Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 104. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثم اخْتَلف أهلُ العلمِ في هذه الآيةِ: هل هى منسوخةٌ أم ثابتةُ الحكمِ على

Sonra ilim ehli bu ayet hakkında; [acaba] o mensuh mudur (hükmü kaldırılmış mıdır), yoksa hükmü sabit midir...

العبادِ؟ فقال بعضُهم: هى منسوخةٌ، نسَختها الزكاةُ المفروضةُ.

kullar üzerinde neshedilmiş midir yoksa sabit midir? Bazıları şöyle demiştir: O neshedilmiştir; onu farz olan zekât neshetmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى عليُّ بن داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليِّ ابنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: كان هذا قبلَ أن تُفْرَضَ الصدقةُ .

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Bu, sadaka (zekât) farz kılınmadan önceydi” dedi .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}. قال: لم تُفْرَضْ فيه فريضةٌ معلومةٌ، ثم قال: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} [الأعراف: ١٩٩]. ثم نزَلت الفرائضُ بعدَ ذلك مُسَمَّاةً .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: “Onda belirlenmiş bir farz kılınmamıştı. Sonra: {خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ} [el-A'râf: 199] “Affı (kolay olanı) tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir” buyurdu. Bundan sonra da [miktarları] belirlenmiş farzlar indi” .

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ}: هذه نسَختها الزكاةُ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ} “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü hakkında anlattı; [es-Süddî]: “Bunu zekât neshetmiştir” [dedi] .

وقال آخرون: بل مُثْبتَةُ الحكمِ غيرُ منسوخةٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine hükmü sabittir, neshedilmemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن قيسِ بنِ سعدٍ -أو: عيسى، عن قيسٍ- عن مجاهدٍ -شكَّ أبو عاصمٍ-

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Kays b. Sa‘d'dan -yahut Îsâ, Kays'tan- [o da] Mücâhid'den -Ebû Âsım [burada] şüpheye düşmüştür- [rivayet etti]:

قال: قال: العفوُ الصدقةُ المفروضةُ .

Dedi ki: [Mücâhid] şöyle dedi: Afv, farz kılınan sadakadır .

والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قاله ابنُ عباسٍ على ما رواه عنه عطيةُ، مِن أن قولَه: {قُلِ الْعَفْوَ}. ليس بإيجابِ فرضٍ فُرِض مِن اللهِ حقًّا في مالِه، ولكنه إعلامٌ منه ما يُرْضِيه مِن النفقةِ ممَّا يُسْخِطُه، جوابًا منه لمَن سأَل نبيَّه محمدًا ﷺ عمَّا فيه له رضًا، فهو أدبٌ من اللهِ لجميعِ خلقِه على ما أدَّبهم به في الصدقةِ غيرِ المفروضاتِ، ثابتُ الحكمِ، غيرُ ناسخٍ لحكمٍ كان قبلَه بخلافِه، ولا منسوخٍ بحكمٍ حدَث بعدَه، فلا ينبغِى لذى وَرَعٍ ودِينٍ أن يَتَجاوَزَ في صدقاتِه التطوّعِ وهِباتِه وعطايا النفلِ وصدقتِه ما أدَّبهم به نبيُّه ﷺ بقولِه: "إذا كان عندَ أحدِكم فضلٌ فَلْيَبْدَأْ بنفسِه، ثم بأهلِه، ثم بولدِه". ثم يَسْلُكُ حينئذٍ في الفضلِ مسالكَه التِى تُرْضِى اللهَ ويُحِبُّها، وذلك هو القَوَامُ بينَ الإسرافِ والإقتارِ الذى ذكَره اللهُ ﷿ في كتابِه إن شاء اللهُ تعالى.

Bu hususta doğru olan söz, Atiyye'nin kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs'ın söylediğidir: O'nun: {قُلِ الْعَفْوَ} “De ki: İhtiyaç fazlasını” sözü, Allah tarafından kişinin malında farz kılınmış bir hakkın vacip kılınması değildir; aksine Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisinde Allah'ın rızası olan şeyi soran kimseye bir cevap olarak, infaktan O'nu neyin razı edeceğini ve neyin öfkelendireceğini O'nun bildirmesidir. Dolayısıyla bu, farz kılınanların dışındaki sadakalar konusunda Allah'ın bütün yaratılmışlarına verdiği bir edeptir; hükmü sabittir, kendisinden önceki zıt bir hükmü neshetmediği gibi kendisinden sonra ortaya çıkan bir hükümle de neshedilmemiştir. Takva ve din sahibi bir kimsenin nafile sadakalarında , hibelerinde, nafile bağışlarında ve sadakasında Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Birinizin yanında fazlalık olduğunda önce kendisinden başlasın, sonra ailesinden, sonra çocuğundan” sözüyle verdiği edebi aşmaması gerekir. Sonra da bu durumda arta kalan fazlalık hususunda Allah'ı razı edecek ve O'nun seveceği yollara yönelmelidir; işte bu, inşâallahu teâlâ Allah Azze ve Celle'nin kitabında zikrettiği israf ile cimrilik arasındaki dengedir.

ويقالُ لمَن زعَم أن ذلك منسوخٌ: ما الدلالةُ على نسخِه وقد أجْمَع الجميعُ لا خلافَ بينهم، على أن للرجلِ أن يُنْفِقَ مِن مالِه صدقةً وهبةً ووصيةً الثلثَ، فما الذى دلَّ على أن ذلك منسوخٌ؟ فإن زعَم أنه يعنى بقولِه: إنه منسوخٌ، أن إخراجَ العفوِ مِن المالِ غيرُ لازمٍ فرضًا، وأن فرضَ ذلك ساقطٌ بوجودِ الزكاةِ في المالِ. قيل له: وما الدليلُ على أن إخراجَ العفوِ كان فرضًا فأسقَطه فرضُ الزكاةِ، ولا دلالةَ في الآيةِ على أن ذلك كان فرضًا، إذ لم يكنْ أمرٌ مِن اللهِ عزَّ ذكرُه، بل فيها الدلالةُ

Bunun mensuh olduğunu iddia eden kimseye şöyle denilir: Aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın herkes, bir kimsenin malından sadaka, hibe ve vasiyet olarak üçte birini infak edebileceği hususunda icmâ etmişken, bunun mensuh olduğuna delalet eden şey nedir? Öyleyse bunun mensuh olduğunu gösteren delil nedir? Şayet o: «Bunun mensuh olduğunu» söylemekle, maldan ihtiyaç fazlasının çıkarılıp verilmesinin farz olarak gerekli olmadığını ve malda zekâtın bulunmasıyla bu farziyetin düştüğünü kastettiğini iddia ederse, kendisine şöyle denilir: Peki ihtiyaç fazlasını çıkarıp vermenin [daha önce] farz olduğuna ve bunu zekât farizasının düşürdüğüne dair delil nedir? Oysa ayette bunun farz olduğuna dair hiçbir delil yoktur; zira zikri yüce olan Allah'tan [bu yönde] bir emir gelmiş değildir; bilakis ayette...

على أنها جوابُ ما سأل عنه القومُ على وجهِ التعرُّفِ لِمَا فيه للهِ الرضا مِن الصدقاتِ، ولا سبيلَ لمُدَّعى ذلك إلى دلالةٍ تُوجِبُ صحَّة ما ادَّعَى.

sadakalardan Allah'ın rızasına vesile olan şeyleri öğrenmek amacıyla topluluğun sorduğu soruya bir cevap olduğuna delalet vardır. Bunu iddia edenin, iddia ettiği şeyin sıhhatini gerektirecek bir delile ulaşma imkânı da yoktur.

وأمَّا القرَأةُ فإنهم اخْتَلفوا في قراءةِ {الْعَفْوَ}، فقرَأته عامَّةُ قرَأةِ الحجازِ وقرَأةِ الحَرَميْنِ وعُظْمُ قرَأةِ الكوفيِّين: {قُلِ الْعَفْوَ}. نصبًا. وقرَأه بعضُ قرَأةِ البصريِّين: (قُلِ العَفْوُ). رفعًا . فمَن قرَأه نصبًا جعَل {مَاذَا} حرفًا واحدًا، ونصَبه بقولِه: {يُنْفِقُونَ}. على ما قد بيَّنتُ قبلُ، ثم نصَب {الْعَفْوَ} على ذلك، فيكونُ معنَى الكلامِ حينئذٍ: ويَسْأَلونك أىَّ شيءٍ يُنْفِقون؟

Kurrâya gelince; onlar {الْعَفْوَ} kelimesinin kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Hicaz kurrâsının geneli, Haremeyn kurrâsı ve Kûfelilerin ekseriyeti bunu mansub olarak: {قُلِ الْعَفْوَ} şeklinde okumuşlardır. Basralı kurrânın bazıları ise merfû olarak: (قُلِ العَفْوُ) şeklinde okumuşlardır . Mansub okuyan kimse {مَاذَا} kelimesini tek bir kelime kabul etmiş ve daha önce açıkladığım üzere onu: {يُنْفِقُونَ} fiiliyle nasbetmiştir; ardından {الْعَفْوَ} kelimesini de buna göre nasbetmiştir. Bu durumda sözün manası şöyle olur: “Ve sana neyi infak edeceklerini soruyorlar.”

