Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 102. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِن الأموالِ، أراد أهلُ مكةَ أن يُفَادوا بالأسيرَيْن، فقال النبيُّ ﷺ: "حتى نَنْظُرَ ما فعَل صاحبانا". فلما رجَع سعدٌ وصاحبُه فادَى بالأسيرين، ففَجَر عليه المشركون وقالوا: محمدٌ يَزْعُمُ أنه يَتَّبعُ طاعةَ اللهِ، وهو أوَّلُ مَن اسْتحلَّ الشهرَ الحرامَ، وقَتَل صاحبَنا في رجبٍ. فقال المسلمون: إنما قَتَلناه في جُمادَى -وقيلَ: في أوَّل ليلةٍ من رَجَبٍ، وآخرِ ليلةٍ مِن جُمَادَى- وغَمَد المسلمون سُيوفَهم حينَ دخَل رَجَبٌ، فأنزَل اللهُ جلَّ وعز يُعَيِّرُ أهلَ مكةَ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} لا يَحِلُّ، وما صَنَعتم -أنتم يا معشرَ المشركين- أكبرُ مِن القتلِ في الشهرِ الحرامِ، حين كفَرتم باللهِ، وصَدَدْتم عنه محمدًا وأصحابَه. وإخراجُ أهلِ المسجدِ الحرامِ منه -حينَ أخْرجوا محمدًا- أكبرُ مِن القتلِ عندَ اللهِ. والفِتْنَةُ -هى الشركُ- أعظمُ عندَ اللهِ مِن القتلِ في الشهرِ الحرامِ. فذلك قولُه: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} .

Medine'ye döndüklerinde, Mekkeliler iki esirin fidyesini verip kurtarmak istediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İki arkadaşımızın ne yaptığını görene kadar [bekleyin]" buyurdu. Sa'd ile arkadaşı dönünce, iki esiri fidye karşılığı serbest bıraktı. Bunun üzerine müşrikler ona iftirada bulunarak şöyle dediler: "Muhammed, Allah'a itaate uyduğunu iddia ediyor; oysa haram ayı helal sayan ve adamımızı Receb'de öldüren ilk kişi kendisidir." Müslümanlar: "Biz onu ancak Cemâziye'de öldürdük -Receb'in ilk gecesi ile Cemâziye'nin son gecesinde [olduğu da] söylendi-" dediler ve Müslümanlar Receb girince kılıçlarını kınlarına soktular . Bunun üzerine Allah celle ve azze Mekkelileri kınayarak şu ayeti indirdi: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyüktür” yani helal değildir. Sizin -ey müşrikler topluluğu- yaptığınız şey, Allah'ı inkâr ettiğiniz, Muhammed'i ve ashabını O'ndan engellediğiniz vakit haram ayda öldürmekten daha büyüktür. Mescid-i Haram'ın ehlini -Muhammed'i çıkardıkları vakit- oradan çıkarmak, Allah katında öldürmekten daha büyüktür. Fitne de -ki o şirktir- Allah katında haram ayda öldürmekten daha büyüktür. İşte [Allah'ın] şu sözü budur: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne de öldürmekten daha büyüktür” .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى الصَّنْعانيُّ، قال: ثنا المُعتَمِرُ بنُ سُليمانَ التَّيْمِيُّ، عن أبيه، أنه حدَّثه رجلٌ، عن أبي السَّوَّارِ، يُحدِّثُه عن جُنْدَبِ بنِ عبدِ اللهِ، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه بعَث رَهْطًا، فبعَث عليهم أبا عُبَيدةَ، فلما أخَذ لينْطلِقَ بكَى صَبابةً إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فبعَث رجلًا مكانَه يُقالُ له: عبدُ اللهِ بنُ جَحْشٍ. وكتَب له كتابًا، وأمَره ألَّا يَقْرأَ الكتابَ حتى يَبْلُغَ كذا وكذا، "ولا تُكْرِهَنَّ أحدًا مِن أصحابِك

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ es-San'ânî anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân et-Teymî babasından anlattı; ona bir adamın Ebü's-Sevvâr'dan, onun da Cündeb b. Abdillâh'tan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre O, bir müfreze gönderdi ve başlarına Ebû Ubeyde'yi tayin etti. [Ebû Ubeyde] yola çıkmak üzere hazırlandığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan sevgisinden dolayı ağladı. Bunun üzerine [Resûlullah] onun yerine Abdullah b. Cahş denilen bir adamı gönderdi. Ona bir mektup yazdı ve falan falan yere varıncaya kadar bu mektubu okumamasını emretti [ve şöyle buyurdu]: «Arkadaşlarından hiçbirini [seninle yürümeye] zorlama.»

على السيرِ معك". فلما قرَأ الكتابَ اسْتَرْجَع وقال: سمعًا وطاعةً لأمرِ اللهِ ورسولِه. فخَبَّرهم الخبرَ، وقرَأ عليهم الكتابَ، فرجَع رجلان ومضَى بقيتُهم، فلَقُوا ابنَ الحَضْرمىِّ فقَتَلوه، ولم يَدْروا ذلك اليومُ من رجبٍ أو مِن جُمادَى، فقال المشركون للمسلمين: فَعلتم كذا وكذا في الشهرِ الحرامِ. فأَتَوا النبيَّ ﷺ فحدَّثوه الحديثَ، فأنزَل اللهُ ﷿: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} والفتنةُ هى الشركُ.

seninle yürümeye zorlama" buyurdu. Mektubu okuyunca istircâda bulundu (innâ lillâh dedi) ve: "Allah'ın ve Resûlü'nün emrine işittik ve itaat ettik" dedi. Onlara haberi bildirdi ve mektubu okudu. İki adam geri döndü, geri kalanlar ise yollarına devam ettiler. İbnü'l-Hadramî ile karşılaşıp onu öldürdüler; o günün Receb'den mi yoksa Cemâziye'den mi olduğunu bilemediler. Müşrikler Müslümanlara: "Haram ayda şöyle şöyle yaptınız" dediler. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip hadiseyi anlattılar. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne de öldürmekten daha büyüktür” ayetini indirdi; fitne ise şirktir.

وقال بعضُ الذين -أظُنُّه قال-: كانوا في السَّرِيَّةِ: واللهِ ما قتَله إلا واحدٌ. فقال: إن يَكُنْ خيرًا فقد وَلِيتُ، وإن يَكُنْ ذنبًا فقد عَمِلْتُ .

-Sanırım şöyle dedi:- Müfrezede bulunanlardan bazıları: "Vallahi onu sadece bir kişi öldürdü" dediler. Bunun üzerine [onu öldüren kişi]: "Eğer bir hayır ise ben üstlendim; eğer bir günah ise ben işledim" dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ}. قال: إن رجلًا من بنى تميمٍ أرسَله النبيُّ ﷺ في سَرِيَّةٍ، فمرّ بابنِ الحَضْرميِّ يَحْمِلُ خَمْرًا مِن الطائفِ إلى مكةَ، فرَماه بسَهْمٍ فقَتله، وكان بينَ قريشٍ ومحمدٍ عَقْدٌ، فقتَله في آخرِ يومٍ من جُمادَى الآخرةِ، وأولِ يومٍ من رجبٍ، فقالت قريشٌ: في الشهرِ الحرامِ، ولنا عهدٌ؟! فأنزَل اللهُ ﷿: {قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ}، وصدٌّ عن {الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} مِن قتلِ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” kavli hakkında [şöyle] dediğini bildirdi: Benî Temîm'den bir adamı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyyede göndermişti. Bu zat, Tâif'ten Mekke'ye şarap taşımakta olan İbnü'l-Hadramî'ye rastladı ve ona bir ok atıp onu öldürdü. Oysa Kureyş ile Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] arasında bir ahit vardı. Onu Cemâziyelâhire'nin son günü ile Receb'in ilk gününde öldürmüştü. Bunun üzerine Kureyş: "Haram ayda [savaş ha], üstelik bizim bir ahdimiz varken öyle mi?!" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ} “Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah'ın yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek” ve {الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Mescid-i Harâm'dan [alıkoymak] ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” -İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesinden [daha büyüktür]-

ابنِ الحَضْرميِّ، {وَالْفِتْنَةُ} كفرٌ باللهِ وعبادةُ الأوثانِ، أكبرُ مِن هذا كلِّه .

