وقد قال بعضُهم: إن معنى قولِه: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ} أن أهلَ الكتبِ الأولِ اختلَفوا، فكفَر بعضُهم بكتابِ بعضٍ، وهي كلٌّ مِن عندِ اللهِ، فهدَى اللهُ أهلَ الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ للتصديقِ بجميعِها. وذلك قولٌ، غيرَ أن الأولَ أصحُّ القولين؛ لأن اللهَ إنما أخبَر باختلافِهم في كتابٍ واحدٍ.
Bazıları da şöyle demiştir: O'nun: {فَهَدَى اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ} “Bunun üzerine Allah, iman edenleri, onların hakkında anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe Kendi izniyle hidayet etti” sözünün anlamı şudur: Önceki kitapların ehli ihtilafa düştüler ve hepsi de Allah katından olduğu halde bir kısmı diğerinin kitabını inkâr etti. Allah da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenleri bunların tamamını tasdik etmeye iletti. Bu da bir görüştür; ne var ki iki görüşten daha doğru olanı birincisidir; çünkü Allah onların sadece tek bir kitap hakkında ihtilafa düştüklerini haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ (٢١٤)}.
O'nun: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ (٢١٤)} “Yoksa siz, sizden öncekilerin durumu başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara darlık ve sıkıntı dokunmuş, öyle sarsılmışlardı ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: ‘Allah'ın yardımı ne zaman?’ diyorlardı. İyi bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” ayetinin tefsirine dair söz:
أما قولُه: {أَمْ حَسِبْتُمْ}. فإنه اسْتَفهم بـ "أَمْ" في ابتداءٍ لم يَتقدَّمْه حَرْفُ اسْتِفهامٍ، لسُبوقِ كلامٍ هو به مُتصِلٌ، ولو لم يَكُنْ قبلَه كلامٌ يكونُ به متصلًا وكان ابتداءً، لم يكن إلا بحرفٍ مِن حروفِ الاستفهامِ؛ لأن قائلًا لو كان قال مبتدِئًا كلامًا لآخرَ: أم عندَك أخوك. لكان قائلًا ما لا معنى له، ولكن لو قال: أنت رجلٌ
O'nun: {أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?” sözüne gelince; O, kendisinden önce bir soru harfi geçmeyen bir başlangıçta "em" (أَمْ) ile soru sormuştur; zira öncesinde, kendisiyle bağlantılı olduğu bir söz geçmiştir. Şayet öncesinde kendisiyle bağlantılı bir söz olmayıp [müstakil] bir başlangıç olsaydı, [bu soru] ancak istifham (soru) edatlarından biriyle olabilirdi. Çünkü bir kimse başka birine söze başlarken: "Yoksa kardeşin yanında mı?" dese, anlamsız bir söz söylemiş olurdu. Fakat: "Sen bir adamsın...
مُدِلٌّ بقُوتِك أم عندَك أخوك ينصُرُك. كان مُصِيبًا.
...gücüne mi güveniyorsun yoksa yanında sana yardım edecek kardeşin mi var?” dese, isabet etmiş olurdu.
وقد بيَّنا بعضَ هذا المعنى فيما مضَى مِن كتابِنا هذا بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه .
Bu mananın bir kısmını kitabımızın geçen bölümlerinde burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak kadar yeterli ölçüde açıklamıştık .
فمعنى الكلامِ: أحسِبتم أنكم أيُّها المؤمنون باللهِ ورسولِه تَدْخلون الجنةَ ولم يُصِبْكم مِثْلُ ما أصاب مَن قبلَكم مِن أتباعِ الأنبياءِ والرسلِ مِن الشدائدِ والمحنِ والاخْتبارِ، فتُبْتَلُوا بما ابْتُلوا واخْتُبِروا به مِن البأساءِ، وهي شدَّةُ الحاجةِ والفاقةِ، والضراءِ، وهى العِلَلُ والأوصابُ، ولم تُزلزَلوا زلزالَهم. يعني: ولم يُصِبْهم مِن أعدائِهم مِن الخوفِ والرُّعْبِ شِدةٌ وجَهدٌ شديدٌ حتى يَسْتبطئَ القومُ نصرَ اللهِ إياهم، فيقولوا: متى اللهُ ناصرُنا. ثم أخبَرهم اللهُ أن نصرَه منهم قريبٌ، وأنه مُعْلِيهم على عدوِّهم، ومُظْهِرُهم عليه، فنجَز لهم ما وعدَهم، وأعْلَى كلمتَهم، وأطفأ نارَ حربِ الذين كفروا.
Kelamın anlamı şudur: Ey Allah'a ve elçisine iman edenler! Sizden önceki peygamberlerin ve elçilerin tâbilerinin başına gelen zorluklar, mihnetler ve imtihanların benzeri sizin başınıza gelmeden, onların imtihan ve tecrübe edildikleri darlık -ki o şiddetli ihtiyaç ve yoksulluktur- ve hastalık ve illetler olan sıkıntı ile sınanmadan, onların sarsıldığı gibi sarsılmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? Yani: Topluluk Allah'ın kendilerine yardımını gecikmiş sayıp: “Allah bize ne zaman yardım edecek?” diyecek dereceye varıncaya kadar düşmanlarından şiddetli bir korku, dehşet ve meşakkat başlarına gelmeden [cennete gireceğinizi mi sandınız]? Sonra Allah yardımının onlara pek yakın olduğunu, onları düşmanlarına üstün kılacağını ve onlara karşı galip getireceğini haber vermiş; nitekim kendilerine vaadettiği şeyi yerine getirmiş , kelimelerini yüceltmiş ve inkâr edenlerin savaş ateşini söndürmüştür.
وهذه الآيةُ -فيما يَزْعُمُ أهلُ التأويلِ- نزَلت يومَ الخندقِ، حين لَقِى المؤمنون ما لَقُوا مِن شِدَّةِ الجَهْدِ، مِن خوفِ الأحزابِ، وشدةِ أذى البردِ، وضيقِ العَيْشِ الذي كانوا فيه يومئذٍ، يقول اللهُ جل وعز للمؤمنين مِن أصحابِ رسولِه ﷺ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٩) إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا} [الأحزاب: ٩ - ١١].
Bu ayet -tevil ehlinin naklettiğine göre- Hendek günü, müminlerin Ahzâb (birlikler) korkusundan, soğuğun şiddetli eziyetinden ve o gün içinde bulundukları geçim darlığından dolayı karşılaştıkları zorluk ve meşakkatlerle yüz yüze geldikleri sırada inmiştir. Allah Azze ve Celle, Elçisi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından olan müminlere şöyle buyurmaktadır: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَكَانَ اللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا (٩) إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا} “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın. Hani size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve göremediğiniz ordular göndermiştik. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Hani onlar size hem üstünüzden hem de alt tarafınızdan gelmişlerdi; gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı ve siz Allah hakkında türlü türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı.” [el-Ahzâb: 9-11].
ذِكْرُ مَن قال: نزَلت هذه الآيةُ يومَ الخندقِ
Bu ayetin Hendek günü indiğini söyleyenlerin zikri
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا}. قال: أصابهم هذا يومَ الأحزابِ، حتى قال قائلُهم: {مَا وَعَدَنَا اللهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} [الأحزاب: ١٢].
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا} “Yoksa siz, sizden öncekilerin durumu başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara darlık ve sıkıntı dokunmuş, sarsılmışlardı”. Dedi ki: Bu durum Ahzâb günü başlarına geldi, hatta içlerinden biri: {مَا وَعَدَنَا اللهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا} “Allah ve Elçisi bize sadece bir aldanış vadetmiş” [el-Ahzâb: 12] demiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ}. قال: نزَلت في يومِ الأحزابِ، أصابَ رسولَ اللهِ ﷺ وأصحابَه بلاءٌ وحصْرٌ، فكانوا كما قال اللهُ جل وعز: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ} [الأحزاب: ١٠].
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ} “Sizden öncekilerin benzeri başınıza gelmeden... Onlara darlık ve sıkıntı dokunmuştu” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Ahzâb günü hakkında indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına bela ve kuşatma isabet etti de Allah celle ve azze'nin buyurduğu gibi oldular: {وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ} “Yürekler gırtlaklara dayanmıştı” [el-Ahzâb: 10].
وأما قولُه: {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ}. فإن عامةَ أهلِ العربيةِ يَتأوَّلونه بمعنى: ولم يَأْتِكمْ. ويَزْعُمون أن "ما" صِلَةٌ وحَشْوٌ.
O'nun: {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ} “Henüz gelmeden” sözüne gelince; Arap dili ehlinin geneli bunu “ve lem ye'tikum (ve henüz size gelmedi)” manasında tevil ederler ve “mâ” (ما) edatının sıla (pekiştirme amaçlı ek) ve zaid (haşiv) olduğunu ileri sürerler.
وقد بَيَّنْتُ القولَ في "ما" التى تُسَمِّيها أهلُ العربيةِ صِلةً، ما حُكْمُها، في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه .
Arap dili ehlinin sıla diye isimlendirdiği “mâ” (ما) hakkındaki sözü ve onun hükmünü, bu yerin dışında burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştım .
وأما معنى قولِه: {مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ}. فإنه يعنى: شَبَهُ الذين خَلَوا فمضَوا قبلَكم.
O'nun: {مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden önce gelip geçenlerin hâli” buyruğunun anlamına gelince; bu, “sizden önce yaşayıp geçmiş olanların benzeri [durumu]” demektir.
