القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)} “İş bitirilir ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤه بذلك: وفُصِل القضاءُ بالعدلِ بينَ الخلقِ، على ما قد ذكَرْنا قبلُ عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ مِن أخذِ الحقِّ لكلِّ مظلومٍ مِن كلِّ ظالمٍ، حتَّى القصاصِ للجمَّاءِ مِن القرناءِ مِن البهائمِ.
Sena-sı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Daha önce Ebû Hureyre'den, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den zikrettiğimiz üzere, her bir zalimden her bir mazlumun hakkının alınması, hatta boynuzsuz hayvanın boynuzlu hayvandan kısasını almasına varıncaya kadar, yaratılmışlar arasında adaletle kesin hüküm verilmiştir.
وأمَّا قولُه: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}. فإنه يعني: وإلى اللَّهِ يئولُ القضاءُ بينَ خلقِه يومَ القيامةِ والحكمُ بينهم في أمورِهم التي جرَت بينهم في الدنيا، مِن ظلمِ بعضِهم بعضًا، واعتداءِ المعتدِي منهم حدودَ اللَّهِ، وخلافِ أمرِه، وإحسانِ المحسنِ منهم، وطاعتِه إيَّاه فيما أمَره [ونهاه]، فيفصلُ بينَ المتظالمين، ويُجازِي أهلَ الإحسانِ بالإحسانِ، وأهلَ الإساءةِ بما رأى، أو يتَفَضَّلُ على مَن لم يكنْ منهم
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Ve bütün işler Allah'a döndürülür” sözüne gelince; [Cenâb-ı Hak] bununla şunu kastetmektedir: Kıyamet gününde yaratılmışları arasında hüküm verme ve dünyada aralarında cereyan eden; bazısının bazısına zulmetmesi, haddi aşanların Allah'ın sınırlarını çiğnemesi ve O'nun emrine muhalefet etmesi, iyilik yapanların iyiliği ve O'na emrettiği [ve yasakladığı] hususlarda itaat etmesi gibi meselelerinde aralarında hükmetme işi Allah'a döner. Böylece [Allah] birbirine haksızlık edenlerin arasını ayırıp hükme bağlar; iyilik ehlini iyilikle mükâfatlandırır, kötülük ehlini ise dilediği şekilde cezalandırır veya onlardan
كافرًا به فيعفو. ولذلك قال جل ثناؤه: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}. وإن كانت أمورُ الدنيا كلُّها والآخرةِ مِن عندِه مَبْدَؤُها وإليه مصيرُها، إذ كان خلقُه في الدنيا يتظالمون، ويَلِي النظرَ بينهم أحيانًا في الدنيا بعضُ خلقِه، والحكمَ بينهم بعضُ عبيدِه، فيَجورُ بعضٌ، ويَعْدِلُ بعضٌ، ويُصِيبُ واحدٌ، ويُخْطِئُ آخرُ، ويُمْكِنُ تنفيذُ الحكمِ على بعضٍ، ويَتَعذَّرُ ذلك على بعضٍ لمَنَعَةِ جانبِه وغَلَبتِه بالقوةِ.
-kendisini inkâr etmemiş olanlara lütufta bulunup affeder. Bu sebeple sena-sı yüce olan: {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Ve bütün işler Allah'a döndürülür” buyurmuştur. Gerçi dünya ve ahiret işlerinin tamamının başlangıcı O'nun katından olup dönüşü de O'nadır; ancak dünyada yaratılmışlar birbirlerine zulmetmekte, bazen dünyada aralarındaki davaya bakmayı yaratılmışlarından bazıları ve aralarındaki hükmü kullarından bazıları üstlenmekte; neticede kimi haksızlık etmekte, kimi adaletli davranmakta, biri isabet ederken diğeri hata etmekte; hükmün infazı kimine uygulanabilirken, kiminin ise arkasının güçlü olması ve kuvvetle üstün gelmesi sebebiyle bu imkânsız olmaktadır.
فأعْلَم عبادَه تعالى ذكرُه أن مرجعَ ذلك كلِّه إليه في موقفِ القيامةِ، فيُنْصِفُ كُلًّا من كلٍّ، ويُجَازِي حقَّ الجزاءِ كلًّا، حيثُ لا ظُلمَ ولا مُمْتَنَعَ مِن نفوذِ حكمِه عليه، وحيثُ يَسْتوِي الضعيفُ والقويُّ، والفقيرُ والغنيُّ، ويَضْمحِلُّ الظلمُ، ويَنزِلُ سلطانُ العدلِ.
Zikri yüce olan, kullarına kıyamet duruş yerinde bütün bunların merciinin kendisine ait olduğunu bildirdi; öyle ki hiçbir zulmün bulunmadığı, O'nun hükmünün üzerine geçmesine engel olacak hiçbir gücün olmadığı, zayıf ile güçlünün, fakir ile zenginin eşit olduğu, zulmün yok olup adaletin hükümranlığının indiği bir yerde herkesin hakkını birbirinden alır ve herkese tam karşılığını verir.
وإنما أدْخَل - جل وعز - الألفَ واللامَ في "الأمورِ"؛ لأنه جل ثناؤُه عنَى بها جميعَ الأمورِ، ولم يَعْنِ بها بعضًا دونَ بعضٍ، فكان ذلك بمعنى قولِ القائلِ: يُعْجِبُني العسلُ. و: البغلُ أقوى مِن الحمارِ. فيُدْخِلُ فيه الألفَ واللامَ؛ لأنه لم يَقْصِدْ به قَصْدَ بعضٍ دونَ بعضٍ، وإنما يُرادُ به العمومُ والجمعُ.
O (celle ve azze) “el-Umûr” kelimesine harf-i tarifi (el- takısını) dahil etmiştir; çünkü sena-sı yüce olan bununla işlerin bir kısmını değil, tamamını kastetmiştir. Bu durum, bir kimsenin 'Bal hoşuma gider' ve 'Katır eşekten daha güçlüdür' demesi gibidir; belirli bir kısmı kastetmeyip umum ve bütünü kastettiği için buna harf-i tarifi dahil eder.
القولُ في تأويلِ قولِه: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ}.
Allah Teâlâ'nın: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤُه بذلك: سل يا محمدُ بني إسرائيلَ الذين لا يَنْتظِرون بالإنابةِ إلى طاعتِي والتوبةِ إليَّ بالإقرارِ بنبوتِك وتصديقِك فيما جِئتَهم به مِن عندِي، إلا أن آتيَهم في ظُللٍ مِن الغمامِ وملائكتِي، فأفْصِلَ القضاءَ بينَك وبينَ مَن آمَن بك وصدَّقك بما أنزَلتُ إليك مِن كُتبِي، وفرضْتُ عليك وعليهم مِن شرائعِ دينِي،
Sena-sı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! İtaatime yönelmek, peygamberliğini ikrar etmek ve katımdan getirdiğin hususlarda seni tasdik ederek bana tövbe etmek için ancak buluttan gölgeler içinde benim ve meleklerimin gelmesini, böylece seninle, sana indirdiğim kitapları tasdik edip sana iman eden kimseler arasında hüküm vermemi ve sana da onlara da farz kıldığım dinimin şeriatleri hususunda...
وبينَهم - كم جِئتُهم به مِن قبلِك مِن آيةٍ وعلامةٍ على ما فرَضتُ عليهم مِن فرائضِي، وأمَرتُهم به مِن طاعتِي، وتابعتُ عليهم مِن حُجَجِي على أيدي أنبيائي ورسلي مِن قبلِك، مؤيِّدةً لهم على صدقِهم، بيِّنةً أنها مِن عندِي، واضحةً أنها مِن أدلتِي على صدقِ نُذرِي ورسلي فيما افترَضتُ عليهم مِن تصديقِهم وتصديقِك، فكفروا حُججِي، وكذَّبوا رسلي، وغَيَّروا نِعَمِي قبلَهم، وبدَّلوا عهدِي ووصيتي إليهم.
-onların arasında kesin hükmü vermemden başkasını beklemeyen İsrailoğullarına sor: Senden önce onlara farz kıldığım farzlarıma, emrettiğim itaate dair onlara nice ayet ve alamet getirdim; peygamberlerimin ve senden önceki elçilerimin elleriyle, onların doğruluğunu destekleyici , katımdan olduğuna dair apaçık, onları ve seni tasdik etmelerini farz kıldığım hususlarda uyarıcılarımın ve elçilerimin doğruluğuna dair delillerimden olduğu besbelli hüccetlerimi ardı ardına sıraladım. Fakat onlar hüccetlerimi inkâr ettiler, elçilerimi yalanladılar, katlarındaki nimetlerimi değiştirdiler, ahdimi ve kendilerine olan vasiyetimi tahrif ettiler.
وأما الآيةُ فقد بيَّنتُ تأويلَها فيما مضَى مِن كتابِنا بما فيه الكفايةُ ، وهي ههنا ما حدَّثنا به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ}: ما ذكَر اللَّهُ في القرآنِ وما لم يذكُرْ، وهم يهودُ .
Ayet kelimesine gelince, kitabımızın geçmiş kısımlarında yeterli açıklamasıyla tevilini yapmıştım ; buradaki anlamı ise bize Muhammed b. Amr'ın anlattığı şu rivayettir: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Allah'ın Kur'an'da zikrettiği ve zikretmediği şeylerdir; onlar da Yahudilerdir” .
حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ}. يقولُ: آتاهم اللَّهُ آياتٍ بيناتٍ؛ عصا موسى، ويدَه، وأقْطَعَهم البحرَ، وأغرَق عدوَّهم وهم ينظُرون، وظلَّلَ عليهم الغَمامَ، وأنزَل عليهم المَنَّ والسَّلْوَى .
Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den O'nun: {سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şöyle buyurmaktadır: Allah onlara apaçık ayetler verdi; Musa'nın asası, eli, denizi onlar için yarması, onlar bakıp dururken düşmanlarını boğması, üzerlerine bulutu gölgelik kılması, üzerlerine kudret helvası ve bıldırcın indirmesi” .
وذلك مِن آياتِ اللَّهِ التي آتَى بني إسرائيلَ في آياتٍ كثيرةٍ غيرِها، خالَفوا معها أمرَ اللَّهِ، وقتَلوا أنبياءَه ورسلَه، وبدَّلوا عهدَه ووصيتَه إليهم، قال اللَّهُ: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}.
[Bütün bunlar], Allah'ın İsrailoğullarına verdiği diğer pek çok ayetle (mucizeyle) birlikte O'nun ayetlerindendir. [Fakat] onlar bu ayetlere rağmen Allah'ın emrine karşı geldiler, peygamberlerini ve elçilerini öldürdüler, O'nun kendilerine verdiği ahdini ve vasiyetini değiştirdiler. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, bilsin ki şüphesiz Allah cezası pek şiddetli olandır.”
وإنما سلَّى اللَّهُ نبيَّه محمدًا ﷺ بهذه الآيةِ ، فأمَره بالصبرِ على مَن كذَّبه واسْتَكبَر على ربِّه، وأخبَره أن ذلك فِعلُ مَن قبلَه مِن سُلَّافِ الأممِ قبلَهم بأنبيائِهم، مع مُظاهرتِه عليهم الحُجَجَ، وأن مَن هو بينَ أظهُرِهم مِن اليهودِ إنما هم مِن بقايا مَن جَرَت عاداتُهم مِمن قصَّ عليه قصصَهم مِن بني إسرائيلَ.
Allah bu ayetle Nebisi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i teselli etti ; kendisini yalanlayan ve Rabbine karşı büyüklük taslayan kimselere karşı sabretmesini emretti. Hüccetleri açıkça ortaya koymasına rağmen, onlardan önceki geçmiş ümmetlerin de peygamberlerine böyle davrandığını ve aralarında bulunan Yahudilerin de kıssalarını anlattığı İsrailoğullarından adetleri böyle süregelen kimselerin kalıntıları olduğunu ona bildirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١)} “Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, bilsin ki Allah cezası pek şiddetli olandır” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤُه بالنعمةِ : الإسلامَ وما فرَض مِن شرائعِ دينِه، ويعني بقولِه: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ}: ومَن يُغيِّرْ ما عهِد اللَّهُ في نعمتِه التي هي الإسلامُ مِن العمل به والدخولِ فيه فيَكْفرْ به، فإنه معاقبُه بما أوعَد على الكفرِ به مِن العقوبةِ، واللَّهُ شديدٌ عقابُه، أليمٌ عذابُه.
Sena-sı yüce olan nimet ile İslâm'ı ve dininin farz kıldığı şeriatlarını kastetmektedir. {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” sözüyle de şunu kastetmektedir: Kim Allah'ın İslâm olan nimetinde emrettiği onunla amel etmeyi ve ona girmeyi değiştirir de onu inkâr ederse, Allah onu inkâr etmeye karşılık vadettiği azapla cezalandıracaktır; zira Allah cezası pek çetin, azabı pek elem verici olandır.
فتأويلُ الآيةِ إذن: يا أيها الذين آمنوا بالتوراةِ فصدَّقوا بها، ادْخُلوا في الإسلامِ جميعًا ودَعُوا الكفرَ، وما دعاكم إليه الشيطانُ مِن ضَلالتِه، وقد جاءتكم البيناتُ مِن عندِي بمحمدٍ، وما أظْهَرتُ على يديه لكم من الحُججِ والعِبَرِ، ولا تُبدِّلوا عهدِي إليكم فيه، وفيما جاءكم به مِن عندِي في كتابِكم بأنه نبيِّي ورسولي، فإنه مَن يبدِّلْ ذلك منكم فيُغيِّرْه، فإني له مُعاقبٌ بالأليمِ من العقُوبةِ.
Şu halde ayetin tevili [şöyledir]: Ey Tevrat'a iman edip onu tasdik edenler! Hep birlikte İslâm'a girin; küfrü ve şeytanın kendi sapıklığından sizi davet ettiği şeyleri bırakın. Muhakkak ki katımdan Muhammed ile apaçık deliller ve onun eliyle sizin için ortaya koyduğum hüccetler ve ibretler size gelmiştir. Onun hakkında ve katımdan size getirdiği hususlarda, kitabınızda [yer alan] onun benim nebim ve elçim olduğuna dair size olan ahdimi değiştirmeyin. Şüphesiz sizden kim bunu tebdil edip değiştirirse, muhakkak Ben onu elem verici bir ceza ile cezalandırırım.
وبمثلِ الذي قُلنا في تأويلِ قولِه: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ}. قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de O'nun: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ} “Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse” sözünün tevili hakkında bizim söylediğimizin benzerini söylemiştir .
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ}. قال: يَكْفرْ بها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ} “Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Onu inkâr ederse” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مِثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ}. قال: يقولُ: مَن يُبَدِّلْها كُفرًا .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şöyle buyurmaktadır: Kim onu inkâr ile değiştirirse” .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ}. يقولُ: ومَن يَكْفُرْ نعمتَه مِن بعدِ ما جاءته .
Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den {وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ} “Kim Allah'ın nimetini değiştirirse” hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şöyle buyurmaktadır: Kim O'nun nimetini kendisine geldikten sonra inkâr ederse” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ}.
Allah Teâlâ'nın: {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Sakınanlar ise kıyamet gününde onların üzerindedir” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤُه بذلك: زُيِّنَ للذين كفروا حبُّ الحياةِ [العاجلةِ في الدارِ الدنيا]،
Allah -şânı yücedir- bununla şunu kastediyor: İnkâr edenlere, [şu dünya yurdundaki fani/geçici] hayatın sevgisi süslü gösterildi,
فهم يَبْتَغون فيها المُكاثرةَ والمُفاخرةَ، ويَطْلُبون فيها الرياساتِ والمُباهاةَ، ويَسْتكبِرون عن اتِّباعِك يا محمدُ والإقْرارِ بما جئْتَهم به مِن عندِي؛ تَعظُّمًا منهم على مَن صدَّقك واتَّبعك، ويَسْخرون ممن يَتَّبِعُك مِن أهلِ الإيمانِ والتصديقِ بك، في تركِهم المُكاثرةَ والمُفاخرةَ بالدنيا وزينتِها مِن الرِّياشِ والأموالِ وطلبِ الرياساتِ، وإقبالِهم على طلبِهم ما عندِي برفضِ الدنيا وتَرْكِ زينتِها. والذين عَمِلوا لي وأقْبَلوا على طاعتِي، ورفَضوا لذَّاتِ الدنيا وشهواتِها، اتِّباعًا لك وطلبًا لما عندِي، واتِّقاءً منهم لي بأداءِ فرائضِي وتَجنُّبِ معاصيَّ - فوقَ الذين كفروا يومَ القيامةِ، بإدخالِي المتقين الجنةَ، وإدخالِي الذين كفروا النارَ.
-onlar dünyada çoklukla övünmeyi ve gururlanmayı arzu ederler; orada makamlar ve gösteriş peşinde koşarlar. Seni tasdik edip sana tabi olanlara karşı büyüklenerek sana tabi olmaktan ve katımdan kendilerine getirdiğin şeyleri ikrar etmekten kaçınırlar. Çoklukla övünmeyi, dünya ile gururlanmayı, süs eşyaları ve mallardan oluşan ziynetini ve makam arzusunu terk etmeleri, dünyayı reddedip ziynetini bırakarak katımdakini talep etmeye yönelmeleri sebebiyle, sana uyan iman ve tasdik ehlini alaya alırlar. Sana tabi olarak ve katımdakini arzulayarak, farzlarımı eda edip bana isyandan kaçınmak suretiyle benden sakınarak benim için amel eden, itaetime yönelen ve dünyanın lezzetlerini ve şehvetlerini terk edenler ise; takva sahiplerini cennete, inkâr edenleri de cehenneme sokmam suretiyle kıyamet gününde inkâr edenlerin üzerindedirler.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك مِن التأويلِ قال جماعةٌ [من أهلِ التأويلِ] .