{وَالْفِتْنَةُ} “Fitne de” yani Allah'ı inkâr etmek ve putlara tapmak, bunların hepsinden daha büyüktür, ayetini indirdi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن مَعْمَرٍ، عن الزُّهرىِّ وعثمانَ الجَزَرِيِّ، عن مِقْسَمٍ مَوْلَى ابنِ عباسٍ، قال: لَقِىَ واقدُ بنُ عبدِ اللهِ عمرَو بنَ الحَضْرَميِّ في أوَّل ليلةٍ من رجبٍ، وهو يَرَى أنه مِن جُمادَى، فقَتَله، وهو أوَّلُ قتيلٍ مِن المشركين، فعَيَّر المشركون المسلمين فقالوا: أتَقْتلون في الشهرِ الحرامِ؟ فأنزَل اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. يقولُ: وصدٌّ عن سبيلِ اللهِ، وكُفْرٌ باللهِ {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}: وصدٌّ عن المسجدِ الحرامِ، {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} من قتلِ عمرِو بنِ الحَضْرميِّ، {وَالْفِتْنَةُ}. يقولُ: الشركُ الذى أنتم فيه أكبرُ مِن ذلك أيضًا. قال الزهرىُّ: وكان النبيُّ ﷺ فيما بَلَغنا يُحَرِّمُ القِتالَ في الشهرِ الحرامِ ثم أُحِلَّ بَعْدُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o ez-Zührî ve Osmân el-Cezerî'den, onlar da İbn Abbâs'ın azatlısı Mıksem'den bildirdi; dedi ki: Vâkıd b. Abdillâh, Receb'in ilk gecesinde Cemâziye'den olduğunu zannederek Amr b. el-Hadramî ile karşılaştı ve onu öldürdü; o, müşriklerden öldürülen ilk kişiydi. Müşrikler Müslümanları ayıplayıp: "Haram ayda mı öldürüyorsunuz?" dediler. Bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyüktür. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Haram...” ayetini indirdi. Şöyle buyurmaktadır: Allah yolundan alıkoymak, Allah'ı inkâr etmek, {وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}: Mescid-i Haram'dan alıkoymak, {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}: “ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür”, yani Amr b. el-Hadramî'nin öldürülmesinden; {وَالْفِتْنَةُ}: “Fitne de...”, yani içinde bulunduğunuz şirk bundan da daha büyüktür. Ez-Zührî dedi ki: Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haram ayda savaşı haram kılıyordu, sonra daha sonra helal kılındı .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}: وذلك أن المشركين صدُّوا رسولَ اللهِ ﷺ وردُّوه عن المسجدِ الحرامِ في شهرٍ حرامٍ، ففتَح اللهُ على نبيِّه في شهرٍ حرامٍ مِن العامِ المقبلِ، فعابَ المشرِكون على رسولِ اللهِ ﷺ القِتالَ في شهرٍ حرامٍ، فقال اللهُ جل وعز: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} مِن القتلِ فيه.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” kavli hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Bu, müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i haram bir ayda Mescid-i Harâm’dan alıkoyup geri çevirmeleri sebebiyledir. Allah da bir sonraki yılın haram bir ayında Peygamberine fetih nasip etti. Müşrikler haram ayda savaşmasından dolayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i ayıpladılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Allah yolundan alıkoymak, O’nu inkâr etmek, Mescid-i Harâm’[a girmeye engel olmak] ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” yani onda adam öldürmekten [daha büyük bir günahtır].

وإن محمدًا بعَث سَرِيَّةً، فلَقُوا عمرَو بنَ الحَضْرميِّ وهو مُقْبِلٌ مِن الطائفِ آخرَ ليلةٍ مِن جُمادَى، وأوَّلَ ليلةٍ مِن رَجبٍ، وإنَّ أصحابَ محمدٍ ﷺ كانوا يَظُنون أن تلك الليلةَ مِن جُمادَى، وكانت أوَّلَ رجبٍ ولم يَشْعُروا، فقَتَله رجلٌ منهم واحدٌ، وإن المشركين أرْسَلوا يُعَيِّرونه بذلك، فقال اللهُ جل وعز: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} وغيرُ ذلك أكبرُ منه، {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ} إخراجُ أهلِ المسجدِ الحرامِ أكبرُ مِن الذى أصاب أصحابُ محمدٍ، والشِّرْكُ باللهِ أشَدُّ .

Muhammed bir müfreze göndermişti. Onlar Cemâziye'nin son gecesi ile Receb'in ilk gecesinde Tâif'ten gelmekte olan Amr b. el-Hadramî ile karşılaştılar. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı o gecenin Cemâziye'den olduğunu sanıyorlardı, oysa farkında olmadan Receb'in ilk gecesiydi. Onlardan bir adam onu öldürdü. Müşrikler bundan dolayı onu ayıplamak üzere haber gönderdiler. Bunun üzerine Allah celle ve azze: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyüktür”, bundan başkası ise ondan daha büyüktür; {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ} “Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak”, Mescid-i Haram ehlini çıkarmak, Muhammed'in ashabının işlediği şeyden daha büyüktür; Allah'a şirk koşmak ise daha da şiddetlidir , buyurdu.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ، قال: لما نزَلت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}. إلى قولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. استكبَروه ، فقال: {وَالْفِتْنَةُ}: الشِّرْكُ الذى أنتم عليه مُقِيمون {أَكْبَرُ} مما اسْتكبرتم.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten anlattı; dedi ki: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} ayetinden {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} sözüne kadar inince, bunu büyük gördüler . Bunun üzerine: {وَالْفِتْنَةُ}: Üzerinde ısrar ettiğiniz şirk, {أَكْبَرُ}: büyük gördüğünüz şeyden daha büyüktür, buyurdu.

حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ الغفاريِّ، قال: بعَث رسولُ اللهِ ﷺ عبدَ اللهِ بنَ جَحْشٍ في جيشٍ، فلَقِىَ ناسًا مِن المشركين ببَطْنِ نَخْلةَ، والمسلمون يَحْسَبون أنه آخرُ يومٍ مِن جُمادَى، وهو أولُ يومٍ مِن رجبٍ، فقَتَلَ المسلمون ابنَ الحَضْرميِّ، فقال المشركون:

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o Husayn'dan, o da Ebû Mâlik el-Gıfârî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Cahş'ı bir birlik içinde gönderdi. [Birlik] Batn-ı Nahle'de müşriklerden bir toplulukla karşılaştı. Müslümanlar o günün Cemâziye'nin son günü olduğunu sanıyorlardı, oysa Receb'in ilk günüydü. Müslümanlar İbnü'l-Hadramî'yi öldürdüler. Bunun üzerine müşrikler şöyle dediler:

ألستم تَزْعُمون أنكم تُحَرِّمون الشهرَ الحرامَ والبلدَ الحرامَ، وقد قَتَلتم في الشهرِ الحرامِ؟ فأنزَل اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} إلى قولِه: {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} من الذى اسْتَكْبرتم مِن قتلِ ابنِ الحَضْرميِّ، {وَالْفِتْنَةُ} التى أنتم عليها مُقِيمون، يعنى الشركَ، {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} .

“Siz haram ayı ve haram beldeyi hürmetli saydığınızı iddia etmiyor muydunuz? Oysa haram ayda adam öldürdünüz!” dediler. Bunun üzerine Allah: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” ayetinden {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Allah katında daha büyüktür” sözüne kadar indirdi; yani İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesinden dolayı büyük gördüğünüz şeyden [daha büyüktür]. {وَالْفِتْنَةُ} “Fitne de”, yani üzerinde ısrar ettiğiniz şirk, {أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “öldürmekten daha büyüktür” .

حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ، قال -وكان يُسَمِّيهما - يقولُ: لَقِىَ واقدُ بنُ عبدِ اللهِ التَّمِيميُّ عمرَو بنَ الحَضْرمىِّ ببَطْنِ نَخْلَةَ فقتَله.

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den anlattı; o -ikisinin ismini vererek - şöyle diyordu: Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî, Batn-ı Nahle'de Amr b. el-Hadramî ile karşılaştı ve onu öldürdü.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قُلْتُ لعطاءٍ: قولُه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} في مَن نزَلت؟ قال: لا أدْرِى. قال ابنُ جُرَيجٍ: وقال عِكْرمةُ ومجاهدٌ: في عمرِو بنِ الحَضْرَمِيِّ. قال ابنُ جُرَيجٍ: وأخْبَرنا ابنُ أبي حُسينٍ، عن الزُّهْرِيِّ ذلك أَيضًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Atâ'ya: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” ayeti kimin hakkında indi? dedim. “Bilmiyorum” dedi. İbn Cüreyc dedi ki: İkrime ve Mücâhid: “Amr b. el-Hadramî hakkında” dediler. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Ebî Hüseyn de ez-Zührî'den aynısını bize bildirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال مُجاهدٌ: {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ}. قال: يقولُ: صدٌّ عن المسجدِ الحرامِ، وإخْراجُ أهلِه منه، فكلُّ هذا أكبرُ مِن قتلِ ابنِ الحَضْرميِّ، {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}، كفرٌ باللهِ وعبادةُ الأوثانِ أكبرُ مِن هذا كلِّه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Harâm'dan [alıkoymak...]”. Dedi ki: [Mücâhid] şöyle diyor: Mescid-i Harâm'dan alıkoymak ve halkını oradan çıkarmak, bütün bunlar İbnü'l-Hadramî'nin öldürülmesinden daha büyüktür. {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne ise öldürmekten daha büyüktür”; Allah'ı inkâr etmek ve putlara tapmak bütün bunlardan daha büyüktür.

