حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: ادْخُلوا في الإسلامِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” ayeti hakkında anlattı; [Mücâhid]: “İslam'a girin [demektir]” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: ادْخُلوا في الإسلام .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında haber verdi; [Katâde]: “İslam'a girin [demektir]” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, ...-den anlattı:
أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. قال: السِّلْمُ الإسلامُ .
babasından, o İbn Abbâs'tan anlattı: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa (İslam'a) girin” hakkında: “es-Silm, İslam'dır” dedi .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. يقولُ: في الإسلامِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa (İslam'a) girin” hakkında şöyle demektedir: “İslam'a [girin demektir]” .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن النَّضْرِ بنِ عَرَبيٍّ، عن مجاهدٍ: ادْخُلُوا في الإسلامِ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', en-Nadr b. Arabî'den, o Mücâhid'den anlattı: “İslam'a girin [demektir]”.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. قال: السِّلمُ الإسلامُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında: “es-Silm, İslam'dır” dedi .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: ثنا عُبَيْدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}: في الإسلامِ .
Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa (İslam'a) girin” hakkında: “İslam'a [girin demektir]” dediğini işittim .
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: ادْخُلوا في الطاعةِ.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı “İtaate girin” demektir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. يقولُ: ادْخُلوا في الطاعةِ .
Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa girin” hakkında: “İtaate girin” demektedir, dedi .
وقد اختَلَفت القَرأةُ في قراءةِ ذلك، فقرَأته عامَّةُ قرأةِ أهلِ الحجازِ: (ادْخُلُوا فِي
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ehli kurrâsının geneli bunu: (ادْخُلُوا فِي
السَّلْمِ) بفتحِ السينِ. وقرَأته عامَّةُ قَرَأَةِ الكوفيين بكسرِ السينِ . فأمَّا الذين فتَحوا السينَ مِن "السَّلْمِ"، فإنهم وجَّهوا تأويلَها إلى المسالمةِ، بمعنى: ادْخُلوا في الصلحِ والمسالمةِ وترْكِ الحربِ بإعطاءِ الجزيةِ. وأما الذين قرَءوا ذلك بالكسرِ مِن السينِ فإنهم مختلِفون في تأويلِه؛ فمنهم مَن يُوَجِّهُه إلى الإسلامِ، بمعنى: ادْخُلوا في الإسلامِ كافَّة. ومنهم مَن يُوَجِّهُه إلى الصلحِ، بمعنى: ادخلوا في الصلحِ. ويَسْتَشْهِدُ على أن السينَ تُكْسَرُ وهي بمعنى الصلحِ، بقولِ زُهَيْرِ بنِ أبي سُلْمَى :
sin harfinin fethasıyla (ادْخُلُوا فِي السَّلْمِ) şeklinde okumuştur. Kûfelilerin kurrâsının geneli ise sin harfinin kesresiyle okumuştur . "es-Selm" (السَّلْم) kelimesindeki sin harfini fethayla okuyanlar, bunun tevilini müsâleme (barış/anlaşma) yönüne hamletmişlerdir; yani: “Cizye vermek suretiyle sulhe, barışa ve savaşı terk etmeye girin” anlamındadır. Sin harfini kesre ile okuyanlar ise tevilinde ihtilaf etmişlerdir; onlardan kimi bunu “Hep birden İslam'a girin” anlamında İslam'a hamletmiştir. Kimi de “Sulhe girin” anlamında sulhe hamletmiştir. Sin harfinin kesreli okunuşunun sulh anlamına geldiğine dair Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu beytini delil getirirler :
وَقَدْ قُلْتُما إنْ نُدْرِكِ السِّلْمَ وَاسِعًا … بِمَالٍ وَمَعْروفٍ مِنَ الأَمْرِ نَسْلَمِ
Siz ikiniz: “Eğer barışa mal ve iyilikle genişçe ulaşırsak esenlikte oluruz” demiştiniz.