Bu husustaki tevilimizde söylediğimizin benzerini [tevil ehlinden] bir topluluk da söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا}. قال: الكفارُ يَبْتغون الدنيا ويَطْلُبونها، {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} في طلبِهم الآخرةَ. قال ابنُ جريجٍ: و لا أحسبُه إلا عن عِكرمةَ، قال: قالوا: لو كان محمدٌ نبيًّا كما يقولُ، لاتَّبَعه أشرافُنا وساداتُنا، واللَّهِ ما اتَّبعَه إلا أهلُ الحاجةِ مِثلُ ابنِ مسعودٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; O, {زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا} “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: “Kâfirler dünyayı arzular ve onu isterler; {وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا} ‘ve iman edenlerle alay ederler’ [yani] onların ahireti talep etmeleriyle [alay ederler].” İbn Cüreyc dedi ki: Ve -öyle zannediyorum ki sadece İkrime'den [naklen]- o şöyle demiştir: “[Müşrikler] dediler ki: ‘Eğer Muhammed dediği gibi bir peygamber olsaydı, ona eşrafımız ve efendilerimiz tabi olurdu. Vallahi ona ancak İbn Mes'ûd gibi ihtiyaç sahibi kimseler tabi oldu.’”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعْمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ}. قال: فوقَهم في الجنةِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ} “sakınanlar ise onların üzerindedir” sözü hakkında: “Cennette onların üzerindedirler” dediğini haber verdi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢)} “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جلَّ ثناؤه بذلك: واللَّهُ يُعْطِي الذين اتقَوا يومَ القيامةِ مِن نعمِه وكراماتِه وجزيلِ عطاياه، بغيرِ محاسبةٍ منه له على ما منَّ به عليه مِن كرامتِه.
Sena-sı yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Allah kıyamet günü sakınan kimselere, lütfettiği ikramından dolayı kendisini hesaba çekmeksizin nimetlerinden, ikramlarından ve bol ihsanlarından verir.
فإن قال لنا قائلٌ: وما في قولِه: {يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} من المَدْحِ؟
Eğer bize birisi: “O'nun: {يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} ‘Dilediğini hesapsız rızıklandırır’ sözündeki övgü nedir?” diye soracak olursa,
قيل: المعنى الذي فيه مِن المدحِ، الخبرُ عن أنه غيرُ خائفٍ نَفادَ خَزائنِه، فيحتاجَ إلى حسابِ ما يَخرجُ منها، إذ كان الحسابُ مِن المُعْطِي إنما يكونُ ليَعْلمَ قَدْرَ العطاءِ الذي يَخْرجُ مِن مِلْكِه إلى غيرِه، لئلا يَتجاوزَ في عطاياه إلى ما يُجْحِفُ به، فرَبُّنا تعالى ذكرُه غيرُ خائفٍ نَفادَ خزائنِه، ولا انتقاصَ شيءٍ مِن مِلكِه بعطائِه ما يُعطِي عبادَه، فيحتاجُ إلى حسابِ ما يُعطِي، وإحصاءِ ما يُبقِي، فذلك المعنى الذي في قولِه: {يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [من المدحِ] .
Şöyle denilir: Bundaki övgü anlamı, O'nun hazinelerinin tükenmesinden korkmadığı ve bu yüzden oradan çıkan şeyin hesabını tutmaya ihtiyaç duymadığı haberidir. Zira veren kimsenin hesap tutması, ancak mülkünden başkasına çıkan bağışın miktarını bilmesi ve bağışlarında kendisine zarar verecek bir dereceye varmaması içindir. Zikri yüce olan Rabbimiz ise, kullarına verdiği şeyleri vermekle hazinelerinin tükenmesinden ve mülkünden bir şeyin eksilmesinden korkmaz ki verdiği şeyin hesabını tutmaya ve geriye kalanı saymaya ihtiyaç duysun. İşte O'nun: {يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} ‘Dilediğini hesapsız rızıklandırır’ sözündeki [övgü] anlamı budur.
القولُ في تأويل قولِه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “İnsanlar tek bir ümmet idi; sonra Allah, müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve anlaşmazlığa düştükleri hususlarda insanlar arasında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi” sözünün tevili hakkında söz:
اختلفَ أهلُ التأويلِ في معنى الأمةِ في هذا الموضعِ، وفي الناسِ الذين وصَفهم
Ehl-i tevil (müfessirler), bu yerdeki ümmetin anlamı ve [Allah'ın] nitelediği insanlar hakkında ihtilaf ettiler:
اللَّهُ بأنهم كانوا أمَّةً واحدةً؛ فقال بعضُهم: هم الذين كانوا بينَ آدمَ ونوحٍ، وهم عَشَرةُ قرونٍ، كلُّهم كانوا على شريعةٍ مِن الحقِّ، فاختلَفوا بعدَ ذلك.
-tek bir ümmet olduklarını nitelediği insanlar hakkında ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: “Onlar Âdem ile Nûh arasında yaşayan kimselerdir; on nesildirler ve hepsi haktan bir şeriat üzere idiler, daha sonra ise ihtilafa düştüler.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا همامٌ، [عن قتادةَ] ، عن عِكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان بينَ نوحٍ وآدمَ عشَرةُ قرونٍ، كلُّهم على شريعةٍ مِن الحقِّ، فاخْتَلَفوا، فبعَث اللَّهُ النَّبِيينَ مُبَشِّرِين ومُنْذِرين. قال: وكذلك هي في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (كان الناسُ أُمةً واحدةً فاختَلفوا) .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, [Katâde'den] , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: “Nûh ile Âdem arasında on nesil vardı; hepsi haktan bir şeriat üzere idiler. Sonra ihtilafa düştüler, bunun üzerine Allah peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi.” Dedi ki: “Abdullah'ın kıraatinde de bu böyledir: (كان الناسُ أُمةً واحدةً فاختَلفوا) ‘İnsanlar tek bir ümmet idi, sonra ihtilafa düştüler’ .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: كانوا على الهُدَى جميعًا، فاخْتَلفوا، {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ}. فكان أولَ نبيٍّ بُعِثَ نوحٌ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Hepsi hidayet üzere idiler, sonra ihtilafa düştüler, {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ} ‘bunun üzerine Allah, müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi’. Gönderilen ilk peygamber de Nûh idi” .
فتأويلُ الأُمةِ على هذا القولِ الذي ذَكرناه عن ابنِ عباسٍ، الدِّينُ، كما قال النابغةُ الذُّبْيانيُّ :
İbn Abbâs'tan aktardığımız bu söze göre ümmetin tevili “din”dir; nitekim en-Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir :
حَلَفْتُ فَلَمْ أتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً … وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهْوَ طائِعُ
Yemin ettim de içinde hiçbir şüphe bırakmadım … [Hakka] boyun eğmiş din sahibi bir kimse hiç günaha girer mi?
يعني ذا الدينِ. فكان تأويلُ الآيةِ على معنى قولِ هؤلاء: كان الناسُ أُمَّةً واحدةً مُجْتمِعةً على مِلةٍ واحدةٍ ودينٍ واحدٍ، فاخْتَلَفوا، فبعَث اللَّهُ النَّبِيين مُبشِّرين ومُنْذِرين.
Yani din sahibini [kastetmektedir]. Bu kimselerin sözünün anlamına göre ayetin tevili şöyle olur: İnsanlar tek bir millet ve tek bir din üzere birleşmiş tek bir ümmet idi; sonra ihtilafa düştüler, bunun üzerine Allah peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi.
وأصلُ الأُمَّةِ الجماعةُ تَجْتمِعُ على دينٍ واحدٍ، ثم يُكْتفَى بالخبرِ عن الأمةِ مِن الخبرِ عن الدينِ؛ لدَلالتِها عليه، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} [المائدة: ٤٨]. يُرادُ به أهلُ دينٍ واحدٍ وملةٍ واحدةٍ. فوجَّه ابنُ عباسٍ في تَأويلِه قولَه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} إلى أن الناسَ كانوا أهلَ دينٍ واحدٍ حتى اختلَفوا.
Ümmet kelimesinin aslı, tek bir din üzerinde birleşen topluluktur; daha sonra ümmetten haber verilmesi, dine delaleti sebebiyle dinden haber vermenin yerine yeterli görülür; nitekim sena-sı yüce olan şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” [el-Mâide: 48]. Bununla tek bir din ve tek bir millet ehli kastedilmektedir. İbn Abbâs da: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözünün tevilinde, insanların ihtilafa düşünceye kadar tek bir dinin mensupları olduğu yönünü tercih etmiştir.
وقال آخرون: بل تأويلُ ذلك: كان آدمُ على الحقِّ إمامًا لذُرِّيتِه، فبعَث اللَّهُ النَّبِيين في ولدِه. ووَجَّهوا معنى الأُمةِ إلى الطاعةِ للَّهِ والدُّعاءِ إلى توحيدِه واتباعِ أمرِه، من قولِ اللَّهِ ﷿: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا} [النحل: ١٢٠]. يعني بقولِه: {أُمَّةً}: إمامًا في الخيرِ يُقْتدَى به، ويُتَّبعُ عليه.