ومَن قرَأه رفعًا جعَل "ما" مِن صلةِ "ذا"، ورفَعوا "العفو"، فيكونُ معنى الكلام حينئذٍ: ما الذى ينفقون؟ قل: الذى ينفقون العفوُ.

Merfû okuyanlar ise “mâ”yı “zâ”nın sılasından kılmışlar ve “el-afvu” kelimesini ref etmişlerdir. Bu durumda sözün manası şöyle olur: “İnfak ettikleri şey nedir? De ki: İnfak ettikleri şey, ihtiyaç fazlasıdır.”

ولو نَصَبَ "العفو"، ثم جَعَلَ "ماذا" حرفين بمعنَى: يسألونك ماذا يُنفِقون؟ قل: يُنفِقون العفوَ. ورفَع الذين جعلوا "ماذا" حرفًا واحدًا بمعنى: ما ينفقون؟ قل: الذى ينفِقون -خبرًا- كان صوابًا صحيحًا في العربيةِ.

Şayet “el-afve” kelimesini nasbedip ardından “mâzâ”yı iki kelime kılarak “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar, de ki: İhtiyaç fazlasını infak ederler” manasında alsaydı; “mâzâ”yı tek kelime kılanlar da haber olarak “Ne infak ediyorlar? De ki: İnfak ettikleri şeydir” manasında ref etselerdi, bu da Arap dili açısından doğru ve sahih olurdu.

وبأىِّ القراءتينِ قُرِئ ذلك فهو عندى صوابٌ، لتقارُبِ معنييهما، معَ استفاضةِ القراءةِ بكلِّ واحدةٍ منهما، غيرَ أن أعجبَ القراءتين إليَّ -وإن كان الأمرُ كذلك- قراءةُ مَن قرَأه بالنصبِ، لأن مَن قرَأ به مِن القرأةِ أكثرُ، وهو أعرفُ وأشهرُ.

Bu iki kıraatten hangisiyle okunursa okunsun bana göre doğrudur; çünkü her iki kıraatin de meşhur ve yaygın olmasıyla birlikte manaları birbirine yakındır. Ancak durum böyle olmakla birlikte bana en sevimli gelen kıraat mansub okuyanın kıraatidir; zira kurrâdan bununla okuyanlar daha çoktur, ayrıca bu kıraat daha iyi bilinir ve daha meşhurdur.

القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}.

Allah Azze Zikruhû'nun: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böylece açıklar: (219) Dünya ve ahiret hakkında” sözünün teviline dair açıklama:

يعنى بقولِه عزَّ ذكرُه: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ}: هكذا يُبَيِّنُ.

Allah Azze Zikruhû {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ} “Allah size ayetleri böylece açıklar” sözüyle; "İşte böyle açıklar" [demek] istemektedir.

أى: كما بيَّنتُ لكم أعلامى وحُجَجى -وهى آياتُه في هذه السورة- وعرَّفتُكم فيها ما فيه خلاصُكم مِن عقابِى، وبيَّنتُ لكم حُدودِى وفَرائِضى، ونبَّهتُكم فيها على الأدلَّةِ على وَحْدانيَّتى، ثم على حُجَجِ رسولى إليكم، فأرْشَدتُكم إلى ظهورِ الهُدَى، فكذلك أُبَيِّنُ لكم في سائرِ كتابى الذى أنْزَلتُه على نبيِّى محمدٍ ﷺ آياتى وحُجَجى، وأُوضِّحُها لكم؛ لِتَتَفَكَّروا في وعْدِى ووعيدى، وثوابى وعِقابى، فتُجاوِزوا طاعتى التى تَنالون بها ثوابى في الدارِ الآخرةِ، والفوزَ بنعيمِ الأبدِ على القليلِ مِن اللذاتِ، واليسيرِ مِن الشهواتِ، بركوبِ معصيتى في الدنيا الفانيةِ، التى مَن ركِبها كان مَعَادُه إلىَّ، ومصيرُه إلى ما لا قِبَلَ له به مِن عقابى وعذابى.

Yani: Size nişanelerimi ve hüccetlerimi -ki bunlar O'nun bu suredeki ayetleridir- açıkladığım , onda sizi azabımdan kurtaracak hususları bildirdiğim, sınır ve farzlarımı beyan ettiğim ve orada birliğimin delillerine, ardından elçimin size olan hüccetlerine dikkatinizi çekip sizi apaçık hidayete sevk ettiğim gibi; aynı şekilde Peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğim Kitabımın diğer kısımlarında da ayetlerimi ve hüccetlerimi size açıklar ve beyan ederim; ta ki vaadimi ve tehdidimi, mükâfatımı ve cezamı düşünesiniz; böylece ahiret yurdunda mükâfatıma ve ebedî nimetle kurtuluşa ereceğiniz itaatimi, fanî dünyada işleyenin dönüşü Bana olan, varacağı yer ise katlanamayacağı ceza ve azabım olan isyanıma girişmek suretiyle elde edilecek azıcık lezzetlere ve önemsiz şehvetlere tercih edip aşasınız .

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنا علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} قال: يعنى في زوالِ الدنيا وفنائِها، وإقبالِ الآخرةِ وبقائِها .

Bize Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böylece açıklar: (219) Dünya ve ahiret hakkında” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Dünyanın zail olup yok olmasını, ahiretin ise gelmesini ve ebedî kalmasını [düşünesiniz diye] demektir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. قال: يقولُ: لعلَّكم تَتَفَكَّرون في الدنيا والآخرةِ، فتعرِفون فضلَ الآخرةِ على الدنيا.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Düşünesiniz diye: (219) Dünya ve ahiret hakkında” sözü hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz de ahiretin dünyaya olan üstünlüğünü bilesiniz (anlayasınız).

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال قولَه: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}. قال: أمَّا الدنيا فتَعْلَمون أنها دارُ بلاءٍ ثم فناءٍ، والآخرةُ دارُ جزاءٍ ثم بقاءٍ، فتَتَفَكَّرون، فتعملون للباقيةِ منهما . قال: وسمِعتُ أبا عاصمٍ يَذْكُرُ نحوَ هذا أيضًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böylece açıklar: (219) Dünya ve ahiret hakkında” sözü hakkında anlattı; [İbn Cüreyc] dedi ki: Dünyaya gelince, onun bir imtihan ve ardından yok oluş yurdu olduğunu, ahiretin ise karşılık ve ardından ebedîlik yurdu olduğunu bilirsiniz; böylece düşünür ve bu ikisinden baki olanı için amel edersiniz . Dedi ki: Ebû Âsım'ın da buna benzer bir şey zikrettiğini işittim.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ}: وإنه مَن تفكَّر فيهما عرَف فضلَ إحداهما على الأخرى، وعرَف أن الدنيا دارُ بلاءٍ، ثم دارُ فناءٍ، وأن الآخرةَ دارُ جزاءٍ، ثم دارُ بقاءٍ، فكونوا ممن يَصْرِمُ حاجةَ الدنيا لحاجةِ الآخرةِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böylece açıklar: (219) Dünya ve ahiret hakkında” sözü hakkında anlattı: [Katâde dedi ki:] Kim bu ikisi hakkında düşünürse, birinin diğerine olan üstünlüğünü anlar; dünyanın bir imtihan yurdu, sonra da bir yok oluş yurdu olduğunu, ahiretin ise bir karşılık yurdu, sonra da bir ebedîlik yurdu olduğunu bilir. O hâlde ahiretin ihtiyacı için dünyanın ihtiyacını kesip atanlardan olun .

القولُ في تأويلِ قولِه عز ذكرُه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}.

Zikri yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir.”

اخْتَلف أهلُ التأويلِ فيما نزَلت هذه الآيةُ، فقال بعضُهم: نزَلت .

