نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ}. قال: هذا أولُ ما عِيبَتْ به الخمرُ .
Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Bu, içkinin yerildiği ilk durumdur .
حدثني علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلْحَةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ}. يعني: ما يَنقُصُ من الدِّينِ عندَ مَن يَشربُها .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Onu içen kimsenin dininden eksilen şeyi kastetmektedir .
والذي هو أوْلى بتأويلِ الآيةِ بالإثمِ الكبيرِ الذي ذكَر اللهُ جلَّ ثناؤُه أنَّه في الخمرِ والميسرِ مما قاله السُّدىُّ، زوالُ عقلِ شاربِ الخمرِ إِذا سكِرَ من شُرْبهِ إيّاها، حتى يَعزُبَ عنه معرفةُ ربِّه، وذلك أعظمُ الآثامِ، وذلك معنى قولِ ابنِ عباسٍ إن شاءَ اللهُ. وأما في الميسرِ فما فيه من الشُّغُلِ به عن ذكرِ اللهِ وعن الصلاةِ، ووقوعِ العداوةِ والبغضاءِ بين المتياسِرينَ بسبَبِه، كما وصَف ذلك به ربُّنا جلَّ ثناؤُه بقولِه: {إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ} [المائدة: ٩١].
Ayetin teviline ve Allah -senâsı yüce olsun- içki ve kumarda olduğunu zikrettiği büyük günaha es-Süddî'nin dediklerinden daha evlâ olanı şudur: İçki içenin onu içip sarhoş olduğunda aklının gitmesi, öyle ki Rabbini tanımanın ondan uzaklaşmasıdır; bu ise günahların en büyüğüdür ve inşallah İbn Abbâs'ın sözünün anlamı da budur. Kumara gelince; onda Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkonulma bulunması ve onun sebebiyle kumar oynayanlar arasında düşmanlık ve kin meydana gelmesidir; nitekim Rabbimiz -senâsı yüce olsun- bunu şu sözüyle nitelemiştir: {إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ} “Şüphesiz şeytan içki ve kumar ile aranıza ancak düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister” [el-Mâide: 91].
وأما قولُه: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ}. فإنّ منافعَ الخمرِ كانت أثمانَها قبلَ تحرِيمِها، وما يَصِلونَ إليه بشرْبِها من اللذةِ، كما قال الأعشى في صفتِها :
O'nun: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “ve insanlar için faydalar” sözüne gelince; içkinin faydaları, haram kılınmasından önceki bedelleri ve onu içmekle elde ettikleri lezzetti. el-A'şâ'nın onun niteliği hakkında dediği gibi :
لَنا مِن ضُحاها خُبْثُ نَفْسٍ وكأْبةٌ … وذِكْرَى هُمُومٍ ما تَغِبُّ أذَاتُها
Kuşluk vaktinde bizim için [ondan geriye] bir can sıkıntısı, bir keder ve eziyeti hiç eksik olmayan dertlerin hatırlanışı vardır.
وعندَ العَشىِّ طِيبُ نَفْسٍ وَلَذَّةٌ … ومالٌ كَثيرٌ عِدَّةٌ نشوَاتُها
Akşamleyin ise gönül hoşluğu, lezzet… sarhoşlukları sayısınca bolca mal!
وكما قال حسانُ :
Hassân'ın da dediği gibi :
فَنَشْرَبُها فتترُكُنا مُلُوكًا … وأُسْدًا ما يُنَهْنِهُنا اللِّقاءُ
Biz onu içeriz de bizi krallar yapar… ve [savaş] meydanı bizi yıldıramayan aslanlar kılar.
وأمَّا منافعُ الميسرِ، فما يصيبون فيه من أنصباءِ الجَزُورِ، وذلك أنهم كانوا
Kumarın faydalarına gelince; onda boğazlanan deveden elde ettikleri paylardır. Şöyle ki onlar,
يُياسِرونَ على الجزورِ، وإذا أفلَج الرجلُ منهم صاحبَه نحرَه، ثمَّ اقْتسموا أعشارًا
boğazlanacak deve üzerine kumar oynarlar, içlerinden biri arkadaşına üstün geldiğinde onu keser, sonra da paylar hâlinde
على عَددِ القِداحِ، وفي ذلك يقولُ أعشى بنى ثعلبةَ :
okların sayısına göre paylaşırlardı. Bu hususta A'şâ Benî Sa'lebe şöyle der :
وجَزُورِ أيْسارٍ دَعَوْتُ [إلى النَّدَى] … ونِياطُ مُقْفِرَةٍ أخافُ ضَلالَهَا
Nice kumarbazların [kazandığı] develeri [cömertlik meclisine] çağırdım … ve yolumu kaybetmekten korktuğum ıssız yerlerin uzaklığını [aştım].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المنافعُ ههنا ما يُصيبون من الجَزُورِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Buradaki faydalar, [kumarda] kesilen deveden elde ettikleri paydır.
حدثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: أما مَنافعُهما، فإن منفعةَ الخمرِ في لذتِه وثمنِه، ومنفعةَ الميسرِ فيما يصابُ من القمارِ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: İkisinin faydalarına gelince; içkinin faydası lezzeti ve bedelinde, kumarın faydası ise kumardan elde edilen şeydedir.
حدثنا أبو هشامٍ الرفاعىُّ، قال: ثنا ابنُ أبى زائدةَ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ}. قال: منافعُهما قبلَ أن يُحرَّما .
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, Varkā'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: İkisinin faydaları, haram kılınmalarından öncedir .
حدثنا علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ}. قال: يقولُ: فيما يُصيبون من لذَّتِها وفرحِها إذا شَرِبوها .
Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “ve insanlar için faydalar” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Şöyle demektedir: Onu içtiklerinde lezzetinden ve neşesinden elde ettiklerindedir .
واختلَف القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأه عُظْمُ أهلِ المدينةِ وبعضُ الكوفيين والبصريين: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} بالباءِ، بمعنى: قُلْ: [في شُرْبِ] هذه، والقمارِ هذا، كبيرٌ من الآثامِ، [أي: عظيمٌ] . وقرَأه آخرون من أهلِ المِصْرَيْنِ؛ البصرةِ والكوفةِ: (قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ). بمعنى الكثرةِ من الآثامِ، وكأنهم رأوْا أنَّ الإثمَ بمعنى الآثامِ، وإنْ كان في اللفظِ واحدًا، فوصفوه بمعناه من الكثْرةِ .
