وحَدَّثَنِي يونسُ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدِ: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}: في الدنيا. قال : {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: يعرِفونه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir, dediler”: Dünyada. {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” ayeti hakkında dedi ki: Onu tanırlar .
وقال آخرون: تأويلُ ذلك: هذا الذي رُزِقنا من [قَبلُ مِن] ثمارِ الجَنَّةِ مِن قبلِ هذا؛ لشدةِ مشابهةِ بعضِ ذلك بعضًا في اللونِ والطعمِ. ومن علةِ قائلي هذا القولِ أن ثمارَ الجَنَّةِ كلَّما نُزِع منها شيْءٌ عاد مكانَه آخرُ مثلُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun tevili: Renk ve tat bakımından bazısının bazısına aşırı benzemesinden ötürü "Bu, bundan önce cennet meyvelerinden [daha önce] rızıklandırıldığımız şeydir" demektir. Bu görüşü savunanların dayanağı şudur: Cennet meyvelerinden ne zaman bir şey koparılsa, onun yerine benzeri bir diğeri gelmektedir.
كما حَدَّثَنَا ابنُ بشارٍ، قال: حَدَّثَنِي ابنُ مهديٍّ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، قال: سمِعتُ عمرَو بنَ مُرَّةَ يحدِّثُ عن أبي عُبيدةَ ، قال: نخلُ الجَنَّةِ نَضيدٌ من أصلِها إلى فرِعها، وثمرُها أمثالُ القِلالِ، كلما نُزِعتْ منها ثمرةٌ عادتْ مكانَها أُخرَى .
Nitekim bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bana İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Amr b. Mürre'yi Ebû Ubeyde'den naklederken işittim , dedi ki: Cennetin hurma ağaçları kökünden dalına kadar küme küme dizilmiştir, meyveleri testiler gibidir, ondan her ne zaman bir meyve koparılsa yerine bir başkası gelir .
قالوا: فإنما اشْتَبهت عندَ أهلِ الجَنَّةِ لأنَّ التي عادت نطيرةُ التي نُزِعتْ فأُكِلَت،
Dediler ki: [Meyveler] cennet ehline ancak şu sebeple benzer gelmiştir: Çünkü [koparılıp yenilenin] yerine gelen, koparılıp yenenin benzeridir,
في كلِّ معانيها. قالوا: ولذلك قال اللهُ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}؛ لاشتباهِ جميعِه في كلِّ معانيه.
bütün nitelikleri bakımından [böyledir]. Dediler ki: İşte bundan dolayı Allah: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” buyurmuştur; çünkü hepsi bütün nitelikleriyle birbirine benzemektedir.
وقال بعضُهم: بل قالوا: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}؛ لمشابهتِه الذي قبلَه في اللونِ وإن خالفه في الطعمِ.
Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis onlar {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir” sözünü, tadı farklı olsa bile renk bakımından öncekinin benzeri olduğu için söylemişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حَدَّثَنَا القاسمُ بنُ الحسيِن، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حَدَّثَنَا شيخٌ من المَصِّيصَةِ ، عن الأوزاعيِّ، عن يحيى بنِ أبي كَثيرٍ، قال: يُؤْتَى أحدُهم بالصَّحْفةِ فيأكُلُ منها، ثم يُؤْتَى بأُخْرَى فيقولُ: هذا الذي أُتِينا به مِن قبلُ. فيقولُ الملَكُ: كُلْ، فاللونُ واحدٌ والطعمُ مُختَلِفٌ .
Bize el-Kâsım b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Masîsalı bir ihtiyar , el-Evzâî'den, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den anlattı, dedi ki: Onlardan birine bir tabak getirilir ve ondan yer, sonra başka bir tabak getirilir. Bunun üzerine o: "Bu, daha önce bize getirilen şeydir" der. Melek de: "Ye! Rengi aynı fakat tadı farklıdır" der .
قال أبو جعفرٍ: وهذا التأويلُ مذهبٌ مِن تأويلِ الآيةِ، غيرَ أنه يدفَعُ صحَّتَه ظاهرُ التلاوةِ. والذي يدلُّ على صحتِه ظَاهرُ الآيةِ ويُحقِّقُ صحَّتَه قولُ القائلين: إن معنى ذلك: هذا الذي رُزِقنا مِن قبلُ في الدنيا. وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه قال: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا}. فأَخْبَر جلَّ ثناؤُه أن مِن قِيلِ أهلِ الجنَّةِ كُلَّما رُزِقوا مِن ثمرِ الجَنَّةِ رزقًا أن يقولوا: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}. ولم يَخْصُصْ بأن ذلك من قيلِهم في بعضِ ذلك دونَ بعضٍ، فإذ كان قد أَخْبَر جلَّ ذكرُه عنهم أن
Ebû Ca‘fer der ki: Bu tevil, ayetin tevil cihetlerinden bir görüştür; şu kadar var ki tilavetin zahiri bunun doğruluğunu reddetmektedir. Ayetin zahirinin doğruluğuna delalet ettiği ve sıhhatini kesinleştirdiği [yorum] ise şöyle diyenlerin görüşüdür: Bunun anlamı; "Bu, daha önce dünyada rızıklandırıldığımız şeydir" demektir. Çünkü Allah -övgüsü yücedir- şöyle buyurmuştur: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا} “Kendilerine oradan bir meyve rızık olarak her sunulduğunda”. Böylece [Allah] -övgüsü yücedir-, cennet meyvelerinden her rızıklandırıldıklarında cennet ehlinin sözünün: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir” demek olduğunu haber vermiştir. Bunun, onların diğerleri hariç sadece bazı meyveler hakkındaki bir sözü olduğuna dair bir tahsis de yapmamıştır. [Allah] -zikri yücedir- onlar hakkında...
ذلك من قيلِهم في كلِّ ما رُزقوا من ثمرِها، فلا شكَّ أن ذلك من قيلِهم في أولِ رزقٍ رُزقوه من ثمارِها، وأُتوا به بعدَ دخولِهم الجنةَ واستقرارِهم فيها، الذي لَمْ يتقدَّمْه عندَهم من ثمارِها ثمرةُ.
rızıklandırıldıkları her şeyde bunun onların sözü olduğunu haber verdiğine göre, cennete girip oraya yerleştikten sonra kendilerine meyvelerinden sunulan ve kendileri için bundan önce hiçbir meyvenin geçmediği o ilk rızıkta da bunun onların sözü olduğunda şüphe yoktur.