وقد دَلَّلتُ في غيرِ هذا الموضعِ على أن المَثَلَ الشَّبَهُ
Mesel (مَثَل) kelimesinin benzer (şebeh) anlamına geldiğini bu yerin dışında delillendirmiştim .
وبنحوِ الذى قُلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ}. [إلى قولِه: {أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ}. قال: يقولُ: أم حسِبتم أن تدخُلوا الجنةَ ولما تُبتَلُوا، يقولُ: {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ}. يقولُ: سُننُ الذين من قبلِكم، {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا}] .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in O'nun: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” [sözünden: {أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللهِ قَرِيبٌ} “İyi bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” sözüne kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle buyurmaktadır: Henüz sınanmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? {وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekilerin hali başınıza gelmeden” yani sizden öncekilerin sünneti (uğradığı haller), {مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا} “onlara darlık ve sıkıntı dokunmuş, sarsılmışlardı” demektir] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن عبدِ الملكِ بنِ جُرَيجٍ، قال قولَه: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ}. قال: هو خيرُهم وأعلمُهم باللهِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Abdülmelik b. Cüreyc'den O'nun: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ} “Nihayet peygamber diyordu” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O, onların en hayırlısı ve Allah'ı en iyi bilenidir.
وفي قولِه: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ} وجهان مِن القراءةِ؛ الرفعُ، والنصبُ. فمَن رفَع يقولُ، فإنه لمّا كان يَحْسُنُ في موضعِه "فعَل" بطَل عملُ "حتى" فيها، لأن "حتى" غيرُ عاملةٍ في "فعل"، وإنما تَعْملُ في "يفعل"، وإذا تَقدَّمها "فعل"، وكان الذي بعدَها "يفعل"، وهو مما قد فُعِلَ وفُرِغَ منه، وكان ما قبلَها مِن الفعلِ غيرَ مُتطاولٍ، فالفصيحُ مِن كلامِ العربِ حينئذٍ الرفعُ في "يفعل"، وإبطالُ
O'nun: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ} “Nihayet peygamber diyordu” sözünde iki kıraat vechi vardır: Ref' ve nasb. “Yekûlü” (يَقُولُ) kelimesini merfû okuyan kimseye göre; onun yerine “fe'ale” (فَعَلَ) [kalıbının] gelmesi uygun düştüğünde, “hattâ”nın onda amel etmesi geçersiz olur. Çünkü “hattâ”, “fe'ale” [kalıbındaki mâzî fiil] üzerinde amel etmez, o ancak “yef'alü” [kalıbındaki muzâri fiil] üzerinde amel eder. “Hattâ”dan önce “fe'ale” [kalıbında bir mâzî fiil] gelir ve ardından gelen de “yef'alü” [kalıbında olup] yapılıp bitmiş bir işe delalet ederse, üstelik “hattâ”dan önceki fiil de uzun sürmemişse, bu durumda Arap kelâmında en fasih olan, “yef'alü” fiilinin merfû okunması ve
عملِ "حتى" عنه، وذلك كقولِ القائلِ: قُمْتُ إلى فلانٍ حتى أضربُه. فالرفعُ هو الكلامُ الصحيحُ في "أضربُه"، إذا أراد: قُمْتُ إليه حتى ضَربتُه. إذا كان الضربُ قد كان وفُرِغَ منه، وكان القيامُ غيرَ مُتَطاولِ المُدةِ. فأما إذا كان ما قبلَ "حتى" مِن الفعلِ على لفظِ "فعَل" متَطاولَ المُدةِ، وما بعدَها مِن الفعلِ على لفظٍ غيرِ مُنْقَضٍ، فالصحيحُ مِن الكلامِ نَصْبُ "يفعل" وإعمالُ "حتى"، وذلك نحوُ قولِ القائلِ: ما زال فلانٌ يَطْلُبُك حتى يُكَلِّمَك، وجعَل يَنظُرُ إليك حتى يُثْبتَك. فالصحيحُ مِن الكلامِ الذي لا يَصِحُّ غيرُه النَّصْبُ بـ "حتى"، كما قال الشاعرُ :
...“hattâ”nın amelini iptal etmektir. Bu durum bir kimsenin: “Kumtü ilâ fülanin hattâ adribühû (Falancaya kalktım, öyle ki ona vuruyorum)” sözü gibidir. Şayet vurma işi gerçekleşip bitmişse ve kalkma işi de uzun sürmemişse, “Kumtü ileyhi hattâ darabtühû (Ona vuruncaya kadar kalktım)” anlamını kastettiğinde “adribühû” (أَضْرِبُهُ) fiilinde doğru olan ref okumaktır. Şayet “hattâ”dan önceki fiil “fe'ale” lafzında olup süresi uzamışsa ve sonraki fiil de bitmemiş bir lafızda ise, doğru olan kullanım “yef'alu” fiilini nasb etmek ve “hattâ”yı amel ettirmektir. Bu da bir kimsenin: “Mâ zâle fülânun yatlubuke hattâ yükellimek (Falanca seninle konuşuncaya kadar seni aramaya devam etti)” ve “Ce'ale yenzuru ileyke hattâ yüsbitak (Seni iyice tanıyıncaya kadar sana bakmaya başladı)” sözleri gibidir. Kendisinden başkası sahih olmayan doğru kullanım , “hattâ” ile nasb etmektir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
مَطَوْتُ بِهِمْ حتى تَكِلَّ مَطِيُّهُمْ … وحتى الجيادُ ما يُقَدْنَ بأرْسانِ
“Binekleri yoruluncaya ve soylu atlar yularlarıyla / Çekilemez hale gelinceye kadar onları sürdüm.”
فنَصَب "تَكِلَّ" والفعلُ الذي بعد "حتى" ماضٍ، لأن الذي قبلَها مِن المَطْوِ مُتَطاوِلٌ.
Şair, “hattâ”dan sonraki fiil mazi [anlamında] olduğu halde “tekille” (تَكِلَّ) fiilini nasb etmiştir; çünkü ondan önceki sürme (matv) eylemi uzun sürmüştür.
والصحيحُ مِن القراءةِ -إذ كان ذلك كذلك-: {وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ}. بنَصْبِ {يَقُولَ}، إذ كانت الزَّلزلةُ فِعلًا مُتطاوِلًا، مِثْلَ المَطْوِ بالإبلِ، وإنما الزَّلزلةُ في هذا الوضعِ الخوفُ مِن العدوِّ، لا زلزلةُ الأرضِ، فلذلك كانت مُتطاولةً، وكان إلنصبُ في {يَقُولَ}، وإن كان بمعنى "فعل"، أفْصَحَ وأصحَّ مِن الرفعِ فيه.
Durum böyle olunca, sahih olan kıraat : {وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ} “ve peygamber diyecek kadar sarsılmışlardı” şeklinde {يَقُولَ} fiilinin nasbı iledir . Zira sarsılma (zelzele), tıpkı develeri sürmek gibi süresi uzun olan bir eylemdir. Bu makamdaki sarsılma yerin sarsılması değil, düşmandan duyulan korkudur. Bundan dolayı uzun sürmüştür; dolayısıyla “fe'ale” manasında olsa bile {يَقُولَ} fiilindeki nasb, ref ile okumaktan daha fasih ve daha doğrudur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)}
Allah Teâlâ’nın şu sözünün teviline gelince: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak infak edeceğiniz şey ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”
يعنى جل ثناؤُه بذلك: يسألُك أصحابُك يا محمدُ، أيُّ شيءٍ يُنْفقون مِن أموالِهم فيتَصدقون به، وعلى مَن يُنْفِقونه، و فيما يُنْفقون ويَتَصدقون به؟ فقُلْ لهم: ما أنْفَقتم مِن أموالِكم وتَصدَّقتم به فأنْفِقُوه وتَصدَّقوا به واجعَلوه لآبائِكم وأمهاتِكم وأقْرَبِيكم، ولليتامى منكم والمساكينِ وابنِ السبيلِ، فإنكم ما تَأْتوا مِن خيرٍ وتَصْنعوه إليهم، فإن اللهَ به عليمٌ، وهو مُحْصِيه لكم حتى يُوفيَكم أجورَكم عليه يومَ القيامةِ، ويُثيبَكم على ما أطَعْتموه [باحتسابِكم في نفقتِكم عليهم] .
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Ashabın sana mallarından neyi infak edip sadaka vereceklerini, kime infak edeceklerini ve ne uğrunda harcayıp sadaka vereceklerini soruyorlar. Onlara de ki: Mallarınızdan ne infak eder ve neyi sadaka verirseniz onu anne-babalarınıza, yakınlarınıza, sizden olan yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara infak edin, sadaka verin ve onlar için kılın. Şüphesiz onlara ne hayır yapar ve iyilikte bulunursanız Allah onu hakkıyla bilir; kıyamet gününde karşılığını size tastamam vermek ve [onlara yaptığınız harcamalarda sevap umarak] Kendisine itaat etmenizden ötürü sizi mükâfatlandırmak için onu sizin adınıza kaydetmektedir.
والخيرُ الذى قال جل ثناؤُه في قولِه: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ}. هو المالُ الذى سأل رسولَ الله ﷺ أصحابُه عن النفقةِ منه، فأجابهم اللهُ ﵎ عنه بما أجابَهم به في هذه الآيةِ.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ} “De ki: Hayır olarak ne infak ederseniz” sözünde geçen “hayır” (hayr), ashabının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisinden infak etmeyi sordukları maldır. Allah celle celâluhû da onlara bu ayette verdiği cevapla karşılık vermiştir.