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medinelilerin çoğunluğu ile Kûfeliler ve Basralıların bir kısmı bunu be (ب) harfiyle {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” şeklinde okumuşlardır; bunun manası: De ki: Şunun [içilmesinde] ve şu kumarda günahların büyüğü, [yani pek azimi] vardır, demektir. İki şehrin; Basra ve Kûfe ehlinin diğer bir kısmı ise bunu: (قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ) şeklinde [çokluk manasında] okumuşlardır; günahların çokluğu manasında olup lafızda tekil olsa bile ismin günahlar manasında olduğunu düşünmüşler ve onu çokluk anlamıyla nitelemişlerdir .
وأوْلى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرَأه بالباءِ: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ}. لإجماعِ جميعِهم على قولِه: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} وقراءتِه بالباء، وفي ذلك دلالةٌ بيِّنةٌ على أن الذي وُصف به الإثمُ الأولُ من ذلك هو العِظَمُ والكِبَرُ، لا الكثرةُ في العَدَدِ، ولو كان الذي وُصفَ به من ذلك الكثرةَ، لقيل: وإثمُهما أكثرُ من نفعِهما.
Bu hususta iki kıraatten doğruya en layık olanı, onu be (ب) harfiyle: {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” şeklinde okuyanın kıraatidir. Zira [kurrânın] hepsi O'nun: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözünde ve bunun be (ب) harfiyle okunmasında icma etmiştir. Bunda, zikredilen ilk günahın nitelendirildiği vasfın sayıca çokluk değil, büyüklük ve azamet olduğuna açık bir delil vardır. Şayet onun vasfedildiği şey çokluk olsaydı; muhakkak: “Ve günahları faydalarından daha çoktur (ve ismuhumâ ekseru min nef‘ihimâ)” denilirdi.
القولُ في تأويل قوله عزَّ ذكرُه: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözünün tevili hakkında söz:
يعني بذلك عزَّ ذكرُه: والإثمُ بشُربِ هذه، والقمارُ هذا، أعظمُ وأكبرُ مضرَّةً عليهم من النفْعِ الذي يتناولون بهما. وإنما كان ذلك كذلك لأنهم كانوا إذا سَكِرُوا وثَب بعضُهم على بعضٍ، وقاتَل بعضُهم بعضًا، وإذا ياسَرُوا وقَع بينهم فيه بسببِه الشّرُّ، فأدّاهم ذلك إلى ما يأثَمون به.
Zikri aziz olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şunun içilmesindeki ve şu kumardaki günah, bunlarla elde ettikleri faydadan onlar için daha büyük ve zararı daha fazladır. Bunun böyle olması ancak şundandır: Onlar sarhoş olduklarında birbirlerine saldırır ve birbirleriyle savaşırlardı; kumar oynadıklarında ise bunun sebebiyle aralarında kötülük baş gösterir ve bu da onları günaha girecekleri şeylere sevk ederdi.
ونزَلت هذه الآيةُ في الخمرِ قبل أن يُصرَّحَ بتحرِيمِها، فأضاف الإثمَ جلّ ثناؤُه إليهما، وإنما الإثمُ بأسبابِهما، إذْ كان عن سبَبِهما يحدُثُ.
Bu ayet, haram kılınışı açıkça belirtilmeden önce içki hakkında inmiştir. -Senâsı yüce olan Allah- günahı bu ikisine nispet etmiştir; oysa günah ancak bunların sebebiyledir, çünkü [günah] bunların sebebiyle meydana gelmektedir.
وقد قال عَددٌ مِن أهلِ التأويلِ: معنى ذلك: وإثمُهما بعد تحريمِهما أكبرُ من نفعِهما قبلَ تحريمِهما.
Tevil ehlinden birçok kimse de şöyle demiştir: Bunun manası: “İkisinin haram kılınmalarından sonraki günahı, haram kılınmalarından önceki faydasından daha büyüktür” demektir.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. قال: منافعُهما قبلَ التّحريمِ، وإثمُهما بعدَ ما حُرِّما .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözü hakkında anlattı; dedi ki: İkisinin faydaları haram kılınmadan önce, günahları ise haram kılındıktan sonradır .
حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}: يُنزِّلُ المنافعَ قبلَ التحريمِ، والإثمُ بعدَ ما حَرَّم.
Bana Ammâr'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den O'nun: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “İnsanlar için faydaları da vardır ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Faydaları haram kılınmasından öncesine, günahı ise haram kıldıktan sonrasına hamleder (yerleştirir) .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخبرنى عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. يقولُ: إثمُهما بعدَ التحريمِ أكبرُ من نفعِهما قبلَ التحريمِ .
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bana Ubeyd b. Süleyman haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: İkisinin haram kılınmalarından sonraki günahı, haram kılınmalarından önceki faydasından daha büyüktür .
حدثني علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. يقولُ: ما يَذهبُ من الدِّينِ، والإثمُ فيه أكبرُ مما يصيبونَ في فرَحِها إذا شرِبوها .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Ve günahları faydalarından daha büyüktür” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Dinden alıp götürdüğü şeyler ve bundaki günah, onu içtiklerinde sevinç ve neşeden elde ettiklerinden daha büyüktür .
وإنما اخترنا ما قلنا في ذلك من التأويل؛ لتواتُرِ الأخبارِ وتظاهُرِها بأنّ هذه الآيةَ نزَلتْ قبلَ تحريمِ الخمرِ والميسرِ، فكان معلومًا بذلك أن الإثمَ الذي ذكَرَه اللهُ في هذه الآيةِ فأضافه إليهما، إنما عنَى به الإثمَ الذي يحدُثُ عن أسبابِهما ، على ما وصَفْنا، لا الإثمَ بعدَ التحريمِ.
Bu konuda söylediğimiz tevîli tercih etmemizin sebebi; bu ayetin şarap ve kumarın haram kılınmasından önce indiğine dair haberlerin tevatür ve birbirini destekler nitelikte olmasıdır. Böylece Allah'ın bu ayette zikredip ikisine nispet ettiği günah ile, tarif ettiğimiz üzere haram kılındıktan sonraki günahı değil, yalnızca bu ikisinin sebeplerinden doğan günahı kastettiği anlaşılmış oldu.