فإذ كان لا شكَّ أن ذلك من قيلِهم في أولِه، كما هو من قيلِهم في أوسَطِه وما يتلوه، فمعلْومٌ أنه مُحالٌ أن يكونَ من قيلِهم لأولِ رزقٍ رُزقوه من ثمارِ الجَنَّةِ: هذا الذي رُزِقنا من قبلِ هذا من ثمارِ الجَنَّةِ. وكيف يجوزُ أن يقولوا لأولِ رزقٍ رُزقوه من ثمارِها ولمَّا يتقدَّمْه عندَهم غيرُه منها: هذا الذي رُزقناه من قبلُ؟ إلَّا أن ينسِبَهم ذو عَتَهٍ وضلالٍ إلى قيلِ الكذبِ الذي قد طهَّرهم اللهُ منه، أو يدفَعَ دافعٌ أن يكونَ ذلك مِن قيلِهم لأولِ رزقٍ يُرزقونه منها من ثمارِها، فيَدفَعَ صحةَ ما أَوْجَب اللهُ صحّتَه بقولِه: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا} من غيرِ نَصْبِ دَلالةٍ على أنه مَعنيُّ به حالٌ من أحوالِهم دونَ حالٍ. فقد تبيَّن بما بيَّنا أن معنى الآيةِ: كلما رُزِقَ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ مِن ثمرةٍ من ثمارِ الجَنَّةِ في الجَنَّةِ رزقًا، قالوا: هذا الذي رُزِقنا من قبلِ هذا في الدنيا.
Ortasında ve sonrasında söyledikleri gibi ilk rızıkta da bunu söylediklerinde şüphe bulunmadığına göre, cennet meyvelerinden rızıklandırıldıkları ilk rızık için onların: "Bu, bundan önce cennet meyvelerinden rızıklandırıldığımız şeydir" demelerinin imkansız olduğu bilinir. Cennet meyvelerinden rızıklandırıldıkları ve bundan önce kendilerine cennetten başka bir meyve geçmediği halde ilk rızka nasıl: "Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir" diyebilirler? Ancak aklı kıt ve sapkın biri onları, Allah'ın kendilerini arındırdığı yalan sözü söylemekle itham edebilir ya da bir kimse cennet meyvelerinden rızıklandırıldıkları ilk rızık için bu sözü söylediklerini inkar ederek Allah'ın {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا} “Onlar oradaki meyvelerden herhangi bir rızıkla rızıklandırıldıkça” kavliyle kesinleştirdiği doğruluğu -başka halleri değil de sadece belirli bir hallerinin kastedildiğine dair hiçbir delil ortaya koymaksızın- reddetmiş olur. Açıkladığımız üzere şu sabit olmuştur ki ayetin manası şudur: İman edip salih ameller işleyenler cennette cennet meyvelerinden bir meyveyle ne zaman rızıklandırılsalar: "Bu, bundan önce dünyada rızıklandırıldığımız şeydir" demişlerdir.
فإن سأَلنا سائلٌ فقال : وكيف قال القومُ؛ هذا الذي رُزِقنا من قبلُ. والذي رُزِقوه من قبلُ قد عُدِم بأكلِهم إيَّاه؟ وكيف يجوزُ أن يقولَ أهلُ الجَنَّةِ قولًا لا حقيقةَ له؟
Bize bir soran çıkıp şöyle derse : Bu topluluk nasıl "Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir" diyebilir? Zira daha önce rızıklandırıldıkları şey, onu yemeleriyle yok olup gitmiştir. Hakikati olmayan bir sözü cennet ehlinin söylemesi nasıl caiz olur?
قيل: إن الأمرَ على غيرِ ما ذهبتَ إليه في ذلك، وإنما معناه: هذا مِن النوعِ الذي رُزِقناه من قبلِ هذا من الثمارِ والرزقِ، كالرجلِ يقولُ لآخرَ: قد أعدَّ لك فلانٌ
Şöyle denilir: Bu konuda mesele senin düşündüğün gibi değildir; bunun anlamı ancak şudur: Bu, bundan önce meyve ve rızıktan rızıklandırıldığımız türdendir. Tıpkı bir kimsenin diğerine: «Falan kişi senin için hazırladı...» demesi gibidir.
مِن الطعامِ كذا وكذا مِن ألوانِ الطبيخِ والشِّواءِ والحلوى. فيقولُ المَقولُ له ذلك: هذا طعامي في منزلي. يعني بذلك أن النوعَ الذي ذكَر له صاحبُه أنه أعدَّه له من الطعامِ هو طعامُه، [لا أن] أعيانَ ما أَخْبَره صاحبُه أنه قد أعدَّه له هو طعامُه، بل ذلك مما لا يجوزُ لسامعٍ سمِعه يقولُ ذلك أن يتوهَّمَ أنه أراده أو قصَده؛ لأن ذلك خلافُ مَخرجِ كلامِ المتكلمِ، وإنما يُوجَّهُ كلامُ كلِّ متكلمٍ إلى المعروفِ في الناسِ من مخارجِه دونَ المجهولِ من معانيه، فكذلك ذلك في قولِه: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} إذ كان ما كانوا رُزقوه من قبلُ قد فنِي وعُدِم، فمعلومٌ أنهم عَنَوا بذلك: هذا من النوعِ الذي رُزقنا من قبلُ، ومن جنسِه في التسمياتِ والألوانِ. على ما قد بيَّنا من القولِ في ذلك في كتابِنا هذا .
yemek çeşitlerinden türlü türlü pişmiş yemekler, kızartmalar ve tatlılar hazırladı" demesi, kendisine bu söylenen kimsenin de: "Bu benim evimdeki yemeğimdir" demesi gibidir. Bununla arkadaşının kendisi için hazırladığını söylediği yemeğin türünün kendi yemeği olduğunu kasteder; arkadaşının hazırladığını haber verdiği maddelerin bizzat kendisinin kendi yemeği olduğunu kastetmez. Bilakis bunu söyleyen birini işiten hiçbir kimsenin onun bunu kastettiğini veya amaçladığını zannetmesi caiz olmaz; çünkü bu, konuşanın sözünün amacına aykırıdır. Her konuşanın sözü, anlamlarının bilinmeyenine değil, insanlar arasında bilinen ifade biçimlerine göre yorumlanır. İşte {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir, dediler” kavlinde de durum böyledir; zira daha önce rızıklandırıldıkları şeyler tükenip yok olduğuna göre, bununla: "Bu, daha önce rızıklandırıldığımız türdendir ve isimler ile renkler bakımından onun cinsindendir" manasını kastettikleri bilinir. Nitekim bu kitabımızda buna dair görüşü açıklamış bulunmaktayız .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur.”
والهاءُ في قولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} عائدةٌ على الرزقِ، فتأويلُه: وأُتُوا بالذي رُزقوا من ثمارِها متشابهًا.
{وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” kavlindeki zamir (hâ), rızka dönmektedir. Tevili ise şöyledir: Onlara, meyvelerinden rızıklandırıldıkları şeyler birbirine benzer olarak sunulmuştur.
وقد اخْتَلَفَ أهلُ التأويلِ في تأويلِ التشابهِ في ذلك، فقال بعضُهم: تشابهُه أن كلَّه خِيارٌ لا رَذْلَ فيه.
Te'vil ehli, bundaki benzerliğin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: 'Onun benzerliği, hepsinin seçkin olup içinde hiçbir değersizin bulunmamasıdır.'
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا خلادُ بنُ أسلمَ، قال: أَخْبَرنا النَّضْرُ بنُ شُميلٍ، قال: أَخْبَرنا أبو عامرٍ، عن الحسنِ في قولِه: {مُتَشَابِهًا} قال: خِيارًا كلَّها لا رَذْلَ فيها .