Başkaları ise şöyle dedi: “Aksine bunun tevili şudur: Âdem zürriyeti için hak üzere bir önder (imam) idi; Allah da peygamberleri onun evlatları arasından gönderdi.” Ümmet kelimesinin anlamını, Allah'a itaat, O'nun tevhidine ve emrine uymaya davet etmek şeklinde yorumladılar; nitekim aziz ve celil olan Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا} “Şüphesiz İbrâhim, Allah'a gönülden itaat eden hanîf bir ümmet (önder) idi” [en-Nahl: 120]. O'nun: {أُمَّةً} “ümmet” sözüyle; hayırda kendisine uyulan ve izinden gidilen bir önder kastedilmektedir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: آدمُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında: “Âdem'dir” dediğini anlattı.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: آدمُ. قال: كان بينَ آدمَ ونوحٍ عشَرةُ أنبياءَ، فبعَث اللَّهُ النَّبِيين مُبشِّرِين ومُنذرِين، [يقالُ: فنشَر من آدمَ الناسَ، فبعَث فيهم النَّبِيِّينَ مُبشِّرِين ومنذرِين] . قال مجاهدٌ: آدمُ أُمةٌ واحدةٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Âdem'dir.” Dedi ki: “Âdem ile Nûh arasında on peygamber vardı; Allah peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi. [Denilir ki: Âdem'den insanları çoğalttı, sonra içlerinde peygamberleri müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi] .” Mücâhid şöyle demiştir: “Âdem tek bir ümmet idi.”
وكأن مَن قال هذا القولَ اسْتَجاز تَسْمِيةَ الواحدِ باسمِ الجماعةِ، لاجْتماعِ خِلالِ الخيرِ التي تكونُ في الجماعةِ المتفرقةِ في من سمَّاه بالأُمَّةِ. كما يقالُ: فلانٌ أمةٌ [وحدَه. بمعنى أنه] يَقومُ مَقامَ الأُمةِ. وقد يَجوزُ أن يكونَ سمَّاه بذلك؛ لأنه سَببٌ لاجْتماعِ الأشتاتِ مِن الناسِ على ما دعاهم إليه من خِلالِ (٣) الخيرِ، فلما كان آدمُ صلى اللَّهُ عليه سببًا لاجتماعِ مَن اجْتَمع على دينِه مِن ولدِه إلى حالِ اخْتِلافِهم، سمَّاه بذلك أُمةً.
Bu sözü söyleyen kimse, ümmet diye adlandırdığı kimsede, dağınık bir toplulukta bulunan hayır hasletlerinin toplanması sebebiyle bir tek kişiyi topluluk adıyla isimlendirmeyi caiz görmüş gibidir. Nitekim: “Falan kimse [tek başına] bir ümmettir. [Yani] bir ümmetin yerini tutmaktadır” denilir. Âdem'in insanlardan farklı grupların kendilerini çağırdığı hayır hasletleri üzerinde birleşmesine bir sebep olması dolayısıyla da böyle isimlendirilmiş olması mümkündür. Âdem sallallâhu aleyhi, ihtilaf ediş durumlarına kadar çocuklarından kendi dini üzerinde birleşenlerin bir araya gelmesine sebep olunca, bundan dolayı onu “ümmet” olarak isimlendirmiştir.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: كان الناسُ أُمةً واحدةً على دينٍ واحدٍ، يومَ اسْتخرجَ ذُرِّيةَ آدمَ مِن صلبِه، فعرَضهم على آدمَ.
Başkaları ise şöyle dedi: “Aksine bunun anlamı şudur: Âdem'in zürriyetini onun sulbünden çıkarıp onları Âdem'e arz ettiği gün insanlar tek bir din üzere tek bir ümmet idiler.”
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. وعن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، عن أبيِّ بنِ كعبٍ، قال: كانوا أمةً واحدةً، حيثُ عُرِضُوا على آدمَ، ففَطَرهم اللَّهُ يومَئذٍ على الإسلامِ، وأقرُّوا له بالعُبودةِ، وكانوا أُمةً واحدةً مُسْلمِين كلَّهم ثم اخْتلَفوا مِن بعدِ آدمَ، فكان أُبيٌّ يقرَأُ: (كان الناسُ أمةً واحدةً فاختلَفوا فبعَث اللَّهُ النبيين مبشرين ومنذرين) إلى (فيما اختلفوا فيه) وأنّ اللَّهَ إنما بعَث الرسلَ، وأنزَل الكتبَ عندَ الاختلافِ .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı. [Yine İbn Ebî Ca‘fer] babasından, o er-Rebî‘den, o Ebu’l-Âliye’den, o da Übey b. Ka‘b’dan [radıyallâhu anh] rivayet etti ki o şöyle demiştir: “Âdem'e arz edildikleri vakit tek bir ümmet idiler. Allah onları o gün İslâm fıtratı üzere yarattı ve O'na kulluğu ikrar ettiler. Hepsi Müslüman olarak tek bir ümmet idiler. Sonra Âdem'den sonra ihtilafa düştüler. Übey şöyle okurdu: ‘(İnsanlar tek bir ümmet idiler, derken ihtilafa düştüler; bunun üzerine Allah müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi...) [ifadesinden] (...hakkında ihtilaf ettikleri hususta...) [ifadesine kadar].’ Zira Allah, elçileri ancak ihtilaf zuhur ettiğinde göndermiş, kitapları da [yine] ihtilaf vuku bulduğunda indirmiştir.”
حدّثني يونُسُ، قالَ: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. قال: حينَ أخْرَجهم مِن ظهرِ آدمَ، لم يكونوا أُمَّةً واحدةً قَطُّ غيرَ ذلك اليومِ، {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ}. قال: هذا حين تَفرَّقتِ الأُممُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında şöyle demiştir: “Onları Âdem'in sırtından çıkardığı vakit [böyleydiler]; o günden başka hiçbir zaman tek bir ümmet olmadılar. {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ} ‘Bunun üzerine Allah peygamberleri gönderdi’ [ifadesi ise], ümmetlerin ayrılığa düştüğü vakittir” .
وتأويلُ الآيةِ على هذا القولِ نظيرُ تأويلِ مَن قال بقولِ ابنِ عباسٍ، أن الناسَ كانوا على دينٍ واحدٍ فيما بينَ آدمَ ونوحٍ. وقد بيَّنا معناه هنالك، إلا أن الوقتَ الذي كان الناسُ فيه أُمةً واحدةً مُخالفٌ الوقتَ الذي وَقَّتَه ابنُ عباسٍ.
Bu söze göre ayetin tevili, insanların Âdem ile Nûh arasında tek bir din üzere olduklarını söyleyen İbn Abbâs'ın görüşünü benimseyen kimsenin tevilinin benzeridir. Bunun anlamını orada açıklamıştık; şu kadar var ki insanların tek bir ümmet olduğu vakit, İbn Abbâs'ın belirlediği vakitten farklıdır.
وقال آخرون بخلافِ ذلك كلِّه، وقالوا: إنما معنى قولِه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}: [كان الناسُ أُمةً واحدةً على الكفرِ باللَّهِ]، فبَعث اللَّهُ النَّبِيين.
Başkaları ise bütün bunların aksini söyleyerek şöyle dediler: O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözünün anlamı ancak: [İnsanlar Allah'ı inkâr üzere tek bir ümmet idi], [bunun üzerine] Allah peygamberleri gönderdi, [şeklindedir].
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبِي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبِي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً}. يقولُ: [كانوا كفارًا] ، {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmet idi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Kâfir idiler] , {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ} ‘bunun üzerine Allah, müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi’ .”
وأوْلَى التأويلاتِ في هذه الآيةِ بالصوابِ أن يُقالَ: إن اللَّهَ ﷿ أخْبرَ عبادَه أن الناسَ كانوا أُمةً واحدةً على دينٍ واحدٍ وملةٍ واحدةٍ.
Bu ayetteki tevillerden doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Aziz ve celil olan Allah kullarına, insanların tek bir din ve tek bir millet üzere tek bir ümmet olduklarını haber vermiştir.
كما حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً}. يقولُ: دينًا واحدًا؛ على دينِ آدمَ، فاخْتَلفوا، {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ}.
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {كَانَ النَّاسُ أُمَّةً} “İnsanlar bir ümmet idi” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Tek bir din üzere; Âdem'in dini üzere idiler. Sonra ihtilafa düştüler, {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ} ‘bunun üzerine Allah, müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi’.”
وكان الدينُ الذي كانوا عليه دينَ الحقِّ، كما قال أُبيُّ بنُ كعبٍ.
Übey b. Ka'b'ın da dediği gibi, üzerinde bulundukları din hak din idi.
وكما حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: هي في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (اخْتلَفوا [عنه): عن] الإسلامِ .
Ve nitekim bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; o dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde bu şöyledir: (اخْتلَفوا [عنه): عن] ‘[ondan] ayrılığa düştüler’; yani İslâm'dan [ayrılığa düştüler] .
قال أبو جعفر: فاختلَفوا في دينِهم، فبعَث اللَّهُ عندَ اختلافِهم في دينِهم النَّبِيينَ مُبشرينَ ومُنذرين، وأنزَل معهم الكتابَ ليحكُمَ بينَ الناسِ فيما اختلَفوا فيه، رحمةً منه جل ذِكْرُه بخلقِه واعتذارًا منه إليهم.
Ebû Ca‘fer der ki: Dinlerinde anlaşmazlığa düştüler. Bunun üzerine Allah, dinlerinde anlaşmazlığa düştükleri vakit -şan ve şerefi yüce olan [Allah]'tan yaratıklarına bir rahmet ve onlara mazeret bırakmamak (hücceti ikame etmek) üzere- müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve anlaşmazlığa düştükleri hususlarda insanlar arasında hükmetmesi için onlarla birlikte Kitâb'ı indirdi.