Tevil ehli bu ayetin ne hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları dedi ki: [Şunun hakkında] indi .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن إسرائيلَ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} [الأنعام: ١٥٢، الإسراء: ٣٤]. عزَلوا أموالَ اليتامى، فذكَروا ذلك

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İsrâîl'den, [o] Atâ b. es-Sâib'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini anlattı: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” [ayeti] indiğinde yetimlerin mallarını ayırdılar ve bunu

لرسولِ اللهِ ﷺ، فنزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} فخالَطوهم .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettiler; bunun üzerine: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” ayeti indi; [bunun üzerine] onlarla bir arada yaşadılar .

حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} و: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} [النساء: ١٠]. انطَلق مَن كان عنده يتيمٌ فعزَل طعامَه مِن طعامِه، وشرابَه مِن شرابِه، فجعَل يَفْضُلُ الشئُ مِن طعامِه، فيُحْبَسُ له حتى يَأْكُلَه أو يَفْسُدَ، فاشتدَّ ذلك عليهم، فذكَروا ذلك لرسولِ اللهِ ﷺ، فأنْزَل اللهُ ﷿: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} فخلَطوا طعامهم بطعامِهم، وشرابَهم بشرابِهم .

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ve {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir” [en-Nisâ: 10] ayetleri indiğinde, yanında yetim bulunan kimse gidip onun yemeğini kendi yemeğinden, içeceğini kendi içeceğinden ayırdı. Yetimin yemeğinden bir şey artar, o yiyinceye ya da bozuluncaya kadar onun için bekletilirdi. Bu durum onlara ağır geldi ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettiler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayetini indirdi; böylece yemeklerini yetimlerin yemekleriyle, içeceklerini de onların içecekleriyle karıştırdılar .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: [كان يُصنَعُ] لليتيمِ طعامٌ فيَفْضُلُ منه الشئُ، فيَتْرُكُونه حتى يَفْسُدَ، فأنزَل اللهُ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Amr'dan, [o] Atâ'dan, [o da] Saîd'den anlattı; [Saîd] dedi ki: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” [ayeti] indiğinde; [Saîd] dedi ki: Yetim için bir yemek yapılırdı, ondan bir miktar artar ve bozuluncaya kadar onu [öylece] bırakırlardı. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” [ayetini] indirdi.

حدَّثنا يحيى بنُ داودَ الواسطىُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن ابنِ أبى ليلَى، عن الحكمِ، قال: سُئِل عبدُ الرحمنِ بنُ أبى ليلى عن مالِ اليتيمِ، فقال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} اجْتُنِبتْ مُخَالطتُهم، واتَّقَوْا كلَّ شيءٍ، حتى اتَّقَوا المَاءَ، فلمَّا نزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. قال: فخالَطوهم.

Bize Yahyâ b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, İbn Ebî Leylâ'dan, [o da] el-Hakem'den anlattı; dedi ki: Abdurrahman b. Ebî Leylâ'ya yetimin malı hakkında soruldu, o da şöyle dedi: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ayeti indiğinde onlarla bir arada bulunmaktan kaçındılar ve her şeyden sakındılar, hatta sudan bile sakındılar. Ne zaman ki: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti indi, [Hakem] dedi ki: Artık onlarla bir arada yaşadılar.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} الآية كلّها. قال: كان اللهُ أنْزَل قبلَ ذلك في سورةِ "بنى إسرائيلَ": {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} فكبُرت عليهم، فكانوا لا يُخَالِطونهم في مَأْكَلٍ ولا في غيرِه، فاشتدَّ ذلك عليهم، فأنْزَل اللهُ الرُّخصةَ، فقال: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: ayetin tamamı olan {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri soruyorlar” sözü hakkında anlattı; [Katâde] dedi ki: Allah bundan önce "Benî İsrâîl" [el-İsrâ] suresinde: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ayetini indirmişti. Bu onlara ağır geldi; ne yiyecekte ne de başka bir şeyde onlarla bir araya gelmiyorlardı. Bu durum onlara çok güç gelince Allah ruhsat indirip: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” buyurdu.

حدّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، قال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} اعْتَزل الناسُ اليتامى فلم يُخالِطوهم في مَأْكَلٍ ولا مَشْرَبٍ ولا مالٍ. قال: فشقَّ ذلك على الناسِ، فسألُوا رسولَ اللهِ ﷺ، فأنْزَل اللهُ ﷿: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; [Katâde] dedi ki: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” ayeti indiğinde insanlar yetimlerden uzaklaştılar; ne yiyecekte, ne içecekte, ne de malda onlarla bir araya gelmediler. Dedi ki: Bu durum insanlara çok zor geldi, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Azîz ve Celîl olan Allah da: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayetini indirdi.

حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} الآية. قال: فذكِر لنا -واللهُ أعلمُ- أنه أنْزَل في بنى إسرائيلَ: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} فكبُرت عليهم، فكانوا لا يُخالِطونهم في طعامٍ ولا

Bana Ammâr'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den O'nun: ayetin tamamı olan {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” sözü hakkında [şöyle] dediğini anlattı: Bize -doğrusunu en iyi Allah bilir ya- [Allah'ın], Benî İsrâîl [el-İsrâ] suresinde: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Yetimin malına, ergenlik çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” [ayetini] indirdiği, bu durumun onlara ağır geldiği, bu yüzden yemekte ve

شرابٍ ولا غيرِ ذلك، فاشتدَّ ذلك عليهم، فأنزَل اللهُ الرخصةَ فقال: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. يقولُ: مخالطتُهم في ركوبِ الدابَّةِ، وشُربِ اللبنِ، وخدمةِ الخادمِ. يقولُ للولىِّ الذى يَلى أمرَهم: فلا بأسَ عليه أن يَرْكَبَ الدابَّةَ، أو يَشْرَبَ اللبنَ، أو يَخْدُمَه الخادمُ.

içecekte ne de başka bir şeyde onlarla bir araya gelmiyorlardı. Bu durum onlara güç gelince Allah ruhsat indirip: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” buyurdu. Şöyle demektedir: Onlarla bir arada olmak; bineğe binmekte, süt içmekte ve hizmetçinin hizmetindedir. Onların işini üstlenen vasiye şöyle demektedir: Bineğe binmesinde, sütü içmesinde veya hizmetçinin ona hizmet etmesinde bir beis yoktur.

وقال آخَرون في ذلك بما حدَّثنى عَمرُو بنُ علىٍّ، قال: ثنا عمرانُ بنُ عُيَيْنَةَ، قال: ثنا عطاءُ بنُ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} الآية. قال: كان يكونُ في حِجْرِ الرجلِ اليتيمُ، فيَعْزِلُ طعامَه وشرابَه وآنيتَه، فشقَّ ذلك على المسلمين، فأنزَل اللهُ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} فأحلَّ خلطَهم .

Başkaları ise bu hususta bana Amr b. Ali'nin anlattığı şu rivayeti söylediler; dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize Atâ b. es-Sâib, Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: ayetin tamamı olan {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler karınlarına ancak [ateş yerler]” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Kişinin himayesinde yetim bulunurdu da onun yemeğini, içeceğini ve kaplarını ayırırdı. Bu durum Müslümanlara zor geldi. Bunun üzerine Allah: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” ayetini indirdi ve onlarla bir arada bulunmayı helal kıldı .

حدَّثنى أبو السائبِ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، قال: ثنا أشعثُ، عن الشَّعْبىِّ، قال: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا}. قال: فاجْتَنب الناسُ الأيتامَ، فجعَل الرجلُ يَعْزِلُ طعامَه مِن طعامِه، ومالَه مِن مالِه، وشرابَه مِن شرابِه. قال: فاشتدَّ ذلك على الناسِ، فنزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} قال الشَّعْبىُّ: فمَن خالَط يتيمًا فَلْيتَوَسَّعْ عليه، ومَن خالَطَه لِيَأْكُلَ مِن مالِه فلا يَفْعَلْ .

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs anlattı, dedi ki: Bize Eş'as, eş-Şa'bî'den anlattı; dedi ki: Şu {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir” ayeti indiğinde; dedi ki: İnsanlar yetimlerden uzak durdular. Kişi onun yemeğini kendi yemeğinden, malını kendi malından, içeceğini kendi içeceğinden ayırmaya başladı. Dedi ki: Bu durum insanlara güç geldi, bunun üzerine: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” ayeti indi. eş-Şa'bî dedi ki: Kim bir yetimle bir arada yaşarsa ona karşı cömert davransın; kim de onun malından yemek için onunla bir arada olursa bunu yapmasın .