حُدِّثْتُ عن الحسيِن بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفَضْلَ بنَ خالدٍ، قال: أخْبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ الباهليُّ، قال: سمِعتُ الضحاكَ بنَ مُزاحمٍ يقولُ في قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}: كان أصحابُ محمدٍ ﷺ قَتَلوا ابنَ الحَضْرمىِّ في الشهرِ الحرامِ، فعَيَّرَ المشركون المسلمين بذلك، فقال اللهُ: قتالٌ في الشهرِ الحرامِ كبيرٌ، وأكبرُ مِن ذلك صدٌّ عن سبيلِ اللهِ وكفرٌ به وإخراجُ أهلِ المسجدِ الحرامِ مِن المسجدِ الحرامِ.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân el-Bâhilî bildirdi, dedi ki: Dahhâk b. Müzâhim'in O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı haram ayda İbnü'l-Hadramî'yi öldürmüşlerdi. Müşrikler bundan dolayı Müslümanları ayıpladılar. Bunun üzerine Allah: Haram ayda savaşmak büyüktür; bundan daha büyüğü ise Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek ve Mescid-i Haram'ın ehlini Mescid-i Haram'dan çıkarmaktır, buyurdu.

وهذان الخبران اللذان ذَكَرناهما عن مجاهدٍ والضحاكِ يُنْبِئان عن صِحَّةِ ما قُلْنا في رفعِ "الصدّ" به ، وأن رافِعَه {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}. وهما يُؤكِّدان صحةَ ما روَينا في ذلك عن ابنِ عباسٍ، ويَدُلَّان على خطأِ من زعَم أنه مرفوعٌ على العطفِ على "الكبير". وقولِ مَن زعَم أن معناه: وكبيرٌ صدٌّ عن سبيلِ اللهِ. وزعَم أن قولَه: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}. خَبرٌ مُنْقطِعٌ عما قبلَه مبتدأٌ.

Mücâhid ve Dahhâk'ten naklettiğimiz bu iki rivayet, "sadd" (الصدّ) kelimesinin merfu olması hususunda söylediğimiz şeyin doğruluğunu ve onu ref edenin {أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Allah katında daha büyüktür” ifadesi olduğunu bildirmektedir. Bu iki rivayet, İbn Abbâs'tan bu konuda rivayet ettiğimiz şeyin doğruluğunu teyit etmekte; onun "kebîr" (الكبير) kelimesine atfedilerek merfu olduğunu ileri sürenin ve anlamının: "Allah yolundan alıkoymak da büyüktür" şeklinde olduğunu iddia edenin ve O'nun: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” sözünün öncesinden kopuk yeni bir mübteda olduğunu ileri sürenin görüşünün yanlışlığını göstermektedir.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال. ثنا هُشَيمٌ، قال: أخْبَرنا إسماعيلُ بنُ سالمٍ، عن الشَّعْبيِّ في قولِه: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. قال: يعنى به الكُفْرَ.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Sâlim, eş-Şa'bî'den O'nun: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne de öldürmekten daha büyüktür” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bununla küfrü kastetmektedir.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} مِن ذلك. ثم عَيَّر المشركين بأعمالِهم أعمالِ السُّوءِ فقال: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ}. أى: الشركُ باللهِ أكبرُ مِن القتلِ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür”, bundan [daha büyüktür]. Sonra müşrikleri kötü işleriyle ayıplayarak şöyle buyurdu: {وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ} “Fitne de öldürmekten daha büyüktür”. Yani: Allah'a şirk koşmak öldürmekten daha büyüktür .

وبمثلِ الذى قُلْنا مِن التأويلِ في ذلك رُوِىَ عن ابنِ عباسٍ.

Bu konuda söylediğimiz tefsirin bir benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [şundan] anlattı:

أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما قتَلَ أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ عمرَو بنَ الحَضْرميِّ في آخرِ ليلةٍ مِن جُمادَى وأوَّلِ ليلةٍ مِن رجبٍ، أرسَل المشركون إلى رسولِ اللهِ ﷺ يُعَيِّرونه بذلك، فقال: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} وغيرُ ذلك أكبرُ منه، {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ} مِن الذى أصابَ أصحابُ محمدٍ ﷺ .

babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Cemâziye'nin son gecesi ve Receb'in ilk gecesinde Amr b. el-Hadramî'yi öldürünce, müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu ayıplamak üzere haber gönderdiler. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyüktür”, bundan başkası ise ondan daha büyüktür; {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ} “Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak daha büyüktür”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının işlediği şeyden [daha büyüktür], buyurdu .

وأما أهلُ العربيةِ فإنهم اخْتَلفوا في الذى ارْتَفَع به قولُه: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ}. فقال بعضُ نَحْويِّي الكوفيين : في رفعِه وجهان: أحدُهما، أن يكونَ "الصدّ" مَرْدودًا على "الكبير"، تُريدُ: قل: القتالُ فيه كبيرٌ وصدٌّ عن سبيلِ اللهِ وكُفْرٌ به. وإن شِئْتَ جعَلت الصدَّ كبيرًا، تُريدُ به: قُل: القتالُ فيه كبيرٌ، وكبيرٌ الصدُّ عن سبيلِ اللهِ والكفرُ به.

Arap dilcilerine gelince; onlar O'nun: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ} “Allah yolundan alıkoymak” sözünü merfu kılan amil konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Bunun merfu oluşunda iki vecih vardır: Birincisi, "sadd" kelimesinin "kebîr"e atfedilmiş olmasıdır; yani: De ki: Onda savaşmak büyüktür, Allah yolundan alıkoymaktır ve O'nu inkâr etmektir. İstersen sadd'ı [mübteda yapıp] kebîr'i [haber] kılarsın; bununla kastın şudur: De ki: Onda savaşmak büyüktür, Allah yolundan alıkoymak ve O'nu inkâr etmek de büyüktür.

قال: فأخطأ -يعنى الفَرَّاءَ- في كلا تَأْويليه، وذلك أنه إذا رفَع "الصدّ" عطفًا به على {كَبِيرٌ}، يَصيرُ تأويلُ الكلامِ: قُل: القتالُ في الشهرِ الحرامِ كبيرٌ، وصدٌّ عن سبيلِ اللهِ، وكفرٌ باللهِ. وذلك مِن التأويلِ خلافُ ما عليه أهلُ الإسلامِ جميعًا؛ لأنه لم يدَّعِ أحدٌ أن اللهَ ﵎ جعَل القتالَ في الأشهرِ الحرمِ كُفرًا باللهِ، بل ذلك غيرُ جائزٍ أن يُتَوهَّمَ على عاقلٍ يَعْقِلُ ما يقولُ أن يقولَه، وكيف يجوزُ أن يقولَه ذو فِطرةٍ صحيحةٍ، واللهُ جلَّ ثناؤُه يقولُ في أثرِ ذلك: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}. فلو كان الكلامُ على ما رآه جائزًا في تأويلِه هذا، لوجَب أن يكونَ إخراجُ أهلِ المسجدِ الحرامِ مِن المسجدِ الحرامِ، كان أعظمَ عندَ اللهِ

[Ebû Ca'fer] dedi ki: O -yani Ferrâ'yı kastediyor- her iki yorumunda da yanılmıştır. Şöyle ki: Şayet "sadd" [kelimesini] {كَبِيرٌ} “büyüktür” [kelimesine] atfederek merfu kılarsa, sözün tevili şöyle olur: "De ki: Haram ayda savaşmak büyüktür, Allah yolundan alıkoymaktır ve Allah'ı inkâr etmektir." Bu tür bir tevil, bütün İslâm ehlinin benimsediği görüşe aykırıdır; zira hiç kimse Allah celle celâluhû'nun haram aylarda savaşmayı Allah'ı inkâr etmek kıldığını iddia etmemiştir. Bilakis ne söylediğini bilen akıl sahibi bir kimsenin bunu söyleyebileceğini vehmetmek bile caiz değildir. Selim bir fıtrata sahip olan kimse bunu nasıl söyleyebilir ki; Allah -şan ve övgüsü yücedir- hemen ardından: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” buyurmaktadır. Şayet söz, onun bu tevilinde caiz gördüğü şekilde olsaydı, Mescid-i Haram ehlinin Mescid-i Haram'dan çıkarılmasının Allah katında [küfürden] daha büyük olması gerekirdi.

