. Antere, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Yağmurdur .

حدَّثني عباسُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُريج: قال لي عطاءٌ: الصيِّبُ المطرُ .

Bana Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Atâ bana: "Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur " dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالح، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الصيِّبُ المطرُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur .

حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: الصيِّبُ المطرُ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden zikrettiği bir haberde nakletti: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمي، قال: حدثني أبي، عن أبيه ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından , o da İbn Abbâs'tan benzerini nakletti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادَةَ: {أَوْ كَصَيِّبٍ}. يقولُ: المطرُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: { أَوْ كَصَيِّبٍ } “Yahut bir sağanak yağmur gibi”. [Katâde] şöyle der: [O], yağmurdur.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini bildirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ وعمرُو بنُ عليٍّ، قالا: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: الصيِّبُ المطرُ .

Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî ve Amr b. Ali anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur .

حدَّثني المُثَنَّى قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ: الصيِّبُ المطرُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ: الصيِّبُ المطرُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur .

حُدِّثت عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الصيِّبُ المطرُ.

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Seyyib (الصيِّبُ), yağmurdur.

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} قال: أو كغَيثٍ من السماءِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten [boşanan] bir yağmur gibidir” kavli hakkında şöyle dedi: Gökten inen bir yağmur gibidir.

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ العَنْبَرِيُّ، قال: قال سفيانُ: الصيِّبُ الذي فيه المطرُ .

Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî anlattı, dedi ki: Süfyân: "Seyyib, içinde yağmur bulunandır " dedi.

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: حدَّثنا أبو معاويةَ، قال: حدَّثنا ابنُ جُريج، عن عطاءٍ في قولِه: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} قال: المطرُ.

Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan onun: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten [boşanan] bir yağmur gibidir” kavli hakkında: "[Buradaki sayyib] yağmurdur" dediğini anlattı.

قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ ذلك: مثَلُ استضاءةِ المنافقين بضوءِ إقرارِهم بالإسلامِ، مع استسرارِهم الكفرَ، مثَلُ اسْتِضاءَةِ موقدِ نارٍ بضوءِ نارِه، على ما وصَف جلَّ ثناؤُه من صفتِه، أو كمثَلِ مطرٍ مُظلمٍ، وَدْقُه تَحَدَّرَ من السماءِ، تحمِلُه مُزنةٌ ظلماءُ، في ليلةٍ مُظلمةٍ، وذلك هو الظلُماتُ التي أخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤُه أنها فيه.

Ebû Ca'fer der ki: Bunun tevili şudur: Münafıkların, küfürlerini gizlemeleriyle birlikte İslam'ı ikrar etmelerinin aydınlığıyla aydınlanmaları; ateş yakan kimsenin -şan ve övgüsü yüce olan Allah'ın onun niteliğinden vasfettiği üzere- ateşinin ışığıyla aydınlanması gibidir. Yahut zifiri karanlık bir gecede, karanlık bir bulutun taşıdığı, gökten inen sağanağı karanlık bir yağmur gibidir. İşte bu, şan ve övgüsü yüce olan Allah'ın onda bulunduğunu bildirdiği karanlıklardır.

فإن قال لنا قائلٌ: أخْبِرْنا عن هذين المثَلين، أهما مثَلان للمنافقين، أو أحدُهما؟ فإن يكونا مثَلين للمنافقين، فكيف قيل: {أَوْ كَصَيِّبٍ} و"أو" تأتي بمعنى الشكِّ في الكلامِ، ولم يقلْ: وكصيِّبٍ. بالواوِ التي تُلحِقُ المثلَ الثانيَ بالمثلِ الأولِ؟ أو يكونَ مثلُ القومِ أحدَهما، فما وجهُ ذكرِ الآخرِ بـ {أَوْ} وقد علمتَ أن "أو" إذا كانت في الكلامِ، فإنما تدخُلُ فيه على وجهِ الشكِّ من المخبِرِ فيما أخْبَرَ عنه، كقولِ القائلِ: لقِيَني أخوك أو أبوك. وإنما لقِيَه أحدُهما، ولكنه جهِل عينَ الذي لقِيَه منهما، مع علمِه أن أحدَهما قد لقِيَه، وغيرُ جائزٍ في اللهِ جلَّ ثناؤُه أن يُضافَ إليه الشكُّ في شيْءٍ، أو عُزوبُ علمِ شيْءٍ عنه فيما أخْبَر أو ترَك الخبرَ عنه.