وفى قولِه: {مَاذَا} وجهان مِن الإعرابِ، أحدُهما، أن يكونَ {مَاذَا} بمعنى: أيَّ شيءٍ؟ فيكونَ نصبًا بقولِه: {يُنْفِقُونَ}. فيكونُ معنى الكلامِ حينئذٍ: يسألونك أيَّ شيءٍ يُنْفِقون؟ ولا يُنْصَبُ بـ {يَسْأَلُونَكَ}.
O'nun: {مَاذَا} “Neyi?” sözünde iki irab vechi vardır: Birincisi, {مَاذَا} kelimesinin “eyye şey'in (hangi şeyi?)” anlamında olup {يُنْفِقُونَ} fiiliyle mansub olmasıdır. Bu takdirde kelamın anlamı: “Sana neyi/hangi şeyi infak edeceklerini soruyorlar” şeklinde olur; {يَسْأَلُونَكَ} fiiliyle mansub olmaz.
والآخرُ منهما، الرفعُ. وللرفعِ في ذلك وجهان؛ أحدُهما، أن يكونَ "ذا" الذى مع "ما" بمعنى الذي، فُترفَعُ "ما" بـ "ذا"، و "ذا" بـ "ما"، و "يُنْفِقون" مِن صلةِ "ذا"، فإن العربَ قد تَصِلُ "ذا" و "هذا"، كما قال الشاعرُ:
İkisinden diğeri ise merfû olmasıdır. Bunda merfû oluşun iki vechi vardır: Birincisi, “mâ” (ما) ile birlikte bulunan “zâ” (ذا) lafzının “ellezî” (الذي) anlamında olmasıdır. Böylece “mâ”, “zâ” ile; “zâ” da “mâ” ile merfû kılınır. “Yünfikûn” (يُنْفِقُونَ) fiili ise “zâ”nın sılası olur. Zira Araplar bazen “zâ” ve “hâzâ” kelimelerine sıla bağlarlar; nitekim şair şöyle demiştir:
عَدَسْ ! ما لِعَبَّادٍ عليكِ إمارَةٌ … أمِنْتِ وهَذَا تَحْمِلِينَ طَلِيقُ
“Ades ! Artık Abbâd'ın senin üzerinde bir hükmü kalmadı / Güvendesin, taşıdığın bu adam ise serbest kalmış bir tutsaktır.”
فـ "تحملين" مِن صلةِ "هذا". فيكونُ تأويلُ الكلامِ حينئذٍ: يَسْألونك ما الذى يُنْفِقون.
Burada “tahmiline” (تَحْمِلِينَ) fiili “hâzâ”nın (هَذَا) sılasıdır. Bu durumda kelamın tefsiri: “Sana infak edecekleri şeyin ne olduğunu soruyorlar” şeklinde olur.
والآخرُ مِن وَجْهَىِ الرفع، أن تَكونَ {مَاذَا} بمعنى: أىُّ شيءٍ؟ فيُرفَعَ {مَاذَا} وإن كان قولُه: {يُنْفِقُونَ} واقعًا عليه، إذ كان العاملُ فيه وهو {يُنْفِقُونَ} لا يَصْلُحُ تَقديمُه قبلَه، وذلك أن الاستفهامَ لا يجوزُ تَقْديمُ الفعلِ فيه قبلَ حرفِ الاستفهامِ، كما قال الشاعرُ :
Ref vecihlerinden ikincisi, {مَاذَا} kelimesinin “eyyü şey'in (hangi şey?)” manasında olmasıdır. Her ne kadar {يُنْفِقُونَ} sözü onun üzerine vaki olsa (mef'ulü olsa) da {مَاذَا} merfu kılınır; çünkü onda amel eden {يُنْفِقُونَ} fiilinin onun önüne geçmesi uygun değildir. Zira soru cümlesinde fiilin soru harfinden önceye geçmesi caiz değildir. Nitekim şair şöyle demiştir :
ألا تَسْألانِ المَرْءَ ماذا يُحاوِلُ … أنَحْبٌ فيُقْضَى أم ضلالٌ وباطلُ
“O adama neyin peşinde olduğunu sormaz mısınız? / Yerine getirilecek bir adak mı , yoksa bir sapkınlık ve batıl mı?”
وكما قال الآخرُ :
Diğer şairin de dediği gibi :
وقالوا تَعَرَّفْها المنَازِلَ مِن مِنًى … وما كُلُّ مَنْ يَغْشَى مِنًى أنا عارفُ
“Dediler ki: ‘Mina'daki konak yerlerini tanı!’ / Halbuki Mina'ya uğrayanların hepsini ben biliyor değilim.”
فرفَع "كل" ولم يَنْصِبْه بـ "عارف"، إذ كان معنى قولِه: وما كلُّ مَن يَغْشَى مِنًى أنا عارفٌ. جحودَ معرفةِ مَن يَغْشَى منًى، فصار في معنى: ما أحدٌ.
Şair "küll" (كُلّ) kelimesini ref etmiş, "ârif" (عَارِف) ile mansub yapmamıştır; çünkü: "Mina'ya uğrayanların hepsini ben biliyor değilim" sözünün anlamı, Mina'ya uğrayanları tanımayı nefyetmektir (inkâr etmektir) ve bu da "hiç kimse" (mâ ehad) anlamındadır.
وهذه الآيةُ فيما ذُكِر نزَلت قبلَ أن يَفْرِضَ اللهُ [الزكاةَ في] الأموالِ.
Zikredildiğine göre bu ayet, Allah mallarda [zekâtı] farz kılmadan önce inmiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı, şundan:
السديِّ: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: يومَ نزَلت هذه الآيةُ لم تَكُنْ زكاةٌ، و هى النفقةُ يُنفِقُها الرجلُ على أهلِه، والصدقةُ يَتَصدَّقُ بها، فنَسَختها الزكاةُ .
es-Süddî'den: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak infak edeceğiniz şey ana-baba ve akrabalar içindir...”. Dedi ki: Bu ayet indiği gün [henüz farz kılınmış bir] zekât yoktu. Bu , kişinin ailesine yaptığı harcama ve verdiği sadakaydı; daha sonra zekât bunu neshetti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: سأل المؤمنون رسولَ اللهِ ﷺ أين يَضَعون أموالَهم، فنزَلت: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ}. فذلك النفقةُ في التطوُّعِ، والزكاةُ سِوى ذلك كلِّه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Müminler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mallarını nereye harcayacaklarını sordular, bunun üzerine: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir” ayeti indi. İşte bu, nafile olarak yapılan infaktır; zekât ise bütün bunların dışındadır .
قال: وقال مجاهدٌ: سألوا فأفتاهم في ذلك: {مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. وما ذُكِرَ معهما .
[Haccâc] dedi ki: Mücâhid de şöyle demiştir: Sordular, [Allah] da bu konuda onlara şu fetvayı verdi (açıkladı): {مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba ve akrabalar içindir” ve bunlarla beraber zikredilen diğer kimseler .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، قال: حدثنا عيسى، قال: سمِعت ابنَ أبي نجيحٍ في قولِ اللهِ: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ}. قال: سألوه فأفتاهم في ذلك: {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} وما ذُكِرَ معهما .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı, dedi ki: İbn Ebî Necîh'ten Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: O'na sordular, [Allah] da bu konuda onlara: {فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “Ana-baba ve akrabalar içindir” [ayetini] ve onlarla beraber zikredilenleri fetva olarak bildirdi .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ وسألتُه عن قولِه: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ}. قال: هذا مِن النوافلِ. قال: يقولُ: هم أحقُّ بفضلِك مِن غيرِهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'e O'nun: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “De ki: Hayır olarak infak edeceğiniz şey; ana-baba, akrabalar... içindir” sözü hakkında sorduğumda o şöyle dedi: Bu nafilelerdendir. [Yine] dedi ki: [Yani Allah] 'Onlar senin lütfuna (fazladan vereceğin mala) başkalarından daha layıktır' buyurmaktadır.
وهذا الذى قاله السُّدِّيُّ مِن أنه لم تَكُنْ يومَ نزَلَت هذه الآيةُ زكاةٌ، وإنما كانَت نفقةٌ يُنْفِقُها الرجلُ على أهلِه، وصدقةٌ يَتَصَدَّقُ بها، ثم نسَخَتْها الزكاةُ -قولٌ مُمكِنٌ أن يَكونَ كما قال، ومُمْكِنٌ غيرُه، ولا دَلالةَ في الآيةِ على صحةِ ما قال؛ لأنه ممكنٌ أن يَكونَ قولُه: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} الآية. حَثًّا مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه على الإنفاقِ على مَن كانت نفقتُه غيرَ واجبةٍ مِن الآباءِ والأمهاتِ والأقْرباءِ، ومَن سمَّى معهم في هذه الآيةِ، وتَعْرِيفًا مِن اللهِ عبادَه مَواضعَ الفضلِ التى تُصْرَفُ فيها النَّفَقاتُ، كما قال في الآيةِ الأُخرى: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} [البقرة: ١٧٧]. وهذا القولُ الذى قلْناه هو قولُ ابنِ جُرَيْجٍ الذى حكَيْناه.
es-Süddî'nin, bu ayet indiği gün zekâtın bulunmadığı, bunun sadece kişinin ailesine yaptığı bir harcama ve verdiği sadaka olduğu, sonra da zekâtın bunu neshettiği yönündeki sözü; onun dediği gibi olması da başkaca olması da mümkün olan bir sözdür. Ayette onun söylediğinin doğruluğuna dair bir delil yoktur; çünkü O'nun: {قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ} “De ki: Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba ve akrabalar içindir...” ayetinin, senâsı yüce olan Allah'tan, anne-babalar ve akrabalardan nafakası vacip olmayan kimselere ve bu ayette onlarla beraber ismi geçenlere infakta bulunmaya bir teşvik olması ve Allah'ın kullarına infakların harcanacağı faziletli yerleri bildirmesi mümkündür. Nitekim diğer ayette şöyle buyurmuştur: {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ} [el-Bakara: 177] “Mala olan sevgisine rağmen onu akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelere verir; namazı dosdoğru kılar ve zekâtı verir”. Bizim söylediğimiz bu görüş, naklettiğimiz İbn Cüreyc'in de görüşüdür.