ذِكرُ الأخبارِ الدَّالةِ على ما قلْنا مِن أنَّ هذه الآيةَ نزَلَت قبلَ تَحريمِ الخَمرِ
Bu ayetin şarabın haram kılınmasından önce indiğine dair söylediğimiz hususa delalet eden rivayetlerin zikri
حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا قيسٌ، عن سالمٍ، عن
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Kays, Sâlim'den, [o da]
سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: لما نزَلتْ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} فكرِهَها قومٌ لقولِه: {فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ}. وشَرِبها قومٌ لقولِه: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} حتى نزَلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} [النساء: ٤٣]. قال: فكانوا يدَعونَها في حينِ الصلاةِ ويشْربونَها في غيرِ حينِ الصلاةِ، حتى نزلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} [المائدة: ٩٠]. فقال عُمرُ: ضَيْعةً لكِ! اليومَ قُرِنْتِ بالميسرِ .
[o da] Saîd b. Cübeyr'den anlattı, [Saîd] dedi ki: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” ayeti indiğinde, bir topluluk: {فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “İkisinde büyük bir günah vardır” buyruğundan dolayı ondan hoşlanmayıp uzak durdu. Bir topluluk da: {وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “Ve insanlar için faydalar vardır” buyruğundan ötürü onu içti; nihayet: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} [النساء: ٤٣] “Ey iman edenler! Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoşken namaza yaklaşmayın” [Nisâ: 43] ayeti indi. [Saîd] dedi ki: Artık namaz vaktinde onu terk ediyorlar, namaz vakti dışında ise içiyorlardı; nihayet: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} [المائدة: ٩٠] “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan amelinden birer pisliktir; ondan kaçının” [Mâide: 90] ayeti indi. Bunun üzerine Ömer: “Yazıklar olsun sana! Bugün kumarla bir tutuldun” dedi .
حدَّثنى محمدُ بنُ مَعمرٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى حُميدٍ، عن أبي تَوبةَ المصرىِّ، قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ عُمرَ يقولُ: أنزلَ اللهُ ﷿ في الخمرِ ثلاثًا، فكان أولَ ما أَنزلَ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} الآية. فقالوا: يا رسولَ اللهِ، ننتفعُ بها ونشْربُها كما قال اللهُ جلَّ وعزَّ في كتابِه. ثمَّ نزَلَت هذه الآيةُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} الآية. قالوا: يا رسولَ اللهِ، لا نشربُها عند قُربِ الصلاةِ. قال: ثمَّ نزَلتْ: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} الآية. قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "حُرّمَتِ الخَمْرُ" .
Bana Muhammed b. Ma'mer anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Humeyd, Ebû Tevbe el-Mısrî'den anlattı; dedi ki: Abdullah b. Ömer'i şöyle derken işittim: Allah Azze ve Celle içki hakkında üç [ayet] indirdi. İlk indirdiği: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah vardır” ayetiydi. [İnsanlar]: “Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın Kitabı'nda buyurduğu gibi ondan faydalanır ve onu içeriz” dediler. Sonra şu ayet indi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى} “Ey iman edenler! Sarhoşken namaza yaklaşmayın” ayeti. “Ey Allah'ın Resûlü, namaz vakti yaklaştığında onu içmeyiz” dediler. Dedi ki: Sonra: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan amelinden birer pisliktir; ondan kaçının” ayeti indi. Dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İçki haram kılındı” buyurdu .
حدثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den [o da]...
النحوىِّ، عن عكرمةَ والحسنِ، قالا: قال اللهُ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} و {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} فنسخَتْها الآيةُ التي في "المائدةِ" فقال: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} الآية.
en-Nahvî'den, [o da] İkrime ve el-Hasen'den anlattı; ikisi dediler ki: Allah: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoşken namaza yaklaşmayın” ve {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; günahları ise faydalarından daha büyüktür” buyurmuştu; Mâide'deki ayet bunları nesh etti ve: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! İçki ve kumar...” ayetini indirdi.
حدثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، قال: ثنا عوفٌ، عن أبي القَمُوصِ زيدِ ابنِ علىٍّ، قال: أنزلَ اللهُ ﷿ في الخمرِ ثلاثَ مراتٍ؛ فأولُ ما أَنزل قال اللهُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. قال: فشرِبَها من المسلمين من شاءَ اللهُ منهم على ذلك، حتى شرِبَ رَجُلان، فدخَلا في الصلاةِ، فجعَلا يهْجُران كلامًا، لا يدْرِى عوفٌ ما هو، فأنزل اللهُ ﷿ فيهما: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} فشَرِبها من شَرِبها منهم، وجعَلوا يَتَّقُونَها عندَ الصلاةِ، حتى شرِبَها -فيما زَعَم أبو القَمُوصِ- رجلٌ، فجعَل ينوحُ على قتلَى بدرٍ :
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Avf, Ebü'l-Kamûs Zeyd b. Ali'den anlattı; dedi ki: Allah Azze ve Celle içki hakkında üç defa [ayet] indirdi. İlk indirdiğinde Allah: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır; günahları ise faydalarından daha büyüktür” buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine Müslümanlardan Allah'ın dilediği kimseler bu minval üzere onu içmeye devam ettiler. Nihayet iki adam içti ve namaza durdular; Avf'ın ne olduğunu bilmediği saçma sapan sözler söylemeye başladılar. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onlar hakkında: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoşken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi. Onlardan içenler yine içtiler ve namaz vaktinde ondan sakınır oldular. Nihayet —Ebü'l-Kamûs'un ileri sürdüğüne göre— bir adam içti ve Bedir maktullerine ağıt yakmaya başladı :
تُحَيِّى بالسَّلامَةِ أُمُّ عَمْرٍو … وهلْ لكِ بعدَ رَهْطِكِ من سَلامِ
Ümmü Amr esenlikle selam verir… Oysa kavminden sonra sana esenlik mi kalır?
ذَرِينِى أصْطَبِحْ بَكْرًا فإنّى … رأيْتُ المَوْتَ نَقَّبَ عَنْ هِشامِ
Bırak beni erkenden şarabımı içeyim, zira ben… Ölümün Hişâm'ı arayıp bulduğunu gördüm.
وَوَدّ بَنُو المُغِيرَةِ لَوْ فَدَوْهُ … بألْفٍ مِنْ رجالٍ أوْ سَوَامِ
Mugîre oğulları onu [kurtarmak için] feda etmeyi pek arzulardı… Bin adamı yahut otlayan deve sürüsünü!