Eğer bize biri: "Bize bu iki meselden haber ver; bunlar münafıklar için iki mesel midir, yoksa sadece biri midir? Şayet münafıklar için iki mesel iseler, sözde 'ev' (أو - yahut) şüphe anlamına geldiği ve ikinci meseli birinci mesele katan 'vav' ile 've bir yağmur gibi' denmediği halde nasıl {أَوْ كَصَيِّبٍ} 'yahut bir yağmur gibi' denilmiştir? Yok eğer o kavmin meseli bu ikisinden biri ise, diğerinin {أَوْ} ile zikredilmesinin yönü nedir? Zira sen bilirsin ki 'ev' (أو) kelâmda yer aldığında, bir kimsenin 'bana kardeşin yahut baban uğradı' demesinde olduğu gibi, sadece haber verenin haber verdiği husustaki şüphesi kabilinden dahil olur. Oysa gerçekte ona ikisinden biri uğramıştır, fakat ikisinden birinin kendisine uğradığını bilmekle beraber hangisinin uğradığını bizzat bilememiştir. Oysa şan ve övgüsü yüce olan Allah hakkında, bir şeye şüphe nispet edilmesi yahut haber verdiği veya haber vermeyi terk ettiği hususlarda bir şeyin bilgisinin O'ndan uzak olması caiz değildir" derse...

قيل له: إن الأمرَ في ذلك بخلافِ الذي ذهبتَ إليه، و"أو" وإن كانت في بعضِ الكلامِ تأتي بمعنى الشكِّ، فإنها قد تأتي دالَّةً على مثلِ ما تدلُّ عليه الواوُ، إما بسابقٍ من الكلامِ قبلَها، وإما بما يأتي بعدَها، كقولِ توبةَ بنِ

Ona şöyle denilir: Bu husustaki durum, senin vardığın [görüşün] aksinedir. "Ev" (أو - yahut) [kelimesi], her ne kadar kelâmın bir kısmında şüphe anlamında gelse de gerek öncesindeki bir söz gerekse sonrasından gelen bir ifade sebebiyle "vav"ın delalet ettiği manaya delalet eder şekilde de gelebilir. Nitekim Tevbe b.

الحُمَيِّرِ :

el-Humeyyir'in şöyle demesi gibi:

وقد زعَمتْ ليلى بأنِّيَ فاجرٌ … لنفسي تُقَاها أو عليها فُجورُها

"Leylâ benim fâcir olduğumu iddia etti… Nefsimin takvası kendinedir, yahut günahı onun aleyhinedir."

ومعلومٌ أن ذلك من توبةَ على غيرِ وجهِ الشكِّ فيما قال، ولكن لما كانت "أو" في هذا الموضعِ دالَّةً على مثلِ الذي كانت تدلُّ عليه الواوُ لو كانت مكانَها، وضَعها موضِعَها. وكذلك قولُ جريرٍ :

Bilinen bir gerçektir ki Tevbe'nin bu sözü, söylediği şeyde bir şüphe yoluyla değildir. Fakat bu makamda 'ev' (أو), şayet yerine 'vav' (و) olsaydı onun delalet edeceği mananın benzerine delalet ettiği için onu onun yerine koymuştur. Cerîr'in şu sözü de böyledir :

نال الخِلافَة أو كانتْ له قَدَرًا … كما أتى ربَّه موسى على قَدَرِ

"Hilafete nail oldu yahut o kendisine bir kader idi… Nitekim Mûsâ da Rabbine bir kader üzere gelmişti."