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Âmir, el-Hasan'dan {مُتَشَابِهًا} kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Hepsi seçkindir, içlerinde hiçbir çürük/değersiz yoktur .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُليَّةَ، عن أبي رَجاءٍ: قرأ الحسنُ آياتٍ من "البقرة" فأتى على هذه الآيةِ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} قال: ألم تَرَوا إلى ثمارِ الدنيا كيف تُرذلون بعضَه؟ وإن ذلك ليس فيه رَذْلٌ.
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı: el-Hasan el-Bakara Suresi'nden bazı ayetler okudu ve şu ayete geldi: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”. Dedi ki: Dünya meyvelerine bakmaz mısınız, bir kısmını nasıl ayıklayıp atıyorsunuz? Cennette ise değersiz hiçbir şey yoktur.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أَخْبَرنا مَعْمرٌ، قال: قال الحسنُ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. قال: يُشبهُ بعضُه بعضًا ليس فيه مَرْذولٌ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: el-Hasan {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” ayeti hakkında şöyle dedi: Bazısı bazısına benzer, içinde değersiz/çürük yoktur .
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: أي خِيارٌ لا رَذْلَ فيه ، وإن ثمارَ الدنيا يُنْتَقَى منها ويُرذَلُ منها، وثمارُ الجَنَّةِ خِيارٌ كلُّه لا يُرذَلُ منه شيْءٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den anlattı: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”: Yani hepsi seçkindir, içinde değersiz/çürük yoktur . Dünyanın meyvelerinden seçkin olanı da ayıklanır, değersiz olanı da atılır; cennet meyvelerinin ise hepsi seçkindir, ondan hiçbir şey atılmaz .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: ثمرُ الدنيا منه ما يُرذَلُ ومنه نقاوةٌ، وثمرُ الجَنَّةِ نقاوةٌ كلُّه، يُشبِهُ بعضُه بعضًا في الطِّيبِ، ليس فيه مرذولٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı, dedi ki: Dünya meyvesinin değersiz olanı da vardır, seçkini de. Cennet meyvesinin ise hepsi seçkindir; güzellik ve lezzet bakımından bazısı bazısına benzer, içinde değersiz/çürük yoktur.
وقال بعضُهم: تشابهُه في اللونِ وهو مختلفُ الطعمِ.
Bazıları da şöyle demiştir: Benzerliği rengindedir, tadı ise farklıdır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النَّبيِّ ﷺ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: في اللونِ والمَرْآةِ، وليس يُشبِهُ الطعمَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazılarından naklettiği bir rivayette: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” ayeti hakkında dedi ki: Renkte ve görünüştedir; tat bakımından ise benzemez .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: مثلَ الخِيارِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”: Hıyarların birbirine benzemesi gibi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفَةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: لونُه، مختلفًا طعمُه، مثلَ الخِيارِ من القِثَّاءِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”: Acur türünden hıyarlar gibi rengi benzer, tadı farklıdır .
حُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ ابنِ أنسٍ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: يُشبهُ بعضُه بعضًا ويختلفُ الطعمُ .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten anlattı: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”: Bazısı bazısına benzer, tadı ise farklıdır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {مُتَشَابِهًا}. قال: مشتبهًا في
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُتَشَابِهًا} “Birbirine benzer olarak” kavli hakkında haber verdi. O şöyle dedi: Birbirine benzer...
اللونِ ومختلفًا في الطعمِ .
Rengi birbirine benzer, tadı ise farklıdır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}: مثلَ الخيارِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”: Hıyarlar gibi.
وقال بعضُهم: تشابهُه في اللونِ والطعمِ.
Bazıları da şöyle demiştir: Benzerliği renkte ve tattadır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مُتَشَابِهًا}. قال: اللونُ والطعمُ.
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'in şu sözünden nakletti: {مُتَشَابِهًا}. Dedi ki: Renk ve tat bakımındandır.
وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ الرزَّاقِ، عن الثوريِّ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ ويحيى بنِ سعيدٍ: {مُتَشَابِهًا}. قالا: في اللونِ والطعمِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, es-Sevrî'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid ve Yahyâ b. Saîd'den anlattı: {مُتَشَابِهًا} hakkında her ikisi: "Renkte ve tattadır" dediler.
وقال بعضُهم: تشابهُه تشابهُ ثمرِ الجَنَّةِ وثمرِ الدنيا في اللونِ، وإن اختلفت طعومُهما.
Bazıları da şöyle demiştir: Onun benzerliği, tatları farklı olsa bile cennet meyvesi ile dünya meyvesinin renk bakımından benzerliğidir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أَخْبَرنا مَعْمرٌ، عن قتادةَ: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. قال: يُشبِهُ ثمرَ الدنيا، غيرَ أن ثمرَ الجَنَّةِ أطيبُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”. Dedi ki: Dünya meyvesine benzer, şu kadar var ki cennet meyvesi daha hoştur .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki:
حدَّثني الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. قال: يُشبِهُ ثمرَ الدنيا، غيرَ أن ثمرَ الجَنَّةِ أطيبُ .
Bana el-Hakem b. Ebân, İkrime'den nakletti; {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” sözü hakkında şöyle dedi: Dünya meyvesine benzer, şu kadar var ki cennet meyvesi daha hoştur .
وقال بعضُهم: لا يُشبِهُ شيْءٌ مما في الجَنَّةِ ما في الدنيا إلا الأسماءُ.
Bazıları da şöyle demiştir: Cennette olan hiçbir şey, isimler hariç dünyadakilere benzemez.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا الأشجعيُّ، وحدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: حدَّثنا مُؤمَّلٌ، قالا جميعًا: حدَّثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، [عن أبي ظَبْيانَ] ، عن ابنِ عباسٍ - قال أبو كُريبٍ في حديثِه عن الأشجعيِّ -: لا يُشبِهُ شيْءٌ مما في الجَنَّةِ ما في الدنيا إلا الأسماءُ. وقال ابنُ بشَّارٍ في حديثه عن مؤمَّلٍ، قال: ليس في الدنيا مما في الجَنَّةِ إلَّا الأسماءُ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Eşca'î anlattı; [ayrıca] bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı; her ikisi birden dediler ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, [Ebû Zabyân'dan] , o da İbn Abbâs'tan anlattı. -Ebû Küreyb el-Eşca'î'den olan rivayetinde şöyle dedi-: "Cennette olan hiçbir şey, isimler hariç dünyadakilere benzemez." İbn Beşşâr ise Müemmel'den olan rivayetinde şöyle dedi: "Dünyada, cennette olan şeylerden sadece isimler vardır" .
حدَّثنا عباسُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا محمد بنُ عُبيدٍ، عن الأعمشِ، عن أبي ظَبْيانَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ليس، في الدنيا من الجَنَّةِ شيْءٌ إلا الأسماءُ.
Bize Abbâs b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, el-A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: "Dünyada cennetten isimler dışında hiçbir şey yoktur."
وحدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال. أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ في قولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. قال: يعرِفون أسماءَه كما كانوا في الدنيا، التُّفَّاحُ بالتُّفَّاحِ، والرُّمَّانُ بالرُّمَّانِ، قالوا في الجَنَّةِ: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} في الدنيا {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} يعرِفونه، وليس هو مثلَه في الطعمِ.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” ayeti hakkında şöyle dedi: “Dünyada oldukları gibi isimlerini tanırlar; elmayı elma, narı nar olarak [bilirler]. Cennette: Dünyada {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir'” dediler. {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur”; onu tanırlar, ancak tat bakımından onun gibi değildir.”
قال أبو جعفرٍ: وأَوْلَى هذه التأويلاتِ بتأويلِ الآيةِ تأويلُ مَن قال: وأتوا به متشابهًا في اللونِ والمنظرِ، والطعمُ مختلِفٌ. يعني بذلك اشتباهَ ثمرِ الجَنَّةِ وثمرِ الدنيا في المنظرِ واللونِ، مختلفًا في الطعمِ والذوقِ، لِماَ قَدَّمنا من العلَّةِ في تأويلِ قولِه: {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}. وأن معناه: كلما رُزقوا مِن الجنِانِ مِن ثمرةٍ مِن ثمارِها رِزقًا قالوا: هذا الذي رُزِقنا مِن قبلِ هذا في الدنيا. فأَخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤُه عنهم أنهم قالوا ذلك مِن أجلِ أنهم أتُوا بما أتُوا به مِن ذلك في الجَنَّةِ مُتشابهًا، يعني بذلك تشابُه ما أُتُوا به منه في الجَنَّةِ والذي كانوا رُزِقوه في الدنيا، في اللونِ والمَرْآةِ والمنظرِ، وإن اختلفا في الطعمِ والذوقِ فتباينا، فلم يكنْ لشيْءٍ مما في الجَنَّةِ من ذلك في الدنيا نظيرٌ.
Ebû Ca'fer dedi ki: Ayetin tefsiri konusunda bu yorumların en isabetli olanı; "Renk ve görünüş bakımından birbirine benzer olarak sunuldu, tadı ise farklıdır" diyenin görüşüdür. Bununla kastedilen, tat ve lezzet bakımından farklı olsa da görünüş ve renk bakımından cennet meyvesi ile dünya meyvesinin birbirine benzemesidir; zira {كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Oradan kendilerine rızık olarak her bir meyve sunulduğunda: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir' derler” sözünün tefsirinde daha önce zikrettiğimiz gerekçeden ötürüdür. Bunun anlamı şudur: Cennetlerden kendilerine ürünlerinden bir rızık sunulduğu her seferinde: "Bu, bundan önce dünyada bize rızık olarak verilendir" derler. Nitekim Allah -senâsı yüce olsun- onların bunu, cennette kendilerine getirilen şeylerin birbirine benzer olarak sunulmasından dolayı söylediklerini haber vermiştir; yani cennette kendilerine verilen şey ile dünyada rızıklandırıldıkları şey renk ve görünüm bakımından benzerdir; her ne kadar tat ve lezzet bakımından farklı olup ayrılsalar ve cennetteki şeylerin dünyada [tam] bir benzeri bulunmasa da.
وقد دلَّلنا على فسادِ قولِ مَن زعَم أن معنى قولِه: {قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}. إنما هو من قولِ أهلِ الجَنَّةِ في تشبيهِهم بعضَ ثمرِ الجَنَّةِ ببعضٍ، وتلك الدَّلالةُ على فسادِ ذلك القولِ هي الدَّلالةُ على فسادِ قولِ مَن خالَف قولَنا في تأويلِ قولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. لأَن اللهَ جلَّ ثناؤُه إنما أَخْبَر عن المعنى الذي مِن أجلِه قال القومُ: {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ}. بقولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}.
{قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir' dediler” sözünün anlamının, cennet ehlinin cennet meyvelerinin bazısını bazısına benzetmelerinden ibaret olduğunu iddia eden kimsenin görüşünün tutarsızlığını delillendirmiştik. Bu görüşün tutarsızlığına dair o delil, {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” sözünün tefsirinde bizim görüşümüze muhalefet edenin görüşünün de tutarsızlığının delilidir. Çünkü Allah -senâsı yüce olsun- o topluluğun {هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ} “Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir” demelerine sebep olan manayı {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” sözüyle haber vermiştir.
ويُسألُ مَن أَنْكَر ذلك فزعَم أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ شيْءٌ مما في الجَنَّةِ نطرًا لشيْءٍ مما في الدنيا بوجهٍ مِن الوجوهِ، فيقالُ له: أيجوزُ أن تكونَ أسماءُ ما في الجَنَّةِ من ثمارِها وأطعمتِها وأشربتِها نظائرَ أسماءِ ما في الدنيا منها؟
Bunu inkâr edip cennetteki herhangi bir şeyin dünyadaki herhangi bir şeye hiçbir veçhile benzer olmasının caiz olmadığını iddia eden kimseye şöyle sorulur ve denilir ki: Cennetteki meyvelerin, yiyeceklerin ve içeceklerin isimlerinin dünyadakilerin isimlerine benzer olması caiz midir?
فإن أَنْكَر ذلك خالَف نصَّ كتابِ اللهِ؛ لأن اللهَ إنما عرَّف عبادَه في الدنيا ما هو عتيدٌ في الجَنَّةِ بالأسماءِ التي يُسمَّى بها ما في الدنيا مِن ذلك.
Eğer bunu inkâr ederse, Allah'ın Kitabı'nın açık lafzına (nassına) muhalefet etmiş olur; çünkü Allah, dünyada kullarına cennette hazır bulunan [nimetleri] ancak dünyada bunlara verilen isimlerle tanıtmıştır.
وإن قال: ذلك جائزٌ، بل هو كذلك.
Şayet: "Bu caizdir, hatta böyledir" derse,
قيل: فما أَنْكَرْتَ أن يكونَ ألوانُ ما فيها من ذلك نظيرَ ألوانِ ما في الدنيا منه، بمعنى البياضِ والحمرةِ والصُّفرةِ وسائرِ صنوفِ الألوانِ، وإن تبايَنت فتفاضَلت بفضلِ، حسنِ المَرْآةِ والمنظرِ، فكان لما في الجَنَّةِ من ذلك مِن البهاءِ والجمالِ وحسنِ المَرْآةِ والمنظرِ، خلافُ الذي لما في الدنيا منه، كما كان جائزًا ذلك في الأسماءِ مع اختلافِ المسمَّياتِ بالفضل في أجسامِها؟ ثم يُعكَسُ عليه القولُ في ذلك، فلن يقولَ في أحدِهما شيئًا إلا أُلْزِم في الآخرِ مثلَه.
[Ona şöyle] denilir: O halde, beyazlık, kırmızılık, sarılık ve diğer renk çeşitleri anlamında, görünüş güzelliğindeki üstünlük sebebiyle farklılaşıp derecelenseler bile; cennetteki şeylerin ihtişamı, güzelliği ve görünüş güzelliği bakımından dünyadakilerden farklı olması durumunda, oradaki renklerin dünyadaki renklere benzer olmasını nasıl inkâr edersin? Tıpkı isimlendirilen varlıkların cisimlerindeki üstünlük sebebiyle farklı olmalarına rağmen bunun isimlerde caiz olduğu gibi. Sonra bu konudaki söz onun aleyhine çevrilir ve ikisinden biri hakkında ne söylerse söylesin, diğeri hakkında da benzeri kendisine ilzam edilir.