وقد بيَّنَّا معنى المَسْكنةِ، ومَن ابنُ السبيلِ فيما مضَى، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه ههنا .
Biz daha önce yoksulluğun (meskenet) anlamını ve yolda kalmışın (ibnü's-sebîl) kim olduğunu açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar etmekten müstağni kalındı (gerek kalmadı) .
القولُ في تأويلِ قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ}.
Allah Teâlâ'nın: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ} “Savaş size farz kılındı” sözünün tefsiri.
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ}: فُرِض عليكم القِتالُ. يعنى قتالَ المشركين، {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ}.
Senâsı yüce olan [Allah]: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ} “Savaş size farz kılındı” sözüyle: Savaş size farz kılındı, yani müşriklerle savaşmak farz kılındı, {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “hoşunuza gitmediği halde” demek istemektedir.
واخْتَلَف أهلُ العلمِ في الذين عُنُوا بفرضِ القتالِ، فقال بعضُهم: عُنى بذلك أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ خاصةً دونَ غيرِهم.
İlim ehli, savaşın farz kılınmasıyla kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla başkaları değil, özellikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: سألْتُ عطاءً قلتُ له: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} أواجبٌ الغَزْوُ على الناسِ مِن أجلِها؟ قال: لا، كُتِب على أولئك حينَئذٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ'ya sorup ona: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “Hoşunuza gitmediği halde savaş size farz kılındı” [ayeti gereğince] gazaya çıkmak bu ayetten ötürü insanlara vacip midir? dedim. O da: “Hayır, o vakit yalnız onlara farz kılınmıştı” dedi .
[حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدثنا خالدٌ، عن حسينِ بنِ قيسٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ}. قال: نسَخَتْها: {وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} .
[Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Hüseyn b. Kays'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “Hoşunuza gitmediği halde savaş size farz kılındı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bunu {وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “‘İşittik ve itaat ettik’ dediler” [ayeti] neshetmiştir .
وهذا قولٌ لا معنى له؛ لأن نسخَ الأحكامِ مِن قِبَلِ اللهِ جل وعز لا مِن قِبَلِ العبادِ، وقولُه: {وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا}. خبرٌ مِن اللهِ عن عبادِه المؤمنين، وأنهم قالوه، لا نسخٌ منه] .
Bu anlamsız bir sözdür; çünkü hükümlerin neshi kullar tarafından değil, aziz ve celil olan Allah tarafındandır. O'nun: {وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “‘İşittik ve itaat ettik’ dediler” sözü ise Allah'ın mümin kulları hakkında onların böyle söylediklerine dair bir haberidir, O'ndan gelen bir nesh değildir] .
حدَّثني محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا معاويةُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو إسحاقَ الفَزَاريُّ، قال: سأَلْتُ الأوْزاعيَّ عن قولِه: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ}. أواجبٌ الغَزْو على الناسِ كلِّهم؟ قال: لا أَعْلَمُه، ولكن لا يَنْبَغى للأئمةِ والعامَّةِ تَرْكُه، فأما الرجلُ في خاصةِ نفسِه فلا.
Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshâk el-Fezârî anlattı, dedi ki: Evzâî'ye O'nun: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “Hoşunuza gitmediği halde savaş size farz kılındı” sözü hakkında sordum: İnsanların hepsine gazaya çıkmak vacip midir? Şöyle dedi: Böyle olduğunu bilmiyorum; fakat yöneticilerin ve halkın bunu terk etmesi uygun olmaz. Kişinin tek başına kendi şahsına gelince, [böyle bir mecburiyeti] yoktur.
وقال آخَرون: هو على كلِّ أحدٍ حتى يَقومَ به مَن في قيامِه به الكِفايةُ، فيَسْقُطُ
Başkaları ise şöyle demiştir: [Bu vazife], yerine getirmesi kâfi gelecek kimseler bunu üstleninceye kadar herkesin üzerinedir; [yerine getirildiğinde ise] düşer
فرضُ ذلك حينئذٍ عن باقي المسلمين، كالصلاةِ على الجنائزِ، ودفنِ الموتى، وغسلِهم.
bunun farziyeti o vakit Müslümanların geri kalanından düşer. Tıpkı cenaze namazı kılmak, ölüleri defnetmek ve onları yıkamak gibi.
وهذا قولُ عامةِ علماءِ المسلمين. وذلك هو الصوابُ عندَنا؛ لإجماعِ الحُجَّةِ على ذلك، ولقولِه جلّ ثناؤُه: {فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللهُ الْحُسْنَى} [النساء: ٩٥]. فأخْبَر جلَّ ثناؤُه أن الفضلَ للمُجاهِدِين، وأن لهم وللقاعِدِين الحُسْنَى، ولو كان القاعدون مُضَيِّعين فرضًا، لَكان لهم السُّوأَى لا الحُسْنَى.
Bu, Müslüman âlimlerin çoğunluğunun görüşüdür. Bizce doğru olan da budur; zira hüccet ehlinin bunda icmâı vardır ve senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللهُ الْحُسْنَى} [en-Nisâ: 95] “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı (cenneti) vaad etmiştir”. Senâsı yüce olan [Allah], üstünlüğün mücahidlere ait olduğunu, hem onlara hem de oturanlara en güzel olanın (hüsnâ) vaad edildiğini haber vermiştir. Şayet oturanlar bir farzı zayi etmiş olsalardı, kendileri için en güzel olan (hüsnâ) değil , en kötü olan (sü'â/azap) olurdu.
وقال آخَرون: هو فرضٌ واجبٌ على المسلمين إلى قيامِ الساعةِ.
Başkaları da şöyle demiştir: O, kıyamet gününe kadar Müslümanlara vacip olan bir farzdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا حُبَيْشُ بنُ مُبشِّرٍ ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن داودَ بنِ أبي عاصمٍ، قال: قلتُ لسعيدِ بنِ المسيبِ: قد أعْلَمُ أن الغَزْوَ واجبٌ على الناسِ. فسكَت، وقد أعْلَمُ أن لو أنكَر ما قلتُ لبيَّن لى.
Bize Hubeyş b. Mübeşşir anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde, İbn Cüreyc'den, o Dâvûd b. Ebî Âsım'dan anlattı, dedi ki: Saîd b. el-Müseyyeb'e: “Gazanın insanlara vacip olduğunu kesinlikle biliyorum” dedim. O sustu; oysa bilirim ki söylediğimi inkâr etseydi (kabul etmeseydi) bana açıklardı.
وقد بيَّنَّا فيما مضَى معنى قولِه: {كُتِبَ} بما فيه الكِفايةُ .
Biz daha önce O'nun: {كُتِبَ} “farz kılındı / yazıldı” sözünün anlamını yeterli şekilde açıklamıştık .
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “Hoşunuza gitmediği halde” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وهو ذو كُرْهٍ لكم. فترَك ذكرَ "ذو" اكْتِفاءً بدلالةِ
Övgüsü yüce olan [Allah] bununla: “O sizin için bir hoşnutsuzluk/meşakkat [kaynağıdır] (zû kürh)” anlamını kastetmektedir. [Allah], ...'nin delaletiyle yetinerek “zû” (ذو) kelimesini zikretmeyi bırakmıştır.
قولِه: {كُرْهٌ لَكُمْ} عليه، كما قال: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢].
{كُرْهٌ لَكُمْ} “hoşunuza gitmediği halde” sözünün buna delalet etmesiyle yetinerek “zû” (ذُو) kelimesini zikretmeyi bırakmıştır. Nitekim: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [Yûsuf: 82] “Kente sor” buyurmuştur.
وبنحوِ الذى قلْنا في ذللث رُوِى عن عطاء في تأويلِه.
Bu hususta söylediğimize benzer bir tefsir Atâ'dan da rivayet edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ فى قولِه: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ}. قال: كُرِّهَ إليكم حينَئذٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan O'nun: {وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ} “Hoşunuza gitmediği halde” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O vakit size sevimsiz/hoşnutsuz gösterilmişti.
والكُرْهُ بالضمِّ هو ما حمَل الرجلُ نفسَه عليه مِن غيرِ إكْراهِ أحدٍ إياه عليه، والكَرْهُ بفتحِ الكافِ هو ما حمَله عليه غيرُه فأدْخَله عليه كَرْهًا.
Dammeli olan el-kürh (الكُرْه), bir kimsenin başka birinin zorlaması olmaksızın kendi nefsini üzerine sevk ettiği şeydir; kâf harfinin fethasıyla el-kerh (الكَرْه) ise başkasının onu üzerine sevk ettiği ve zorla içine soktuğu şeydir.