كأنى بالطَّوِىِّ طَوِىِّ بَدْرٍ … مِنَ الشِّيزَى يُكَلَّلُ بالسَّنامِ
Görür gibiyim o kuyuyu , Bedir kuyusunu… Abanoz ağacından kâseler gibi hörgüç etiyle tepeleme dolu.
كأنى بالطَّوِىِّ طَوِيِّ بَدْرٍ … مِنَ الفِتْيانِ والحُلَلِ الكِرَامِ
Görür gibiyim o kuyuyu, Bedir kuyusunu… Yiğitlerle ve değerli giysilerle dolu.
قال: فبلَغ ذلك رسولَ اللهِ ﷺ، فجاء فَزِعًا يَجُرُّ رِدَاءَه من الفزعِ حتى انتهَى إليه، فلمَّا عاينَه الرجلُ، فرفَع رسولُ اللهِ ﷺ شيئًا كان بيدِه ليضرِبَه، قال: أعوذُ باللهِ مِن غَضَبِ اللهِ ورسولِه، واللهِ لا أطعَمُها أبدًا. فأنزَل اللهُ تحريمَها: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}. فقال عمرُ بنُ الخطابِ ﵁: انتهَينا انتهَينا .
Dedi ki: Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Korku ve telaşla, ridasını sürüyerek çıkıp yanına vardı. Adam onu görünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vurmak için elindeki bir şeyi kaldırdı. Bunun üzerine [adam]: “Allah'ın ve Resûlü'nün gazabından Allah'a sığınırım, vallahi onu ebediyen tatmayacağım” dedi. Bunun üzerine Allah onun haram oluşunu indirdi: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! İçki, kumar...” ayetinden: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuna kadar. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: “Vazgeçtik, vazgeçtik!” dedi .
حَدَّثَنَا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الأزرقُ، عن زكريّا، عن سِماكٍ، عن الشعبيُّ، قال: نزَلتْ في الخَمرِ أربعُ آياتٍ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} فترَكوها، ثم نزلتْ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} [النحل: ٦٧]. فشرِبوها، ثم نزلتِ الآيتان في "المائدةِ": {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ} إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} .
Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İshâk el-Ezrak, Zekeriyyâ'dan, [o] Simâk'tan, [o da] eş-Şa'bî'den anlattı; [eş-Şa'bî] dedi ki: İçki hakkında dört ayet indi: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” ayeti indi, onu terk ettiler; sonra: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} [النحل: ٦٧] “Ondan hem sarhoşluk edici bir içki hem de güzel bir rızık elde edersiniz” [Nahl: 67] ayeti indi, onu içtiler; sonra Mâide'deki iki ayet indi: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ} “İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak...” ayetinden: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuna kadar .
حَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ، قال: نزَلَتْ هذه الآيةُ: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} الآية. فلم
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; [es-Süddî] dedi ki: Şu ayet indi: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” [ve ayetin devamı]. Fakat...
يزالوا بذلك يشرَبُونَها، حتى صنَع عبدُ الرحمنِ بنُ عوفٍ طعامًا، فدعا ناسًا من أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ، فيهم عليُّ بنُ أبى طالبٍ، فقرَأ: {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ} ولم يفهَمْها، فأنزَل اللهُ ﷿ يشدِّدُ في الخمرِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} فكانت لهم حلالًا، يشرَبون من صلاةِ الفجرِ حتى يرتفِعَ النهارُ أو ينتصفَ، فيقومون إلى صلاةِ الظهرِ وهم مُصْحُون، ثم لا يشرَبونَها حتى يصلُّوا العَتَمةَ -وهى العشاءُ- ثم يشربونها حتى ينتصِفَ الليلُ وينامون، ثم يقومون إلى صلاةِ الفجرِ وقد صَحُوا، فلم يزالُوا بذلك يشربونها، حتى صنَع سعدُ بنُ أبى وقاصٍ طعامًا، فدعا ناسًا من أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ فيهم رجلٌ من الأنصارِ، فشوَى لهم رأسَ بعيرٍ ثم دعاهُم عليه، فلما أكَلُوا وشرِبوا من الخمرِ، سَكِرُوا وأخذوا في الحديثِ، فتكلَّم سعدٌ بشيءٍ، فغضِبَ الأنصارىُّ، فرفَع لَحْىَ البعيرِ فكسَر أنفَ سعدٍ، فأنزلَ اللهُ نسخَ الخمرِ وتحريمَها، وقال: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ}. إلى قولِه: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}.
onu içmeye devam ettiler. Nihayet Abdurrahman b. Avf bir yemek hazırlayıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseleri davet etti; aralarında Ali b. Ebî Tâlib de vardı. [Ali] {قُلْ يَاأَيُّهَا الْكَافِرُونَ} “De ki: Ey kâfirler!” suresini okudu fakat [sarhoşluktan] ne dediğini anlayamadı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle içki hakkında hükmü ağırlaştırarak: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoşken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi. Artık [namaz haricinde] onlara helaldi; sabah namazından sonra gündüz yükselene veya gün ortasına kadar içerler, sonra ayılmış vaziyette öğle namazına kalkarlardı. Sonra yatsı namazını kılıncaya kadar içmezler; ardından gecenin yarısına kadar içer ve uyurlardı. Sonra ayılmış olarak sabah namazına kalkarlardı. Bu minval üzere içmeye devam ettiler; nihayet Sa'd b. Ebî Vakkâs bir yemek hazırlayıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseleri davet etti, içlerinde Ensar'dan bir adam da vardı. Onlara bir deve kafası kızartıp bunun üzerine davet etti. Yiyip şarap içtiklerinde sarhoş oldular ve sohbete koyuldular. Sa'd bir şey söyledi; Ensarî buna kızıp deve çenesini kaldırdı ve Sa'd'ın burnunu kırdı. Bunun üzerine Allah içkinin nesh edildiğini ve haram kılındığını indirip şöyle buyurdu: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! İçki ve kumar ancak...” ayetinden: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuna kadar.
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ، وعن رجلٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ}. قالا: لما نزَلتْ هذه الآيةُ شَرِبها بعضُ الناسِ وترَكَها بعضٌ، حتى نزَل تحريمها في سورةِ "المائدةِ" .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den ve bir adam aracılığıyla Mücâhid'den O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” sözü hakkında haber verdi; her ikisi de şöyle dediler: Bu ayet indiğinde insanların bir kısmı onu içti, bir kısmı da bıraktı; nihayet “Mâide” suresinde onun haram kılınışı indi .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, [...]'den anlattı:
ابنِ [أبى نَجيحٍ] ، عن مجاهدٍ: {قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ} قال: هذا أوّلُ ما عِيبَتْ به الخَمرُ .