وكان أبو موسى الأشعريُّ يقولُ في ذلك بما حدَّثنا به محمد بنُ بشَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي عديٍّ وعبدُ الوهَّابِ ومحمدُ بن جعفرٍ، عن عوفٍ، عن قَسَامةَ، عن الأشعريِّ، قال: إن اللهَ لما أَخْرَج آدمَ من الجَنَّةِ زوَّده من ثمارِ الجَنَّةِ، وعلَّمه صنعةَ كلِّ شيْءٍ، فثمارُكم هذه من ثمارِ الجَنَّةِ، غيرَ أن هذه تَغَيَّرُ، وتلك لا تتغيَّرُ .
Ebû Mûsâ el-Eş'arî de bu hususta, bize Muhammed b. Beşşâr'ın anlattığı şu rivayeti söylerdi: Dedi ki: Bize İbn Ebî Adiy, Abdülvehhâb ve Muhammed b. Ca'fer, Avf'tan, o Kasâme'den, o da el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: "Allah Âdem'i cennetten çıkardığında ona cennet meyvelerinden azık verdi ve ona her şeyin yapılışını öğretti. Dolayısıyla şu meyveleriniz cennet meyvelerindendir; şu kadar var ki bunlar bozulur, onlar ise bozulmaz" .
[وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أنَّ معنى قولِه: {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا}. أنه متشابةٌ في الفضلِ، أي كلُّ واحدٍ منه له مِن الفضلِ في نحوِه مثلُ الذي للآخرِ في نحوِه.
[Arap dili ehlinden bazıları {وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا} “O kendilerine birbirine benzer olarak sunulmuştur” sözünün anlamının; fazilette birbirine benzer olduğunu, yani her birinin kendi türündeki faziletinin diğerinin kendi türündeki fazileti gibi olduğunu iddia etmiştir.
وليس هذا قَولًا نستجيزُ التشاغلَ بالدَّلالةِ على فسادِه؛ لخرُوجِه عن قولِ جميعِ علماءِ أهلِ التأويلِ. وحسبُ قولٍ بخروجِه عن قولِ جميعِ أهلِ العلمِ دَلالةٌ على خَطَئِه].
Bu, tefsir ehli bütün ilim adamlarının görüşünün dışına çıkması sebebiyle tutarsızlığını ispata vakit ayırmayı uygun göreceğimiz bir görüş değildir. Zaten bir görüşün bütün ilim ehlinin görüşünün dışına çıkmış olması, onun yanlışlığının delili olarak yeterlidir.]
القولُ في تأويلِ قولهِ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}.
{وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözünün tefsiri.
قال أبو جعفرٍ: والهاءُ والميمُ اللتان في {لَهُمْ} عائدتان على {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}. والهاءُ والألفُ اللتان في {فِيهَا} عائدتان على الجنَّاتِ.
Ebû Ca'fer dedi ki: {لَهُمْ} ifadesindeki "hâ" ve "mîm" [zamiri], {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “iman edip salih ameller işleyenler”e dönmektedir. {فِيهَا} ifadesindeki "hâ" ve "elif" [zamiri] ise cennetlere dönmektedir.
وتأويلُ ذلك: وبشِّرِ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ أن لهم جناتٍ فيها أزواجٌ مطهرةٌ.
Bunun tefsiri [şöyledir]: İman edip salih ameller işleyenleri, kendileri için içinde tertemiz eşlerin bulunduğu cennetler olduğu ile müjdele.
والأزواجُ جمعُ زوجٍ، وهي امرأةُ الرجلِ. يقالُ: فلانَةُ زوجُ فلانٍ وزوجتُه.
Ezvâc (الأزواج), zevc (زوج) kelimesinin çoğuludur ve erkeğin hanımı demektir. [Arapçada] "Falanca kadın, falancanın zevci ve zevcesidir" denir.
وأما قولُه: {مُطَهَّرَةٌ}. فإن تأويلَه أنهن طُهِّرن مِن كلِّ أَذًى وقَذًى ورِيبةٍ، مما يكونُ في نساءِ أهلِ الدنيا مِن الحيضِ والنِّفاسِ والغائطِ والبولِ والمُخَاطِ والبُصاقِ والمنَيِّ، وما أَشْبَهَ ذلك مِن الأذَى والأدْناسِ والرِّيَبِ والمكارهِ.
{مُطَهَّرَةٌ} “tertemiz” sözüne gelince; bunun tefsiri, onların dünya kadınlarında bulunan hayız, nifas, dışkı, idrar, sümük, tükürük, meni ve benzeri her türlü eza, pislik, şüphe, kir ve hoşa gitmeyen şeylerden arındırılmış olduklarıdır .
كما حَدَّثَنَا به موسى بنُ هارونَ، قال: حَدَّثَنَا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهمدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسِ مِن أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ: أما {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} فإنهن لا يَحِضْنَ ولا يُحدِثْنَ ولا يتنخَّمْنَ .
Nitekim bize Mûsâ b. Hârûn'un anlattığına göre, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den zikrettiği bir haberde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden anlattı: {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “tertemiz eşler”e gelince, onlar hayız görmezler, abdest bozmazlar ve balgam çıkarmazlar .
وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، عن معاويةَ بنِ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. يقولُ: مُطهّرةٌ مِن القَذَرِ والأذَى.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o, {أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “tertemiz eşler” [ifadesi] hakkında şöyle demektedir: “Pislikten ve ezadan arındırılmışlardır.”
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا يحيى القطَّانُ ، عن سفيانَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: لا يبُلْنَ ولا يتغوَّطْنَ ولا يَمذِينَ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ el-Kattân , Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” hakkında dedi ki: "İdrar yapmazlar, büyük abdest bozmazlar ve mezi çıkarmazlar" .
حَدَّثَنَا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأَهْوازيُّ، قال: حَدَّثَنَا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه، إلَّا أنه زاد فيه: ولا يُمْنينَ، ولا يَحِضْن.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı; ancak şu fazlalığı ekledi: "Meni çıkarmazlar ve hayız görmezler."
حَدَّثَنَي محمد بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: مُطَهَّرةٌ مِن الحيضِ والغائطِ والبولِ والنُّخامِ والبصاقِ والمنَيِّ والوَلدِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Hayızdan, büyük abdestten, idrardan, balgamdan, tükürükten, meniden ve çocuk doğurmaktan arındırılmıştır" .
حَدَّثَنَا المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حَدَّثَنَا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنَ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı .
وَحَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أَخْبَرنا الثوريُّ، عن إبنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ [نحوَ حديثِ أحمدَ بنِ إسحاقَ عن الزبيريِّ، غيرَ أنه زاد فيه: ولا يَلِدْنَ ولا يَبْزُقْنَ].