وأَوْلَى التأويلاتِ بقولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. قولُ مَن قال: معناه: ادْخُلوا في الإسلامِ كافَّةً.
{ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} “Barışa (İslam'a) girin” sözü hakkındaki tevillere en layık olanı: “Bunun anlamı: Hep birden İslam'a girin demektir” diyenin görüşüdür.
وأمَّا الذي هو أَوْلَى القراءتينِ بالصوابِ في قراءةِ ذلك، فقراءةُ مَن قرَأ بكسرِ السينِ؛ لأن ذلك إذا قُرِئ كذلك وإن كان قد يَحْتَمِلُ معنى الصلحِ، فإن معنى الإسلامِ ودوامِ الأمر الصالحِ عندَ العربِ عليه أغلبُ مِن الصلحِ والمسالمةِ، ويُنْشَدُ بيتُ أخي كِنْدَةَ :
Bu kelimenin kıraatinde doğruya daha layık olan kıraat ise sin harfini kesre ile okuyanın kıraatidir; çünkü kelime bu şekilde okunduğunda her ne kadar sulh anlamını taşıma ihtimali olsa da Arapların nezdinde İslam ve salih işin devamlılığı anlamı, sulh ve müsâlemeden daha galiptir. Nitekim Kindeli şairin şu beyti okunur:
دَعَوْتُ عَشِيرَتي للسِّلْمِ لمَّا … رَأَيْتُهُمُ تَوَلَّوْا مُدْبِرِينا
Geri dönüp kaçtıklarını gördüğümde, aşiretimi es-Silm'e [İslam'a] çağırdım.
بكسرِ السينِ، بمعنى: دعوتُهم للإسلامِ لمَّا ارتدُّوا. وكان ذلك حينَ ارتدَّت كندةُ مَع الأشعثِ بعدَ وفاةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Sin harfinin kesresiyle; yani: “Dinden döndüklerinde onları İslam'a çağırdım” anlamındadır. Bu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatından sonra Kindelilerin Eş'as ile birlikte dinden döndüğü sırada olmuştu.
وقد كان أبو عَمرِو بنُ العلاءِ يقرأُ سائرَ ما في القرآنِ مِن ذكْرِ "السلمِ" بالفتحِ، سوى هذه التي في سورةِ "البقرةِ"، فإنه كان يَخُصُّها بكسرِ سينِها، توجيهًا منه لمعناها إلى الإسلامِ دونَ ما سواها.
Ebû Amr b. el-Alâ, Kur'an'da geçen diğer bütün "es-silm" lafızlarını fetha ile okur, ancak Bakara suresindeki bu ayet hariç, anlamını diğerlerinin aksine sırf İslam'a hamletmek gayesiyle buradaki sin harfini kesre ile okumaya tahsis ederdi.