وكما قال الآخرُ :

Bir başkasının şöyle dediği gibi:

فلو كان البكاءُ يردُّ شيئًا … بَكَيْتُ عَلَى بُجَيْرٍ أو عِفاقِ

"Ağlamak bir şeyi geri getirecek olsaydı… Büceyr'e yahut İfâk'a ağlardım."

[على المَرْأَيْن] إذْ مَضَيَا جَميعًا … لشأنِهما بحُزْنٍ واشْتِياقِ

[O iki adama] ikisi birden göçüp gittiğinde… Durumlarına hüzünle ve özlemle [ağlardım].

فقد دلَّ بقولِه: على المَرْأَيْنِ. أن بكاءَه الذي أراد أن يَبكيَه لم يُرِدْ أن يقصِدَ به أحدَهما دونَ الآخرِ، بل أراد أن يَبكِيَهما جميعًا. فكذلك ذلك في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {أَوْ كَصَيِّبٍ}. لمّا كان معلومًا أن {أَوْ} دالَّةٌ [في ذلك على مثلِ الذي كانت تدلُّ عليه الواوُ لو ] كانت مكانَها، كان سواءً نطق فيه بـ "أو" أو بالواوِ. وكذلك وجهُ حذفِ المثَلِ من قولِه: {أَوْ كَصَيِّبٍ} لمّا كان قولُه: {كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} دالًّا على أن معناه: كمثلِ صيِّبٍ. حذَف المثلَ واكتَفى بدَلالةِ ما مضَى من الكلامِ في قولِه : {كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} على أن معناه: أو كمثلِ صيِّبٍ - من إعادةِ ذكرِ المثلِ؛ طَلَبَ الإيجازِ والاختصارِ.

'O iki adama' sözüyle delalet etmiştir ki, etmek istediği ağlamayı ikisinden birine has kılmak istememiş, bilakis her ikisine birden ağlamak istemiştir. İşte şan ve övgüsü yüce olan Allah'ın: {أَوْ كَصَيِّبٍ} “Yahut bir yağmur gibi” kavlinde de durum böyledir. {أَوْ} ifadesinin, [şayet yerine 'vav' olsaydı onun delalet edeceği mananın benzerine ] delalet ettiği bilindiği için, orada 'ev' veya 'vav' ile söylenmesi farksız olmuştur. Aynı şekilde {أَوْ كَصَيِّبٍ} kavlinden mesel lafzının hazfedilme yönü de; O'nun: {كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} “Ateş yakan kimsenin meseli gibi” kavlinin, bunun manasının 'sağanak yağmurun meseli gibi' olduğuna delalet etmesi sebebiyle, mesel lafzını hazfedip sözün akışında geçen {كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} “Ateş yakan kimsenin meseli gibi” kavlinin -manasının 'yahut sağanak yağmurun meseli gibi' olduğunu gösterdiği için- delaletiyle mesel lafzını tekrar zikretmeyerek îcâz ve ihtisar kastıyla yetinmesidir.

(*) القولُ في تأويلِ قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ (١٩) يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا}.

(*) Şan ve övgüsü yüce olan Allah'ın şu kavlinin tevili hakkında görüş: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ (١٩) يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا} “Onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Ölüm korkusuyla yıldırımlardan dolayı parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (19) Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında onda yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar”.

قال أبو جعفر: فأما الظلماتُ فجمعٌ، واحدُها ظلمةٌ.

Ebû Ca'fer der ki: Zulümât (ظلمات - karanlıklar) kelimesine gelince, bu bir çoğuldur, tekili 'zulmet'tir (ظلمة).

وأما الرعدُ، فإن أهلَ العلمِ اختلَفوا فيه؛ فقال بعضُهم: هو ملَكٌ يزجُرُ السحابَ.