حدَّثنى علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da]

ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ}: وذلك أن اللهَ لمَّا أنْزَل: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} كرِه المسلمون أن يَضُمُّوا اليتامى، وتحرَّجوا أن يُخالِطوهم في شيءٍ، فسألوا رسولَ اللهِ ﷺ، فأنْزَل اللهُ: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}.

İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır” sözü hakkında anlattı: Bu şundandır ki, Allah: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا} “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar ve alevli bir ateşe gireceklerdir” ayetini indirince, Müslümanlar yetimleri yanlarına almaktan hoşlanmadılar ve herhangi bir şeyde onlarla bir arada bulunmaktan çekindiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular, Allah da: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayetini indirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: سألتُ عطاءَ بنَ أبى رَبَاحٍ عن قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. قال: لمَّا نزَلت سورةُ "النساءِ" عزَل الناسُ طعامَهم فلم يُخالِطوهم. قال: ثم جاءوا إلى النبىِّ ﷺ فقالوا: إنَّا يَشُقُّ علينا أن نَعْزِلَ طعامَ اليتامى وهم يأكُلون معَنا. فنزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh'a O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” sözünü sordum. Dedi ki: "en-Nisâ" suresi indiğinde insanlar yemeklerini ayırdılar ve onlarla bir arada bulunmadılar. Dedi ki: Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip dediler ki: Bizimle birlikte yedikleri hâlde yetimlerin yemeğini ayırmak bize güç geliyor. Bunun üzerine: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti indi.

قال ابنُ جُرَيْجٍ: وقال مجاهدٌ: عزَلوا طعامَهم عن طعامِهم، وألبانَهم عن ألبانِهم، وأُدْمَهم عن أُدْمِهم، فشقَّ ذلك عليهم، فنزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. قال: مخالطةُ اليتيمِ في المراعِى والأُدْمِ.

İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de şöyle dedi: Yemeklerini onların yemeğinden, sütlerini onların sütünden, katıklarını onların katığından ayırdılar; bu durum onlara güç geldi ve bunun üzerine: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti indi. Dedi ki: Yetimle bir arada bulunmak; meralarda ve katıktadır.

قال ابنُ جُرَيْجٍ: وقال ابنُ عباسٍ: الألبانِ وخدمةِ الخادمِ وركوبِ الدابَّةِ. قال ابنُ جُرَيْجٍ: وفى المساكنِ. قال: والمساكنُ يومئذٍ عزيزةٌ.

İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da şöyle dedi: Sütlerde, hizmetçinin hizmetinde ve bineğe binmektedir. İbn Cüreyc dedi ki: Ve meskenlerdedir. Dedi ki: O günlerde meskenler kıttı.

حدَّثنا محمدُ بنُ سِنانٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ الحسنِ الأَشْقَرُ، قال: أخبَرَنا أبو كُدَيْنةَ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لمَّا نزَلت: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} و: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا}. قال: اجْتَنَب الناسُ مالَ اليتيمِ وطعامَه، حتى كان يَفْسُدُ إن كان لحمًا أو

Bize Muhammed b. Sinân anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. el-Hasan el-Eşkar anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Atâ'dan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Rüşdüne erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel olan [tutum] dışında yaklaşmayın” ve {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا} “Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” [ayetleri] indiğinde insanlar yetimin malından ve yiyeceğinden uzak durdular; öyle ki et veya

غيرَه، فشقَّ ذلك على الناسِ، فشكَوا ذلك إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فأنزلَ اللهُ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} .

başka bir şey olsa bozuluyordu. Bu durum insanlara güç geldi, bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ettiler; bunun üzerine Allah: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır” ayetini indirdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن قيسِ بنِ سعدٍ، [أو عيسى، عن قيسِ بنِ سعدٍ] -شكَّ أبو عاصمٍ- عن مجاهدٍ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. قال: مخالطةُ اليتيمِ في الرعىِ والأدْمِ .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o] Kays b. Sa'd'dan, [yahut Îsâ, Kays b. Sa'd'dan] -Ebû Âsım şüphe etti-, [o da] Mücâhid'den: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Yetimle bir arada bulunmak otlatmada ve katıktadır .

وقال آخَرون: بل كان اتِّقاءُ مالِ اليتيم واجتنابُه مِن أخلاقِ العربِ، فاستَفْتَوْا في ذلك لمشقَّتِه عليهم، فأُفْتُوا بما بيَّنه اللهُ في كتابِه.

Başkaları ise dedi ki: Bilakis yetimin malından sakınmak ve ondan uzak durmak Arapların ahlakındandı. Bu durum kendilerine meşakkat verdiği için bu hususta fetva istediler; Allah'ın Kitabında açıkladığı şekilde kendilerine fetva verildi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ}. قال: كانت العربُ يُشَدِّدون في اليتيمِ حتى لا يَأْكُلوا معَه في قَصْعَةٍ واحدةٍ، ولا يَرْكبوا له بعيرًا، ولا يَسْتَخْدِموا له خادمًا، فجاءوا إلى النبىِّ ﷺ فسألوه عنه، فقال: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} يُصْلِحُ له مالَه وأمرَه له خيرٌ، وإن يُخَالِطْه فيَأْكُلْ معَه ويُطْعِمْه، ويَرْكَبْ راحلتَه ويَحْمِلْه، ويَسْتَخْدِمْ خادمَه ويَخْدُمْه، فهو أجودُ: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ}.

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” [ayeti hakkında] anlattı; [es-Süddî] dedi ki: Araplar yetim konusunda [o kadar] katı davranırlardı ki, onunla bir çanaktan yemezler, onun devesine binmezler ve onun hizmetçisini çalıştırmazlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu sordular; O da şöyle buyurdu: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır”; onun malını ve işini ıslah etmesi onun için hayırlıdır. Şayet onunla bir arada yaşar; onunla yer ve ona yedirirse, onun biniti üzerine biner ve onu taşırsa, onun hizmetçisini çalıştırır ve ona da hizmet ederse bu daha güzeldir: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir”.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [o da]

أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} إلى: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}: وإن الناسَ كانوا إذا كان في حِجْرِ أحدِهم اليتيمُ جعَل طعامَه على ناحيةٍ، ولبنَه على ناحيةٍ، مخافةَ الوِزرِ، وإنه أصاب المؤمنين الجَهْدُ، فلم يكنْ عندَهم ما يَجْعَلون خَدَمًا لليتامى، فقال اللهُ: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} إلى آخرِ الآيةِ.

babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ} “Sana yetimleri soruyorlar. De ki: Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır” [kısmından] {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir” [kısmına kadar olan] sözü hakkında anlattı: İnsanlar, birinin yanında bir yetim olduğunda günah korkusuyla onun yemeğini bir tarafa, sütünü bir tarafa koyardı. Müminlere bir darlık isabet etmişti ve yanlarında yetimlere hizmetçi tutacak güçleri yoktu. Bunun üzerine Allah: {قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ} “De ki: Onları ıslah etmek hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşarsanız...” ayetin sonuna kadar indirdi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخبَرَنا عُبَيْدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى}: كانوا في الجاهليةِ يُعَظِّمون شأنَ اليتيمِ، فلا يَمَسُّون مِن أموالِهم شيئًا، ولا يَرْكَبون لهم دابَّةً، ولا يَطْعَمون لهم طعامًا، فأصابهم في الإسلامِ جَهْدٌ شديدٌ، حتى احتاجوا إلى أموالِ اليتامى، فسألوا نبىَّ اللهِ ﷺ عن شأنِ اليتامى، وعن مُخالطتِهم، فأنْزَل اللهُ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} يعنى بالمخالطةِ ركوبَ الدابَّةِ، وخدمةَ الخادمِ، وشربَ اللبنِ.

Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى} “Sana yetimleri soruyorlar” sözü hakkında şöyle derken işittim: Cahiliye döneminde yetimin durumunu büyük [bir vebal] sayarlar , onların mallarından hiçbir şeye dokunmazlar, bineklerine binmezler ve yemeklerinden yemezlerdi. İslâm'da onlara şiddetli bir darlık isabet etti, öyle ki yetimlerin mallarına ihtiyaç duydular. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetimlerin durumunu ve onlarla bir arada yaşamayı sordular; Allah da: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” ayetini indirdi; bir arada yaşamaktan maksat bineğe binmek, hizmetçinin hizmet etmesi ve sütü içmektir.