وإنما اختَرْنا مما اخْتَرنا مِن التأويلِ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. وصرَفْنا معناه إلى الإسلامِ؛ لأن الآيةَ مخاطَبٌ بها المؤمنون، فلن يعدوَ الخطابُ - إذ كان خطابًا للمؤمنين - مِن أحدِ أمرينِ؛ إمَّا أن يكونَ خطابًا للمؤمنين بمحمدٍ المُصَدِّقين به وبما جاء به، فإن يكنْ كذلك، فلا معنى لأن يقالَ لهم وهم أهلُ إيمانٍ: ادْخُلوا في صلحِ المؤمنين ومُسالمتِهم. لأن المسالمةَ والمصالحةَ إنما يُؤْمَرُ بها مَن كان حَرْبًا بتركِ الحربِ. فأمَّا الوليُّ فلا يجوزُ أن يقالَ له: صالِحْ فلانًا. ولا حربَ بينَهما ولا عداوةَ. أو يكونَ خطابًا لأهلِ الإيمانِ بمَن قبلَ محمدٍ ﷺ مِن الأنبياءِ، المصدِّقين بهم وبما جاءوا به مِن عندِ اللَّهِ، المنكرين محمدًا ﷺ ونُبُوَّتَه، فقيل لهم: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ}. يعني به الإسلامَ لا الصلحَ؛ لأن اللَّهَ إنما أمَر عبادَه بالإيمانِ به وبنبيِّه محمدٍ ﷺ وما جاء به، وإلى ذلك دعاهم دونَ المسالمةِ والمصالحةِ، بل نهَى نبيَّه ﷺ في بعضِ الأحوالِ عن دعاءِ أهلِ الكفرِ إلى السَّلْمِ، فقال: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ} [محمد: ٣٥]. وإنما أباح له ﷺ في بعضِ الأحوالِ إذا دعَوْه إلى الصلحِ ابتداءً المصالحةَ، فقال له - جلَّ وعزَّ -: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} [الأنفال: ٦١]. فأمَّا دعاؤُهم إلى الصلحِ ابتداءً فغيرُ موجودٍ في القرآنِ، فيجوزَ
Bizim Allah Teâlâ'nın: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa / İslam'a girin” kavlinde benimsediğimiz tevili tercih edip anlamını İslam'a hamletmemiz şundandır: Çünkü bu ayette muhatap olanlar müminlerdir. Bu hitap müminlere yönelik olduğuna göre iki durumdan birinin dışına çıkamaz: Ya Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman eden, onu ve getirdiklerini tasdik eden müminlere yönelik bir hitaptır. Şayet böyle ise, kendileri zaten iman ehli iken onlara: “Müminlerle barış ve uzlaşmaya girin” denilmesinin hiçbir anlamı yoktur. Zira barış ve uzlaşma, ancak savaş halinde olan kimseye savaşı terk etmesi için emredilir. Dost olan kimseye ise, aralarında ne bir savaş ne de bir düşmanlık bulunmadığı halde: “Falanca ile barış yap” denilmesi caiz değildir. Ya da Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) önceki peygamberlere iman eden, onlara ve Allah katından getirdiklerine inanan, fakat Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun peygamberliğini inkâr eden iman ehline yönelik bir hitaptır. Bu takdirde onlara: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ} denilmiş olup bununla barış değil, İslam kastedilmiştir. Çünkü Allah kullarına ancak Kendisine, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiklerine iman etmelerini emretmiş, barış ve uzlaşmaya değil sadece buna davet etmiştir. Hatta bazı durumlarda Peygamberi'ni (sallallâhu aleyhi ve sellem) küfür ehlini barışa davet etmekten menederek şöyle buyurmuştur: {فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ} [Muhammed: 35] “Gevşemeyin ve sizler üstün iken barışa çağırmayın; Allah sizinle beraberdir”. Ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece bazı durumlarda, şayet onlar kendisini önceden barışa çağırırlarsa barış yapmayı mubah kılmış ve -celle ve azze- şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا} [el-Enfâl: 61] “Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet”. İlk olarak onları barışa davet etmeye gelince bu Kur'an'da mevcut değildir ki,
توجيهُ قولِه: (ادْخُلُوا في السَّلْمِ) إلى ذلك.
(ادْخُلُوا في السَّلْمِ) sözünü buna hamletmek caiz olsun.
فإن قال قائلٌ: فأيَّ هذين الفريقينِ دعَا إلى الإسلامِ كافَّةً؟
Eğer birisi: “Peki, [Allah] bu iki fırkadan hangisini bütünüyle İslam'a davet etmiştir?” derse,
قيل: قد اخْتُلِف في ذلك؛ فقال بعضُهم: دُعِي إليه المؤمنون بمحمدٍ ﷺ وما جاء به.
Şöyle denilir: Bu hususta ihtilaf edilmiştir; bazısı: “Ona, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiklerine iman edenler davet edilmiştir” dedi.
وقال آخَرون: قيل: بل دُعِى إليه المؤمنون بمَن قبلَ محمدٍ ﷺ مِن الأنبياءِ، المُكَذِّبون بمحمدٍ ﷺ.