Ra'd (الرعد - gök gürültüsü) [kelimesine] gelince; ilim ehli onun hakkında ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı: "O, bulutları sevk eden bir melektir." demiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، عن مجاهدٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ يزجُرُ السحابَ بصوتِه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, sesiyle bulutları sevk eden bir melektir ."

وحدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن شعبةَ، عن الحَكَمِ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبُوعيُّ، قال: حدَّثنا فُضيلُ بنُ عِياضٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâz, Leys'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وحدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا هُشيمٌ، قال: حدَّثنا إسماعيلُ بنُ سالمٍ، عن أبي صالحٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ مِن الملائكةِ يُسبِّحُ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Sâlim, Ebû Sâlih'ten nakletti, dedi ki: "Ra'd, tesbih eden meleklerden bir melektir ."

وحدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْديُّ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ يعلى، عن أبي الخطَّابِ البصريِّ، عن شهرِ بنِ حَوْشبٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ مُوَكَّلٌ بالسحابِ، يسوقُه كما يسوقُ الحادِي الإبلَ، يسبِّحُ، كلَّما خالفت سحابةٌ سَحَابةً صاح بها، فإذا اشتدَّ غضَبُه طارت النارُ من فِيه، فهي الصواعقُ التي رأيتُم .

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ya'lâ, Ebü'l-Hattâb el-Basrî'den, o da Şehr b. Havşeb'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, bulutlarla görevli bir melektir; devecinin develeri sürdüğü gibi onu sürer, tesbih eder; bir bulut diğer bir buluta muhalefet ettiğinde ona bağırır. Öfkesi şiddetlendiğinde ise ağzından ateş fırlar; işte o gördüğünüz yıldırımlardır ."

وحُدِّثت عن المِنْجابِ بنِ الحارثِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ،

Bana Mincâb b. el-Hâris'ten rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan nakletti,

عن الضّحّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ من الملائكةِ اسمُه الرعدُ، وهو الذي تسمَعون صوتَه .

ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Ra'd, adı Ra'd olan meleklerden bir melektir; o sesini işittiğiniz kimsedir ."

حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا عبدُ الملكِ بنُ حُسينٍ، عن السُّدِّيِّ، عن أبي مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ يزجُرُ السحابَ بالتسبيحِ والتكبيرِ .

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Hüseyn, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Ra'd, tesbih ve tekbir ile bulutları sevk eden bir melektir ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا عليُّ بنُ عاصمٍ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الرعدُ اسمُ ملَكٍ، وصوتُه هذا تسبيحُه، فإدْا اشتدّ زجرُه السحابَ، اضطَرب السحابُ واحْتَكَّ، فتخرُجُ الصواعقُ مِن بيْنِه.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Ra'd bir meleğin adıdır; bu sesi de onun tesbihidir. Bulutları azarlayıp sevk etmesi şiddetlenince bulutlar çalkalanır ve birbirine sürtünür, böylece aralarından yıldırımlar çıkar."

حدَّثنا الحسنُ، قال: حدَّثنا عفانُ، قال: حدَّثنا أبو عوانةَ، عن موسى البزازِ، عن شهرِ بنِ حوشبٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ يسوقُ السحابَ

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Mûsâ el-Bezzâz'dan, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Ra'd, bulutları sevk eden bir melektir

بالتسبيحِ، كما يسوقُ الحادِي الإبلَ بحُدائِه .

devecinin nağmesiyle develeri sevk ettiği gibi tesbihle sevk eden bir melektir ."

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا يحيى بنُ عبَّادٍ وشَبَابةُ، قالا : حدَّثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، عن مجاهدٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ يزجُرُ السحابَ.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd ve Şebâbe anlattılar, dediler ki : Bize Şu'be, el-Hakem'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, bulutları sevk eden bir melektir."