وممَّن حُكِى عنه هذا القولُ مُعاذُ بنُ مُسْلِمٍ.
Kendisinden bu görüş nakledilenlerden biri de Muâz b. Müslim'dir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبي حمادٍ، عن مُعاذِ بنِ مسلمٍ، قال: الكُرْهُ المَشَقَّةُ، والكَرْهُ الإجْبارُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd, Muâz b. Müslim'den anlattı; o şöyle demiştir: el-Kürh meşakkat, el-kerh ise icbardır (zorlamadır).
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ: الكُرْهُ والكَرْهُ لغتان بمعنًى واحدٍ، مثلَ الغُسْلِ والغَسْلِ، والضُّعْفِ، والضَّعْفِ، والرُّهْبِ والرَّهْبِ.
Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle derdi: el-Kürh ve el-kerh; gusl ve gasl, du'f ve da'f, ruhb ve rahb gibi aynı anlamda iki ayrı lehçedir (kullanımdır).
وقال بعضُهم: الكُرْهُ بضمِّ الكافِ اسمٌ، والكَرْهُ بفتحِها مصدرٌ.
Bazıları da: Kâf harfinin dammesiyle el-kürh isimdir, fethasıyla el-kerh ise mastardır, demiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur ve yine olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şer olur” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: ولا تَكْرَهوا القِتالَ، فإنكم لعلكم أن تَكْرَهوه وهو خيرٌ لكم، ولا تُحِبُّوا تَرْكَ الجهادِ، فلعلكم أن تُحِبُّوه وهو شرٌّ لكم.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şöyle buyurmak istemektedir: Savaştan hoşnutsuzluk duymayın; çünkü olur ki siz ondan hoşlanmazsınız da o sizin için hayırlı olur. Cihadı terk etmeyi de sevmeyin; çünkü olur ki siz onu seversiniz de o sizin için şer olur.
كما حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ}: وذلك لأن المسلمين كانوا يَكْرَهون القِتالَ، فقال: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ}. يقولُ: إن في القتالِ الغَنيمةَ والظُّهورَ والشَّهادةَ، ولكم في القعودِ ألا تَظْهَروا على المشركين، ولا تَسْتَشْهِدوا، ولا تُصِيبوا شيئًا .
Musa b. Harun'un bana anlattığı gibi; dedi ki: Bize Amr b. Hammad anlattı, dedi ki: Bize Esbat, es-Süddî'den rivayet etti: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ} “Savaş, hoşunuza gitmediği hâlde üzerinize farz kılındı. Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için bir hayırdır. Ve yine olur ki bir şeyi seversiniz de o sizin için bir şerdir.” Bu, Müslümanların savaşı hoş görmemelerinden dolayı idi. Bunun üzerine [Allah]: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz de o sizin için bir hayırdır” buyurdu. [es-Süddî] şöyle demektedir: Şüphesiz savaşta ganimet, zafer ve şehitlik vardır. [Savaştan] geri durmanızda ise müşriklere karşı zafer kazanamamanız, şehit olamamanız ve hiçbir şey elde edememeniz durumu vardır .
حدَّثني محمدُ بنُ إبراهيمَ السُّلَمِيُّ، قال: ثنى يحيى بنُ محمدِ بنِ مجاهدٍ، قال: أخْبَرنى عبيدُ اللهِ بنُ أبي هاشمٍ الجُعْفِيُّ، قال: أخْبَرني عامرُ بنُ وَاثِلةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كنتُ رِدْفَ النبىِّ ﷺ، فقال: "يا بنَ عباسٍ، ارْضَ عن اللهِ بما قدَّرَ، وإن كان خِلافَ هواك، فإنه مُثْبَتٌ في كتابِ اللهِ". قُلْتُ: يا رسولَ اللهِ، فأين وقد قرأت القرآنَ؟ قال: "في قولِه: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} " .
Bana Muhammed b. İbrâhîm es-Sülemî anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Muhammed b. Mücâhid anlattı, dedi ki: Bana Ubeydullâh b. Ebî Hâşim el-Cu'fî haber verdi, dedi ki: Bana Âmir b. Vâsile haber verdi, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisinde binekliydim, şöyle buyurdu: "Ey İbn Abbâs! Heva ve hevesine aykırı bile olsa takdir ettiği şey konusunda Allah'tan razı ol; çünkü o Allah'ın Kitabı'nda sabittir." Ben: "Ey Allah'ın Resûlü, Kur'an'ı okudum, neresindedir?" dedim. Şöyle buyurdu: "O'nun: {وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur ve yine olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şer olur. Allah bilir, siz bilmezsiniz” sözündedir" .
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذِكْرُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦)}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦)} “Allah bilir, siz bilmezsiniz” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: واللهُ يعلمُ ما هو خيرٌ لكم مما هو شرٌّ لكم، فلا تَكْرهوا ما كتبتُ عليكم مِن جهادِ عدوِّكم، وقتالِ مَن أمرْتُكم بقتالِه، فإنى أعلمُ أنّ قتالَكم إياهم هو خيرٌ لكم في عاجلِكم ومعادِكم، وتركَكم قتالَهم شرٌّ لكم، وأنتم لا تعلمون مِن ذلك ما أعلمُ. يَحُضُّهم جلَّ ذكرُه بذلك على جهادِ أعدائِه، ويُرغِّبُهم في قتالِ مَن كفَر به.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Allah sizin için neyin hayır, neyin şer olduğunu bilir. Düşmanınızla cihad etmeyi ve kendileriyle savaşmanızı emrettiğim kimselerle savaşmayı size farz kıldığım şeyden hoşnutsuzluk duymayın. Çünkü ben onlarla savaşmanızın dünyanızda da ahiretinizde de sizin için hayırlı olduğunu, onlarla savaşmayı terk etmenizin ise sizin için şer olduğunu bilirim; siz ise bundan benim bildiğimi bilmezsiniz. Zikri yüce olan [Allah] bununla onları düşmanlarıyla cihada teşvik etmekte ve Kendisini inkâr edenlerle savaşmaya rağbet ettirmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه عز ذِكْرُه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan [insanları] menetmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne de öldürmekten daha büyüktür” sözünün tefsiri.
يعنى بذلك جل ثناؤُه: يسألُك يا محمدُ أصحابُك عن الشهرِ الحرامِ -وذلك رجبٌ- عن قتالٍ فيه.
Senâsı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, ashabın sana haram ayı -ki o Receb'dir- onda savaşmayı soruyorlar.
وخفضُ "القتالِ" على معنى تَكْريرِ "عن" عليه. وكذلك كانت قراءةُ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ فيما ذُكِرَ لنا .
“el-Kıtâl” (الْقِتَالِ) kelimesinin mecrur (kesreli) okunması, üzerine “an” (عَنْ) harf-i cerinin tekrar edilmesi anlamındadır. Bize zikredildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd'un kıraati de bu şekildeydi .
وقد حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ}. قال: يقولُ: يسألونك عن قتالٍ فيه. قال: وكذلك كان يقرؤُها: (عن قتالٍ فيه) .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah Teâlâ] “Sana onda savaşmayı soruyorlar” buyurmaktadır. Dedi ki: O da ayeti bu şekilde okurdu: (عن قتالٍ فيه - onda savaştan [soruyorlar]) .
قال أبو جعفرٍ: {قُلْ} يا محمدُ: {قِتَالٌ فِيهِ} يعنى: فى الشهرِ الحرامِ، {كَبِيرٌ} أى: عظيمٌ عندَ اللهِ استحلالُه، وسفكُ الدماءِ فيه.
Ebû Ca'fer der ki: Ey Muhammed {قُلْ} “De ki:” {قِتَالٌ فِيهِ} “Onda savaşmak” yani haram ayda savaşmak, {كَبِيرٌ} “büyüktür” yani onun helal sayılması ve onda kan dökülmesi Allah katında büyük bir günahtır.
ومعنى قولِه: {قِتَالٌ فِيهِ}: قُل: القِتالُ فيه كبيرٌ.
O'nun: {قِتَالٌ فِيهِ} “Onda savaşmak” sözünün anlamı: “De ki: Onda savaşmak büyüktür” demektir.
وإنما قال: {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}؛ لأن العربَ كانت لا تَقْرعُ فيه الأسِنَّةَ، فيَلْقَى الرجلُ قاتلَ أبيه أو أخيه فيه فلا يَهِيجُه؛ تعظيمًا له، وتُسَمِّيه مُضَرُ الأصمَّ، لسُكوتِ أصواتِ السلاحِ وقَعْقَعتِه فيه.
[Allah Teâlâ]'nın: {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” buyurmasının sebebi şudur: Çünkü Araplar o ayda mızrakları birbirine vurmazlardı; kişi babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşsa bile, o aya olan saygısından dolayı ona dokunmazdı. Mudar kabilesi, silah seslerinin ve şakırtılarının kesilmesi sebebiyle o aya “el-Esamm” (sağır) adını verirdi .
وقد حدَّثنى محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ المصْرىُّ، قال: ثنا شعيبُ بنُ الليثِ، قال: ثنا الليثُ، قال: ثنا أبو الزبيرِ، عن جابرٍ، قال: لم يَكُنْ رسولُ اللهِ
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdi'l-Hakem el-Mısrî rivayet edip dedi ki: Bize Şuayb b. el-Leys rivayet edip dedi ki: Bize el-Leys rivayet edip dedi ki: Bize Ebû ez-Zübeyr, Câbir'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah
ﷺ يَغْزو فى الشهرِ الحرامِ إلا أنْ يُغْزَى، أو يَغْزوَ حتى إذا حضَر ذلك أقام حتى يَنْسَلِخَ .
sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine saldırılmadıkça haram ayda savaşa çıkmazdı; yahut savaşa çıkmışsa o ay girdiğinde [savaşı bırakıp] ay çıkana kadar beklerdi .