Başkaları ise şöyle dedi: “Aksine, Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) önceki peygamberlere iman edip Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayanlar ona davet edilmiştir.”
فإن قال: فما وجهُ دعاءِ المؤمنين بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به إلى الإسلامِ؟
Eğer: “Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiklerine iman edenlerin İslam'a davet edilmesinin vechi nedir?” derse,
قيل: وجهُ دعائِه إلى ذلك الأمرُ له بالعملِ بجميعِ شرائعِه، وإقامةِ جميعِ أحكامِه وحدودِه، دونَ تضييعِ بعضِه والعملِ ببعضِه، وإذا كان ذلك معناه، كان قولُه: {كَافَّةً} مِن صفةِ السِّلْمِ، ويكونُ تأويلُه: ادْخُلوا في العملِ بجميعِ معاني السلمِ، ولا تُضَيِّعوا شيئًا منه يا أهلَ الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به.
Şöyle denilir: Onların buna davet edilmesinin vechi; bir kısmını zayi edip bir kısmıyla amel etmek yerine, onun bütün şeriatleriyle amel etmelerini, bütün hükümlerini ve hadlerini ikame etmelerini emretmektir. Anlamı bu olunca, O'nun {كَافَّةً} “hep birden / bütünüyle” sözü es-silm lafzının sıfatı olur ve tevili şöyle olur: “Ey Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiklerine iman edenler! İslam'ın bütün anlamlarıyla amel etmeye girin ve ondan hiçbir şeyi zayi etmeyin.”
وبنحوِ هذا المعنى كان يقولُ عكرمةُ في تأويلِ ذلك.
İkrime de bu ayetin tevilinde bu anlama benzer bir söz söylerdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: نزَلت في ثَعْلَبَةَ وعبدِ اللَّه بنِ سَلَامٍ وابنِ يَامِينَ وأسدِ وأُسَيْدِ ابْنَيْ كعبٍ وسَمْيَةَ بنِ عمرٍو وقيسِ بنِ زيدٍ،
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'nin: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bu [ayet], Sa‘lebe, Abdullah b. Selâm, İbn Yâmîn, Kâ‘b'ın iki oğlu Esed ve Üseyd, Semye b. Amr ve Kays b. Zeyd hakkında inmiştir;
كلُّهم مِن يهودَ، قالوا: يا رسولَ اللَّهِ، يومُ السبتِ يومٌ كنَّا نُعَظِّمُه، فدَعْنا فَلْنَسْبِتْ فيه، وإن التوراةَ كتابُ اللَّهِ، فدَعْنا فَلْنَقُمْ بها بالليلِ. فنزَلت: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} .
hepsi Yahudilerden idi. Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü, cumartesi günü bizim yücelttiğimiz bir gündü; bizi bırak da onda cumartesi yasağına riayet edelim. Tevrat da Allah'ın kitabıdır, bizi bırak da geceleri onunla ibadet edelim” dediler. Bunun üzerine: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ} “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin ve şeytanın adımlarına uymayın” [ayeti] indi.
فقد صرَّح عكرمةُ بمعنى ما قلنا في ذلك مِن أن تأويلَ ذلك دعاءٌ للمؤمنين إلى رفضِ جميعِ المعاني التي ليست مِن حكمِ الإسلامِ، والعملِ بجميعِ شرائعِ الإسلامِ، والنهيِ عن تضييعِ شيءٍ مِن حدودِه.
İkrime, bu hususta söylediğimiz manayı; yani bunun müminleri İslam'ın hükmünden olmayan bütün hususları terk etmeye, İslam'ın bütün şeriatleriyle amel etmeye çağırmak ve onun hadlerinden herhangi birini zayi etmekten nehyetmek olduğunu açıkça ifade etmiştir.