İbn [Ebî Necîh]'ten , [o da] Mücâhid'den: {قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: İkisinde büyük bir günah vardır” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Bu, içkinin ilk ayıplandığı / kınandığı yerdir .
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ}: فذمَّهما اللهُ ولم يحرِّمْهما، لِمَا أراد أن يبلُغَ بهما من المدةِ والأجَلِ، ثم أنزَل اللهُ في سورةِ "النساءِ" أشدَّ منها: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} فكانوا يشرَبونها، حتى إذا حضَرت الصلاةُ سكَتُوا عنها، فكان السُّكْرُ عليهم حرامًا، ثم أنزلَ اللهُ جلَّ وعزَّ في سورةِ "المائدةِ" بعدَ غَزْوةِ الأحزابِ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} إلى قولِه : {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}. فجاء تحريمُها في هذه الآيةِ قليلِها وكثيرِها، ما أسكَر منها وما لَمْ يُسكِرْ، وليس للعَربِ يومئذٍ عيشٌ أعْجبَ إليهم منها .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah, haklarında dilediği süreye ve ecele ulaşıncaya kadar onları kınadı ama haram kılmadı. Sonra Allah “Nisâ” suresinde bundan daha şiddetlisini indirdi: {لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ne söylediğinizi bilinceye kadar sarhoşken namaza yaklaşmayın”. Onu içiyorlardı; namaz vakti geldiğinde ise ondan uzak duruyorlardı. Böylece sarhoşluk onlara haram kılındı. Sonra Allah Celle ve Azze Ahzâb gazvesinden sonra “Mâide” suresinde: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “Ey iman edenler! İçki ve kumar ancak...” ayetinden : {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” sözüne kadar indirdi. Böylece bu ayette onun azı da çoğu da, sarhoş edeni de sarhoş etmeyeni de haram kılındı; oysa o gün Araplar için ondan daha sevimli bir geçim/yaşantı yoktu .
وحُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. قال: لما نزَلتْ هذه الآيةُ قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنّ رَبَّكم يُقَدِّمُ في تَحْريمِ الخَمْرِ". قال: ثم نزَلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ}. قال النبيُّ ﷺ: "إنَّ رَبَّكم يُقَدِّمُ في تَحْرِيمِ الخَمْرِ". قال: ثم نزَلتْ: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ}. فحرِّمت الخَمرُ عندَ ذلك .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: İkisinde büyük bir günah ve insanlar için faydalar vardır. Günahları ise faydalarından daha büyüktür.” [er-Rebî‘] dedi ki: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «إنّ رَبَّكم يُقَدِّمُ في تَحْريمِ الخَمْرِ» «Şüphesiz Rabbiniz içkinin haram kılınmasına dair bir ön hazırlık yapmaktadır.» buyurdu. [er-Rebî‘] dedi ki: Sonra {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Siz sarhoşken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” [ayeti] indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «إنَّ رَبَّكم يُقَدِّمُ في تَحْرِيمِ الخَمْرِ» «Şüphesiz Rabbiniz içkinin haram kılınmasına dair bir ön hazırlık yapmaktadır.» buyurdu. [er-Rebî‘] dedi ki: Sonra {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer pisliktir; artık bunlardan kaçının” [ayeti] indi. İşte o zaman içki haram kılındı.
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} الآية كلها، قال: نُسِختْ ثلاثةً، في سورةِ "المائدةِ"، وبالحدِّ الذى حدَّ النَّبِيُّ ﷺ، وضَرْبِ النَّبِيِّ ﷺ. قال: كان النَّبِيُّ ﷺ يضرِبُهم بذلك حدًّا، ولكنه كان يعمَلُ في ذلك برأيِه، ولم يكنْ حدًّا مُسمًّى، وهو حدٌّ. وقرَأ: {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} الآية.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ} “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayetinin tamamı hakkında: “Üç şeyle nesh edildi: “Mâide” suresindeki [ayetle], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in koyduğu had cezasıyla ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vurmasıyla” dedi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunun üzerine had olarak vuruyordu; ancak bu konuda kendi reyiyle amel ediyordu, adı konulmuş muayyen bir had değildi, oysa bir had cezasıydı. Ve {إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ} “İçki ve kumar ancak...” ayetini okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}.
Yüce Allah'ın: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözünün tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ذكرُه بذلك: ويسأَلُكَ يا محمدُ أصحابُك: أَىَّ شيءٍ ينفِقون من أموالِهم فيتصدَّقون به، فقل لهم يا محمدُ: أنفِقوا منها العفْوَ.
Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, ashabın sana: Mallarından neyi infak edip sadaka vereceklerini soruyorlar. Ey Muhammed, onlara de ki: Bunlardan ihtiyaç fazlasını infak edin.
واختلَفَ أهلُ التأويلِ في معنى: {الْعَفْوَ} فى هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناه الفضلُ.
Tevil ehli bu yerdeki {الْعَفْوَ} “el-Afv” kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: Bunun anlamı “ihtiyaç fazlası / artan maldır” demiştir.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حَدَّثَنَا عَمرُو بنُ عليٍّ الباهليُّ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن ابنِ أبى ليلي، عن الحكمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: {الْعَفْوَ}: ما فضَلَ عن أهلِكَ .
Bize Amr b. Ali el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İbn Ebî Leylâ'dan, [o] el-Hakem'den, [o] Mıksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: {الْعَفْوَ} “el-Afv”: Ailenden artan / fazla olandır .
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قُلِ الْعَفْوَ}. أى: الفضْلَ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] anlattı: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: el-Afv [ihtiyaçtan artanı verin]”. Yani: İhtiyaç fazlasını.
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ، قال: هو الفضلُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; [Katâde] dedi ki: O, ihtiyaç fazlası olandır .
حَدَّثَنِي يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ في قولِه: {الْعَفْوَ}. قال: الفضلَ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan O'nun: {الْعَفْوَ} “el-Afv” sözü hakkında haber verdi; [Atâ]: “İhtiyaç fazlası olandır” dedi .
حَدَّثَنَا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ، قال: {الْعَفْوَ}. يقولُ: الفضلَ .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; [es-Süddî]: {الْعَفْوَ} “el-Afv” [hakkında]: Fazlalık, demektedir .