وقولُه جل ثناؤُه: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ}. ومعنى الصدِّ عن الشئِ: المنعُ منه والدَّفْعُ عنه. ومنه قيل: صدَّ فلانٌ بوجهه عن فلانٍ. إذا أَعْرَض عنه فمنَعه من النظرِ إليه.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ} “Allah yolundan alıkoymak” sözüne gelince; bir şeyden "sadd" etmek, onu engellemek ve ondan men etmektir. Bir kimse birinden yüz çevirip onun kendisine bakmasını engellediğinde kullanılan "صدَّ فلانٌ بوجهه عن فلانٍ" (falanca yüzünü falancadan çevirdi) ifadesi de bundandır.
وقولُه: {وَكُفْرٌ بِهِ}. يعنى: وكفرٌ باللهِ. والباءُ فى {بِهِ} عائدةٌ على اسمِ اللهِ الذى فى {سَبِيلِ اللهِ}.
O'nun: {وَكُفْرٌ بِهِ} “ve O'nu inkâr etmek” sözü, Allah'ı inkâr etmek demektir. {بِهِ} ifadesindeki "bâ" harfi, {سَبِيلِ اللهِ} ifadesindeki Allah lafzına dönmektedir.
وتأويلُ الكلامِ: وصدٌّ عن سبيلِ اللهِ، وكفرٌ به، وعن المسجدِ الحرامِ، وإخراجُ أهلِ المسجدِ الحرامِ -وهم أهلُه وولاتُه- أكبرُ عندَ اللهِ مِن القتالِ فى الشهرِ الحرامِ.
Sözün tefsiri şöyledir: Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan alıkoymak ve Mescid-i Haram'ın ehlini -ki onlar onun asıl halkı ve yöneticileridir- oradan çıkarmak, Allah katında haram ayda savaşmaktan daha büyüktür.
فـ "الصدُّ عن سبيلِ اللهِ" مرفوعٌ بقولِه: {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}. وقولُه: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ} عطفٌ على "الصدِّ". ثم ابْتَدأ الخبرَ عن الفِتْنةِ فقال: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. يعنى: الشركُ أعظمُ وأكبرُ مِن القتلِ. يعنى: مِن قتلِ ابنِ الحَضْرَمىِّ الذى اسْتَنْكرتم قتلَه فى الشهرِ الحرامِ.
“Allah yolundan alıkoymak” (الصدُّ عن سبيلِ اللهِ) ifadesi, O'nun {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Allah katında daha büyüktür” sözüyle merfudur. O'nun: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ} “ve halkını oradan çıkarmak” sözü ise "sadd" kelimesine matuftur. Sonra [Allah Teâlâ] fitne hakkında yeni bir cümleye başlayarak: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne de öldürmekten daha büyüktür” buyurmuştur. Yani şirk, öldürmekten daha büyük ve daha ağırdır. Kastettiği: Haram ayda öldürülmesini kınadığınız İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesidir.
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يَزْعُمُ أن قولَه: {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. معطوفٌ على "القتالِ"، وأن معناه: يَسْألونك عن الشهرِ الحرامِ، عن قتالٍ فيه، وعن المسجدِ الحرامِ. فقال اللهُ جل ثناؤُه: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} مِن القتالِ فى الشهرِ الحرامِ.
Arap dilcilerinden bazıları , O'nun {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “ve Mescid-i Haram” sözünün "kıtâl" kelimesine matuf olduğunu ve anlamının şöyle olduğunu ileri sürmüşlerdir: “Sana haram ayı, onda savaşmayı ve Mescid-i Haram'ı soruyorlar.” Bunun üzerine senâsı yüce olan Allah: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür”, yani haram ayda savaşmaktan daha büyüktür, buyurmuştur.
وهذا القولُ مع خروجِه مِن أقوالِ أهلِ العلمِ، قولٌ لا وجهَ له؛ لأن القومَ لم
Bu görüş, ilim ehlinin sözlerinin dışına çıkmış olmasıyla birlikte, hiçbir tutar yönü bulunmayan bir sözdür; çünkü o topluluk [Müslümanlar],
يكونوا فى شكٍّ مِن عظيمِ ما أتَى المشركون إلى المسلمين فى إخراجِهم إياهم مِن منازلِهم بمكةَ، فيحتاجوا إلى أن يسألوا رسولَ اللهِ ﷺ عن إخراجِ المشركين إياهم مِن منازلِهم، وهل ذلك كان لهم، بل لم يَدَّعِ ذلك عليهم أحدٌ مِن المسلمين، ولا أنهم سألوا رسولَ ﷺ عن ذلك. وإذا كان ذلك كذلك، فلم يكنِ القومُ سألوا رسولَ الله ﷺ إلا عما ارتابوا بحُكْمِه، كارتيابِهم فى أمرِ قتلِ ابنِ الحَضْرَمِىِّ، إذ ادَّعَوا أن قاتلَه مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ قتلَه فى الشهرِ الحرامِ، فسألوا عن أمرِه لارتيابِهم فى حُكْمِه، فأما إخراجُ المشركين أهلَ الإسلامِ مِن المسجدِ الحرامِ، فلم يكنْ فيهم أحدٌ شاكًّا أنه كان ظلمًا منهم لهم فيسألوا عنه.
müşriklerin Müslümanları Mekke'deki yurtlarından çıkarmakla onlara ne kadar büyük bir kötülük yaptıkları konusunda şüphe içinde değillerdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin onları yurtlarından çıkarmaları hakkında ve bunun meşru olup olmadığını sormaya ihtiyaç duysunlar. Bilakis Müslümanlardan hiç kimse müşrikler aleyhine böyle bir iddiada bulunmamış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormamıştır. Durum böyle olunca, topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadece hükmünde şüpheye düştükleri şeyleri sormuşlardır; nitekim İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesi hadisesinde, onu öldüren Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan zatın onu haram ayda öldürdüğünü iddia ettiklerinde şüpheye düşmüş ve hükmünü sormuşlardı. Müşriklerin İslam ehlini Mescid-i Haram'dan çıkarmalarına gelince; bunun müşriklerin onlara yaptığı bir zulüm olduğu hususunda aralarından hiç kimse şüphe etmiyordu ki bunu sormuş olsunlar.
ولا خلافَ بينَ أهلِ التأويلِ جميعًا أن هذه الآيةَ نزلَت على رسولِ اللهِ ﷺ فى سببِ قتلِ ابنِ الحَضْرمىِّ وقاتِلِه.
Tefsir ehlinin tamamı arasında, bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesi ve onu öldüren kimse sebebiyle indiği konusunda hiçbir ihtilaf yoktur.
ذِكْرُ الرِّوايةِ عمَّن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerden Gelen Rivayetin Zikri
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى الزُّهرىُّ ويزيدُ بن رُومانَ، عن عُروةَ بنِ الزبيرِ، قال: بعَثَ رسولُ اللهِ ﷺ عبدَ اللهِ ابنَ جَحْشٍ فى رَجَبٍ مَقْفَلَه مِن بدرٍ الأُولى، وبعَث معه بثمانيةِ رَهْطٍ مِن المهاجرين، ليس فيهم مِن الأنصارِ أحدٌ، وكتَب له كتابًا، وأمرَه ألا يَنْظُرَ فيه حتى يَسِيرَ يومين، ثم يَنْظُرَ فيه فيَمْضِىَ لما أمَره، ولا يَسْتكرِهَ مِن أصحابِه أحدًا. وكان أصحابُ عبدِ اللهِ ابنِ جحشٍ مِن المهاجرينِ؛ مِن بنى عبدِ شمس: أبو حُذَيفَةَ بنُ [عُتْبَةَ بنِ]
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan nakletti, o dedi ki: Bana ez-Zührî ve Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etti [ki] o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Receb ayında birinci Bedir [seferi] dönüşünde Abdullah b. Cahş'ı gönderdi. Onunla birlikte Muhacirlerden sekiz kişilik bir grubu yolladı; içlerinde Ensar'dan hiç kimse yoktu. Ona bir mektup yazdı ve iki gün yol almadıkça o mektuba bakmamasını, ardından mektuba bakıp kendisine emredilen görevi yerine getirmesini ve arkadaşlarından hiç kimseyi [kendisine katılmaya] zorlamamasını emretti. Abdullah b. Cahş'ın Muhacirlerden olan arkadaşları şunlardı: Benî Abdişems'ten Ebû Huzeyfe b. [Utbe b.]