وقال آخَرون: بل الفريقُ الذي دعَا إلى السِّلْمِ فقيل لهم: ادْخُلوا فيه. بهذه الآيةِ، هم أهلُ الكتابِ، أُمِروا بالدخولِ في الإسلامِ.
Başkaları ise: “Aksine bu ayetle barışa çağrılıp ‘Ona girin’ denilen fırka Ehl-i Kitaptır; onlara İslam'a girmeleri emredilmiştir” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. يعني: أهلَ الكتابِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında: “Ehl-i Kitabı kastetmektedir” dedi .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخبرَنا عُبَيْدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: يعني أهلَ الكتابِ.
Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında: “Ehl-i Kitabı kastetmektedir” dediğini işittim.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندي أن يقالَ: إن اللَّهَ جل ثناؤُه أمَر الذين
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şânı yüce olan Allah, şu kimselere emretmiştir:
آمَنوا بالدخولِ في العملِ بشرائعِ الإسلامِ كلِّها، وقد يَدْخُلُ في الذين آمَنوا المُصَدِّقون بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به، والمصدِّقون بمَن قبلَه مِن الأنبياءِ والرسلِ وما جاءوا به، وقد دعا اللَّهُ كلا الفريقينِ إلى العملِ بشرائعِ الإسلامِ وحدودِه، والمحافظةِ على فرائضِه التي فرَضها، ونهاهم عن تضييعِ شيءٍ من ذلك، فالآيةُ عامةٌ لكلِّ مَن شمِله اسمُ الإيمانِ، فلا وجهَ لخصوصِ بعضٍ بها دونَ بعضٍ.
İslam'ın bütün şeriatleriyle amel etmeye girmelerini emretmiştir. İman edenlerin kapsamına Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiklerini tasdik edenler de ondan önceki peygamberleri ve elçileri ile onların getirdiklerini tasdik edenler de girebilir. Allah her iki fırkayı da İslam'ın şeriatleriyle ve hadleriyle amel etmeye, farz kıldığı farzlarını korumaya davet etmiş ve onlardan herhangi bir şeyi zayi etmekten nehyetmiştir. Dolayısıyla ayet iman isminin kapsadığı herkes için umumidir ; diğerleri hariç tutularak bazısına tahsis edilmesinin hiçbir vechi yoktur.
وبمثلِ التأويلِ الذي قلنا في ذلك كان مجاهدٌ يقولُ.
Mücâhid de bu hususta söylediğimiz tevilin bir benzerini söylerdi.
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: ادْخُلوا في الإسلامِ كافَّةً، ادْخُلوا في الأعمالِ كافَّةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Hep birden İslam'a girin, hep birden amellere girin [demektir]” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {كَافَّةً}.
Allah Teâlâ'nın: {كَافَّةً} “Hep birden / bütünüyle” sözünün tevili hakkında [söz]:
يعني جل ثناؤُه بقولِه: {كَافَّةً}: عامَّةً جميعًا.
Şanı yüce olan [Allah], {كَافَّةً} “Hep birden” sözüyle; genel olarak, hepiniz / bütünüyle [demeyi] kastetmektedir.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: جميعًا .
Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) [girin]” sözü hakkında: “Hepiniz / bütünüyle” dediğini haber verdi .
حدَّثنا موسى بنُ هارون، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: جميعًا.
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] anlattı: {فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) [girin]” [sözü hakkında]: “Hepiniz / bütünüyle” dedi.
وحُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: جميعًا . وعن أبيه، عن قتادةَ مثلَه.
Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den {فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) [girin]” [sözü hakkında]: “Hepiniz / bütünüyle” dediğini anlattı . Babasından, Katâde'den de benzeri [rivayet edildi].