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: كان القومُ يعملُون في كلِّ يومٍ بما فيه، فإن فضَلَ ذلك اليومَ فضلٌ عن العيالِ قدَّموه، ولا يتركُون عيالَهم جُوَّعًا ويتصدَّقون به على الناسِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında şöyle dedi: İnsanlar her gün o günün ihtiyacı kadar çalışırlardı; şayet o gün aileden bir fazlalık artarsa onu [infak için] öne sürerler, ailelerini aç bırakıp da onu insanlara sadaka olarak vermezlerdi.
حَدَّثَنَا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا يونسُ، عن الحسَنِ في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: هو الفضْلُ، فضْلُ المالِ .
Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasen'den O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; dedi ki: O fazlalıktır; malın fazlasıdır .
وقال آخرون: معنى ذلك: ما كان عَفْوًا لا يَبينُ على مَن أنفقَه أو تصَدَّق به.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Onu infak eden veya sadaka olarak veren kimseye yük olmayacak ve malında eksikliği göze çarpmayacak miktardır.
ذِكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حَدَّثَنِي عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ،
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı,
عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. يقولُ: ما لا يَتَبيَّنُ في أموالِكم .
Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Mallarınızda [eksikliği] belli olmayacak olandır .
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ جُريجٍ، عن طاوسٍ في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: اليسيرَ من كلِّ شيءٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Cüreyc'den, [o da] Tâvûs'tan Allah Celle ve Azze'nin: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [Tâvûs]: “Her şeyin azı/kolayı olandır” dedi .
وقال آخرون: معنى ذلك: الوسطُ من النَّفقةِ، ما لَمْ يكنْ إسرافًا ولا إقْتارًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: İnfakta orta yoldur; ne israf ne de cimrilik olandır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ بَزِيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. يقولُ: لا تُجْهِدْ مالَك حتى يَنْفَدَ للناسِ .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, [o da] el-Hasen'den O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [el-Hasen] şöyle demektedir: İnsanlar için [tüketip] bitinceye kadar malını tüketip helak etme .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: سألتُ عطاءً عن قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: العفوُ في النفقةِ ألا تُجْهِدَ مالَك حتى يَنْفَدَ فتسألَ الناسَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Atâ'ya O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözünü sordum; dedi ki: İnfakta afv; malını tüketip nihayet insanlardan dilenecek hale getirmemendir.
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: سألتُ عطاءً عن قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: العفوُ ما
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Atâ'ya O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözünü sordum; dedi ki: Afv, ...-dığı şeydir:
لَمْ يُسْرِفوا، ولم يَقْتُروا في الحَقِّ. قال: وقال مجاهدٌ: العفوُ صدقةٌ عن ظهْرِ غِنًى.
Hak hususunda ne israf ettikleri ne de cimrilik ettikleridir. Dedi ki: Mücâhid de şöyle demiştir: Afv, zenginlikten artan sadakadır.
حَدَّثَنَا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: هو ألا تُجْهِدَ مالَك.
Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasen'den O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [el-Hasen] dedi ki: O, malını tüketip kendini zor durumda bırakmamandır.
وقال آخَرون: معنى ذلك: {قُلِ الْعَفْوَ}: خُذْ منهم ما أتَوْك به مِن شيءٍ قليلًا أو كثيرًا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası şudur: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: İhtiyaç fazlasını”; az olsun çok olsun getirdikleri şeyi onlardan al.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال؛ ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. يقولُ: ما أتَوْك به مِن شيءٍ قليلٍ أو كثيرٍ، فاقْبَلْه منهم.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki; bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demektedir: Sana az ya da çok getirdikleri şeyi onlardan kabul et.
وقال آخَرون: معنى ذلك: ما طاب مِن أموالِكم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Mallarınızdan temiz/helal ve güzel olanıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: يقولُ: الطيبَ منه. يقولُ: أفضلُ مالِك وأطيبَه .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [er-Rebî'] şöyle demektedir: Ondan temiz ve iyi olanıdır. Şöyle demektedir: Malının en üstünü ve en temiz/helal olanıdır .
حُدِّثْتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ، قال: كان يقولُ: {الْعَفْوَ}: الفضلَ. يقولُ: أفضلَ مالِك.
Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] Katâde'den anlattı; [Katâde] şöyle diyordu: {الْعَفْوَ} “Afv”; fazlalıktır. Şöyle demektedir: Malının en faziletli/en üstün olanıdır.
وقال آخرون: معنى ذلك: الصدقةُ المفروضةُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, farz kılınan sadakadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن قيسِ بنِ سعدٍ -أو عيسى، عن قيسٍ- عن مجاهدٍ -شكَّ أبو عاصمٍ- قولَ اللهِ جلّ وعزّ: {قُلِ الْعَفْوَ}. قال: الصدقةَ المفروضةَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o] Kays b. Sa'd'dan -yahut Îsâ, Kays'tan- [o da] Mücâhid'den -Ebû Âsım şüphe etti- Allah Celle ve Azze'nin: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Farz kılınan sadakadır” dedi .
وأَوْلى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى العفوِ: الفضلُ مِن مالِ الرجلِ عن نفسِه وأهلِه في مُؤَنِهم وما لا بُدَّ لهم منه، وذلك هو الفضلُ الذى تظاهَرت به الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ بالإذنِ في الصدقةِ، وصدقتُه في وجوهِ البِرِّ.
Bu görüşler içinde gerçeğe en uygun olanı; afvın manasının, kişinin kendisinin ve ailesinin geçim masraflarından ve zaruri ihtiyaçlarından arta kalan malı olduğunu söyleyenin görüşüdür. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, sadaka vermeye izin hususunda ve onun hayır yollarında sadaka verilmesine dair birbirini destekleyen haberlerin geldiği fazlalıktır .
ذكرُ بعضِ الأخبارِ التى رُوِيت عن رسولِ اللهِ ﷺ بذلك
Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen haberlerden bazılarının zikri
حدَّثنا عليُّ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن ابنِ عَجْلانَ، عن المَقْبُرىِّ، عن أبى هريرةَ، قال: قال رجلٌ: يا رسولَ اللهِ، عندى دينارٌ. قال: "أَنْفِقْه على نفسِكَ". قال: عندى آخَرُ. قال: "أنفِقْه على أهلِك". قال: عندى آخَرُ. قال: "أنْفِقْه على ولدِك". قال: عندى آخَرُ. قال: "فأنت أَبْصَرُ".