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا عتَّابُ بنُ زيادٍ، عن عكرمةَ، قال: الرعدُ ملَكٌ في السماءِ يجمَعُ السحابَ كما يجمَعُ الراعي الإبلَ .

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Ziyâd, İkrime'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, gökte bulunan bir melektir ; çobanın develeri topladığı gibi bulutları toplar ."

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الرعدُ خَلْقٌ من خَلْقِ اللهِ سامعٌ مُطيعٌ للهِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, Allah'ın yarattıklarından, Allah'ı işiten ve O'na itaat eden bir yaratıktır."

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا حسينٌ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عكرمةَ، قال: الرعدُ ملَكٌ يُؤمَرُ بإزجاءِ السحابِ، ويؤلِّفُ بينَه، فذلك الصوتُ تسبيحُه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, bulutları sürmek ve onları birbirine katmakla emrolunan bir melektir; işte o ses onun tesbihidir."

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: الرعدُ ملَكٌ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: "Ra'd bir melektir."

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: حدَّثنا حمادُ بنُ سَلَمةَ، عن المغيرةِ بنِ سالمٍ ، عن أبيه اُو غيرِه، أن عليَّ بنَ أبي طالبٍ قال: الرعدُ ملَكٌ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Mugīre b. Sâlim'den , o babasından yahut başkasından nakletti: Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Ra'd bir melektir ."

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ، قال: حدَّثنا حمادٌ، قال: أخْبَرنا موسى ابنُ سالمٍ أبو جَهْضَمٍ مولى ابنِ عباسٍ، قال: كتَب ابنُ عباسٍ إلى أبي الجَلْدِ يَسألُه عن الرعدِ؟ فقال: الرعدُ ملَكٌ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize İbn Abbâs'ın azatlısı Mûsâ b. Sâlim Ebû Cahdam haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs, Ebü'l-Celd'e mektup yazıp ona ra'dı sordu. O da: "Ra'd bir melektir " dedi.

حدَّثنا المُثَنَّى، فال: حدَّثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا عمرُ بنُ الوليدِ الشَّنيُّ ، عن عكرمةَ، قال: الرعدُ ملَكٌ يسوقُ السحابَ كما يسوقُ الراعِي الإبلَ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. el-Velîd eş-Şennî , İkrime'den nakletti, dedi ki: "Ra'd, çobanın develeri sevk ettiği gibi bulutları sevk eden bir melektir."

حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحَكَمِ، قال: حدَّثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: حدَّثنا الحَكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، قال: كان ابنُ عباسٍ إذا سمِع الرعدَ قال: سبحانَ الذي سبَّحتَ له. قال: وكان يقولُ: الرعدُ ملَكٌ ينعِقُ بالغيثِ، كما ينعِقُ الراعي بغنمِه.

Bana Sa‘d b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] ra'dı (gök gürültüsünü) işittiğinde: “Kendisine tesbih ettiğin [Zât]ı tenzih ederim” derdi. Dedi ki: Şöyle de derdi: “Ra'd, çobanın koyunlarına seslendiği gibi yağmura seslenen bir melektir.”

وقال آخرون: الرعدُ ريحٌ تختَنقُ تحتَ السحابِ فتصّاعدُ، فيكونُ منه ذلك الصوتُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: "Ra'd, bulutların altında sıkışıp yükselen ve bu ses kendisinden meydana gelen bir rüzgârdır."

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: حدَّثنا بشيرٌ أبو إسماعيلَ، عن أبي كَثيرٍ ، قال: كنتُ عندَ أبي الجَلْدِ ، إذ جاءه رسولُ ابنِ عباسٍ بكتابٍ إليه، فكتَب إليه: كتبتَ إليّ تسألُني عن الرعدِ، فالرعدُ الريحُ .

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Beşîr Ebû İsmâil, Ebû Kesîr'den nakletti, dedi ki: Ben Ebü'l-Celd'in yanındaydım; o sırada İbn Abbâs'ın elçisi ona bir mektupla geldi. Bunun üzerine o da ona şöyle yazdı : "Bana mektup yazıp ra'dı soruyorsun; ra'd rüzgârdır ."