وقد يجوزُ أن يكونَ ذلك الوقتُ الذي كانوا فيه أمةً واحدةً، مِن عهدِ آدمَ إلى عهدِ نوحٍ ﵉، كما روَى عِكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، وكما قاله قتادةُ. [وجائزٌ أن يكونَ عنَى اللَّهُ بالأمةِ آدمَ]. وجائزٌ أن يكونَ كان ذلك حينَ عرَض على آدمَ خلقَه. وجائزٌ أن يكونَ كان ذلك في وقتٍ غيرِ ذلك، ولا دَلالةَ من كتاب اللَّهِ ولا خبرَ تَثْبُتُ به الحجةُ على أيِّ هذه الأوقاتِ كان ذلك. فغيرُ جائزٍ أن نقولَ فيه إلا ما قال اللَّهُ ﷿ فيه مِن أن الناسَ كانوا أُمةً واحدةً، فبعَث اللَّهُ فيهم - لمَّا اخْتلَفوا - الأنبياءَ والرسلَ. ولا يَضرُّنا الجهلُ بوقتِ ذلك، كما لا يَنفعُنا العلمُ به؛ إذ لم يَكُنِ العلمُ به للَّهِ طاعةً، غيرَ أنه أيُّ ذلك كان، فإن دليلَ القرآنِ واضحٌ على أن الذين أخْبَر اللَّهُ عنهم أنهم كانوا أُمةً واحدةً، إنما كانوا أُمةً واحدةً على الإيمانِ ودينِ الحقِّ دونَ الكفرِ باللَّهِ والشركِ به، وذلك أن اللَّهَ - جلّ وعزّ - قال في السورةِ التي يُذْكَرُ فيها "يُونسُ": {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} [يونس: ١٩]. فتَوعَّد جل ذكرُه على الاختلافِ لا على الاجتماعِ، ولا على كونِهم أمةً واحدةً، ولو كان اجتماعُهم قبلَ الاختلافِ كان على الكفرِ، ثم كان الاختلافُ بعدَ ذلك، لم يَكُنْ إلا بانتقالِ بعضِهم إلى الإيمانِ، ولو كان ذلك كذلك، لكان الوَعدُ أوْلَى بحكمتِه جل ثناؤه في ذلك الحالِ مِن الوَعيدِ؛ لأنها حالُ إنابةِ بعضِهم إلى طاعتِه، ومُحالٌ أن يَتوعَّدَ في حالِ التوبةِ والإنابةِ، ويَتركَ ذلك في حالِ اجتماعِ الجميعِ على الكفرِ والشِّركِ.
İnsanların tek bir ümmet olduğu bu vaktin; İkrime'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve Katâde'nin de söylediği gibi, Âdem'in zamanından Nûh'un (aleyhimesselâm) zamanına kadar geçen süre olması caiz olduğu gibi; [Allah'ın 'ümmet' ile Âdem'i kastetmiş olması da caizdir]. Bunun, [Allah'ın] Âdem'e zürriyetini arz ettiği vakit olması da caizdir. Bundan başka bir vakitte olması da mümkündür; zira bunun bu vakitlerden hangisinde olduğuna dair Allah'ın Kitabı'ndan bir delil ve kendisiyle hüccet sabit olacak bir haber bulunmamaktadır. Dolayısıyla bu hususta, azîz ve celîl olan Allah'ın bildirdiği şekilde insanların tek bir ümmet olduğu, -ihtilafa düştüklerinde de- Allah'ın aralarında peygamberleri ve elçileri gönderdiği dışında bir şey söylememiz caiz değildir. Bunun vaktini bilmememiz bize bir zarar vermeyeceği gibi, onu bilmek de bize bir fayda sağlamaz; çünkü bunu bilmek Allah'a bir taat değildir. Ancak bu vakit hangisi olursa olsun, Kur'an'ın delili açıktır ki, Allah'ın tek bir ümmet olduklarını haber verdiği kimseler, Allah'ı inkâr ve O'na şirk koşmak üzere değil, yalnızca iman ve hak din üzere tek bir ümmet idiler. Zira celâl ve izzet sahibi olan Allah, Yûnus'un zikredildiği surede şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} [Yûnus: 19] “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi, sonra ihtilafa düştüler. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeyler konusunda aralarında mutlaka hüküm verilmiş olurdu.” Böylece zikri yüce olan [Allah], bir arada bulunmaya ve tek bir ümmet olmalarına değil, ihtilafa düşmelerine tehdit yöneltmiştir. Şayet onların ihtilaftan önceki birliktelikleri küfür üzere olsaydı ve bundan sonra ayrılık baş gösterseydi, bu ancak bazılarının imana geçmesiyle gerçekleşmiş olurdu. Eğer durum böyle olsaydı, övgüsü yüce olan [Allah]'ın hikmeti gereğince bu durumda tehditten ziyade vaat (müjde) daha evla olurdu; zira bu durum, bazılarının O'na itaate yönelmesi (inâbe) durumudur. Tövbe ve inâbe durumunda tehdit edip, hepsinin küfür ve şirk üzere toplandığı bir durumda bunu terk etmesi ise imkânsızdır.
وأما قولُه: {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ}. فإنه يعني أنه أرسَل رسلًا يُبشِّرون مَن أطاع اللَّهَ بجزيلِ الثوابِ وكريمِ المآبِ.
O'nun: {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ} “Bunun üzerine Allah, müjdeciler olarak peygamberleri gönderdi” sözüne gelince; bu, Allah'a itaat edenleri bol sevap ve güzel bir varış yeri ile müjdeleyen elçiler gönderdiğini ifade eder.
ويعني بقولِه: {وَمُنْذِرِينَ}: ينذرون مَن عصَى اللَّهَ فكفَر به بشدةِ العقابِ، وسوءِ الحسابِ، والخُلودِ في النارِ، {وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}. يعني بذلك: ليَحْكُمَ الكتابُ وهو التوراةُ بينَ الناسِ فيما اخْتلَف المُختلِفون فيه. فأضاف جل ثناؤُه الحُكْمَ إلى الكتابِ، وأنه الذي يَحكُمُ بينَ الناسِ دونَ النَّبِيين والمُرسلين، إذ كان مَن حكَم مِن النَّبِيين والمُرسلين بحُكمٍ ، إنما يَحكُمُ بما دلَّهم عليه الكتابُ الذي أنزَله اللَّهُ ﵎، فكان الكتابُ بدَلالتهِ على ما دلَّ على صِحَّتِه من الحُكْمِ، حاكمًا بينَ الناسِ، وإن كان الذي يَفْصِلُ القضاءَ بينَهم به غيرَه.
O'nun: {وَمُنْذِرِينَ} “ve uyarıcılar olarak” sözüyle de; Allah'a isyan edip O'nu inkâr edenleri şiddetli azapla, kötü hesapla ve cehennemde ebedî kalmakla uyardıklarını kastetmektedir. {وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Ve anlaşmazlığa düştükleri hususlarda insanlar arasında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi” sözüyle de; Kitab'ın -yani Tevrat'ın- ihtilaf edenlerin anlaşmazlığa düştükleri hususlarda insanlar arasında hüküm vermesini kastetmektedir. Sena-sı yüce olan, peygamberler ve elçilerden bir hüküm veren kimse ancak Allah celle celâluhu'nun indirdiği Kitab'ın kendilerine gösterdiği doğrultuda hükmettiği için, peygamberler ve elçilere değil de Kitab'a hükmetmeyi nispet etmiş ve insanlar arasında hükmedenin o olduğunu belirtmiştir. Böylece Kitap, hükmün sıhhatine delalet ettiği şeylere delaleti sebebiyle , aralarındaki hükmü onunla veren kimse başkası olsa bile insanlar arasında hükmedici olmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki kıskançlık/azgınlık yüzünden onda ancak kendilerine kitap verilenler anlaşmazlığa düştü” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤُه بقولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ}: وما اخْتَلَف في الكتابِ الذي أنزَله وهو التوراةُ، {إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ}، يعني بذلك اليهودَ مِن بني إسرائيلَ، وهم الذين أوتوا التوراةَ والعلمَ بها. والهاءُ في قولِه: {فِيهِ}. عائدةٌ على الكتابِ الذي أنزلَه اللَّهُ، {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ}. يعني بذلك: مِن بعدِ ما جاءتهم حججُ اللَّهِ وأدلتُه أن الكتابَ الذي اخْتلَفوا فيه وفي أحكامِه مِن عندِ اللَّهِ، وأنه الحقُّ
Sena-sı yüce olan [Allah], {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ} “Onda anlaşmazlığa düşmedi” sözüyle; indirdiği Kitap'ta -ki o Tevrat'tır- {إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} “ancak kendilerine [kitap] verilenler [anlaşmazlığa düştü]” [buyurarak] bununla İsrâiloğulları'ndan olan Yahudileri kastetmektedir; nitekim kendilerine Tevrat ve onun ilmi verilenler onlardır. {فِيهِ} sözündeki "hâ" zamiri, Allah'ın indirdiği Kitab'a dönmektedir. {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” [ifadesiyle de] şunu kastetmektedir: Kendisinde ve ahkâmında anlaşmazlığa düştükleri Kitab'ın Allah katından olduğuna ve onun hak olduğuna dair Allah'ın hüccetleri ve kesin delilleri kendilerine geldikten sonra...