فتأويلُ الآيةِ إذن: ويَسْألُك يا محمدُ أصحابُك عن مالِ اليتامى، وخَلْطِهم أموالَهم به في النفقةِ والمُطَاعَمةِ والمُشَارَبةِ والمُسَاكنةِ والخِدمةِ، فقل لهم: تَفَضُّلُكم عليهم -بإصلاحِكم أموالَهم مِن غيرِ مَرْزِئَةِ شيءٍ مِن أموالِهم، وغيرِ أخْذِ عِوَضٍ مِن أموالِهم على إصلاحِكم ذلك لهم- خيرٌ لكم عندَ اللهِ، وأعظمُ لكم أجرًا؛ لما لكم في ذلك مِن الأجرِ والثوابِ، وخيرٌ لهم في أموالِهم في عاجلِ دنياهم؛ لِما في ذلك مِن توفُّرِ أموالِهم عليهم، وإن تُخالِطوهم فتُشارِكوهم بأموالِكم أموالَهم في

O hâlde ayetin tevili şudur: [Ey Muhammed!] Ashabın sana yetimlerin mallarını ve harcama, yeme, içme, barınma ve hizmet [konularında] kendi mallarını onların mallarına katmayı soruyorlar. Onlara de ki: Onların mallarından hiçbir şeyi eksiltmeksizin ve onlara yaptığınız bu ıslah karşılığında mallarından bir karşılık almaksızın mallarını ıslah etmek suretiyle onlara lütufta bulunmanız, Allah katında sizin için daha hayırlı ve ecir bakımından daha büyüktür. Çünkü bunda sizin için mükâfat ve sevap vardır. [Bu durum,] mallarının kendilerine eksiksiz kalması sebebiyle onların peşin dünyalarındaki malları açısından da daha hayırlıdır. Şayet onlarla bir arada yaşar da mallarınızla onların mallarına...

نفقاتِكم ومطاعمِكم ومشاربِكم ومساكِنكم، فتَضُمُّوا مِن أموالِهم عِوَضًا مِن قيامِكم بأمورِهم وأسبابِهم وإصلاحِ أموالِهم، فهم إخوانُكم، والإخوانُ يُعِينُ بعضُهم بعضًا، ويَكْنُفُ بعضُهم بعضًا؛ فذو المالِ يُعِينُ ذا الفاقَةِ، وذو القُوَّةِ في الجسمِ يُعِينُ ذا الضعفِ.

onların işlerini, durumlarını yürütmeniz ve mallarını ıslah etmeniz karşılığında onların mallarından [hakkınız olan] bir bedel alırsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir; kardeşler ise birbirlerine yardım eder ve birbirlerini koruyup gözetirler. Mal sahibi olan ihtiyaç sahibine yardım eder, bedenen güçlü olan ise zayıf olana yardım eder.

يقولُ تعالى ذكرُه: فأنتم أيُّها المؤمنون وأيتامُكم كذلك إن خالَطْتُموهم بأموالِكم، فخَلَطتُم طعامَكم بطعامِهم، وشرابَكم بشرابِهم وسائرَ أموالِكم بأموالِهم، فأصَبتُم مِن أموالِهم فضلَ مَرْفِقٍ بما كان منكم مِن قيامِكم بأموالِهم ووَلائِهم، ومعاناةِ أسبابِهم على النظرِ منكم لهم نظرَ الأخِ الشفيقِ لأخيهِ العاملِ فيما بينَه وبينَه بما أوْجَب اللهُ عليه وألزمَه، فذلك لكم حلالٌ؛ لأنكم إخوانٌ بعضُكم لبعضٍ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey müminler! Şayet sizler yetimlerinizle mallarınız hususunda bir arada yaşar; yemeğinizi onların yemeğine, içeceğinizi onların içeceğine ve diğer mallarınızı onların mallarına katar, mallarını idare etmeniz, velayetlerini üstlenmeniz ve işleriyle ilgilenmeniz sebebiyle -şefkatli bir kardeşin kardeşine bakışı gibi ve Allah'ın üzerinize farz kılıp yüklediği hükümlere uygun olarak onlar lehine gösterdiğiniz özenle- onların mallarından makul bir menfaat elde ederseniz bu sizin için helaldir; çünkü sizler birbirinizin kardeşlerisiniz.

كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ}. قال: قد يُخالِطُ الرجلُ أخاه.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” [ayeti hakkında] dedi ki: Kişi kardeşiyle bir arada yaşayabilir.

حدَّثنى أحمدُ بنُ حازم، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبى مسكينٍ، عن إبراهيمَ، قال: إنى لأَكْرَهُ أن يكونَ مالُ اليتيمِ كالعُرَّةِ .

Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Miskîn'den, [o da] İbrâhîm'den anlattı; dedi ki: Yetimin malının uyuz deve [gibi dışlanmış] olmasından kesinlikle hoşlanmam.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن هشامٍ الدَّسْتُوَائىِّ، عن حمَّادٍ، عن إبراهيمَ، عن عائشةَ، قالت: إنى لأَكْرَهُ أن يكونَ مالُ اليتيمِ عندى عُرَّةً حتى أَخْلِطَ طعامَه بطعامى وشرابَه بشرابى.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Hişâm ed-Destevâî'den, [o] Hammâd'dan, [o] İbrâhîm'den, [o da] Âişe'den [radıyallâhu anhâ] anlattı; [Âişe] dedi ki: Yetimin yemeğini yemeğime, içeceğini de içeceğime karıştırıncaya kadar, malının yanımda uyuz deve [gibi dışlanmış/kirli] kalmasından kesinlikle hoşlanmam.

فإن قال لنا قائلٌ: وكيفَ قال: {فَإِخْوَانُكُمْ} فرفَع الإخوانَ، وقال في موضعٍ آخرَ: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} [البقرة: ٢٣٩]؟ قيل: لافتراقِ معنييْهما، وذلك أن أيتامَ المؤمنين إخوانُ المؤمنين، خالَطَهم المؤمنون بأموالِهم أو لم يُخالِطوهم. فمعنى الكلامِ: وإن تُخالِطوهم فهم إخوانُكم، و"الإخوانُ" مرفوعون بالمعنى المتروكِ ذكرُه وهو "هم" لدلالةِ الكلامِ عليه، وأنه لم يُرِدْ بالإخوانِ الخبرَ عنهم أنهم كانوا إخوانًا مِن أجلِ مخالطةِ وُلاتِهم إيَّاهم، ولو كان ذلك المرادَ لكانت القراءةُ نصبًا، وكان معناه حينئذٍ: وإن تُخالِطوهم فخالِطوا إخوانَكم. ولكنه قُرِئ رفعًا لِمَا وصَفتُ مِن أنهم إخوانٌ للمؤمنين الذين يَلُونهم، خالَطوهم أو لم يُخالِطوهم.

Eğer bize birisi: {فَإِخْوَانُكُمْ} “onlar sizin kardeşlerinizdir” diyerek el-ihvân (الإخوان) kelimesini merfu (ötreli) kıldığı hâlde, başka bir yerde: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} “Eğer korkarsanız yürüyerek veya binekli olarak” [el-Bakara: 239] [diyerek mansub (üstünlü)] kılmıştır, bu nasıl olur? derse, şöyle denilir: Bu ikisinin manalarının farklılığındandır . Zira müminlerin yetimleri, müminler mallarıyla onlara karışsınlar ya da karışmasınlar, müminlerin kardeşleridir. Sözün anlamı şudur: Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir. "el-İhvân" (الإخوان), sözün ona delalet etmesinden ötürü zikri terk edilmiş olan "hüm" (هم) anlamıyla merfudur . Yoksa buradaki el-ihvân ile vasilerinin onlarla bir arada bulunması sebebiyle kardeş olduklarına dair bir haber kastedilmemiştir. Eğer kastedilen bu olsaydı kıraat nasb (üstün) ile olurdu ve o vakit anlamı: "Şayet onlarla bir arada yaşarsanız, kardeşlerinizle bir arada yaşayın" şeklinde olurdu. Fakat açıkladığım üzere, velayetini üstlenen müminler onlarla bir arada yaşasınlar veya yaşamasınlar onların kardeşleri oldukları için ref (ötre) ile okunmuştur.