مِن الكفرِ به، وذلك أنه يقولُ في أثَرِه: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ}. وفى قيامِ الحُجَّةِ بأن لا شيءَ أعظمُ عندَ اللهِ مِن الكفرِ به، ما يُبِينُ عن خطأِ هذا القولِ.

O'nu inkâr etmekten daha büyük olması gerekirdi. Zira O hemen ardından: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” buyurmaktadır. Allah katında O'nu inkâr etmekten daha büyük hiçbir şeyin olmadığına dair kesin delilin varlığı, bu görüşün yanlışlığını açıkça ortaya koymaktadır.

وأما إذا رفع "الصدّ" بمعنى ما زعَم أنه الوجهُ الآخرُ -وذلك رفعُه بمعنى: وكبيرٌ صدٌّ عن سبيلِ اللهِ. ثم قيل: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} - صار المعنى إلى أن إخراجَ أهلِ المسجدِ الحرامِ مِن المسجدِ الحرامِ، أعظمُ عندَ اللهِ مِن الكفرِ باللهِ والصدِّ عن سبيلِه وعن المسجدِ الحرامِ. ومُتأوِّلُ ذلك كذلك داخَلَ مِن الخَطأِ مثلَ الذى دخَل فيه القائلُ القولَ الأوَّلَ؛ مِن تَصْييرِه بعضَ خِلالِ الكُفرِ أعظَمَ عندَ اللهِ مِن الكفرِ بعينِه، وذلك مما لا يُخِيلُ على أحدٍ خَطؤُه وفسادُه.

Diğer vecih olduğunu ileri sürdüğü anlamda "sadd" kelimesi merfu kılındığında ise -ki bu, "Allah yolundan alıkoymak da büyüktür" anlamında merfu kılınmasıdır; sonra da: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللهِ} “Halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” denmiştir- anlam şu hale gelir: Mescid-i Haram ehlini Mescid-i Haram'dan çıkarmak, Allah katında Allah'ı inkâr etmekten, O'nun yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoymaktan daha büyüktür. Bunu bu şekilde tefsir eden kimse, birinci görüşü söyleyen kimsenin düştüğü hatanın aynısına düşmüş; küfrün bazı hasletlerini bizzat küfrün kendisinden Allah katında daha büyük kılmıştır. Bu ise yanlışlığı ve tutarsızlığı hiç kimseye gizli kalmayacak bir durumdur.

وكان بعضُ أهلِ العربيةِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ القولَ الأوَّلَ في رفعِ "الصدّ"، ويَزْعُمُ أنه معطوفٌ به على "الكبير"، ويجعَلُ قولَه: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ}. مرفوعًا على الابتداءِ. وقد بينَّا فسادَ ذلك وخطأَ تأويلِه.

Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları da "sadd" kelimesinin ref'i hususunda birinci görüşü söyler, onun "kebîr"e matuf olduğunu ileri sürer ve O'nun: {وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ} “ve halkını çıkarmak” sözünü de ibtidadan dolayı merfu (mübteda) kılardı. Biz bunun tutarsızlığını ve tefsirinin yanlışlığını açıklamış bulunuyoruz.

ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في قولِه: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ} هل هو مَنسوخٌ أم ثابتُ الحكمِ؟ فقال بعضُهم: هو منسوخٌ بقولِ اللهِ جل وعز: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} [التوبة: ٣٦]، وبقولِه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} [التوبة: ٥].

Sonra tefsir ehli, O'nun: {وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ} “Allah yolundan alıkoymak, O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek ve halkını oradan çıkarmak daha büyüktür” sözünün mensuh mu yoksa hükmünün baki mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, Allah celle ve azze'nin: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın ve bilin ki Allah takvâ sahipleriyle beraberdir” [Tevbe: 36] sözüyle ve O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrikleri öldürün” [Tevbe: 5] sözüyle mensuhtur.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki:

قال عطاءُ بنُ مَيْسرةَ: أحَلَّ القِتالَ في الشهرِ الحرامِ في "براءة" قولُه: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً}. يقول: فيهن وفى غيرِهن .

Atâ b. Meysere dedi ki: Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki: {فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “O aylarda kendinize zulmetmeyin ve müşriklerle topyekûn savaşın” sözü, haram ayda savaşmayı helal kılmıştır. Yani: Hem o aylarda hem de o ayların dışındakilerde [savaşın] .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعْمَرٌ، عن الزُّهْرِىِّ، قال: كان النبىُّ ﷺ فيما بَلَغنا يُحَرِّمُ القِتالَ في الشهرِ الحرامِ، ثم أُحِلَّ بعدُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den bildirdi; dedi ki: Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haram ayda savaşı haram kılıyordu, sonra daha sonra helal kılındı .

وقال آخرون: بل ذلك حكمٌ ثابتٌ لا يَحِلُّ القتالُ لأحدٍ في الأشهرِ الحُرُمِ بهذه الآيةِ؛ لأن اللهَ جعَل القتالَ فيه كبيرًا.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu, sabit bir hükümdür; bu ayet gereğince hiç kimseye haram aylarda savaşmak helal olmaz. Çünkü Allah onda savaşmayı büyük [bir günah] kılmıştır.

ذِكرُ مَن من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، [عن مجاهدِ] ، قال: قُلْتُ لعطاءٍ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}. قُلْتُ: ما لهم! وإذ ذاك لا يَحِلُّ لهم أن يَغْزوا أهلَ الشركِ في الشهرِ الحرامِ، ثم غَزَوهم بعدُ فيه، فحلَف لى عطاءٌ باللهِ: ما يَحِلُّ للناسِ أن يَغْزوا في الشهرِ الحرامِ، ولا أن يُقَاتِلوا فيه، وما يُسْتَحبُّ. قال: ولا يُدْعَون إلى الإسلامِ قبلَ أن يُقَاتَلوا، ولا إلى الجِزيةِ، تركوا ذلك .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da Mücâhid'den] anlattı, dedi ki: Atâ'ya: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” [ayetini] sordum. Dedim ki: Onlara ne oluyor ki! O vakit haram ayda şirk ehliyle savaşmaları kendilerine helal değildi, sonra haram ayda onlarla savaştılar. Bunun üzerine Atâ bana Allah'a yemin ederek şöyle dedi: İnsanların haram ayda gaza yapmaları da onda savaşmaları da helal değildir ve bu hoş karşılanmaz. Dedi ki: Savaşılmadan önce İslâm'a da çağrılmazlar, cizyeye de; onlar bunu terk etmişlerdir .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قاله عطاءُ بنُ مَيْسرةَ، مِن أن النَّهْىَ عن قتالِ المشركين في الأشْهُرِ الحُرُمِ مَنْسوخٌ بقولِ اللهِ جل ثناؤُه: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} [التربة: ٣٦] وإنما قلنا: ذلك ناسخٌ لقولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} لتَظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه غَزا هوازنَ بحُنَينٍ، وثقيفًا بالطائفِ، وأرْسَل أبا عامرٍ إلى أوطاسٍ لحربِ مَن بها مِن المشركين في بعضِ الأشْهُرِ الحُرُمِ، وذلك في شوالٍ وبعضِ ذى القَعدةِ، وهما مِن الأشهرِ الحُرُمِ، فكان معلومًا بذلك أنه لو كان القتالُ فيهن حرامًا وفيه معصيةٌ، كان أبعدَ الناسِ مِن فعلِه ﷺ. وأُخْرَى، أن جميعَ أهلِ العلمِ بسِيَرِ رسولِ اللهِ ﷺ لا تَتدافعُ أن بيعةَ الرِّضْوانِ على قتالِ قريشٍ كانت في ذى القَعْدةِ، وأنه ﷺ إنما دعا أصحابَه إليها يومَئذٍ، لأَنه بلَغه أن عثمانَ بنَ عفانَ قتلَه المشركون إذ أرْسَله إليهم بما أرسلَه به مِن الرسالةِ، فبايَع ﷺ على أن يُناجِزَ القومَ الحربَ ويُحاربَهم، حتى رجَع عثمانُ بالرسالةِ، وجرَى بينَ النبيِّ ﷺ وقريشٍ الصُّلْحُ، فكفَّ عن حربهم حينئذٍ وقتالِهم، وكان ذلك في ذى القَعْدةِ، وهو مِن الأشْهُرِ الحُرُمِ. فإذا كان ذلك كذلك، فبَيِّنٌ صحةُ ما قلنا في قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}. وأنه مَنْسوخٌ.