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den [Ahmed b. İshâk'ın ez-Zübeyrî'den rivayetinin benzerini] nakletti; şu kadar var ki o bu rivayette: «ve doğurmazlar, tükürmezler» ziyadesinde bulundu.
حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا أبو حُذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شِبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَ حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو، عن أبي عاصمٍ.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Muhammed b. Amr'ın Ebû Âsım'dan olan rivayetinin benzerini anlattı.
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}: إى واللهِ، مِن الإثمِ والأذَى .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den anlattı: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır”: "Evet vallahi, günahtan ve ezadan [arındırılmışlardır]" .
وحَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال أخْبَرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولهِ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: طَهَّرهن اللهُ من كلِّ بولٍ وغائطٍ وقَذَرٍ، ومن كلِّ مأثمٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözü hakkında dedi ki: "Allah onları her türlü idrardan, dışkıdan, pislikten ve her türlü günahtan arındırmıştır" .
حُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حَدَّثَنَا ابن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ، قال: مُطهَّرةٌ من الحيضِ والحَبَلِ والأذى .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da Katâde'den anlattı; dedi ki: "Hayızdan, gebelikten ve ezadan arındırılmıştır" .
حُدِّثت عن عمارٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: المطهَّرةُ من الحيضِ والحَبَلِ.
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o Leys'ten, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: "Hayızdan ve gebelikten arındırılmış olandır."
حَدَّثَنِي يونسُ قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ زيدٍ: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: المطهَّرةُ التي لا تَحيضُ. قال: وأزواجُ الدنيا ليست بمطهَّرةٍ؛ ألا تراهنَّ يَدمَين ويتركن الصلاةَ والصيامَ؟ قال ابنُ زيدٍ: وكذلك خُلِقَتْ حوَّاءُ حتى عَصتْ، فلما عصتْ قال اللهُ: إنِّي خلقتكِ مطهَّرةً، وسأُدْمِيك كما دمَّيْتِ هذه الشجرةَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, Abdurrahman b. Zeyd'den bildirdi: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır”. [İbn Zeyd] dedi ki: "Tertemiz [kılınmış olan], hayız görmeyendir." Dedi ki: "Dünyadaki kadınlar ise tertemiz değillerdir; görmez misin onlar kan görürler, namazı ve orucu terk ederler?" İbn Zeyd dedi ki: "Havvâ da isyan edene kadar böyle yaratılmıştı. İsyan edince Allah şöyle buyurdu: 'Şüphesiz ben seni tertemiz yaratmıştım; bu ağacı yaralayıp kanattığın gibi ben de seni kanatacağım.' "
وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} يقولُ: مُطهَّرةٌ مِن الحيضِ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o er-Rebî'den, o da el-Hasan'dan nakletti; {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözü hakkında şöyle derdi: "Hayızdan arındırılmıştır" .
حَدَّثَنَا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: حَدَّثَنَا خالدُ بنُ يزيدَ، قال: حَدَّثَنَا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن الحسنِ في قوله: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: مِن الحيضِ.
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî' b. Enes'ten, o da el-Hasan'dan nakletti; {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözü hakkında dedi ki: "Hayızdan [arındırılmıştır]."
وحَدَّثَنَا عمرٌو، قال: حَدَّثَنَا أبو معاويةَ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ جُريجٍ، عن عطاءٍ في قولِه: {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ}. قال: من الولدِ والحيضِ والغائطِ والبولِ.
Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan nakletti; {وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” sözü hakkında dedi ki: "Çocuktan, hayızdan, büyük abdestten ve idrardan [arındırılmıştır]."
وذكَر أشياءَ مِن هذا النحوِ .
Ve buna benzer şeyleri zikretti .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥)}.
Allah -senâsı yüce olsun-’ün: {وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥)} “Ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar” sözünün tefsiri.
يعني بذلك: والذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ في الجناتِ خالدون. فالهاءُ والميمُ مِن قولِه: {وَهُمْ} عائدةٌ على {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}.
Bununla şunu kastetmektedir: İman edip salih ameller işleyenler cennetlerde ebedî kalıcıdırlar. {وَهُمْ} ifadesindeki "hâ" ve "mîm" [zamiri], {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “iman edip salih ameller işleyenler”e dönmektedir.
والهاءُ والألفُ في {فِيهَا} الجناتِ. وخلودُهم فيها دوامُ بقائهم فيها على ما أعطاهم اللهُ فيها مِن الحَبْرَةِ والنعيمِ المقيمِ.
{فِيهَا} ifadesindeki "hâ" ve "elif" [zamiri] ise cennetlere [dönmektedir]. Onların orada ebedî kalmaları, Allah'ın kendilerine orada verdiği sevinç ve kalıcı nimetler içinde oradaki bekalarının devamlı olmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا}.
Allah Azze ve Celle'nin: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve [yaratılışta] onun da üstünde olanı misal vermekten hayâ etmez (çekinmez)” ayetinin tefsirine dair söz:
قال أبو جعفرٍ: اختلَف أهلُ التأويلِ في المعنى الذي أنزَل اللهُ جلَّ ثناؤه فيه هذه الآيةَ وفي تأويلِها؛ فقال بعضُهم بما حدَّثَنِي به موسى بنُ هارونَ، قال: حَدَّثَنَا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذَكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مرةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ: لمّا ضرَب اللهُ هذين المثَليْن للمنافقِين - يعني قولَه: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا}. وقولَه: {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ}.
Ebû Ca'fer dedi ki: Tefsir ehli, Allah -senâsı yüce olsun-’ün bu ayeti hakkında indirdiği mana ve tefsiri konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bana Mûsâ b. Hârûn'un anlattığı rivayetteki gibi demiştir: Dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den zikrettiği bir haberde Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden anlattı: Allah münafıklar için şu iki misali -yani: {مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا} “Onların durumu, ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ve {أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ} “Yahut gökten boşanan sağanak yağmur gibidir” sözünü- verince,
الآياتِ الثلاث - قال المنافقون: اللهُ أعلى وأجلُّ من أن يضرِبَ هذه الأمثالَ. فأنزَل اللهُ جل ثناؤُه: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} إلى قولِه: {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} .
-[yani bu] üç ayeti [verince]- münafıklar: "Allah bu misalleri vermekten daha yüce ve daha azizdir" dediler. Bunun üzerine Allah -senâsı yüce olsun-: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez” ayetinden {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir” sözüne kadar indirdi .
وقال آخرون بما حدَّثَنِي به أحمدُ بنُ إبراهيمَ، قال: حَدَّثَنَا قُرادٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه تعالى: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} قال: هذا مثلٌ ضَرَبه اللهُ للدنيا؛ أن البعوضةَ تحيا ما جاعتْ، فإذا سمِنتْ ماتتْ، وكذلك مثلُ هؤلاء القومِ الذين ضَرَبَ اللهُ لهم هذا المثلَ في القرآنِ، إذا امتلئوا من الدنيا رِيًّا، أخَذهم اللهُ عند ذلك. قال: ثم تلا {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} الآية [الأنعام: ٤٤].