وأمَّا قولُه: {فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} فنُصِب لأنهما حالانِ للفعلِ غيرُ ذاتِيَّين، ولا يَصْلُحُ معَهما "هو"، وذلك أنك لو أظْهَرت "هو" معَهما لاسْتَحال الكلامُ. ألا تَرَى أنه لو قال قائلٌ: إن خفتَ مِن عدوِّك أن تُصَلِّىَ قائمًا، فهو راجِلٌ أو راكبٌ. لبطَل المعنى المرادُ بالكلامِ. وذلك أن تأويلَ الكلامِ: فإن خِفتُم أن تُصَلُّوا قيامًا مِن عدوِّكم، فصلُّوا رِجالًا أو رُكبانًا، ولذلك نصبَه إجراءً على ما قبلَه مِن الكلامِ، كما تقولُ في نحوِه مِن الكلامِ: إن لبِستَ ثيابًا فالبياضَ. فتنصِبُه لأنك تُرِيدُ: إن لبِستَ ثيابًا فالْبَسِ البياضَ. ولستَ تُرِيدُ الخبرَ عن أن جميعَ ما يُلْبَسُ مِن الثيابِ فهو البياضُ، ولو أرَدْتَ الخبرَ عن ذلك لقلتَ: إن لبِستَ ثيابًا فالبياضُ. رفعًا، إذ كان مَخْرَجُ الكلامِ على وجهِ الخبرِ منك عن اللابسِ أن كلَّ ما

{فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا} “yürüyerek veya binekli olarak” buyruğuna gelince; bunlar fiile ait zâtî olmayan iki hâl (durum) oldukları için mansub kılınmışlardır. Bu ikisiyle birlikte “o” (هو) [zamirinin takdir edilmesi] uygun olmaz; zira bu ikisiyle birlikte “o” [zamirini] açığa çıkarsaydın söz imkânsız [ve anlamsız] hâle gelirdi. Görmez misin ki bir kimse: “Eğer düşmanından ötürü ayakta namaz kılmaktan korkarsan, o yaya veya binekli kimsedir” dese, sözle kastedilen mana bozulurdu. Çünkü sözün tevili (anlamı): “Eğer düşmanınızdan ötürü ayakta namaz kılmaktan korkarsanız, yürüyerek veya binekli olarak [namaz] kılın” şeklindedir. İşte bu sebeple [Allah Teâlâ], sözün öncesine tabi kılarak onu mansub yapmıştır; nitekim buna benzer sözlerde senin: “Eğer elbise giyersen beyazı [giy]” (إن لبِستَ ثيابًا فالبياضَ) demen gibidir. Buradaki [el-beyâd kelimesini] mansub yaparsın; çünkü sen: “Eğer elbise giyersen beyazı giy” (إن لبِستَ ثيابًا فالْبَسِ البياضَ) demek istemektesin. Yoksa giyilen elbiselerin tamamının beyaz olduğunu haber vermeyi murat etmemektesin. Şayet bunu haber vermeyi murat etseydin, sözün gelişi giyen kişi hakkında giyilen her şeyin

يلْبَسُ مِن الثيابِ فبياضٌ؛ لأنك تُرِيدُ حينئذٍ: إن لبِستَ ثيابًا فهى بياضٌ.

beyaz olduğuna dair senin verdiğin bir haber şeklinde olduğundan ötürü merfu olarak: "Eğer elbise giyersen o beyazdır" (إن لبِستَ ثيابًا فالبياضُ) derdin; çünkü o zaman: "Eğer elbise giyersen o beyazdır" demek istersin.

فإن قال: فهل يجوزُ النصبُ في قولِه: {فَإِخْوَانُكُمْ}؟ قيل: جائزٌ في العربية فأمَّا في القراءةِ فإنما منَعْناه لإجماعِ القرأةِ على رفعِه. وأمَّا في العربيةِ فإنما أجَزْناه؛ لأنه يَحْسُنُ معَه تكريرُ ما يُحْمَلُ في الذي قبلَه مِن الفعلِ فيهما: وإن تخالِطوهم فإخوانَكم تُخالِطون. فيكونُ ذلك جائزًا في كلامِ العربِ.

Eğer: "{فَإِخْوَانُكُمْ} sözünde nasb caiz midir?" denirse; şöyle denilir: Arap dili açısından caizdir. Kıraate gelince, kurrânın bunun ref ile okunması üzerindeki icmâından ötürü [nasbı] menettik. Arap dilinde ise caiz gördük; zira bu ikisinde geçen fiilden önceki kısma yüklenen ifadenin: "Şayet onlarla bir arada yaşarsanız, kardeşlerinizle bir arada yaşamış olursunuz" şeklinde tekrarlanması güzel düşer. Dolayısıyla bu, Arapların kelamında caizdir.

(*) القولُ في تأويلِ قولِه عزّ ذكرُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ}.

(*) Zikri yüce olan Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir.”

يعنى تعالى ذكرُه بذلك: إن ربَّكم وإن أذِن لكم في مخالطتِكم اليتامى على ما أذِن لكم به، فاتقوا اللهَ في أنفسِكم أن تُخالِطوهم وأنتم تُرِيدون أكْلَ أموالِهم بالباطلِ، وتجعلون مخالطتَكم إيَّاهم ذريعةً لكم إلى إفسادِ أموالِهم، وأكلِها بغيرِ حقِّها، فتَسْتَوْجِبوا بذلك منه العقوبةَ التى لا قِبَلَ لكم بها، فإنه يَعْلَمُ مَن خالطَ منكم يتيمَه فشارَكَه في مَطْعَمِه ومَشْرَبهِ ومَسْكَنِه وخَدمِه ورُعَاتِه في حالِ مُخالطتِه إيَّاه، ما الذي يَقْصِدُ بمُخالطتِه إيَّاه؛ إفسادَ مالِه وأكلَه بالباطلِ، أم إصلاحَه وتثميرَه؛ [لأنه لا يَخْفَى] عليه منه شيءٌ، ويَعْلَمُ أيَّكم المُرِيدُ إصلاحَ مالِه مِن المُرِيدِ إفسادَه.

Zikri yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Rabbiniz size izin verdiği ölçüde yetimlerle bir arada yaşamanıza izin vermiş olsa bile, onların mallarını haksız yere yemeyi isteyerek onlarla bir arada bulunmaktan ve onlarla bir arada bulunmanızı mallarını ifsat etmeye ve onları haksız yere yemeye bir vesile kılmaktan nefisleriniz hususunda Allah'tan sakının; aksi takdirde O'nun katından güç yetiremeyeceğiniz bir cezayı hak edersiniz. Zira O, sizden kim yetimiyle bir arada yaşayıp onunla yiyeceğinde, içeceğinde, meskeninde, hizmetçilerinde ve çobanlarında ortaklık ettiğinde, onunla bir arada bulunmakla neyi kastettiğini -malını ifsat etmeyi ve haksız yere yemeyi mi, yoksa onu ıslah edip çoğaltmayı mı- o esnada bilir; [çünkü O'na bundan] hiçbir şey [gizli kalmaz] ve malını ıslah etmek isteyeni ifsat etmek isteyenden hanginizin olduğunu bilir.

كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ}. قال: اللهُ يَعْلَمُ حينَ تَخْلِطُ مالَك بمالِه أتُرِيدُ أن تُصْلِحَ مالَه أو تُفْسِدَه فتأْكُلَه بغيرِ حقٍّ.

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, zikri yüce olan Allah'ın: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir.” sözü hakkında şöyle dedi: Allah, malını onun malına kattığın zaman, onun malını ıslah etmeyi mi yoksa onu ifsat edip haksız yere yemeyi mi istediğini bilir.

حدَّثنى أبو السائبِ، [قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ] ، قال: ثنا أشعثُ، عن الشَّعْبىِّ: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ}. قال الشعبىُّ: فمَن خالَط يتيمًا فَلْيَتَوَسَّعْ عليه، ومَن خالَطه ليَأْكُلَ مالَه فلا يَفْعَلْ.

Bana Ebü's-Sâib anlattı, [dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs anlattı] , dedi ki: Bize Eş'as, eş-Şa'bî'den: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” [ayeti hakkında] anlattı; eş-Şa'bî dedi ki: Kim bir yetimle bir arada yaşarsa ona karşı cömert davransın; kim de onun malını yemek için onunla bir arada bulunursa bunu yapmasın.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkında: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı.”

يعنى تعالى ذكرُه بذلك: ولو شاء اللهُ لحرَّم ما أحلَّه لكم مِن مخالطةِ أيتامِكم بأموالِكم أموالَهم، فجهَدَكُم ذلك وشقَّ عليكم، ولم تَقْدِروا على القيامِ باللازمِ لكم مِن حقِّ اللهِ تعالى، والواجبِ عليكم في ذلك من فرضِه، ولكنه رخَّص لكم فيه، وسهَّله عليكم؛ رحمةً منه بكم ورأفةً.