Bu hususta doğru olan görüş, Atâ b. Meysere'nin söylediği; haram aylarda müşriklerle savaşma yasağının, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Şüphesiz Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısında, Allah katında ayların sayısı on ikidir; bunlardan dördü haram olanlardır. İşte dosdoğru din budur. O halde bunlarda kendinize zulmetmeyin ve müşriklerle topyekûn savaşın” [Tevbe: 36] kavliyle neshedilmiş (hükmü kaldırılmış) olduğu yönündeki görüştür. Bizim bu [ayetin], O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” sözünü neshettiğini söylememizin sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen mütevatir/yaygın haberlere göre o, haram ayların bazısında, yani Şevval'de ve Zilkade'nin bir kısmında -ki bu ikisi haram aylardandır- Huneyn'de Hevâzin'le, Tâif'te Sakîf'le savaşmış ve oradaki müşriklerle savaşması için Ebû Âmir'i Evtâs'a göndermiştir. Böylece bilinmektedir ki eğer bu aylarda savaşmak haram ve onda bir günah olsaydı, bunu yapmaktan insanların en uzağı o sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. Bir diğer husus da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in siyerini bilen bütün ilim ehlinin, Kureyş'le savaşmak üzere yapılan Rıdvan Biatı'nın Zilkade ayında gerçekleştiği ve sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını o gün bu biata çağırmasının sebebinin, Osman b. Affân'ı kendilerine elçi olarak gönderdiğinde müşriklerin onu öldürdüğü haberi kendisine ulaştığı için olduğu hususunda ihtilaf etmemeleridir. Bunun üzerine [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem, Osman elçilikten dönünceye kadar o kavimle kesin bir savaşa tutuşmak ve onlarla savaşmak üzere biat aldı. Daha sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Kureyş arasında sulh gerçekleşti ve bunun üzerine onlarla savaşıp vuruşmaktan el çekti. Bu olay da haram aylardan olan Zilkade ayındaydı. Durum böyle olunca, O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır” kavli hakkında söylediğimiz şeyin doğruluğu ve onun mensuh olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır.

فإن ظنَّ ظانٌّ أن النهىَ عن القتالِ في الأشهرِ الحرمِ كان بعدَ استحلالِ النبيِّ ﷺ إياهنَّ؛ لما وَصَفنا من حُروبِه، فقد ظنَّ جهلًا، وذلك أن هذه الآيةَ -أعْنِى قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} - في أمرِ عبدِ اللهِ بنِ جَحْشٍ وأصحابِه، و ما كان مِن أمرِهم وأمرِ القَتيلِ الذى قتَلوه، فأنزَل اللهُ في أمرِه هذه

Şayet bir kimse, haram aylarda savaşma yasağının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in -savaşlarına dair vasfettiğimiz hususlardan ötürü- bu ayları helal saymasından sonra olduğunu zannederse, muhakkak ki cehaletle bir zanda bulunmuş olur. Zira bu ayet -yani {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” buyruğu-, Abdullah b. Cahş ve arkadaşları hakkında, onların durumu ve öldürdükleri maktul hakkında olup Allah bu hususta bu

الآيةَ في آخرِ جُمادَى الآخرةِ مِن السنةِ الثانيةِ مِن مَقْدَمِ رسولِ اللهِ ﷺ المدينةَ وهِجْرتِه إليها، وكانت وَقْعةُ حُنَينٍ والطائفِ في شوَّالٍ مِن سنةِ ثمانٍ مِن مَقْدَمِه المدينةَ وهجرتِه إليها، وبينهما مِن المدةِ ما لا يخْفَى على أحدٍ.

ayeti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye gelişinin ve oraya hicretinin ikinci yılının Cemâziyelâhir ayının sonunda indirmiştir. Huneyn ve Tâif vakası ise hicret edip Medine'ye gelişinin sekizinci yılının Şevval ayında gerçekleşmiştir. İkisi arasındaki süre ise hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açıktır.

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذِكْرُه: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} “Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” sözünün tefsiri.

يَعْنِى تعالى ذِكْرُه: ولا يَزالُ مُشْركو قريشٍ يُقاتلونكم حتى يَردُّوكم عن دينِكم إن قدَرُوا على ذلك.

Zikri yüce olan Allah şunu kastetmektedir: Kureyş müşrikleri, eğer buna güç yetirebilirlerse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaktan geri durmayacaklardır.

كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابنُ إسحاقَ، قال: ثنى الزهرىُّ ويزيدُ بنُ رومانَ، عن عُروةَ بنِ الزُّبيرِ: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا}. أى: هم مُقِيمون على أخبثِ ذلك وأعظمِه غيرَ تائبين ولا نازعين. يعنى: على أن يَفْتِنوا المسلمين عن دينِهم حتى يَرُدُّوهم إلى الكفرِ، كما كانوا يَفْعلون بمن قَدَروا عليه منهم قبلَ الهِجْرةِ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana ez-Zührî ve Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} “Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” [ayeti hakkında] anlattı; yani: Onlar bundan tövbe etmeksizin ve vazgeçmeksizin bu en kötü ve en büyük şey üzerinde ısrarla durmaktadırlar. Yani: Hicretten önce güç yetirebildikleri kimselere yaptıkları gibi, Müslümanları dinlerinden saptırıp küfre döndürünceye kadar [uğraşırlar] .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا}. قال: كفارُ قريشٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah azze ve celle'nin: {وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا} “Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: [Onlar] Kureyş kâfirleridir .

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذِكْرُه: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın şu sözünün teviline dair açıklama: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧)} “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar ateş ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır (217)”.

يعنى بقولِه جل ثناؤه: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ}: مَن يَرْجِعْ منكم عن دينِه، كما قال جل ثناؤُه: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} [الكهف: ٦٤] يعنى بقولِه: {فَارْتَدَّا}: رجَعا. ومِن ذلك قيل: اسْتَردَّ فلانٌ حقَّه مِن فلانٍ. إذا اسْتَرجعه منه. وإنما أظْهَر التَّضْعيفَ في قولِه: {يَرْتَدِدْ}؛ لأن لامَ الفعلِ ساكنةٌ بالجزمِ، وإذا سُكِّنت فالقياسُ تركُ التَّضْعِيفِ، وقد تُضَعَّفُ وتُدْغَمُ وهى ساكنةٌ، بِناءً على التثنيةِ والجمع.

Sena-ı yüce olan Allah: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ} “Sizden kim dininden dönerse” sözüyle: Sizden kim dininden geri dönerse, manasını kastetmektedir; nitekim sena-ı yüce olan Allah: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler” [Kehf: 64] buyurmuştur. O'nun: {فَارْتَدَّا} sözü, geri döndüler demektir. Buradan hareketle: “İsteredde fulânun hakkahu min fulânin” (Falan kimse hakkını filandan geri aldı) denir; yani ondan geri istediği zaman kullanılır. Ayetteki {يَرْتَدِدْ} kelimesinde şeddenin çözülüp (ted'îf) harfin açıkça yazılmasının sebebi, fiilin lâm'ının (üçüncü kök harfinin) cezimden ötürü sâkin olmasıdır; sâkin olduğu zaman kıyas olan kural şeddeli bırakmamaktır (ted'îfi terk etmektir). Bazen de tesniye ve cemiye kıyasla sâkin olduğu halde şeddeli kılınabilir ve idgam yapılabilir.

وقولُه: {فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ}. يقولُ: مَن يرجعْ عن دينِه، دينِ الإسلامِ، {فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ}، فيَمُتْ قبلَ أن يتوبَ مِن كفرِه، فهم الذين حَبِطَت أعمالُهم. يعنى بقولِه: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ}: بطَلت وذهَبت. وبُطُولُها ذهابُ ثوابِها، وبُطُولُ الأجرِ عليها والجزاءِ في دارِ الدنيا والآخرةِ.

O'nun: {فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ} “ve kâfir olarak ölürse” sözü; kim dininden, yani İslâm dininden döner {فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ} ve küfründen tövbe etmeden önce ölürse, işte amelleri boşa çıkanlar onlardır, demektir. O'nun: {حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “amelleri boşa gitmiştir” sözüyle; amelleri batıl oldu ve yok olup gitti, manası kastedilir. Amellerin batıl olması ise dünya ve ahiret yurdunda onların sevabının gitmesi, karşılığındaki ecir ve mükâfatın boşa çıkmasıdır.

وقولُه: {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. يعنى: الذين ارْتَدُّوا عن دينِهم فماتوا على كفرِهم، هم أهلُ النارِ المُخلَّدون فيها. وإنما جعَلهم أهلَها؛ لأنهم لا يَخْرجون منها، فهم سكانُها المُقيمون فيها، كما يقالُ: هؤلاء أهلُ مَحَلَّةِ كذا. يعنى: سكانُها المُقيمون فيها.