ربيعةَ بنِ عبدِ شمسٍ، ثم مِن حلفائِهم: عبدُ اللهِ بنُ جَحْشِ بنِ ريابٍ، وهو أميرُ القومِ، وعُكَّاشةُ بنُ مِحْصَنِ بنِ حُرْثانَ، أحدُ بنى أسدِ بنِ خُزَيمَةَ، ومِن بنى نوفلِ بنِ عبدِ منافٍ: عُتْبةُ بنُ غَزْوانَ، حليفٌ لهم، ومِن بنى زُهْرةَ بنِ كلابٍ: سعدُ بنُ أبى وَقاصٍ، ومِن بنى عدىِّ بنِ كعبٍ: عامرُ بنُ ربيعةَ، حليفٌ لهم، ووَاقِدُ ابنُ عبدِ اللهِ بنِ [منافِ بن عَرِينِ] بنِ ثَعْلَبةَ بنِ يَرْبوعِ بنِ حنظلةَ، وخالدُ بنُ البكيرِ أحدُ بنى سعدِ بن ليثٍ، حليفٌ لهم، ومِن بنى الحارثِ بنِ فهرٍ: سُهَيلُ ابنُ بيضاءَ. فلما سار عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ يومين فتَح الكتابَ ونظَر فيه، فإذا فيه: "إذا نظَرت فى كتابى هذا، فَسِرْ حتى تنزِلَ نَخْلَةَ بينَ مكةَ والطائفِ، فتَرصُدَ بها قريشًا، وتَعلَمَ لنا مِن أخبارِهم". فلما نظَر عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ فى الكتابِ قال: سمعًا وطاعةً. ثم قال لأصحابِه: قد أمَرنى رسولُ اللهِ ﷺ أن أمْضِىَ إلى نَخْلةَ فأرْصُدَ بها قريشًا، حتى آتيَه منهم بخَبرٍ، وقد نهانى أن أسْتَكرِهَ أحدًا منكم، فمَن كان منكم يُريدُ الشَّهادةَ ويَرغبُ فيها فلْيَنْطلِقْ، ومَن كَرِه ذلك فلْيَرجِعْ، فأما أنا فماضٍ لأمرِ رسولِ اللهِ ﷺ. فمضَى ومضَى أصحابُه معه، فلم يتخلَّفْ عنه أحدٌ، وسلَك على الحجازِ، حتى إذا كان بمَعْدِنٍ فوقَ الفُرْعِ، يقالُ له: بُحْرانُ. أضلَّ سعدُ بنُ أبى وقاصٍ وعتبةُ بنُ غَزْوانَ بعيرًا لهما كانا عليه يَعْتَقِبانه، فتخلَّفا عليه فى طلبِه، ومضَى عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ وبقيةُ أصحابِه حتى نزَل بنَخْلةَ، فمرَّت به عِيرٌ لقريشٍ
[Benî] Rabîa b. Abdişems'ten, ardından onların müttefiklerinden topluluğun komutanı olan Abdullah b. Cahş b. Riyâb ve Benî Esed b. Huzeyme'den biri olan Ukkâşe b. Mıhsan b. Hursân; Benî Nevfel b. Abdimenâf'tan onların müttefiki olan Utbe b. Gazvân; Benî Zühre b. Kilâb'dan Sa'd b. Ebî Vakkâs; Benî Adiy b. Ka'b'dan onların müttefiki olan Âmir b. Rabîa; Benî Sa'd b. Leys'ten onların müttefiki olan Vâkıd b. Abdillâh b. [Menâf b. Arîn] b. Sa'lebe b. Yerbû' b. Hanzale ile Hâlid b. el-Bükeyr ve Benî el-Hâris b. Fihr'den Süheyl b. Beydâ' [idi]. Abdullah b. Cahş iki gün yol aldıktan sonra mektubu açıp içine baktı. Mektupta şöyle [yazıyordu]: "Bu mektubuma baktığında Mekke ile Tâif arasındaki Nahle'ye varıp konaklayıncaya kadar yoluna devam et; orada Kureyş'i gözetle ve bizim için onların haberlerini öğren!" Abdullah b. Cahş mektuba bakınca: "İşittik ve itaat ettik" dedi. Sonra arkadaşlarına: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Nahle'ye gidip orada Kureyş'i gözetlememi ve kendilerine onlardan bir haber getirmemi emretti; sizden hiçbirinizi [benimle gelmeye] zorlamamı da yasakladı. İçinizden kim şehadeti istiyor ve bunu arzuluyorsa gelsin, kim de bundan hoşlanmıyorsa geri dönsün. Bana gelince, ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini yerine getirmek üzere gidiyorum" dedi. Bunun üzerine kendisi yola koyuldu, arkadaşları da onunla birlikte gittiler; onlardan hiç kimse geri kalmadı. Hicaz yolunu takip etti. Nihayet Für'ün yukarısında Buhrân denilen maden mevkiine geldiğinde, Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe b. Gazvân nöbetleşe bindikleri develerini kaybettiler ve onu aramak için geride kaldılar. Abdullah b. Cahş ve diğer arkadaşları ise yollarına devam ederek Nahle'ye indiler. Derken yanlarından Kureyş'e ait bir kervan geçti.
تَحمِلُ زبيبًا وأدَمًا وتجارةً مِن تجارةِ قريشٍ، فيها منهم: عمرُو بنُ الحَضْرمىِّ، وعثمانُ ابنُ عبدِ اللهِ بنِ المُغيرةِ، وأخوه نَوفلُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ المغيرةِ، المَخْزوميان، والحكمُ بنُ كَيْسانَ مولى هشامِ بنِ المُغيرةِ. فلما رآهم القومُ هابوهم، وقد نزلوا قريبًا منهم، فأشْرَف لهم عُكَّاشةُ بنُ مِحْصَنٍ، وقد كان حلَق رأْسَه، فلما رأَوه أمِنوا وقالوا: عُمَّارٌ، فلا بأسَ علينا منهم. وتشَاور القومُ فيهم، وذلك فى آخرِ يومٍ مِن جُمادَى، فقال القومُ: واللهِ لئن تَركْتُم القومَ هذه الليلةَ ليَدْخُلُنَّ الحَرَمَ فليَمْتنعُنَّ به منكم، ولئن قَتلتُموهم لتَقْتُلُنَّهم فى الشهرِ الحرامِ. فتَردَّد القومُ فهابوا الإقدامَ عليهم، ثم شجّعوا عليهم، وأجْمَعوا على قتلِ مَن قَدَروا عليه منهم، وأخْذِ ما معهم، فرمَى واقدُ بنُ عبدِ اللهِ التَّمِيمىُّ عمرَو بنَ الحَضْرمىِّ بسهمٍ فقَتَله، واسْتَأْسَر عثمانَ بنَ عبدِ اللهِ والحكمَ ابنَ كيسانَ، وأفْلَت نَوْفلُ بنُ عبدِ اللهِ فأعْجَزَهم، وقَدِم عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ وأصحابُه بالعِيرِ والأسيرَيْنِ حتى قَدِموا على رسولِ اللهِ ﷺ بالمدينةِ. وقد ذَكَر بعضُ آلِ عبدِ اللهِ بنِ جَحْشٍ أَن عبدَ اللهِ بنَ جَحْشٍ قال لأصحابِه: إن لرسولِ اللهِ ﷺ مما غَنِمْتم الخُمُسَ. وذلك قبلَ أن يُفْرَضَ الخُمُسُ مِن الغَنائِمِ، فعزَل لرسولِ اللهِ ﷺ خُمُسَ العِيرِ، وقسَم سائرَها بينَ أصحابِه، فلما قَدِموا على رسولِ اللهِ ﷺ قال: "ما أَمَرْتُكم بقِتالٍ فى الشهرِ الحرامِ". فوقَف العِيرَ والأسِيرَيْن، وأَبَى أَن يَأْخُذَ مِن ذلك شيئًا، فلما قال رسولُ اللهِ ﷺ ذلك، سُقِط فى أَيْدِى القومِ، وظَنُّوا أنهم قد هلَكوا، وعَنَّفَهم المُسْلِمون فيما صَنَعوا، وقالوا لهم: صَنَعتم ما لم تُؤْمروا به، وقاتَلْتم فى الشهرِ الحرامِ ولم تُؤمروا بقتالٍ. وقالت قريشٌ: قد استحلَّ محمدٌ وأصحابُه
[Kervan] kuru üzüm, işlenmiş deri ve Kureyş ticaret mallarından [çeşitli] mallar taşıyordu. İçlerinde onlardan (Kureyş'ten) Amr b. el-Hadramî, Osmân b. Abdillâh b. el-Mugîre ve kardeşi Nevfel b. Abdillâh b. el-Mugîre -ki bu ikisi Mahzûm kabilesindendir- ile Hişâm b. el-Mugîre'nin âzatlısı el-Hakem b. Keysân vardı. [Müslüman] topluluk onları görünce -onların yakınına inmişlerdi- onlardan çekindiler. Derken Ukkâşe b. Mıhsan başını tıraş etmiş bir hâlde onların karşısına çıktı. Onu görünce güvende hissettiler ve: "Umrecilerdir, onlardan bize bir zarar gelmez" dediler. [Müslüman] topluluk onlar hakkında aralarında istişare ettiler; bu da Cemâziye[lâhir] ayının son günündeydi. [Kendi aralarında] dediler ki: "Vallâhi eğer bu gece bu adamları bırakırsanız, muhakkak Harem'e girecekler ve onun sayesinde sizden korunacaklar; şayet onları öldürürseniz, onları haram ayda öldürmüş olacaksınız." Topluluk tereddüt etti ve onların üzerine varmaktan çekindi; sonra birbirlerini cesaretlendirdiler ve güç yetirebildiklerini öldürmeye, yanlarındakileri almaya karar verdiler. Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî bir ok atarak Amr b. el-Hadramî'yi öldürdü; Osmân b. Abdillâh ile el-Hakem b. Keysân'ı esir aldılar, Nevfel b. Abdillâh ise kaçıp onları atlattı. Abdullah b. Cahş ve arkadaşları, kervan ve iki esirle birlikte Medine'ye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldiler. Abdullah b. Cahş'ın ailesinden bazıları nakletmiştir ki Abdullah b. Cahş arkadaşlarına şöyle demiştir: "Elde ettiğiniz ganimetin beşte biri (humus) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir." Bu, ganimetlerden humus farz kılınmadan önceydi. Böylece kervanın beşte birini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için ayırdı, geri kalanını ise arkadaşları arasında paylaştırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna vardıklarında [Allah Resûlü]: « ما أَمَرْتُكم بقِتالٍ فى الشهرِ الحرامِ » «Ben size haram ayda savaşmanızı emretmedim» buyurdu. Kervanı ve iki esiri alıkoydu, bunlardan hiçbir şeyi almayı kabul etmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böyle buyurunca topluluk derin bir pişmanlık ve çaresizlik içinde kaldı, helak olduklarını düşündüler. Müslümanlar da yaptıkları şeyden ötürü onları kınadılar ve onlara: "Emrolunmadığınız bir şeyi yaptınız; haram ayda savaştınız, hâlbuki size savaş emredilmemişti" dediler. Kureyş ise: "Muhammed ve arkadaşları