الذي لا يَسَعُهم الاختلافُ فيه، ولا العملُ بخلافِ ما فيه. فأخبر تعالى ذِكْرُه عن اليهودِ مِن بني إسرائيلَ أنهم خالَفوا حكمَ التوراةِ، واخْتلَفوا فيه على علمٍ منهم بخطإٍ ما يَأتُون، مُتَعمدِين الخلافَ على اللَّهِ فيما خالَفوه فيه مِن أمرِه و حكمِ كتابِه.
-ki onda ihtilaf etmeleri ve içindekilerin aksine amel etmeleri kendilerine caiz olmayan [haktır]. Zikri yüce olan [Allah], İsrâiloğulları'ndan olan Yahudilerin Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiklerini ve yaptıkları şeyin yanlış olduğunu bile bile onda ihtilafa düştüklerini, Allah'ın emrine ve Kitabı'nın hükmüne muhalefet ettikleri hususlarda kasten Allah'a karşı geldiklerini haber vermiştir.
ثم أخْبَر جل ثناؤُه أن تَعمُّدَهم الخطيئةَ التي أتَوها ، ورُكوبَهم المعصيةَ التي رَكِبُوها مِن خِلافِهم أمرَه، إنما كان منهم بغيًا بينَهم.
Daha sonra sena-sı yüce olan, onların işledikleri günahı kasten işlemelerinin ve O'nun emrine muhalefet etmek suretiyle işledikleri masiyeti irtikâp etmelerinin, ancak aralarındaki bir azgınlık/kıskançlık (bağy) sebebiyle olduğunu haber vermiştir.
والبغيُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: بَغَى فلانٌ على فلانٍ بغيًا. إذا طَغَى واعتدَى عليه فجاوز حدَّه، ومِن ذلك قيلَ للجُرحِ إذا [اشتدَّ وتورَّم: بغَى يبغِي بَغْيًا] ، وللبحرِ إذا كَثُرَ ماؤُه ففاضَ، وللسحابِ إذا وقَع بأرضٍ فأخْصَبت: بغَى. كلُّ ذلك بمعنًى واحدٍ، وهي زيادتُه وتجاوُزُه حدَّه. فمعنَى قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. مِن ذلك، يقولُ: لم يَكُنِ اختلافُ هؤلاءِ المُختلِفين مِن اليهودِ مِن بني إسرائيلَ في كتابي الذي أنزَلتُه مع نبيٍّ عن جهلٍ منهم به، بل كان اختلافُهم فيه وخلافُ حُكمِه مِن بعدِ ما ثَبَت حجتُه عليهم بغيًا بينهم، طَلَبَ الرياسةِ مِن بعضِهم على بعضٍ، واستذلالًا مِن بعضِهم لبعضٍ.
Bağy (بَغْي), bir kimsenin: “Falan kimse falana haksızlık ve taşkınlık yaptı” (bağâ fülânün alâ fülânin bağyen) sözünün mastarıdır; bu da azgınlık edip haddi aşması anlamına gelir. Bundan dolayı yara [şiddetlenip şiştiğinde: bağâ yebğî bağyen] denilmiştir; deniz suyu çoğalıp taştığında ve bulut bir yere yağıp orayı yeşerttiğinde de bağâ denilir. Bütün bunlar tek bir anlamdadır ki o da fazlalaşması ve haddini aşmasıdır. Sena-sı yüce olanın: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki kıskançlık/azgınlık yüzünden onda ancak kendilerine kitap verilenler anlaşmazlığa düştü” sözünün anlamı da bundandır. [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: İsrâiloğulları'ndan olan Yahudilerden bu ihtilaf edenlerin, bir peygamberle indirdiğim Kitabım hakkındaki ihtilafları onu bilmemelerinden kaynaklanmıyordu; aksine onun hakkındaki ihtilafları ve hükmüne muhalefetleri, aleyhlerine hüccet sabit olduktan sonra aralarındaki kıskançlık/azgınlık, birbirlerine karşı liderlik arayışı ve birbirlerini ezme çabası sebebiyle idi.
كما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن
Nitekim bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da
الربيعِ، قال: ثم رجَع إلى بني إسرائيلَ في قولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ}. يقولُ: إلا الذين أوتوا الكتابَ والعلمَ، {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}. يقولُ: بغيًا على الدنيا، وطَلَبَ مُلْكِها وزُخْرفِها وزينتِها، أيُّهم يكونُ له الملكُ والمَهابةُ في الناسِ، فبغَى بعضُهم على بعضٍ، [وضرَب] بعضُهم رقابَ بعضٍ .
er-Rebî'den şöyle dediğini anlattı: “Sonra O'nun: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ} ‘Onda ancak kendilerine [kitap] verilenler anlaşmazlığa düştü’ sözünde İsrâiloğulları'na dönmüştür; yani: Kendilerine Kitap ve ilim verilenlerden başkası değil; {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} ‘kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki azgınlık/kıskançlık yüzünden’ [sözünde ise] şöyle demektedir: Hangisinin insanlar arasında mülk ve heybet sahibi olacağı hususunda dünyaya duydukları hırs, onun saltanatını, debdebesini ve süsünü talep etmeleri sebebiyle aralarında azgınlık/kıskançlık oldu; böylece birbirlerine haksızlık ettiler ve birbirlerinin boyunlarını [vurdular] .”
ثم اخْتلَف أهلُ العربيةِ في {مِنْ} التي في قولِه: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} ما حكمُها ومعناها؟ وما المعنى [المستثْنى من] قولِه: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}؟ فقال بعضُهم: المستثنى مِن ذلك الذين أوتوا الكتابَ، وما بعدَه صلةٌ له. غيرَ أنه زعَم أن معنى الكلامِ: وما اخْتَلف فيه إلا الذين أُوتوه بغيًا بينهم مِن بعدِ ما جاءتهم البيناتُ.
Daha sonra Arap dili ehli, O'nun: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” sözündeki {مِنْ} edatının hükmü ve anlamı nedir ve O'nun: {وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki kıskançlık/azgınlık yüzünden onda ancak kendilerine kitap verilenler anlaşmazlığa düştü” sözünden [müstesna kılınan] mana nedir konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları şöyle dedi: “Bundan müstesna olan , kendilerine Kitap verilen kimselerdir ; ondan sonrası ise onun sılasıdır.” Bununla birlikte o, sözün anlamının: “Onda, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki kıskançlık yüzünden ancak kendilerine kitap verilenler anlaşmazlığa düştü” şeklinde olduğunu ileri sürmüştür.
وقد أنكَر ذلك بعضُهم فقال: لا مَعْنَى لما قال هذا القائلُ، ولا لتَقْديمِ البَغْيِ قبلَ {مِنْ}؛ لأن {مِنْ} إن كان الجالِبُ لها البَغْيَ، فخطأٌ أن يتقدَّمَه؛ لأن البغيَ مَصْدرٌ، ولا تَتقدَّمُ صلةُ المَصدرِ عليه. وزعَم منكِرُ ذلك أن {الَّذِينَ} مُسْتَثْنًى،
Onlardan (dilcilerden) bazıları ise buna karşı çıkıp şöyle demiştir: Bu sözü söyleyen kimsenin dediğinin de, {بَغْيًا} kelimesini {مِنْ} edatının önüne takdim etmenin de hiçbir anlamı yoktur. Çünkü şayet {مِنْ} edatını cer eden şey {البَغْي} kelimesi ise, onun önüne geçmesi yanlıştır; zira [el-bağy] bir masdardır ve masdarın sılası (müteallakı) onun önüne geçemez. Buna karşı çıkan kimse, {الَّذِينَ} ifadesinin müstesna olduğunu iddia etmiştir,
وأن {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ}. مُسْتَثنًى، [وأن {بَغْيًا} مستثنًى، وأن كلَّ حرفٍ من ذلك مستثنًى باستثناءٍ غيرِ الاستثناءِ الآخرِ] ، وأن تأويلَ الكلامِ: وما اخْتَلَف فيه إلَّا الذين أُوتُوه، ما اخْتلَفوا فيه إلا بغيًا، ما اختلفوا فيه إلا مِن بعدِ ما جاءتهم البيناتُ. فكأنه كرَّر الكلامَ توكيدًا.
{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” ifadesinin de müstesna olduğunu, [{بَغْيًا} kelimesinin de müstesna olduğunu ve bunların her bir harfinin diğer istisnadan farklı bir istisna ile müstesna kılındığını] ve sözün tevilinin şöyle olduğunu iddia etmiştir: “Onda ancak kendilerine kitap verilenler anlaşmazlığa düştü, onda ancak kıskançlık/azgınlık sebebiyle anlaşmazlığa düştüler ve onda ancak kendilerine apaçık deliller geldikten sonra anlaşmazlığa düştüler.” Sanki tekit amacıyla sözü tekrarlamış gibidir.
وهذا القولُ الثاني أشبهُ بتأويلِ الآيةِ؛ لأن القومَ لم يَخْتلِفوا إلا مِن بعدِ قيامِ الحجةِ عليهم ومجيءِ البيناتِ مِن عندِ اللَّهِ، وكذلك لم يختلِفوا إلا بغيًا. فذلك أشْبَهُ بتأويلِ الآيةِ.