Başkaları ise bana Ahmed b. İbrâhîm'in anlattığı rivayetteki gibi demiştir: Dedi ki: Bize Kurâd, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bu, Allah'ın dünya için verdiği bir misaldir; sivrisinek aç kaldığı müddetçe yaşar, semirdiğinde ise ölür. İşte Allah'ın Kur'an'da kendileri için bu misali verdiği o topluluğun durumu da böyledir; dünyaya tam anlamıyla doyup kandıklarında, Allah onları o anda yakalayıverir." Dedi ki: Sonra şu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açtık...” ayetini [el-En'âm: 44] okudu.
حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ بنُ الحجاجِ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ بنحوِه، إلّا أنه قال: فإذا خلت آجالُهم، وانْقَطَعت مُدَّتُهم، صاروا كالبعوضةِ تحيا ما جاعت وتموتُ إذا رَوِيت، فكذلك هؤلاءِ الذين ضرَب اللهُ لهم هذا المثلَ، إذا امتلَئوا مِن الدنيا رِيًّا أخذَهم اللهُ فأهلَكهم، فذلك قولُه: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} [الأنعام: ٤٤].
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten benzerini anlattı; ancak o şöyle dedi: "Ecelleri bitip süreleri sona erdiğinde, aç kaldıkça yaşayan, suya kandığında ise ölen sivrisinek gibi olurlar. İşte Allah'ın kendileri için bu misali verdiği kimseler de böyledir; dünyadan tam olarak nasiplenip doyduklarında Allah onları yakalar ve helak eder. İşte O'nun: {حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları zaman, onları ansızın yakaladık da bir anda bütün ümitlerini kaybedip şaşkına döndüler” [el-En'âm: 44] sözü [bunu anlatmaktadır]."
وقال آخرون بما حَدَّثَنَا به بشرٌ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ بن زريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} أي: إن اللهَ لا يستحيي من الحقِّ أن يَذْكُرَ منه شيئًا ما، قَلَّ منه أو كثُرَ، إن اللهَ جل ذكره لما ذكَر في كتابِه الذبابَ والعنكبوتَ، قال أهلُ الضلالةِ: ما أراد اللهُ من ذِكْرِ هذا؟ فأنزَل اللهُ: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} .
Başkaları ise bize Bişr'in anlattığı rivayetteki gibi demiştir: Dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'nin şu sözünü nakletti: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez”; yani: Şüphesiz Allah haktan az olsun çok olsun herhangi bir şeyi zikretmekten çekinmez. Allah -zikri yüce olsun- Kitabı'nda sineği ve örümceği zikredince dalalet ehli: "Allah bunu zikretmekle ne murat etti?" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez” ayetini indirdi .
وحَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: لمّا ذكَر اللهُ العنكبوتَ والذبابَ، قال المشركون: ما بالُ العنكبوتِ والذبابِ يُذْكَران؟ فأنزَل اللهُ: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; dedi ki: Allah örümceği ve sineği zikredince müşrikler: "Örümceğin ve sineğin zikredilmesinin sebebi nedir?" dediler. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez” ayetini indirdi .
قال أبو جعفرٍ: وقد ذهَب كلُّ قائلٍ ممن ذَكَرْنا قولَه في هذه الآيةِ وفي المعنى الذي أُنزلت فيه مذهبًا، غيرَ أن أوْلى ذلك بالصوابِ وأشبهَه بالحقِّ ما ذَكَرْنا مِن قولِ ابنِ مسعودٍ وابنِ عباسٍ، وذلك أنْ اللهَ أخبرَ عبادَه أنه لا يستحيي أن يَضْرِبَ مثلًا
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu ayet ve indirildiği mana hakkında görüşünü zikrettiğimiz kimselerin her biri farklı bir görüş benimsemiştir. Ne var ki bunlar arasında isabete en layık ve hakka en uygun olanı, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan naklettiğimiz görüştür. Çünkü Allah, kullarına bir misal vermekten çekinmeyeceğini bildirmiştir;
ما بعوضةً فما فوقها، عقيبَ أمثالٍ قد تَقَدَّمَت في هذه السورةِ ضرَبها للمنافقِين دونَ الأمثالِ التي ضرَبها في سائرِ السور غيرِها - فلأنْ يكونَ هذا القولُ، أعني قولَه: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا}. جوابًا لنكيرِ الكفارِ والمنافقين ما ضرَب اللهُ لهم مِن الأمثالِ في هذه السورةِ، أحقُّ وأولى من أن يكَونَ ذلك جوابًا لنكيرِهم ما ضرَب اللهُ لهم من الأمثالِ في غيرِها من السورِ.
bir sivrisineği ve ondan daha üstününü; diğer surelerde verdiği misallerden ayrı olarak, bu surede daha önce münafıklar için verdiği misallerin hemen ardından [bildirmiştir]. Dolayısıyla O'nun: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا} “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” sözünün, kâfirlerin ve münafıkların bu surede kendileri için verilen misalleri inkâr etmelerine bir cevap olması; başka surelerde kendileri için verilen misalleri inkâr etmelerine bir cevap olmasından daha hak ve daha uygundur .
فإن ظنَّ ظانٌّ أنه إنما وجَب أن يكونَ ذلك جوابًا لنكيرِهم ما ضرَب من الأمثالِ في سائرِ السُّورِ؛ لأنَّ الأمثالَ التي ضرَبها اللهُ لهم ولآلهتِم في سائرِ السورِ أمثالٌ في مُوافقةِ المعنى لما أَخبَر اللهُ عنه أنه لا يستحيي أن يضربَه مثلًا؛ إذ كان بعضُها تمثيلًا لآلهتِهم بالعنكبوتِ، وبعضُها تشبيهًا لها في الضعفِ والمهانةِ بالذبابِ، وليس ذكرُ شيْءٍ من ذلك بموجودٍ في هذه السورةِ فيجوزَ أن يقالَ: إن اللهَ لا يستحيي أن [يضربَه مثلًا] . فإن ذلك بخلافِ ما ظنَّ، وذلك أن قولَ اللهِ جلَّ ثناؤه: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} إنما هو خبرٌ منه جلَّ ذِكْرُه أنه لا يستحيي أن يضربَ في الحقِّ من االأمثالِ صغيرِها وكبيرِها ابتلاءً بذلك عبادَه، واختبارًا منه لهم، ليَميزَ به أهلَ الإيمانِ والتصديقِ به من أهلِ الضلالةِ والكفرِ به، إضلالًا منه به لقومٍ وهدايةً منه به لآخرين.
Eğer bir kimse, bunun diğer surelerde verilen misallerin inkârına bir cevap olmasının zorunlu olduğunu; çünkü Allah'ın diğer surelerde onlar ve ilahları için verdiği misallerin, Allah'ın misal vermekten çekinmeyeceğini bildirdiği şeyin anlamına uygun misaller olduğunu zannederse -ki bunların bazısı ilahlarının örümceğe benzetilmesi, bazısı da zayıflık ve değersizlikte sineğe benzetilmesidir; oysa bu surede bunlardan hiçbirinin zikri mevcut değildir ki Allah'ın [bunu misal vermekten] çekinmeyeceği söylenebilsin - bu durum onun zannettiği gibi değildir. Çünkü Allah -övgüsü yücedir- buyruğu: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا} “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez”; O'nun -zikri yücedir-, hak konusunda küçük olsun büyük olsun misaller vermekten çekinmeyeceğine dair bir haberidir. Bununla kullarını sınamak ve denemek ister ki; iman ve tasdik ehlini, dalalet ve küfür ehlinden ayırsın, bununla bir topluluğu saptırıp diğer bir topluluğu hidayete erdirsin.