Zikri yüce olan bununla şunu kastetmektedir: Eğer Allah dileseydi, yetimlerinizin mallarıyla mallarınızı bir arada bulundurma konusunda size helal kıldığı şeyi haram kılardı da bu durum sizi zora sokar ve size meşakkat verirdi; Allah Teâlâ'nın hakkından üzerinize gerekeni ve bu hususta O'nun farzından size vacip olanı yerine getirmeye güç yetiremezdiniz. Fakat O, size bir merhamet ve şefkat olarak bunda size ruhsat vermiş ve bunu size kolaylaştırmıştır.

واختلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {لَأَعْنَتَكُمْ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنى به محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن قيسِ ابنِ سعدٍ -أو عيسى، عن قيسِ بنِ سعدٍ- عن مجاهدٍ -شكَّ أبو عاصمٍ- في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}: لحرَّم عليكم المَرْعَى والأدْمَ .

Tevil ehli O'nun: {لَأَعْنَتَكُمْ} “sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözünün tevili hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı şu rivayeti söylediler; dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o] Kays b. Sa'd'dan -yahut Îsâ, Kays b. Sa'd'dan- [o da] Mücâhid'den -Ebû Âsım şüphe etti- zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında anlattı: Otlatmayı ve katığı size haram kılardı .

قال أبو جعفرٍ: يعنى بذلك مجاهدٌ رعىَ مواشى والى اليتيمِ مع مواشى اليتيمِ، والأكلَ مِن إدامِه؛ لأنه كان يتَأَوَّلُ في قولِه: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} أنه خُلْطَةُ الولىِّ اليتيمَ بالرعىِ والأُدْمِ.

Ebû Ca'fer dedi ki: Mücâhid bununla yetimin vasisinin hayvanlarını yetimin hayvanlarıyla birlikte otlatmasını ve onun katığından yemesini kastetmektedir. Zira o, O'nun: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Şayet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” sözünü, vasinin yetimle otlatma ve katık konusunda bir arada olması şeklinde tevil ediyordu.

حدَّثنى علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}. يقولُ: ولو شاء اللهُ لأحرَجَكم، فضيَّق عليكم، ولكنَّه وسَّع ويسَّر، فقال: {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} [النساء: ٦].

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] der ki: Eğer Allah dileseydi sizi zora sokar ve size darlık verirdi; fakat O, genişlik ve kolaylık sağladı da şöyle buyurdu: {وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} “Zengin olan iffetli davransın (yetim malına el sürmesin), fakir olan da meşru bir surette yesin” [en-Nisâ: 6].

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}. يقولُ: لجهَدكم، فلم تقوموا بحقٍّ ولم تُؤَدُّوا فريضةً .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” [ayeti hakkında] anlattı; [Katâde] der ki: Sizi zora sokardı da hiçbir hakkı yerine getiremez ve hiçbir farzı eda edemezdiniz .

حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ نحوَه، إلا أنه قال: فلم تَعْمَلوا بحقٍّ .

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den bunun benzerini anlattı; ancak o: "Hiçbir hak ile amel edemezdiniz" dedi.

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}: لشدَّد عليكم.

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” [ayeti hakkında] anlattı: [Bunun anlamı;] size zorlaştırırdı, [demektir].

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} قال: لشقَّ عليكم في الأمرِ؛ ذلك العَنَتُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında dedi ki: Bu işte size zorluk çıkarırdı; anet (عنت) budur.

حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا جَرِيرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}. قال: ولو شاء اللهُ لجعَل ما أصَبتم مِن أموالِ اليتامى موبِقًا .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] el-Hakem'den, [o] Miksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Eğer Allah dileseydi, yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri helak edici [bir günah] kılardı .

وهذه الأقوالُ التى ذكَرناها عمَّن ذُكِرت عنه، وإن اخْتَلفت ألفاظُ قائلِيها فيها، فإنها مُتقارباتُ المعانى؛ لأن مَن حرُم عليه شيءٌ فقد ضُيِّق عليه في ذلك الشئِ، ومَن ضُيِّق عليه في شيءٍ فقد أُحْرِجَ فيه، ومَن أُحْرِج في شيءٍ أو ضُيِّق عليه فيه فقد جُهِد. وكلُّ ذلك عائدٌ إلى المعنى الذي وصَفتُ مِن أن

Kendisinden nakledilen kimselerden aktardığımız bu görüşler, bunları söyleyenlerin lafızları birbirinden farklı olsa da anlamca birbirine yakındır. Çünkü bir kimseye bir şey haram kılındığında, o şey hususunda kendisine darlık verilmiş olur; bir kimseye bir şeyde darlık verildiğinde, o hususta sıkıntıya düşürülmüş olur; bir şeyde sıkıntıya düşürülen yahut kendisine darlık verilen kimse de meşakkate uğratılmış demektir. Bütün bunlar, nitelediğim şu anlama dönmektedir ki:

معناه الشدَّةُ والمشقَّةُ؛ ولذلك قيل: عَنِتَ فلانٌ ، إذا شقَّ عليه وجهَده، فهو يَعْنَتُ عَنَتًا. كما قال تعالى ذكرُه: {عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَاعَنِتُّمْ} [التوبة: ١٢٨]. يعنى: ما شقَّ عليكم وآذاكم وجهَدكم، ومنه قولُه تعالى ذكرُه: {ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} [النساء: ٢٥]. فهذا إذا عنِت العانتُ، فإن صيَّره غيرُه كذلك قيل: أعْنَته فلانٌ في كذا، إذا جهَده وألْزَمه أمرًا جهَده القيامُ به، يُعْنِتُه إعناتًا. فكذلك قولُه: {لَأَعْنَتَكُمْ}. معناه: لأوْجَب لكم العَنَتَ بتحرِيمِه عليكم ما يجْهدُكم ويُحْرِجُكم، ممَّا لا تُطِيقون القيامَ باجتنابِه وأداءِ الواجبِ له عليكم فيه.

Bunun anlamı şiddet ve meşakkattir. Bundan dolayı bir kimseye [bir şey] ağır gelip onu zora soktuğunda "فُلَانٌ عَنِتَ" (falan kimse sıkıntıya düştü) denilir ki bu, "يَعْنَتُ عَنَتًا" şeklinde kullanılır. Nitekim zikri yüce olan Allah: {عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَاعَنِتُّمْ} “Sizin sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir” [et-Tevbe: 128] buyurmuştur. Yani: Size ağır gelen, sizi inciten ve sizi zora sokan şey, demektir. Zikri yüce olan Allah'ın şu sözü de bundandır: {ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} “Bu, içinizden günaha girmekten (sıkıntıya düşmekten) korkanlar içindir” [en-Nisâ: 25]. Bu durum, sıkıntıya düşen kimsenin kendisi sıkıntıya düştüğü zamandır. Eğer onu başkası bu hale getirirse; bir kimseyi zora soktuğunda ve yerine getirmesi kendisini zorlayacak bir işi ona yüklediğinde "أَعْنَتَهُ فُلَانٌ فِي كَذَا" (falan kişi onu şu hususta sıkıntıya soktu) denilir ve "يُعْنِتُهُ إِعْنَاتًا" şeklinde gelir. İşte O'nun: {لَأَعْنَتَكُمْ} “sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü de böyledir. Bunun anlamı: Kaçınmaya ve O'nun sizin üzerinizdeki farzını eda etmeye güç yetiremeyeceğiniz, sizi zora sokacak ve sıkıntıya uğratacak şeyleri size haram kılmak suretiyle size sıkıntıyı vacip kılardı, demektir.

وقال آخَرون: معنى ذلك: لأوْبَقكم وأهلَكَكم.

Başkaları ise şöyle dediler: Bunun anlamı: Sizi helak eder ve yok ederdi, demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا طَلْقُ بنُ غَنَّامٍ، عن زائدةَ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قرَأ علينا: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} قال ابنُ عباسٍ: ولو شاء اللهُ لجعَل ما أصبتم مِن أموالِ اليتامى مُوبِقًا.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Zâide'den, [o] Mansûr'dan, [o] el-Hakem'den, [o] Miksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Bize {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” [ayetini] okudu. İbn Abbâs dedi ki: Eğer Allah dileseydi, yetimlerin mallarından aldığınız şeyleri helak edici kılardı.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن فُضَيْلٍ وجريرٍ، عن منصورٍ، وحدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ}. قال: لجعَل ما أصَبتم مُوبِقًا.