حدَّثني إبراهيمُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: حدَّثنا عمرانُ بنُ ميسرةَ، قال: حدَّثنا ابنُ إدريسَ، عن الحسنِ بنِ الفراتِ، عن أبيه، قال: كتَب ابنُ عباسٍ إلى أبي الجَلْدِ (٤) يسألُه عن الرعدِ، فقال: الرعدُ ريحٌ .

Bana İbrâhîm b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Meysere anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasen b. Furât'tan, o da babasından nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, Ebü'l-Celd'e (٤) mektup yazıp ona ra'dı sordu. O da: "Ra'd rüzgârdır " dedi.

قال أبو جعفرٍ: فإن كان الرعدُ ما ذكَره ابنُ عباسٍ ومجاهدٌ، فمعنَى الآية: أو كصيِّبٍ من السماءِ فيه ظلماتٌ وصوتُ رعدٍ؛ لأن الرعدَ إن كان ملَكًا يسوقُ السحابَ، فغيرُ كائنٍ في الصيِّبِ؛ لأن الصَّيِّبَ إنما هو ما تحدَّر من صَوْبِ السحابِ، والرعدُ إنما هو في جوِّ السماءِ يسوقُ السحابَ. على أنه لو كان فيه

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Şayet ra‘d, İbn Abbâs ve Mücâhid’in zikrettiği şey ise bu takdirde ayetin anlamı: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ } “Yahut gökten [boşalan], içinde karanlıklar ve gök gürültüsü [sesi] bulunan bir sağanak gibidir” şeklinde olur. Çünkü ra‘d eğer bulutları sevk eden bir melek ise, sayyibin (sağanak yağmurun) içinde bizzat bulunmaz; zira sayyib ancak bulutun yağışından süzülüp inen şeydir. Ra‘d ise ancak gök boşluğunda bulunup bulutları sevk eder. Bununla birlikte şayet onun içinde

ثَمَّ ، لم يكنْ له صوتٌ مسموعٌ، لم يكنْ هنالك رعبٌ يُرْعَب به أحدٌ؛ لأنه قد قيل: إن مع كلِّ قطرةٍ من قَطْرِ المطرِ ملَكًا. فلا يَعْدُو الملَكُ الذي اسمُه الرعدُ لو كان مع الصيِّبِ، إذا لم يكنْ مسموعًا صوتُه - أن يكونَ كبعضِ تلك الملائكةِ التي تنزلُ مع القَطْرِ إلى الأرضِ، في ألا رُعبَ على أحدٍ بكونِه فيه. فقد عُلِم - إذ كان الأمرُ كما وصَفْنا من قولِ ابنِ عباسٍ - أن معنَى الآيةِ: أو كمثَلِ غيْثٍ تحدَّر من السماءِ فيه ظلماتٌ وصوتُ رعدٍ. إن كان الرعدُ هو ما قاله ابنُ عباسٍ، وأنه اسْتَغْنَى بدَلالةِ ذكرِ الرعدِ باسمِه على المرادِ في الكلامِ من ذكرِ صوتِه، وإن كان الرعدُ ما قاله أبو الجلدِ ، فلا شيْءَ في قولِه: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ}. متروكٌ؛ لأن معنى الكلامِ حينَئذٍ: فيه ظلماتٌ ورعدٌ، الذي هو ما وصَفْنا صفتَه.