O'nun: {وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır” sözü; dinlerinden dönüp de küfür üzere ölen kimselerin, ateşte ebedî kalacak cehennem halkı olduklarını kastetmektedir. Onları oranın halkı (ashabı) kılmıştır; çünkü onlar oradan asla çıkmayacaklardır, orada sürekli mukim olan sakinleridir. Nitekim: “Şunlar falan mahallenin ehlidir” denir ki, yani: Orada ikamet eden sakinleridir demektir.

ويعنى بقولِه: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}: هم فيها لابِثون لُبثًا مِن غيرِ أمدٍ ولا نهايةٍ.

O'nun: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Onlar orada ebedî kalacaklardır” sözü ise: Onlar bir süre ve son olmaksızın orada kalıcıdırlar, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذِكْرُه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)} “İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” sözünün tefsiri.

يعنى بذلك جل ذِكْرُه: إن الذين صدَّقوا باللهِ وبرسولِه وبما جاء به. وبقولِه:

Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz ki Allah'ı, Resûlü'nü ve onun getirdiklerini tasdik edenler. Ve O'nun şu sözü:

{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا}: الذين هجَروا مُساكنةَ المشركين في أمصارِهم، ومُجاورتَهم في ديارِهم، فتَحوَّلوا عنهم وعن جوارِهم وبلادِهم إلى غيرِها، هجرةً لما انتقل عنه إلى ما انتقل إليه. وأصلُ المهاجَرةِ المفاعلةُ؛ من هجرةِ الرجلِ الرجلَ للشَّحْناءِ تكونُ بينهما، ثم تُسْتَعْمَلُ في كلِّ مَن هجَرَ شيئًا لأمرٍ كرِهه منه. وإنما سُمِّى المهاجرون مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ مهاجرين؛ لما وصَفنا من هجرتِهم دُورَهم ومنازلَهم -كراهةً منهم النزولَ بين أظهرِ المشركين وفى سلطانِهم، بحيثُ لا يَأْمَنون فتنتَهم على أنفسِهم في ديارِهم- إلى الموضعِ الذى يأمنون ذلك.

{وَالَّذِينَ هَاجَرُوا}: Müşriklerle birlikte şehirlerinde ikamet etmeyi ve diyarlarında onlara komşu olmayı terk edip ayrılan, kendisinden ayrıldığı şeyden yöneldiği şeye bir göç (hicret) olmak üzere onlardan, onların komşuluğundan ve beldelerinden başkasına göç eden kimselerdir. Muhaceret (مهاجرة) kelimesinin aslı ‘mufâale’ babındandır; aralarındaki bir husumetten ötürü bir kimsenin diğerini terk etmesinden (hecr) gelir, sonra hoşlanmadığı bir durumdan ötürü herhangi bir şeyi terk eden herkes için kullanılır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan muhacirler de evlerini ve yurtlarını -kendi diyarlarında müşriklerin arasında ve onların hâkimiyeti altında bulunmaktan, nefisleri adına onların fitnesinden güvende olamayacaklarından hoşlanmayarak- bundan emin olacakları yere hicret ettikleri için ‘muhacirler’ olarak isimlendirilmişlerdir.

وأمَّا قوله: {وَجَاهَدُوا} فإنه يعنى: وقاتَلوا وحارَبوا. وأصلُ المجاهدةِ المفاعلةُ؛ من قولِ الرجلِ: قد جهَد فلانٌ فلانًا على كذا -إذا كرَبه وشقَّ عليه- يَجْهَدُه جَهْدًا. فإذا كان الفعلُ من اثنين، كلُّ واحدٍ منهما يُكابدُ من صاحبِه شدَّةً ومشقَّةً، قيل: فلانٌ يُجَاهِدُ فلانًا. يعنى أن كلَّ واحدٍ منهما يَفْعَلُ بصاحبِه ما يَجْهَدُه ويَشُقُّ عليه، فهو يُجاهِدُه مجاهدةً وجهادًا.

O'nun: {وَجَاهَدُوا} sözüne gelince, bunun manası: Savaştılar ve vuruştular, demektir. Mücâhede (مجاهدة) kelimesinin aslı ‘mufâale’ babındandır; bir kimsenin bir başkasını zora sokup meşakkate uğrattığında söylenen “Fe-kadd cehede fulânun fulânen ‘alâ kezâ” (Falan kimse falanı şu konuda zora koştu/gücünü tüketti) sözünden gelir ki muzarisi “yechedühû”, masdarı “cehden”dir. Bu fiil, her ikisi de arkadaşından yana zorluk ve meşakkat çeken iki kişi tarafından karşılıklı yapıldığında “Fulânun yücâhidü fulânen” (Falan filanla mücahede ediyor) denir. Yani: Her biri arkadaşına onu zorlayacak ve ona güç gelecek şeyi yapıyor demektir; dolayısıyla o onunla mücahede ve cihad etmektedir.

وأَمَّا سبيلُ اللهِ: فطريقُه ودينُه.

Allah'ın yolu (sebîlullah) ise: O'nun yolu ve dinidir.

فمعنى قولهِ إذن: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه}: والذين تحوَّلوا من سلطانِ أهلِ الشركِ؛ هجرةً لهم، وخوفَ فتنتِهم على أديانِهم، وحارَبوهم في دينِ اللهِ لِيُدْخِلوهم فيه، وفيما يُرْضِى اللهَ، {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ}. أى: يَطْمَعون أن يَرْحَمَهم اللهُ فيُدْخِلَهم جنَّتَه بفضلِ رحمتِه إيَّاهم، {وَاللَّهُ غَفُور}. أى: ساترٌ ذنوبَ عبادِه بعفوِه عنها، متفضلٌ عليهم بالرحمةِ.

Buna göre O'nun: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّه} “ve hicret edip Allah yolunda cihad edenler” sözünün anlamı şudur: Onları terk etmek ve dinleri konusunda onların fitnesinden korkmak suretiyle şirk ehlinin hâkimiyetinden ayrılan ve onları bu dine ve Allah'ı razı edecek şeylere girdirmek için Allah'ın dininde onlarla savaşan kimseler; {أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ} “işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar”. Yani: Allah'ın kendilerine merhamet etmesini ve rahmetinin lütfuyla onları cennetine koymasını umarlar; {وَاللَّهُ غَفُور} “Allah çok bağışlayıcıdır”. Yani: Kullarının günahlarını onları affetmek suretiyle örtendir, onlara rahmetiyle ihsanda bulunandır.

وهذه الآيةُ أيضًا ذُكرَ أنها نزَلتْ في عبدِ اللهِ بنِ جحشٍ وأصحابِه.

Bu ayetin de Abdullah b. Cahş ve arkadaşları hakkında indiği zikredilmiştir.

ذِكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، أنه حدَّثه رجلٌ، عن أبى السَّوَّارِ، يُحَدِّثُه عن جُندَبِ بنِ عبدِ اللهِ، قال: لمّا كان من أمرِ عبدِ اللهِ بنِ جحشٍ وأصحابِه، وأمرِ ابنِ الحضْرَميِّ ما كان، قال بعضُ المسلمين: إن لم يكونوا أصابوا في سفرِهم -أظنُّه قال: - وِزْرًا، فليس لهم فيه أجرٌ. فأنزَل اللهُ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleyman babasından anlattı; bir adam ona Ebü's-Sevvâr'dan, o da Cündeb b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiş: Abdullah b. Cahş ve arkadaşlarının meselesi ile İbnü'l-Hadramî'nin durumu gerçekleştiğinde Müslümanlardan bazıları şöyle dedi: Eğer seferlerinde bir günaha girmemişlerse -sanırım şöyle dedi:- o takdirde onlar için onda bir ecir de yoktur. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” .

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى الزُّهرىُّ ويزيدُ ابنُ رومانَ، عن عروةَ بنِ الزبيرِ، قال: أنزَل اللهُ ﷿ القرآنَ بما أنزَل من الأمرِ، وفرّجَ اللهُ عن المسلمينَ في أمرِ عبدِ اللهِ بنِ جحشٍ وأصحابِه -يعنى في قتلِهم ابنَ الحَضْرميِّ- فلمَّا تجلَّى عن عبدِ اللهِ بنِ جحشٍ وأصحابِه ما كانوا فيه حين نزَل القرآنُ، طَمِعُوا في الأجرِ، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، أنطمعُ أن تكونَ لنا غزوةً نُعْطَى فيها أجرَ المجاهدين؟ فأنزَل اللهُ ﷿ فيهم: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. فوَقَفهم اللهُ من ذلكَ على أعظمِ الرجاءِ. .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana ez-Zührî ve Yezîd b. Rûmân, Urve b. ez-Zübeyr'den anlattı, dedi ki: Allah azze ve celle indirdiği hükümle Kur'an'ı indirdi ve Abdullah b. Cahş ile arkadaşlarının meselesinde -yani İbnü'l-Hadramî'yi öldürmeleri hususunda- Müslümanları ferahlattı. Kur'an indiğinde Abdullah b. Cahş ve arkadaşlarının üzerinden içinde bulundukları sıkıntı kalkınca ecir ummaya başladılar ve dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü, bizim için kendisinde mücahidlerin ecri verilecek bir gazve olmasını umabilir miyiz?” Bunun üzerine Allah azze ve celle onlar hakkında: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” ayetini indirdi. Böylece Allah bu konuda onları en büyük ümide yöneltti .

حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يَزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: أثنَى اللهُ على أصحابِ نبيِّهِ محمدٍ ﷺ أحسنَ الثناءِ، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. هؤلاء خيارُ هذه الأمةِ، ثم جعَلهمُ اللهُ أهلَ رَجاءٍ كما تسمعون ، وإنه مَن رَجَا طلَب، ومَنْ خاف هرَب .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle demiştir: Allah, Peygamberi Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbını en güzel şekilde övdü ve şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bunlar, bu ümmetin en hayırlılarıdır. Sonra Allah, işittiğiniz gibi onları recâ (ümit) ehli kıldı. Muhakkak ki uman kimse talep eder, korkan kimse ise kaçar.

حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı .

القول في تأويل قولِه عزَّ ذكرُه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır. Ancak günahları menfaatlerinden daha büyüktür” sözünün tefsiri.

يعني بذلك جلَّ ثناؤُه: يسألك أصحابُك يا محمدُ عن الخمرِ وشُرْبِها.

Sena-ı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, ashabın sana içkiyi ve onu içmeyi soruyorlar.

والخمرُ كلُّ شرابٍ خامَر العقلَ فستَره وغَطَّى عليه، وهو من قولِ القائلِ: خمَرْتُ الإناءَ. إذا غطَّيتَه. وخَمِرَ الرجلُ. إذا دخلَ في الخَمَرِ. ويقالُ: هو في خُمارِ النَّاسِ وغُمارِهم. يرادُ به: دخَل في عُرْضِ الناسِ. ويقالُ للضَّبعِ: [خامرِى أمَّ عامرٍ]. أي: استترِى. وما خامَر العقلَ من دَاءٍ وسُكْرٍ فخالَطه وغمَره فهو خَمْرٌ، ومن ذلك أيضًا خِمارُ المرأةِ، وذلك لأنها تسترُ به رأسَها فتغطِّيه. ومنه يقال: هو يمشي لك الخمَرَ. أي مُستخْفِيًا، كما قال العجاجُ:

Hamr (الخمر), aklı sarıp onu örten ve kapatan her içecektir. Bu [kelime], bir kimsenin kabın üzerini kapattığında söylediği: «Kabı örttüm» (خَمَرْتُ الإناءَ) sözünden gelmektedir. Yine bir adam [kalabalığın/topluluğun] arasına karıştığında: «Adam kalabalığa karıştı» (خَمِرَ الرجلُ) denilir. [Nitekim] «O, insanların kalabalığı ve topluluğu arasındadır» (هو في خُمارِ النَّاسِ وغُمارِهم) denilir ki bununla insanların arasına girdiği kastedilir. Sırtlana da: «[Gizlen ey Ümmü Âmir!]» (خامِرِي أمَّ عامِرٍ) denilir ki bu, «Saklan/gizlen» demektir. Aklı bürüyüp saran, ona karışıp onu örten her türlü hastalık ve sarhoşluk da 'hamr'dır. Kadının başörtüsüne (hımâr) de bundan dolayı bu isim verilmiştir; zira kadın onunla başını örter ve kapatır. Yine bundan dolayı [gizlice sokulan kimse hakkında]: «O, sana gizlenerek yaklaşıyor» (هو يمشي لك الخَمَرَ) denilir. Nitekim el-Accâc şöyle demiştir:

في لامعِ العِقْبانِ لا يأتي الخَمَرْ

Parlayan sancaklar altında [gelir], asla gizlenerek gelmez,

يُوجِّهُ الأرْضَ ويَشتاقُ الشَّجَرْ

Yeryüzüne yönelir ve ağaçları arzular.

ويعنى بقولِه: لا يأتي الخمَر: لا يأتي مُستخفيًا ولا مُسارقَةً، ولكن ظاهرًا براياتٍ وجيوشٍ. والعِقبانُ جمعُ عُقابٍ، وهي الراياتُ.

Şairin: “Lâ ye'ti'l-hamera” sözü; gizlenerek veya hırsızlama gelmez, bilakis sancaklar ve ordularla açıkça gelir, demektir. ‘el-Ukban’ (العقبان) kelimesi ‘ukâb’ın (عقاب) çoğuludur ki bunlar sancaklardır/bayraklardır.

وأما الميسرُ فإنها الفعِلُ، من قولِ القائلِ: يَسَر لي هذا الأمرُ. إذا وجَب لي، فهو يَيْسِرُ لي يَسَرًا ومَيسِرًا. والياسرُ الواجبُ، بقداحٍ وجَبَ ذلك أو مباحهِ أو غيرِ ذلك. ثم قيل للمُقامرِ: ياسرٌ ويَسَرٌ. كما قال الشاعرُ :

Meysir (الميسر) kelimesine gelince; o ‘fe'il’ vezninde bir masdardır ve bir kimsenin bir şey hak kazandığında söylediği: “Yesara lî hâze'l-emru” (Bu iş bana vacip/kısmet oldu) sözünden gelir ki muzarisi “yeysiru”, masdarı “yesaran” ve “meysiran”dır. Yâsir (الياسر) ise, kumar oklarıyla olsun veya mubah yolla yahut başka bir şeyle olsun hak kazanan kimsedir. Daha sonra kumarbaza da ‘yâsir’ ve ‘yeser’ denilmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir :

فَبِتُّ كأنَّنِى يَسَرٌ غَبِينٌ … يُقَلِّبُ بعدَ ما اخْتُلِعَ القِدَاحا

Geceledim sanki aldatılmış bir kumarbaz gibi… elinden alındıktan sonra okları evirip çeviren.

وكما قال النابغةُ :

en-Nâbiğa'nın da dediği gibi :

أَوْ ياسِرٌ ذَهَبَ القِداحُ بوَفْرِه … أسِفٌ تآكَلُه الصَّديقُ مُخَلَّعُ

Yahut kumar oklarının malını alıp götürdüğü bir kumarbazdır … üzgün, dostunun hakir gördüğü ve dışlanmış.

يعني بالياسرِ المقامِرَ. وقيل للقِمارِ: مَيسِرٌ.

Yâsir (الياسر) ile kumarbazı kastetmektedir. Kumara da ‘meysir’ (ميسر) denilmiştir.

وكان مجاهدٌ يقولُ نحوَ ما قلنا في ذلك.

Mücâhid de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylüyordu.

حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî

نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ}. قال: القِمارِ، وإنما سُمّىَ الميسرَ، لقولِهم: أيْسِرُوا واجزُرُوا. كقولِك: ضعْ كذَا وكذَا .

Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Kumardır; meysir diye isimlendirilmesinin sebebi ise onların: “Paylaşın ve kesin” sözlerindendir. Bu tıpkı senin: “Şunu şunu koy” demen gibidir .

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: كلُّ القمارِ من الميسرِ، حتى لَعِبُ الصبيانِ بالجوْزِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, [o da] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Çocukların cevizle oynamasına varıncaya kadar her türlü kumar meysirdendir .

حدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ الملكِ ابنِ عُميرٍ، عن أبي الأحوصِ، قال: قال عبدُ اللهِ: إياكم وهذه الكِعابَ الموسومةَ التى تزجُرُون زجرًا، فإنهنَّ من الميْسِرِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülmelik b. Umeyr'den, [o da] Ebü'l-Ahvas'tan anlattı; dedi ki: Abdullah şöyle dedi: Şiddetle fırlatarak attığınız şu damgalı zarlardan sakının; çünkü onlar meysirdendir .

حدثنا محمدُ بنُ المثني، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عبدِ الملكِ بنِ عُميرٍ، عن أبي الأحوصِ مثلَه.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Abdülmelik b. Umeyr'den, [o da] Ebü'l-Ahvas'tan aynısını anlattı.

حدثنا محمدُ بنُ المثني، قال: ثنا محمدُ بنُ نافعٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ أنه قال: إياكم وهذه الكِعابَ التى

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Nâfi' anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, [o da] Ebü'l-Ahvas'tan, [o da] Abdullah'tan [rivayet ettiğine göre] o şöyle dedi: Şu zarlardan sakının ki siz onları

تزْجُرون زَجرًا، فإنها مِن الميسرِ .

fırlatarak attığınız şu zarlardan sakının; çünkü onlar meysirdendir .