Bize Ali b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, İbn Aclân'dan, [o] el-Makburî'den, [o da] Ebû Hureyre'den anlattı; dedi ki: Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü, yanımda bir dinar var” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onu kendi ihtiyacın için harca» buyurdu. [Adam]: “Yanımda bir başkası daha var” dedi. [Resûlullah]: «Onu ailen için harca» buyurdu. [Adam]: “Yanımda bir başkası daha var” dedi. [Resûlullah]: «Onu çocuğun için harca» buyurdu. [Adam]: “Yanımda bir başkası daha var” dedi. [Resûlullah]: «Artık sen [nereye harcayacağını] daha iyi bilirsin» buyurdu.
حدَّثنى محمدُ بنُ مَعْمَرٍ البَحْرانيُّ، قال: ثنا رَوْحُ بنُ عُبادةَ، قال: ثنا ابنُ جُرَيْجٍ، قال: أخبرَنى أبو الزُّبَيْرِ، أنه سمِع جابرَ بنَ عبدِ اللهِ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إِذا كان أحدُكم فقيرًا فَلْيَبْدَأْ بنفسِه، فإن كان له فضلٌ فَلْيَبْدَأْ معَ نفسِه بمَن يَعُولُ، ثم إن وجَد فضلًا بعدَ ذلك فَلْيَتَصَدَّقْ على غيرِهم" .
Bana Muhammed b. Ma'mer el-Bahrânî anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. Ubâde anlattı, dedi ki: Bize İbn Cüreyc anlattı, dedi ki: Bana Ebü'z-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işittiğini haber verdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Biriniz yoksul olduğunda önce kendisinden başlasın; eğer bir fazlalığı olursa kendisiyle birlikte bakmakla yükümlü olduğu kimselerden başlasın; sonra bundan sonra da bir fazlalık bulursa başkalarına sadaka versin” .
حدثنا عَمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بنِ عمرَ بنِ قتادةَ، عن محمودِ بنِ لَبِيدٍ، عن جابرِ بنِ عبدِ اللهِ، قال: أتَى رسولَ اللهِ ﷺ رجلٌ ببيضةٍ من ذهبٍ أَصابها في بعضِ المعادنِ، فقال: يا رسولَ اللهِ، خُذْ هذه منى صدقةً، فو اللهِ ما أصبحتُ أَمْلِكُ غيرَها. فأعْرَض عنه، فأتاه مِن ركنِه الأيمنِ، فقال له مثلَ ذلك، فأعْرَض عنه، ثم قال له مثلَ ذلك، فأعرَض عنه، ثم قال له مثلَ ذلك، فقال: "هاتِها". مُغْضَبًا، فأخَذها فحذَفه بها حذفةً لو أصابه شجَّه أو عقَره، ثم قال: "يَجِئُ أحَدُكم بمالِه كلِّه يَتَصَدَّقُ به ويَجْلِسُ يَتَكَفَّفُ الناسَ، إنما الصَّدقةُ عن ظَهْرِ غِنًى" .
Bize Amr b. Ali anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde'den, [o] Mahmûd b. Lebîd'den, [o da] Câbir b. Abdillâh'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam, madenlerin birinde bulduğu yumurta büyüklüğünde bir altın getirdi ve: “Ey Allah'ın Resûlü, bunu benden sadaka olarak al; Allah'a yemin olsun ki bundan başka sahip olduğum hiçbir şeyim yok” dedi. [Resûlullah] ondan yüz çevirdi. Adam onun sağ tarafından geldi ve ona aynı şeyi söyledi; [Resûlullah yine] ondan yüz çevirdi. Sonra ona aynı şeyi söyledi, [Resûlullah yine] yüz çevirdi. Sonra ona aynı şeyi söyledi; bunun üzerine [Resûlullah] öfkeli bir halde: “Getir onu!” dedi. Onu alıp adama öyle bir fırlattı ki şayet isabet etseydi başını yarar veya onu yaralardı. Sonra şöyle buyurdu: “Biriniz bütün malını getirip sadaka olarak veriyor, sonra da oturup insanlara el açıp dileniyor! Sadaka ancak zenginlikten arta kalandır” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن إبراهيمَ الهَجَرىِّ، قال: سمِعتُ أبا الأحوصِ يُحَدِّثُ عن عبدِ اللهِ، عن النبيِّ ﷺ أنه قال:
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, İbrâhîm el-Hecerî'den anlattı; dedi ki: Ebü'l-Ahvas'ı Abdullah'tan, [o da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyururken rivayet ettiğini işittim:
"ارْضَخْ مِن الفَضْلِ، وابْدَأْ بمَن تَعُولُ، ولا تُلامُ على كَفَافٍ" .
“Fazlalıktan az bir şey ver , bakmakla yükümlü olduklarından başla ve yetecek miktardan dolayı kınanmazsın” .
وما أشبهَ ذلك مِن الأخبارِ التى يطولُ باستقصاءِ ذكرِها الكتابُ.
Ve hepsini tek tek zikretmenin kitabı uzatacağı benzeri haberlerdir.
فإذا كان الذى أَذِن ﷺ لأمتِه الصدقةَ مِن أموالِهم الفضْلَ عن حاجةِ المتُصَدِّقِ، فالفضلُ من ذلك هو العفوُ مِن مالِ الرجلِ، إذ كان العفوُ في كلامِ العربِ في المالِ وفى كلِّ شيءٍ هو الزيادةُ والكثرةُ، ومن ذلك قولُه جل ثناؤُه: {حَتَّى عَفَوْا} [الأعراف: ٩٥]. بمعنى: زادُوا على ما كانوا عليه مِن العددِ وكثُروا. ومنه قولُ الشاعرِ :
[Sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ümmetine mallarından sadaka vermelerine izin verdiği miktar sadaka verenin ihtiyacından arta kalan fazlalık olunca, bundan artan fazlalık kişinin malındaki "afv"dır. Zira Arapların kelamında afv, malda ve her şeyde fazlalık ve çokluk demektir. Allah Celle Senâuhû'nun: {حَتَّى عَفَوْا} [el-A'râf: 95] “Nihayet çoğaldılar” sözü de bundandır; yani sayı bakımından bulundukları durumun üzerine çıktılar ve çoğaldılar demektir. Şairin şu sözü de bundandır :
ولكنَّا [يَعَضُّ السيفُ منا] … بأَسْوُقِ عَافِياتِ الشَّحْمِ كُومِ
Fakat bizde [kılıç dişler] … Yağları çoğalmış , hörgüçlü develerin bacaklarını.