bulunsaydı ve işitilen bir sesi olmasaydı, orada hiç kimsenin kendisiyle korkacağı bir dehşet olmazdı . Zira denilmiştir ki: "Yağmurun her bir damlasıyla beraber bir melek vardır." Dolayısıyla ismi Ra'd olan melek, şayet seyyible (yağmurla) beraber olsaydı -sesi duyulmadığı takdirde- onun yağmurun içinde bulunmasıyla kimseye bir korku olmaması hususunda, damlalarla birlikte yere inen meleklerden farksız olurdu. İbn Abbâs'ın sözünden vasfettiğimiz üzere durum böyle olduğuna göre bilinmiştir ki , ayetin manası şöyledir: "Yahut gökten inen, içinde karanlıklar ve gök gürültüsü sesi bulunan bir yağmurun meseli gibidir." Eğer ra'd, İbn Abbâs'ın dediği şey ise; kelâmda ra'dın sesinin zikredilmesinden kastedilen murada, ra'dın bizzat ismiyle zikredilmesinin delaletiyle yetinilmiştir. Şayet ra'd, Ebü'l-Celd'in dediği şey ise, O'nun: {فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ} “Onda karanlıklar ve gök gürültüsü vardır” kavlinde terk edilmiş (takdir edilecek) hiçbir şey yoktur; çünkü bu durumda kelâmın manası: "Onda karanlıklar ve sıfatını vasfettiğimiz ra'd vardır" şeklinde olur.

وأما البرقُ، فإن أهلَ العلمِ اخْتَلفوا فيه؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا مطرُ بنُ محمدٍ الضبِّيُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، وحدَّثنا محمدُ بنُ بشّارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ ابنُ مهديٍّ، وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثني أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قالوا جميعًا: حدَّثنا سفيانُ الثوريُّ، عن سَلَمةَ بنِ كُهيلٍ، عن سعيدِ بنِ أشْوعَ، عن ربيعةَ بنِ الأَبْيَضِ، عن عليٍّ، قال: البرقُ مخاريقُ الملائكةِ.

Şimşeğe (berk) gelince, ilim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Nitekim onlardan bazısı, bize Matar b. Muhammed ed-Dabbî'nin anlattığı —dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı—; bize Muhammed b. Beşşâr'ın anlattığı —dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı— ve bize Ahmed b. İshak el-Ahvâzî'nin anlattığı —dedi ki: Bana Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, hepsi dediler ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Seleme b. Küheyl'den, o Saîd b. Eşva'dan, o Rebîa b. el-Ebyad'dan, o da Ali'den [radıyallâhu anh] nakletti— rivayet doğrultusunda [Ali'nin] şöyle dediğini söylemiştir: «Şimşek (berk), meleklerin kamçılarıdır.»

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا عبدُ الملكِ بنُ حسينٍ، عن السُّديِّ، عن أبي مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: البرقُ مخاريقُ بأيدي الملائكةِ يزْجُرون بها السحابَ.

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Hüseyn, es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: "Berk, meleklerin ellerinde bulunan ve kendisiyle bulutları sevk ettikleri kamçılardır."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ، قال: حدَّثنا حمادٌ، عن المغيرةِ بنِ سالمٍ، عن أبيه أو غيرِه، أن عليَّ بنَ أبي طالبٍ قال: الرعدُ الملَكُ، والبرقُ ضربُه السحابَ بمِخْراقٍ من حديدٍ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Mugīre b. Sâlim'den, o babasından yahut başkasından nakletti: Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Ra'd melektir, berk ise onun demirden bir kamçıyla buluta vurmasıdır ."

وقال آخرون: هو سَوُطٌ من نورٍ، يزجُرُ به الملكُ السحابَ.

Başkaları ise: "O, meleğin kendisiyle bulutları sevk ettiği nurdan bir kamçıdır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثت عن المِنْجابِ بنِ الحارثِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ بذلك .

Bana el-Mincâb b. el-Hâris'ten nakledildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bunu nakletti .

وقال آخرون: هو ماءٌ.

Başkaları ise: "O sudur" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا بشيرٌ أبو إسماعيلَ، عن أبي كَثيرٍ، قال: كنتُ عند أبي الجَلْدِ، إذ جاءه رسولُ ابنِ

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Beşîr Ebû İsmâîl, Ebû Kesîr'den nakletti, dedi ki: Ebü'l-Celd'in yanındaydım; o esnada İbn

عباسٍ بكتابٍ إليه ، [فكتَب إليه] : كَتَبْتَ إليّ تسألُني عن البرقِ، فالبرقُ الماءُ .