حدثني عليُّ بنُ سعيد الكِندىُّ، قال: ثنا علي بنُ مُسهِرٍ، عن عاصمٍ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، قال: القمارُ ميسرٌ .

Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım'dan, [o da] Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; dedi ki: Kumar meysirdir .

حدثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، قال: كلُّ شيءٍ له خَطَرٌ ، أو فى خَطَرٍ -أبو عامرٍ شكّ- فهو من الميسرِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım el-Ahvel'den, [o da] Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; dedi ki: Ortada bir bahsi olan veya tehlike/kumar içeren her şey -Ebû Âmir şüphe etti- meysirdendir .

حدثنا الوليدُ بنُ شجاعٍ أبو همامٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ مُسهرٍ، عن عاصمٍ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، قال: كلُّ قِمارٍ ميسرٌ، حتى اللعبُ بالنَّردِ على القيامِ، والصياحُ، والريشةُ يجعلُها الرجلُ في رأسِه.

Bize el-Velîd b. Şücâ' Ebû Hemmâm anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım'dan, [o da] Muhammed b. Sîrîn'den anlattı; dedi ki: Ayakta durma, bağırma ve kişinin başına taktığı tüy üzerine tavla oynamaya varıncaya kadar her kumar meysirdir.

حدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عاصمٍ، عن ابنِ سيرينَ، قال: كلُّ لعبٍ فيه قِمارٌ من شُربٍ أو صِياحٍ أو قيامٍ، فهو من الميسرِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Âsım'dan, [o da] İbn Sîrîn'den anlattı; dedi ki: İçki içme, bağırma veya ayakta durma üzerine iddiaya girilen her oyun meysirdendir .

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، قال: ثنا الأشعثُ، عن الحسنِ أنه قال: الميسرُ القمارُ.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Eş'as, el-Hasan'dan anlattı; o şöyle demiştir: Meysir kumardır.

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا المعتمرُ، عن ليثٍ، عن طاوسٍ وعطاءٍ، قالا: كلُّ قمارٍ فهو من الميسرِ، حتى لعِبُ الصبيانِ بالكِعابِ والجوْزِ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir, Leys'ten, [o da] Tâvûs ve Atâ'dan anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Çocukların aşık kemiği ve cevizle oynamasına varıncaya kadar her kumar meysirdendir .

حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ، قال: الميسرُ القمارُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, [o da] Atâ'dan, [o da] Saîd'den anlattı; dedi ki: Meysir kumardır .

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا عبدُ الملكِ بنُ عُميرٍ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قال: إيّاكم وهاتينِ الكَعْبتينِ، يُزجرُ بهما زَجرًا، فإنهما من الميسرِ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Umeyr, Ebü'l-Ahvas'tan, [o da] Abdullah'tan bildirdi; dedi ki: Şiddetle fırlatılıp atılan şu iki zardan sakının; çünkü onlar meysirdendir .

حدثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُليّةَ، عن ابنِ أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، قال: أمّا قولُه: {وَالْمَيْسِرِ} فهو القمارُ كلُّه .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Ebî Arûbe'den, [o da] Katâde'den anlattı; dedi ki: O'nun: {وَالْمَيْسِرِ} “ve kumarı” sözüne gelince, o kumarın bütünüdür .

حدثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني يحيى بنُ عبدِ اللهِ بنِ سالمٍ، عن عُبيدِ اللهِ بنِ عُمرَ، أنه سمِعَ عُمرَ بنَ عُبيدِ اللهِ يقولُ للقاسمِ بنِ محمدٍ: النَّردُ ميسرٌ، أرأيتَ الشِّطْرَنْجَ مَيسرٌ هو؟ فقال القاسمُ: كلُّ ما ألْهَى عن ذكرِ اللهِ وعن الصلاةِ فهو ميسرٌ.

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: Bana Yahyâ b. Abdillâh b. Sâlim, Ubeydullâh b. Ömer'den bildirdi; o, Ömer b. Ubeydillâh'ı Kāsım b. Muhammed'e şöyle derken işitmiştir: Tavla meysirdir (kumardır); ne dersin, satranç da meysir midir? Bunun üzerine Kāsım şöyle dedi: Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her şey meysirdir.

حدثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الميسرُ القمارُ، كان الرجلُ في الجاهليةِ يُخاطرُ على أهلِه ومالِه، فأيُّهما قمَر صاحبَه، ذهَب بأهلِه ومالِه .

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Meysir kumardır; Câhiliye döneminde kişi ailesi ve malı üzerine bahse tutuşurdu ; ikisinden hangisi arkadaşını kumarda yenerse onun ailesini ve malını alıp götürürdü .

حدثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ، قال: الميسرُ القمارُ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Meysir kumardır .

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ، قال: الميسرُ القمارُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; dedi ki: Meysir kumardır .

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ وسعيدِ بنِ جُبيرٍ، قالا: الميسرُ القمارُ كلُّه، حتى الجوْزُ الذي يلعَبُ به الصبيانُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Leys'ten, [o da] Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den haber verdi; ikisi şöyle demişlerdir: Meysir, çocukların oynadığı cevize varıncaya kadar kumarın bütünüdür .

حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: سمِعتُ عُبيدَ بنَ سليمانَ يُحدِّثُ عن الضحاكِ قولَه: {وَالْمَيْسِرِ}. قال: القمارِ.

Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Ubeyd b. Süleymân'ın Dahhâk'ten O'nun: {وَالْمَيْسِرِ} “ve kumarı” sözünü rivayet ettiğini işittim; [Dahhâk] dedi ki: Kumardır.

حدثنا بشرُ بن مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الميسرُ القمارُ.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; [Katâde] dedi ki: Meysir, kumardır.

حدثنا المثني، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو بدرٍ شجاعُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا موسى بنُ عقبةَ، عن نافعٍ، أن ابنَ عُمرَ كان يقولُ: القمارُ من الميسرِ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bedr Şücâ' b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ukbe, Nâfi'den anlattı; İbn Ömer şöyle derdi: Kumar meysirdendir .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: الميسرُ قِداحُ العربِ وكِعابُ فارسَ . وقال ابنُ جُريجٍ: وزعَم عطاءُ ابنُ ميسرةَ أنَّ الميسرَ القمارُ كلُّه .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Meysir, Arapların kumar okları ve Farsların zarlarıdır . İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Meysere de meysirin kumarın tamamı olduğunu ileri sürmüştür .

حدثنا ابنُ البرقىِّ، قال: ثنا عَمرُو بنُ أبي سَلَمةَ، عن سعيدِ بنِ عبدِ العزيزِ، قال: قال مكحولٌ: الميسرُ القمارُ.

Bize İbnü'l-Berkī anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Abdilazîz'den anlattı; dedi ki: Mekhûl şöyle dedi: Meysir kumardır.

حدثنا الحسينُ بنُ محمدٍ الذَّارعُ، قال: ثنا الفضلُ بنُ سليمانَ وشجاعُ بنُ الوليدِ، عن موسى بنِ عقبةَ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: الميسرُ القمارُ.

Bize el-Hüseyin b. Muhammed ez-Zâri' anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Süleymân ve Şücâ' b. el-Velîd, Mûsâ b. Ukbe'den, [o da] Nâfi'den, [o da] İbn Ömer'den anlattı; dedi ki: Meysir kumardır.

وأما قولُه: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} فإنه يعني بذلك جلّ ثناؤُه: قلْ يا محمدُ لهم: {فِيهِمَا} يعني: في الخمرِ والميسرِ {إِثْمٌ كَبِيرٌ} فالإثم الكبيرُ الذي فيهما ما ذُكِرَ عن السدىِّ فيما حدَّثنى به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: أما قولُه: {فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ}. فإثمُ الخمرِ أن الرجلَ يشرَبُ فيسْكَرُ فيؤذِى الناسَ، وإثمُ الميسرِ أن يُقامرَ الرجلُ فيمنعَ الحقَّ ويظلمَ.

O'nun: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” sözüne gelince, -senâsı yüce olan Allah- bununla şunu kastetmektedir: De ki ey Muhammed onlara: {فِيهِمَا} yani içkide ve kumarda {إِثْمٌ كَبِيرٌ} “büyük bir günah vardır”. Onlardaki büyük günah, Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı ve dediği rivayette es-Süddî'den zikredilendir: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: O'nun: {فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “Onlarda büyük bir günah vardır” sözüne gelince; içkinin günahı, kişinin içip sarhoş olması ve insanlara eziyet vermesidir; kumarın günahı ise kişinin kumar oynayıp hakkı engellemesi ve zulmetmesidir.

حدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...