يعنى به كثيراتِ الشحومِ. ومِن ذلك قيل للرجلِ: خُذْ ما عفا لك مِن فلانٍ. يُرادُ به: ما فضَل فصفا لك عن جُهْدِه بما لم يَجْهَدْه - كان بَيِّنًا أن الذى أذِن اللهُ به في قولِه: {قُلِ الْعَفْوَ} لعبادِه مِن النفقةِ، فأذِنهم بإنفاقِه إذا أرادوا إنفاقَه، هو الذى بيَّن لأمتِه رسولُ اللهِ ﷺ بقولِه: "خيرُ الصدقةِ ما أنفقتَ عن غِنًى". وآذَنَهم به.
Bununla yağı bol olanları kastetmektedir. Yine bundan dolayı kişiye: “Falancadan senin için afv olanı (zahmetsizce fazladan geleni) al” denilmiştir; bununla kastedilen: Onun zorlanmasına yol açmadan, gücünü tüketmeksizin senin için fazladan ve külfetsizce kalan şeydir. Durum böyle olunca açıktır ki, Allah'ın: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: İhtiyaç fazlasını” sözünde kullarına infaktan izin verdiği ve infak etmek istediklerinde harcamalarına müsaade ettiği şey; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine: “Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten (ihtiyaç fazlasından) harcadığındır” sözüyle açıkladığı ve kendilerine bildirdiği şeydir.
فإن قال لنا قائلٌ: وما تُنْكِرُ أن يكونَ ذلك العفوُ هو الصدقةَ المفروضةَ؟
Eğer bize birisi: “Bu afvın farz kılınan sadaka (zekât) olmasını neden kabul etmiyorsun?” derse,
قيل: أنكَزنا ذلك لقيامِ الحُجَّةِ على أن مَن حلَّت في مالِه الزكاةُ المفروضةُ،
Şöyle cevap verilir: Bunu kabul etmeyişimizin sebebi, malına farz olan zekât terettüp eden kimsenin,
فهلَك جميعُ مالِه إلَّا قَدْرَ الذى لزِم مالَه لأهلِ سُهمانِ الصدقةِ، أن عليه أن يُسَلِّمَه إليهم، إذا كان هلاكُ مالِه بعدَ تفريطِه في أداءِ الواجبِ كان لهم في مالِه إليهم، وذلك لا شكَّ أنه جُهدُه -إذا سلَّمه إليهم- لا عفوُه، وفى تسميةِ اللهِ جلّ ثناؤه ما علَّم عبادَه وجْهَ إنفاقِهم مِن أموالِهم عفوًا، ما يُبْطِلُ أن يكونَ مُسْتَحِقًّا اسمَ جُهْدٍ في حالةٍ. وإذا كان ذلك كذلك، فبَيِّنٌ فسادُ قولِ مَن زعَم أن معنى العفوِ هو ما أخرَجه ربُّ المالِ إلى إِمامِه فأعطاه، كائنًا ما كان مِن قليلِ مالِه وكثيرِه، وقولِ مَن زعَم أنه الصدقةُ المفروضةُ.
Eğer malının tamamı helak olsa da geriye sadece sadaka payı sahipleri için malına gereken miktar kalsa -şayet malının helak olması, malında onların hakkı olan vacibi ödemede kusur etmesinden sonra gerçekleşmişse- o miktarı onlara teslim etmesi gerekir. Şüphe yok ki onu onlara teslim ettiğinde bu, onun zorlanıp elinde avucunda kalan son gücü (cühdü) olur, fazlalığı (afvı) değil. Allah Celle Senâuhû'nun kullarına mallarından infak etme şeklini öğrettiği şeyi "afv" olarak isimlendirmesinde, hiçbir durumda "cühd" (zorlama/tükenme) ismini hak etmesini geçersiz kılan bir anlam vardır. Durum böyle olduğuna göre, afvın manasının mal sahibinin -az olsun çok olsun- malından imamına (yöneticisine) çıkarıp verdiği şey olduğunu iddia edenin görüşünün ve onun farz kılınan sadaka olduğunu iddia edenin görüşünün tutarsızlığı açıktır.
وكذلك أيضًا لا وجهَ لقولِ مَن يقولُ: إنَّ معناه: ما لم يَتَبيَّنْ في أموالِكم؛ لأن النبيَّ ﷺ لما قال له أبو لُبَابَةَ: إن مِن توبتى أن أَنْخَلِعَ إلى اللهِ ورسولِه مِن مالى صدقةً. قال النبيُّ ﷺ: "يَكْفِيكَ مِن ذلك الثلثُ" . وكذلك رُوِى عن كعبِ بنِ مالكٍ أن النبيَّ ﷺ قال له نحوًا مِن ذلك . والثلثُ لا شكَّ أنه بَيِّنٌ فقدُه مِن مالِ ذى المالِ. ولكنه عندى كما قال جلَّ ثناؤه: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} [الفرقان: ٦٧]. وكما قال جل ثناؤه لمحمد ﷺ: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} [الإسراء: ٢٩]. وذلك هو ما حدَّه ﷺ فيما دونَ ذلك على قدرِ المالِ واحتمالِه.
Aynı şekilde: “Bunun manası: Mallarınızda [eksikliği] belli olmayacak olandır” diyenin sözünün de tutar tarafı yoktur; zira Ebû Lübâbe Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Tövbemin bir gereği olarak malımdan sıyrılıp onu Allah ve Resûlü'ne sadaka olarak vermektir” dediğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bunun üçte biri sana yeter” buyurmuştur. Aynı şekilde Kâ'b b. Mâlik'ten de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine buna benzer bir şey söylediği rivayet edilmiştir . Mal sahibinin malından üçte birin eksilmesinin açıkça belli olacağında ise şüphe yoktur. Fakat bana göre bu, [Allah] Celle Senâuhû'nun: {وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا} [el-Furkân: 67] “Onlar harcadıklarında ne israf ederler ne de cimrilik; bu ikisi arasında dengeli bir yol tutarlar” buyurduğu gibidir. Ve [Allah] Celle Senâuhû'nun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} [el-İsrâ: 29] “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma; sonra kınanmış ve eli boş kalırsın” buyurduğu gibidir. Bu da [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in bundan daha azında, malın miktarına ve kaldırabilmesine göre belirlediği sınırdır.