, [o da ona şöyle yazdı] : "Bana mektup yazıp şimşeği soruyorsun; şimşek sudur ."

حدَّثنا إبراهيمُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: حدَّثنا عِمرانُ بنُ ميْسرةَ، قال: حدَّثنا ابنُ إدريسَ، عن الحسنِ بنِ الفراتِ، عن أبيه، قال: كتَب ابنُ عباسٍ إلى أبي الجلدِ يسألُه عن البرقِ، فقال: البرقُ ماءٌ .

Bize İbrâhim b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize İmrân b. Meysere anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasen b. el-Furât'tan, o da babasından nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, Ebü'l-Celd'e yazıp ona şimşeği sordu; o da: "Şimşek sudur" dedi.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا جَريرٌ، عن عطاءٍ، عن رجلٍ من أهلِ البصرةِ من قُرَّائِهم، قال: كتَب ابنُ عباسٍ إلى أبي الجَلْدِ - رجلٍ مِن أهلِ هَجَرَ - يسألُه عن البرقِ، فكتَب إليه: كتَبتَ إليَّ تسألُني عن البرقِ، وإنه من الماءِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da Basra ehlinden kurrâlarından bir adamdan nakletti, dedi ki: İbn Abbâs, Ebü'l-Celd'e -Hecer ehlinden bir adama- şimşeği soran bir mektup yazdı. O da ona şöyle yazdı: "Bana mektup yazıp şimşeği soruyorsun; o sudandır ."

وقال آخرون: هو مَصْعُ ملَكٍ.

Başkaları ise: "O, bir meleğin kırbaçlamasıdır " demiştir.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن عثمانَ بنِ الأسودِ، عن مجاهدٍ، قال: البرقُ مَصْعُ

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Osmân b. el-Esved'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Şimşek, [bir]

ملَكٍ

kırbaçlamasıdır ."

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا هشامٌ، عن محمدِ بنِ مسلمٍ الطائفيِّ، قال: بلَغني أن البرقَ ملَكٌ له أربعةُ أوجهٍ، وجهُ إنسانٍ، ووجهُ ثَوْرٍ، ووجهُ نَسرٍ، ووجهُ أسدٍ، فإذا مصَع بأجنحتِه فذلك البرقُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den nakletti, dedi ki: Bana ulaştığına göre şimşek, dört yüzü olan bir melektir: İnsan yüzü, boğa yüzü, kartal yüzü ve aslan yüzü. Kanatlarını çırptığında işte o şimşektir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن وهبِ بنِ سليمانَ، عن شُعيبٍ الجَبَائيِّ، قال: في كتابِ اللهِ؛ الملائكةُ حَملةُ العرشِ، لكل ملَكٍ منهم وجهُ إنسانٍ وثَورٍ وأسدٍ ونَسْرٍ، فإذا حرَّكوا أجنحتَهم، فهو البرقُ، وقال أميةُ بن أبي الصَّلْتِ :

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Vehb b. Süleymân'dan, o da Şuayb el-Cebâî'den nakletti, dedi ki: "Allah'ın Kitabı'nda [şöyledir]: Arş'ı taşıyan meleklerin her birinin insan, boğa, aslan ve kartal yüzü vardır. Kanatlarını hareket ettirdiklerinde o şimşektir." Ümeyye b. Ebi's-Salt da şöyle demiştir :

رجُلٌ وثورٌ تحتَ رجْلِ يمينِه … والنَّسْرُ للأُخرى ولَيْثٌ مُرْصَدُ

Sağ ayağının altında bir adam ve bir boğa... Diğerinde ise bir kartal ve gözetleyen bir aslan .