Bu ikinci görüş ayetin teviline daha uygundur; çünkü bu topluluk ancak aleyhlerine hüccet ikame edildikten ve Allah katından apaçık deliller geldikten sonra ihtilaf etmişlerdir; aynı şekilde ancak kıskançlık/azgınlık sebebiyle ihtilaf etmişlerdir. Dolayısıyla ayetin teviline en uygun olan budur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet etti. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir” sözünün tevili hakkında söz:
يعني جل ثناؤُه بقولِه: {فَهَدَى اللَّهُ}: فوفَّق اللَّهُ الذين آمنُوا - وهم أهلُ الإيمانِ باللَّهِ وبرسولِه محمدٍ ﷺ المُصدِّقين به وبما جاء به أنه مِن عندِ اللَّهِ - لما اخْتَلَف الذين أوتوا الكتابَ فيه. وكان اختِلافُهم الذي خذَلهم اللَّهُ فيه، وهدَى له الذين آمنوا بمحمدٍ ﷺ، فوفَّقهم لإصابتهِ، الجُمُعةَ؛ ضَلُّوا عنها وقد فُرضَتْ عليهم كالذي فُرضَ علينا، فجعَلوها السبتَ، فقال ﷺ: "نحن الآخِرُون السَّابِقون، بَيْدَ أنَّهم أُوتُوا الكتابَ مِن قبلِنا، وأُوتِيناه مِن بعدِهم، وهذا اليومُ الذي اخْتَلَفوا فيه، فهدانا اللَّهُ له، فلليهودِ غدًا، وللنصارَى بعدَ غدٍ".
Sena-sı yüce olan: {فَهَدَى اللَّهُ} “Bunun üzerine Allah hidayet etti” sözüyle; Allah, iman edenleri -ki onlar Allah'a ve elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden, onu ve onun Allah katından getirdiklerini tasdik eden kimselerdir- kendilerine Kitap verilenlerin hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeyde muvaffak kıldı [demektedir]. Allah'ın onları yüzüstü bıraktığı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleri ise doğruyu bulmaya muvaffak kılarak kendisine hidayet ettiği bu ihtilafları cuma günü idi; o kendilerine bize farz kılındığı gibi farz kılındığı halde ondan saptılar ve onu cumartesi yaptılar. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bizler sonuncularız, [fakat kıyamet günü] öne geçenleriz; şu kadar var ki Kitap bizden önce onlara verildi, bize ise onlardan sonra verildi. İşte hakkında ihtilaf ettikleri bu güne Allah bizi hidayet etti. Yarın Yahudilerin, öbür gün ise Hristiyanlarındır.”
حدَّثنا بذلك [ابنُ حُميدٍ]، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن عياضِ بنِ
Bize bunu [İbn Humeyd] anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da İyâd b.
دينارٍ الليثىِّ، قال: سمِعتُ أبا هريرةَ يقولُ: قال أبو القاسمِ ﷺ. فذكَر الحديثَ .
Dînâr el-Leysî'den anlattı; o dedi ki: Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Ebu'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu... [Ravi] hadisi zikretti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا مَعْمرٌ، عن الأعْمَشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبى هريرةَ: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ}. قال: قال النبىُّ ﷺ: "نحن الآخِرون الأوَّلون يومَ القيامةِ، نحن أولُ الناسِ دُخولًا الجنةَ، بَيْدَ أنهم أُوتُوا الكتابَ مِن قبلِنا، وأُوتيناه مِن بعدِهم، فهدانا اللهُ لما اخْتَلَفوا فيه مِن الحقِّ بإذنِه، فهذا اليومُ الذى هدانا اللهُ له، والناسُ لنا فيه تَبَعٌ، غدًا لليهودِ، وبعدَ غدٍ للنصارى" .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre'den O'nun: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet etti” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bizler [dünyada] sonuncular, kıyamet günü ise ilkleriz; cennete insanların ilk gireni biziz. Şu kadar var ki Kitap bizden önce onlara verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Allah onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri hakka Kendi izniyle bizi hidayet etti. İşte Allah'ın bizi kendisine hidayet ettiği gün bugündür; insanlar bu konuda bize tabidirler: Yarın Yahudilerin, öbür gün ise Hristiyanlarındır” .
وكان مما اخْتلَفوا فيه أيضًا ما قاله ابنُ زيدٍ، وهو ما حدَّثنى به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}. للإسلامِ، واختلفوا في الصلاةِ، فمنهم مَن يُصَلِّى إلى المشرقِ، ومنهم مَن يُصلِّى إلى بيتِ المقدسِ، فهدانا اللهُ للقِبْلةِ. واخْتلَفوا في الصيامِ، فمنهم مَن يَصومُ بعضَ يومٍ، وبعضُهم بعضَ ليلةٍ، وهدانا اللهُ له. واخْتلَفوا في يومِ الجُمعةِ، فأخَذت اليهودُ السبتَ وأخَذت النصارَى الأحدَ، فهدانا اللَّهُ له. واخْتلَفوا في إبراهيمَ، فقالت اليهودُ: كان يهوديًّا. وقالت النصارى: كان نصرانيًّا.
Hakkında ihtilaf ettikleri hususlardan biri de İbn Zeyd'in söylediği şu sözdür ki bunu bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri hidayet etti” sözü hakkında şöyle dedi: [Onları] İslam'a [iletti]. Namaz konusunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi doğuya doğru, kimi de Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyordu, Allah da bizi kıbleye iletti. Oruç konusunda ihtilaf ettiler; onlardan kimi günün bir kısmında, kimi de gecenin bir kısmında oruç tutuyordu, Allah da bizi ona iletti. Cuma günü konusunda ihtilaf ettiler; Yahudiler cumartesiyi, Hristiyanlar ise pazarı benimsedi, Allah da bizi ona iletti. İbrâhim hakkında ihtilaf ettiler; Yahudiler: “O bir Yahudi idi” dediler, Hristiyanlar ise: “O bir Hristiyan idi” dediler.
فبَرَّأه اللهُ مِن ذلك، وجعَله حنيفًا مسلمًا، [فهدَى اللهُ أمةَ محمدٍ ﷺ للحقِّ من ذلك، وقال: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا] وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [آل عمران: ٦٧] الذين يدَّعونه مِن أهلِ الشركِ. واخْتَلفوا في عيسى، فجعَلته اليهودُ لفِريةٍ، وجعلَته النصارى ربًّا، فهدانا اللهُ للحقِّ فيه. فهذا الذى قال اللهُ: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ} .
Allah onu bundan tenzih etti ve onu hanîf bir Müslüman kıldı. [Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini bu husustaki hakka iletti ve şöyle buyurdu: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا] وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyan idi; fakat o, hanîf bir Müslüman idi ve müşriklerden de değildi” [Âl-i İmrân: 67]; yani şirk ehlinden onu kendilerine nispet eden kimselerden değildi. Îsâ hakkında da ihtilaf ettiler; Yahudiler onu bir iftira mahsulü saydı, Hristiyanlar ise onu rab edindi; Allah bizi onun hakkındaki hakka iletti. İşte Allah'ın: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet etti” buyurduğu şey budur.
قَال : فكانت هدايةُ اللهِ جل ثناؤُه الذين آمنوا بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به لِما اخْتَلف هؤلاء الأحزابُ مِن بني إسرائيلَ الذين أوتُوا الكتابَ فيه مِن الحقِّ بإِذنِه، أن وَفَّقهم لإصابةِ ما كان عليه مِن الحقِّ مَن كان قبلَ المُختلِفين الذين وصَف اللهُ صِفتَهم في هذه الآيةِ إذ كانوا أُمَّةً واحدةً، وذلك هو دينُ إبراهيمَ الحَنيفِ المسلمِ خليلِ الرحمنِ، فصاروا بذلك أُمةً واحدةً وسطًا، كما وصفَهم به ربُّهم، ليكونوا شهداءَ على الناسِ.
[Ebû Ca'fer] dedi ki : Sena-sı yüce olan Allah'ın, İsrâiloğulları'ndan kendilerine Kitap verilen bu fırkaların hakkında ihtilaf ettikleri hakka Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine iman eden kimseleri Kendi izniyle hidayet etmesi; onları, tek bir ümmet oldukları sırada Allah'ın bu ayette niteliklerini vasfettiği ihtilaf eden kimselerden öncekilerin üzerinde bulunduğu hakka isabet etmeye muvaffak kılması suretiyle gerçekleşmiştir. Bu da Rahmân'ın dostu hanîf ve Müslüman İbrâhim'in dinidir; böylece Rablerinin kendilerini nitelediği üzere insanlar üzerinde şahitler olmaları için vasat (hayırlı ve adil) tek bir ümmet haline gelmişlerdir.