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Fudayl ve Cerîr'den, [onlar da] Mansûr'dan anlattı. -Bize İbn Humeyd de anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] el-Hakem'den, [o] Miksem'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَأَعْنَتَكُمْ} “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Aldığınız şeyleri helak edici kılardı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)} “Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir” sözünün tevili hakkında:

يعنى تعالى ذكرُه بذلك: إن اللهَ عزيزٌ في سلطانِه، لا يَمْنَعُه مانعٌ ممَّا أحلَّ بكم مِن عقوبةٍ، لو أعنَتكم بما يَجْهَدُكم القيامُ به مِن فرائضِه، فقصَّرتُم في القيامِ

Zikri Yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz Allah, saltanatında Azîzdir (mutlak güç sahibidir); şayet yerine getirilmesi size meşakkat verecek farzlarıyla sizi sıkıntıya sokup da siz [bunları] yerine getirmede kusur etseydiniz, başınıza indireceği bir cezadan dolayı hiçbir engelleyici O'na engel olamazdı.

به، ولا يَقْدِرُ دافعٌ أن يَدْفَعَه عن ذلك ولا عن غيرِه ممَّا يَفْعَلُه بكم وبغيرِكم مِن ذلك، لو فعَله، [ولكنه] بفضلِ رحمتِه منَّ عليكم بتركِ تكليفِه إيَّاكم ذلك، وهو حكيمٌ في ذلك -لو فعَله بكم- وفى غيرِه مِن أحكامِه وتدبيرِه، لا يَدْخُلُ أفعالَه خَلَلٌ ولا نقصٌ ولا وَهْىٌ ولا عيْبٌ؛ لأنه فعلُ ذى الحكمةِ الذى لا يَجْهَلُ عواقبَ الأمورِ، فيَدْخُلُ تدبيرَه مَذَمَّةُ عاقبةٍ، كما يَدْخُلُ ذلك أفعالَ الخلقِ لجهلِهم بعواقبِ الأمورِ، لسوءِ اختيارهم فيها ابتداءً.

başınıza getireceği herhangi bir cezaya karşı hiçbir engelleyici O'na engel olamazdı; şayet bunu yapsaydı, ne O'nu bundan ne de size ve başkalarına yapacağı diğer şeylerden geri çevirmeye hiçbir savıcı güç yetiremezdi. [Fakat O] rahmetinin lütfuyla, bunu size yüklemeyerek size lütufta bulunmuştur. Şayet bunu size yapsaydı bunda da, diğer hükümlerinde ve tedbirinde de Hakîmdir (hikmet sahibidir); O'nun fiillerine hiçbir bozukluk, eksiklik, zaaf ve kusur girmez. Çünkü bu, işlerin akıbetlerini bilmeyen ve bu yüzden başlangıçtaki kötü tercihleri sebebiyle işlerin akıbetlerini bilmediklerinden ötürü tedbirlerine kınanacak bir akıbet dahil olan yaratılmışların fiillerine girdiği gibi [değildir]; işlerin akıbetlerini asla bilmemezlik etmeyen hikmet sahibinin fiilidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözünün tevili hakkında:

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في هذه الآيةِ، هل نزَلت مُرادًا بها كلُّ مشركةٍ، أم مرادًا بحكمِها بعضُ المشركاتِ دونَ بعضٍ؟ وهل نُسِخ منها بعدَ وجوبِ الحكمِ بها شيءٌ أم لا؟ فقال بعضُهم: نزَلت مُرادًا بها تحريمُ نكاحِ كلِّ مشركةٍ على كلِّ مسلمٍ مِن أىِّ أجناسِ الشركِ؛ كانت عابدةَ وَثَنٍ، أو كانت يهوديَّةً أو نصرانيَّةً أو مجوسيَّةً، أو مِن غيرِهم مِن أصنافِ الشركِ، ثم نُسِخ تحريمُ نكاحِ أهلِ الكتابِ بقولِه: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ} إلى: {وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} [المائدة: ٤، ٥].

Tevil ehli bu ayet hakkında; her müşrik kadın kastedilerek mi indirildi, yoksa hükmüyle bazısı hariç müşrik kadınların bir kısmı mı kastedildi ve hükmü sabit olduktan sonra ondan bir şey neshedildi mi, neshedilmedi mi diye ihtilaf etmişlerdir. Bazıları dediler ki: Bu ayet, ister putperest olsun, ister Yahudi, Hristiyan, Mecûsî veya şirkin diğer sınıflarından olsun, şirkin hangi türünden olursa olsun her müşrik kadının her Müslümana nikahlanmasının haram kılınması murat edilerek indirilmiştir. Sonra Ehl-i Kitap ile evlenmenin haramlığı O'nun: {يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ} “Sana kendilerine nelerin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size temiz şeyler helal kılındı” [ayetinden] şu söze kadar olan kısmıyla neshedilmiştir: {وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal, sizin yiyeceğiniz de onlara helaldir. Mümin kadınlardan hür ve iffetli olanlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da [size helaldir]” [el-Mâide: 4, 5].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي علىُّ بنُ داودَ، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ بنُ

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b.

صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}. ثم اسْتَثنى نساءَ أهلِ الكتابِ فقال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} حِلٌّ لكم {إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} .

Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın O'nun: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkındaki [görüşünü] anlattı; sonra Ehl-i Kitap kadınlarını istisna edip şöyle buyurmuştur: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar” {إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “ücretlerini (mehirlerini) verdiğiniz takdirde” size helaldir.

حَدَّثَنَا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ بنِ واقدٍ، عن يزيدَ النحوىِّ، عن عكرمةَ والحسنِ البصرىِّ، قالا : {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}: فنسَخَ مِن ذلك نساءَ أهلِ الكتابِ، أحلَّهنَّ للمسلمين .

Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, el-Hüseyn b. Vâkıd'dan, [o] Yezîd en-Nahvî'den, [o da] İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den anlattı; ikisi şöyle dediler: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” [ayetinden], bundan Ehl-i Kitap kadınlarını neshetti ve onları Müslümanlara helal kıldı .

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}. قال: نساءُ أهلِ مكةَ ومَن سواهنَّ مِن المشركين، ثم أَحَلَّ منهنَّ نساءَ أهلِ الكتابِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Mekke halkının kadınları ve müşriklerden onların dışındakilerdir; sonra onlardan Ehl-i Kitap kadınlarını helal kıldı .

حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ}. إلى قولِه: {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ}. قال: حرَّم اللهُ المشركاتِ في هذه الآيةِ، ثم أنْزَل في سورةِ "المائدةِ"، فاسْتَثنى نساءَ أهلِ الكتابِ، فقال: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَآ آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} .

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den onun: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ} “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözünden, {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar” sözüne kadar [olan ayet] hakkındaki [görüşünü] rivayet etti; [er-Rebî‘] dedi ki: Allah bu ayette müşrik kadınları haram kıldı, sonra Mâide Suresi'nde [ayet] indirip Ehl-i Kitap kadınlarını istisna etti ve şöyle buyurdu: {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ إِذَآ آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mümin kadınlardan iffetli olanlar ile sizden önce kendilerine kitap verilenlerden iffetli kadınlar da -mehirlerini verdiğiniz takdirde- [size helal kılındı]” .

وقال آخَرون: بل أُنْزِلت هذه الآيةُ مُرادًا بحكمِها مشركاتُ العربِ، لَمْ يُنْسَخْ منها شيءٌ ولم يُسْتَثْنَ، وإنما هى آيةٌ عامٌّ ظاهرُها، خاصٌّ تأويلُها.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis bu ayet, hükmüyle Arap müşrik kadınları murat edilerek indirilmiştir; ondan hiçbir şey neshedilmemiş ve istisna edilmemiştir. O ancak lafzı umumi , tevili hususi olan bir ayettir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}. يعنى: مشركاتِ العربِ اللاتى ليس [لهنَّ كتابٌ يَقْرَأْنَه] .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkındaki [görüşünü] anlattı: Okudukları [bir kitapları bulunmayan] Arap müşrik kadınlarını kastetmektedir.

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}. قال: المشركاتُ مَن ليس مِن أهلِ الكتابِ، وقد تزوَّج حذيفةُ يهوديةً أو نصرانيةً .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin O'nun: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkındaki [görüşünü] haber verdi; [Katâde] dedi ki: Müşrik kadınlar, Ehl-i Kitap'tan olmayan kimselerdir. Nitekim Huzeyfe bir Yahudi yahut Hristiyan kadınla evlenmiştir .

حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ}. يعنى: مشركاتِ العربِ اللاتى ليس لهنَّ كتابٌ يَقْرَأْنَه .

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] Katâde'den O'nun: {وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkında anlattı: Okudukları bir kitapları bulunmayan Arap müşrik kadınlarını kastetmektedir .