الشهرَ الحرامَ، فسَفَكوا فيه الدمَ، وأخذوا فيه الأموالَ، وأسَروا. فقال مَن يَرُدُّ ذلك عليهم مِن المسلمين ممن كان بمكةَ: إنما أصابوا ما أصابوا فى جُمادَى. وقالت يهودُ -تَتَفاءلُ بذلك على رسولِ اللهِ ﷺ-: عمرُو بنُ الحَضْرَمىِّ قتَله وَاقِدُ بنُ عبدِ اللهِ؛ عمرٌو: عَمَرتِ الحربُ، والحَضْرَمِىُّ: حَضَرت الحربُ، وواقدُ بنُ عبدِ اللهِ: وَقَدتِ الحربُ. فجعَل اللهُ عليهم ذلك [وبهم]. فلما أَكْثَر الناسُ فى ذلك، أنزَل اللهُ جل وعز على رسولِه {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} أى: عن قتالٍ فيه، {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} إلى قولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. أى: إن كنتم قتَلتم فى الشهرِ الحرامِ فقد صَدُّوكم عن سبيلِ اللهِ، مع الكفرِ به، وعن المسجدِ الحرامِ. وإخراجُكم عنه -إذ أنتم أهلُه ووُلاتُه- أكبرُ عندَ اللهِ مِن قتلِ مَن قَتَلتُم منهم، {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. أى: قد كانوا يَفْتِنون المسلمَ عن دينِه حتى يَردُّوه إلى الكفرِ بعدَ إِيمانِه، وذلك أكبرُ عندَ اللهِ مِن القتلِ، {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا}. أى: هم مُقِيمون على أخبثِ ذلك وأعظمِه، غيرَ تائبين ولا نازِعِين. فلما نزَل القرآنُ بهذا مِن الأمرِ، وفَرَّج اللهُ عن المسلمين ما كانوا فيه من الشَّفَقِ، قَبَض رسولُ اللهِ ﷺ العِيرَ والأسِيرَيْن.
...haram ayı [çiğnediler], onda kan döktüler, malları aldılar ve esir tuttular." Mekke'de bulunan Müslümanlardan onlara cevap verenler ise şöyle dediler: "Onlar elde ettiklerini ancak Cümâdâ [ayında] elde ettiler." Yahudiler de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhine bunu bir kehanet sayarak şöyle dediler: "Amr b. el-Hadramî'yi Vâkıd b. Abdillâh öldürdü. Amr: Harp mâmur oldu/canlandı (amarat); el-Hadramî: Harp hazır oldu/geldi (hadarat); Vâkıd b. Abdillâh: Harp tutuşturuldu (vakadat) demektir." Allah Teâlâ ise bu [uğursuzluğu] onların kendi aleyhlerine [ve başlarına] kıldı. İnsanlar bu hususta dedikoduyu çoğaltınca Allah Azze ve Celle Resûlü'ne: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” -yani onda savaşmaktan [soruyorlar]- {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” [ayetini] {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “...fitne ise öldürmekten daha büyüktür” sözüne kadar indirdi. Yani: Eğer siz haram ayda öldürdüyseniz, onlar da Allah'ı inkâr etmekle birlikte [insanları] Allah yolundan ve Mescid-i Harâm'dan alıkoydular. Sizin -oraya en layık olanlar ve onun idarecileri olduğunuz halde- oradan çıkarılmanız, onlardan öldürdüğünüz kimseleri öldürmekten Allah katında daha büyüktür. {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne ise öldürmekten daha büyüktür.” Yani: Onlar Müslümanı dininden saptırıp imanından sonra küfre döndürünceye kadar fitneye uğratıyorlardı; bu ise Allah katında öldürmekten daha büyüktür. {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} “Güçleri yeterse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaktan geri durmazlar.” Yani: Onlar tövbe etmeksizin ve vazgeçmeksizin bunun en habis ve en büyük olanı üzerinde ısrar etmektedirler. Kur'an bu meseleye dair bu [hükümle] inip de Allah Müslümanları içinde bulundukları endişe ve korkudan kurtarınca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kervana ve iki esire el koydu.
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}: وذلك أن رسولَ اللهِ ﷺ بعَث سَرِيَّهً وكانوا سبعةَ نَفَرٍ، عليهم عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ الأسَدِىُّ، وفيهم عَمارُ بنُ ياسرٍ، وأبو حُذَيفةَ بنُ عُتْبةَ بنِ رَبيعةَ، وسعدُ بنُ أبى وقاصٍ، وعُتْبةُ ابنُ غَزْوانَ السُّلَمِىُّ، حَليفٌ لبنى نَوْفلٍ، وسُهَيلُ ابنُ بَيْضَاءَ، وعامرُ بنُ فُهَيرةَ، ووَاقدُ ابنُ عبدِ اللهِ اليَرْبوعِىُّ، حليفٌ لعمرَ بنِ الخطابِ. وكتَب مع ابنِ جَحْشٍ كتابًا، وأمَره ألا يَقْرأَه حتى ينزِلَ بطنَ مَلَلٍ، فلما نزَل ببَطنِ مَلَلٍ فتَح الكتابَ، فإذا فيه: "أَنْ سِرْ حتى تَنزِلَ بَطْنَ نَخْلةَ". فقال لأصحابِه: مَن كان يُريدُ الموتَ فلْيَمضِ ولْيُوصِ، فإنى مُوصٍ وماضٍ لأمرِ رسولِ اللهِ ﷺ. فسار، وتَخلَّف عنه سعدُ بنُ أبى وقاصٍ وعُتبةُ بنُ غَزْوانَ، أضلَّا رَاحلةً لهما، فأَتَيا بُحْرانَ يَطْلُبانها، وسار ابنُ جَحْشٍ إِلى بَطْنِ نَخْلَةَ، فإذا هم بالحكمِ بنِ كَيْسانَ، وعبدِ اللهِ بنِ المُغيرةِ، والمُغيرةِ بنِ عثمانَ، وعمرِو بنِ الحَضْرمىِّ، فاقْتَتَلوا، فأَسَروا الحَكَمَ بنَ كَيْسانَ وعبدَ اللهِ بنَ المُغيرةِ، وانْفَلَت المُغيرةُ، وقُتِلَ عمرُو بنُ الحَضْرمىِّ؛ قتَله واقدُ بنُ عبدِ اللهِ، فكانت أوَّلَ غَنيمةٍ غَنِمها أصحابُ محمدٍ ﷺ. فلما رجَعوا إلى المدينةِ بالأسيرَيْن وما غَنِموا
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]...'” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu durum şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi kişilik bir seriyye gönderdi. Başlarında [el-Esedî olan] Abdullah b. Cahş vardı. Aralarında Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe b. Utbe b. Rebîa, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Benî Nevfel'in müttefiki [es-Sülemî olan] Utbe b. Gazvân, Süheyl b. Beyzâ, Âmir b. Füheyre ve Ömer b. el-Hattâb'ın müttefiki [el-Yerbûî olan] Vâkıd b. Abdillâh bulunuyordu. [Resûlullah], İbn Cahş'a bir mektup verdi ve Batn-ı Melel'e ininceye kadar mektubu okumamasını emretti. Batn-ı Melel'e indiğinde mektubu açtı; mektupta: "Batn-ı Nahle'ye ininceye kadar yürü." yazılıydı. Bunun üzerine arkadaşlarına: "Ölümü arzulayan ilerlesin ve vasiyetini yapsın; zira ben vasiyetimi yapıyorum ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri doğrultusunda ilerliyorum." dedi. İlerledi; Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Utbe b. Gazvân kendilerine ait bir binek devesini kaybettikleri için geride kaldılar ve onu aramak üzere Buhrân'a gittiler. İbn Cahş ise Batn-ı Nahle'ye kadar ilerledi. Bir de baktılar ki el-Hakem b. Keysân, Abdullah b. el-Mugîre, el-Mugîre b. Osmân ve Amr b. el-Hadramî oradalar. Çarpıştılar; el-Hakem b. Keysân ile Abdullah b. el-Mugîre'yi esir aldılar, el-Mugîre kaçıp kurtuldu, Amr b. el-Hadramî ise öldürüldü; onu Vâkıd b. Abdillâh öldürdü. Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının elde ettiği ilk ganimet oldu. İki esir ve elde ettikleri ganimetlerle Medine'ye döndüklerinde