كما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}: فهداهم اللهُ عندَ الاختلافِ، أنهم أقاموا على ما جاءت به الرسلُ قبلَ الاختلافِ، أقاموا على الإخلاصِ لِلَّهِ وحدَه وعبادتِه لا شريكَ له، وإقامِ الصلاةِ، وإيتاءِ الزكاةِ، فأقاموا على الأمرِ الأولِ الذى كان قبلَ الاختلافِ، واعْتَزلوا الاختلافَ وكانوا شهداءَ على الناسِ يومَ القيامةِ؛ كانوا شهداءَ على قومِ نوحٍ، وقومِ هودٍ، وقومِ صالحٍ،
Nitekim Ammâr b. el-Hasan'dan bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe iletti” [ayetini tefsir ederken şöyle dedi]: İhtilaf meydana geldiğinde Allah onları hidayete iletti; çünkü onlar, ihtilaftan önce peygamberlerin getirdiği esaslar üzere sebat ettiler. Yalnızca Allah'a ihlasla bağlanma, hiçbir şeyi ortak koşmaksızın O'na ibadet etme, namazı dosdoğru kılma ve zekâtı verme hususunda sebat gösterdiler. Böylece ihtilaftan önceki ilk emir üzere sebat ettiler, ihtilaftan uzak durdular ve kıyamet gününde insanlara şahitler oldular. Onlar Nûh kavmine, Hûd kavmine ve Sâlih kavmine karşı şahitler idiler...
وقومِ شعيبٍ، وآلِ فرعونَ، أن رُسُلَهم قد بَلَّغوهم، وأنهم كذَّبوا رسلَهم . وهى في قراءةِ أُبَىِّ بنِ كعبٍ: [وليكونوا] شهداءَ على الناسِ يومَ القيامةِ واللهُ يَهْدِى مَن يشاءُ إلى صراطٍ مستقيمٍ). فكان أبو العاليةِ يقولُ: في هذه الآيةِ المَخْرجُ مِن الشُّبُهاتِ والضلالاتِ والفتنِ .
...ve Şuayb kavmine, Firavun ailesine karşı elçilerinin kendilerine tebliğde bulunduklarına ve onların elçilerini yalanladıklarına şahitler idiler . Bu [ayet], Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: ([وليكونوا] شهداء على الناس يوم القيامة والله يهدى من يشاء إلى صراط مستقيم) “[ve kıyamet günü insanlar üzerine şahitler olsunlar diye. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir]” şeklindedir. Ebu'l-Âliye şöyle derdi: Bu ayette şüphelerden, sapkınlıklardan ve fitnelerden bir çıkış yolu vardır .
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}. يقولُ: اختَلف الكفارُ فيه، فهدَى اللهُ الذين آمنوا للحقِّ مِن ذلك. وهى في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (فهدَى اللهُ الذين آمنوا لِما اختلَفوا [عنه): عنْ] الإسلامِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe iletti”. Şöyle der: Kâfirler onda ihtilafa düştüler, Allah da iman edenleri bundan kaynaklanan hakka iletti. Bu [ayet], İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا [عنه): عن] الإسلام) “[Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların kendisinden yüz çevirip ayrıldıkları İslâm'a iletti]” şeklindedir.
وأما قولُه: {بِإِذْنِهِ}. فإنه يعنى جل ثناؤه: بعلمِه [بهم لِما] هداهم له.
O'nun: {بِإِذْنِهِ} “Kendi izniyle” sözüne gelince; senâsı yüce olan [Allah] bununla, onları hidayet ettiği şeye dair [onlar hakkındaki] ilmiyle [hidayet ettiğini] kastetmektedir.
وقد بيَّنَّا معنى الإذنِ إذا كان بمعنى العلمِ في غيرِ هذا الموضعِ، بما أغنى عن إعادتِه ههنا .
İznin (إذن), ilim manasına geldiğindeki anlamını bu yerin dışında burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وأما قولُه: {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. فإنه يعنى به: واللهُ يُسَدِّدُ مَن يَشاءُ مِن خلقِه، فيُرشدُه إلى الطريقِ القويمِ، على الحقِّ الذى لا اعوجاجَ
O'nun: {وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir” sözüne gelince; [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah, yaratıklarından dilediğini doğruya muvaffak kılar ve onu hiçbir eğriliği bulunmayan hak üzere dosdoğru yola iletir,
فيه، كما هدَى الذين آمنوا بمحمدٍ ﷺ لما اخْتَلَف الذين أوتوا الكتابَ فيه بغيًا بينَهم، فسدَّدهم لإصابةِ الحقِّ والصوابِ فيه.
nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleri, kendilerine Kitap verilenlerin aralarındaki haset/azgınlık sebebiyle hakkında ihtilafa düştükleri şeyde hidayete erdirmiş ve onda hakka ve doğruya isabet etmelerini sağlamıştır.
وفى هذه الآيةِ البيانُ الواضحُ على صحةِ ما قاله أهلُ الحقِّ مِن أن كلَّ نعمةٍ على العبادِ في دينِهم أو دنياهم، فمِن اللهِ.
Bu ayette, hak ehlinin kullara dinleri veya dünyaları konusunda verilen her nimetin Allah'tan olduğuna dair söylediklerinin doğruluğuna açık bir delil vardır.
فإن قال لنا قائلٌ: وما معنى قولِه: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}. أهداهم للحقِّ أم هداهم للاختلافِ؟ فإن كان هداهم للاختلافِ فإنما أضلَّهم، وإن كان هداهم للحقِّ فكيف قيلَ: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}؟
Şayet biri bize: “O'nun: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} ‘Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri şeye iletti’ sözünün anlamı nedir? Onları hakka mı iletti, yoksa ihtilafa mı iletti? Eğer onları ihtilafa ilettiyse onları saptırmış olur; şayet onları hakka ilettiyse nasıl {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} ‘Allah iman edenleri hakkında ihtilaf ettikleri şeye iletti’ denilmiştir?” diyecek olursa;
قيل: إن ذلك على غيرِ الوجهِ الذى ذهَبْتَ إليه، وإنما معنى ذلك: فهدى اللهُ الذين آمنوا للحقِّ مما اختلف فيه مِن كتابِ اللهِ الذين أُوتوه، فكفَر بتَبْديلِه بعضُهم، وثبَت على الحقِّ والصوابِ فيه بعضُهم، وهم أهلُ التوراةِ الذين بدَّلوها، فهدَى اللهُ للحقِّ مما بدَّلوا وحرَّفوا الذين آمنوا مِن أمةِ محمدٍ ﷺ.
Şöyle denilir: Bu durum senin anladığın vechiyle değildir. Bunun manası ancak şudur: Allah, iman edenleri, kendilerine kitap verilenlerin hakkında ihtilaf ettikleri Allah'ın Kitabı'ndan olan hakka iletti. Zira onlardan kimi onu değiştirmek suretiyle inkâr etti, kimi de onda hak ve doğru olan üzerinde sebat etti. Bunlar Tevrat'ı değiştiren Tevrat ehlidir; Allah da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden iman edenleri, onların değiştirdiği ve tahrif ettiği şeyin doğrusuna/hakkına iletti.
قال أبو جعفرٍ: فإن أشْكَل ما قُلْنا على ذى غَفْلةٍ، فقال: وكيف يَجوزُ أن يكونَ ذلك كما قُلْتَ، و {مِنَ} إنما هي في كتابِ اللهِ في {الْحَقِّ}، واللامُ في قولِه: {لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ}، وأنت مُحوِّلٌ اللامَ في {الْحَقِّ}، و {مِنَ} في "الاختلافِ"، في التأويلِ الذى تَتأولُه فتجعلُه مقلوبًا؟
Ebû Ca'fer der ki: Şayet söylediğimiz husus gafil bir kimseye kapalı gelir de şöyle derse: “Bu nasıl senin söylediğin gibi caiz olabilir? Zira {مِنَ} [harf-i ceri] Allah'ın Kitabı'nda {الْحَقِّ} kelimesinin başındadır; lâm (لِـ) ise {لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ} sözündedir. Sen ise yaptığın tefsirde lâm harfini {الْحَقِّ} kelimesine, {مِنَ} harfini de ‘ihtilaf’ kelimesine aktarıp onu takdim-tehirli (münkalib) kılıyorsun?”
قيل: ذلك في كلامِ العربِ موجودٌ مُسْتَفيضٌ، واللهُ ﵎ إنما خاطَبهم بمَنْطقِهم، فمِن ذلك قولُ الشاعر:
Şöyle denilir: Bu durum Arap kelamında mevcut ve pek yaygındır. Allah Teâlâ da onlara ancak kendi lisanlarıyla hitap etmiştir. Nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:
كانَتْ فَريضَةُ ما تَقُولُ كما … كانَ الزِّناءُ فَرِيضةَ الرَّجمِ
“Söylediğin şeyin farz olması tıpkı / Zinanın recmin farzı olması gibiydi.”
وإنما الرجمُ فريضةُ الزِّناء، وكما قال الآخرُ :
Halbuki recm zinanın farzıdır (gereğidir). Diğer şairin de dediği gibi :
إنَّ سِرَاجًا لكرِيمٌ مَفْخَرُهْ … تَحْلَى به العَينُ إذا ما تجْهَرُهْ
“Şüphesiz Sirâc, övüncü pek şerefli bir kimsedir / Onu göz kamaştırıcı bulduğunda göz onunla tatlanır (beğenir).”
وإنما السِّراجُ الذى يَحْلَى بالعين، لا العينُ بالسراجِ .
Halbuki gözle tatlanan (göze tatlı/güzel gelen) Sirâc'dır, göz Sirâc ile tatlanmaz .