كما حدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرِو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مَثَلًا مَا بَعُوضَةً}: يعني الأمثالَ صغيرَها وكبيرَها، يؤمنُ بها المؤمنون، ويعلَمون أنَّها الحقُّ مِن ربِّهم، ويهديهم اللهُ بها،
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {مَثَلًا مَا بَعُوضَةً} “bir sivrisineği misal [vermekten]” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Küçüğüyle büyüğüyle [bütün] misalleri kastetmektedir; müminler bunlara iman eder, bunların Rablerinden gelen hak olduğunu bilirler ve Allah bunlarla onları hidayete erdirir,
ويَضِلُّ بها الفاسقون. يقولُ: يعرِفُه المؤمنون فيؤمنون به، ويعرِفُه الفاسقون فيكفرون به .
fâsıklar ise bununla saparlar. Der ki: Müminler onu tanır ve ona iman ederler; fâsıklar ise onu tanır ve onu inkâr ederler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بمثلِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
لا أنه جلَّ ذِكْرُه قصَد الخبرَ عن عينِ البعوضةِ أنه لا يستحيي مِن ضربِ المثلِ بها، ولكنَّ البعوضةَ لما كانت أضعفَ الخلقِ - كما حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا أبو سفيانَ، عن مَعمرٍ، عن قتادةَ، قال: البعوضَةُ أضعفُ ما خلَق اللهُ .
Yoksa O -zikri yücedir-, bizzat sivrisineğin kendisini misal vermekten çekinmeyeceğini haber vermeyi kastetmiş değildir . Fakat sivrisinek yaratılmışların en zayıfı olduğu için -nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı; dedi ki: Sivrisinek, Allah'ın yarattığı en zayıf şeydir -
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ نحوَه - خصَّها اللهُ بالذكرِ في القلةِ، فأخبَر أنه لا يستحيي أن يَضْرِبَ أقلَّ الأمثالِ في الحقِّ وأحقرَها وأعلاها إلى غيرِ نهايةٍ في الارتفاعِ، جوابًا منه جلَّ ذِكْرُه لمن أنكَر من منافقِي خلقِه ما ضرَب لهم من المثلِ بمُوقِدِ النارِ، والصَّيِّبِ من السماءِ على ما نَعَتهما به من نَعْتِهما.
-bize el-Kâsım da anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den benzerini anlattı- Allah azlıkta/küçüklükte onu özellikle zikretmiştir. Böylece O -zikri yücedir-, yarattıklarından olan münafıklardan, kendilerine ateş yakan kimse ve gökten boşanan sağanak yağmurla verilen misalleri -onları nitelediği nitelikler üzere- inkâr edenlere bir cevap olarak; hak konusunda en küçük, en değersiz ve sonsuz derecede en büyük misalleri vermekten çekinmeyeceğini haber vermiştir.
فإن قال لنا قائلٌ: وأين ذِكْرُ نكيرِ المنافقِين الأمثالَ التي وصفْتَ الذي هذا الخبرُ
Eğer bize birisi: 'Nitelendirdiğin misalleri münafıkların inkâr ettiğinin zikri nerede geçmektedir ki bu haber onun
جوابُه، فنعلمَ أنَّ القولَ في ذلك ما قلتَ؟
cevabı olduğu, senin vasfettiğin o misalleri münafıkların inkâr ettiğinin zikri nerededir ki, bu konudaki sözün senin dediğin gibi olduğunu bilelim?' derse,
قيل: الدَّلالةُ على ذلك بَيِّنةٌ في قولِه جل ذكرُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلًا}. وإن القومَ الذين ضرَب لهم الأمثالَ في الآيتيْن المتقدِّمتيْن - اللتين مثَّلَ ما عليه المنافقون مقيمون فيهما بِمُوقِدِ النارِ وبالصَّيِّبِ من السماءِ على ما وصَف من ذلك قبلَ قولِه {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا} - قد أنكَروا المثلَ، وقالوا: {مَاذَا أَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلًا}. فأوضَحَ خطأَ قِيلِهم ذلك، وقبَّح لهم ما نطَقوا به وأخبرَهم بحكمِهم في قِيلِهم ما قالوا منه، وأنه ضلالٌ وفسوقٌ، وأن الصوابَ والهدَى ما قاله المؤمنون دونَ ما قالوه.
Şöyle denilir: Buna dair delil O'nun -zikri yücedir- şu sözünde gayet açıktır: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلًا} “İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler”. Kendileri için önceki iki ayette misaller verilen topluluk -ki bu iki ayette münafıkların içinde bulunduğu durum , {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا} “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” sözünden önce vasfedildiği üzere, ateş yakan kimse ve gökten boşanan sağanak yağmur ile örneklendirilmiştir- bu misali inkâr etmiş ve: {مَاذَا أَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلًا} “Allah bu misalle neyi murat etti?” demişlerdir. Bunun üzerine [Allah] onların bu sözünün yanlışlığını açıklamış, söyledikleri şeyi çirkin bulmuş ve söyledikleri bu söz hususundaki hükümlerini, yani bunun bir dalalet ve fısk olduğunu; doğru ve hidayet olanın ise onların dediği değil, müminlerin dediği olduğunu kendilerine haber vermiştir.
وأما تأويلُ: {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي}. فإن بعضَ المنسوبين إلى المعرفةِ بلغةِ العربِ كان يتأولُ معنى {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي}: إن اللهَ لا يخشَى أن يضربَ مثلًا. ويَستشهدُ على ذلك من قولِه بقولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} [الأحزاب: ٣٧]. ويَزْعُمُ أن معنى ذلك: وتستحيي الناسَ واللهُ أحقُّ أن تستحييَه. فيقولُ: الاستحياءُ بمعنى الخشيةِ، والخشيةُ بمعنى الاستحياءِ.
{إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي} “Şüphesiz Allah çekinmez” ifadesinin teviline gelince; Arap dilini bildiği kabul edilen bazı kimseler, {إِنَّ اللهَ لَا يَسْتَحْيِي} “Şüphesiz Allah çekinmez” anlamını: 'Allah bir misal vermekten korkmaz/çekinmez' şeklinde yorumlamışlardır. Buna da Allah -Azze ve Celle-'nin şu sözünü delil getirmiştir: {وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “İnsanlardan çekiniyordun, oysa çekinmene Allah daha lâyıktı” [el-Ahzâb: 37]. Ve bunun anlamının: 'İnsanlardan utanıyordun, oysa utanmana Allah daha lâyıktı' olduğunu iddia etmiştir. Dolayısıyla o: 'İstihyâ (utanma/çekinme) haşyet (korkma/çekinme) anlamındadır, haşyet de istihyâ anlamındadır' demektedir.