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا وكيعُ بنُ الجَرَّاحِ، عن النَّضْرِ، عن مجاهدٍ: ادخلوا في الإسلامِ {كَافَّةً}: جميعًا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh, en-Nadr'dan, o Mücâhid'den anlattı: “İslam'a {كَافَّةً} ‘hep birden’ girin; yani hepiniz / bütünüyle.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {كَافَّةً}: جميعًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: “{كَافَّةً} ‘Hep birden’: Hepiniz / bütünüyle [demektir]” dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {كَافَّةً}: جميعًا. وقرَأ: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً}: جميعًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: “{كَافَّةً} ‘Hep birden’: Hepiniz / bütünüyle [demektir]” dedi ve {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً} “Onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de müşriklerle topyekûn savaşın” [ayetini] okuyup: “Topyekûn / hepiniz” dedi.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ يقولُ: أخبرَنا عُبَيْدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحَّاكَ يقولُ في قولِه: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}. قال: جميعًا .
Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: {ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözü hakkında: “Hepiniz / bütünüyle” dediğini işittim .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)} “Şeytanın adımlarına uymayın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır” sözünün tevili hakkında [söz]:
يعني جل ثناؤُه بذلك: اعمَلُوا أيُّها المؤمنون بشرائعِ الإسلامِ كلِّها، وادْخُلوا في التصديقِ به قولًا وعملًا، ودَعُوا طريقَ الشيطانِ وآثارَه أن تَتَّبِعوها، فإنه لكم عدوٌّ مُبِينٌ لكم عداوتَه.
[Allah] -celle senâuhu- bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! İslam'ın şeriatlerinin (hükümlerinin) tamamıyla amel edin, söz ve fiil olarak onu tasdik etmeye dahil olun; şeytanın yolunu ve onun izlerine uymayı terk edin. Şüphesiz o, düşmanlığı size apaçık olan bir düşmandır.
وطريقُ الشيطانِ الذي نهاهم أن يَتَّبعوه هو ما خالَف حكمَ الإسلامِ وشرائعَه، ومنه تسبيتُ السبتِ وسائرُ سُنَنِ أهلِ المِلَلِ التي تُخَالِفُ ملَّةَ الإسلامِ، وقد بيَّنْتُ معنى الخطواتِ بالأدلَّةِ الشاهدةِ على صحَّتِه فيما مضَى، فكرِهْتُ إعادتَه في هذا المَوضِعِ .
Onlara uymalarını nehyettiği şeytanın yolu, İslam'ın hükmüne ve şeriatlerine muhalif olan şeylerdir. Cumartesi yasağını gözetmek (sebt yapmak) ve diğer din mensuplarının İslam milletine muhalif olan bütün gelenekleri/yolları da bunlardandır. Hatavât (adımlar) kelimesinin anlamını daha önce doğruluğuna tanıklık eden delillerle açıklamıştım; bu yüzden bu yerde onu tekrarlamak istemedim .
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)} “Eğer size apaçık deliller geldikten sonra kayarsanız, bilin ki Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” sözünün tevili hakkında [söz]:
يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: فإن أخْطَأتم الحَقَّ، فضَلَلْتُم عنه، وخالَفتم الإسلامَ وشرائعَه، مِن بعدِ ما جاءتكم حُجَجي وبيِّنَاتُ هدايَ، واتَّضَحت لكم صحةُ أمرِ الإسلامِ بالأدلةِ التي قطَعت عذرَكم أيُّها المؤمنون، فاعْلَموا أن اللَّهَ ذو عزَّةٍ، لا يمنعُه مِن الانتقامِ منكم مانعٌ، ولا يَدْفَعُه عن عُقوبتِكم على مخالفتِكم أمرَه ومعصيتِكم إيَّاه دافعٌ، حكيمٌ فيما يفعلُ بكم مِن عقوبةٍ، على معصيتِكم إيَّاه بعدَ إقامةِ الحُجَّةِ عليكم، وفي غيرِه مِن أمورِه.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Size hüccetlerim ve hidayetimin apaçık delilleri geldikten ve mazeretinizi ortadan kaldıran delillerle İslam meselesinin doğruluğu sizin için açıklığa kavuştuktan sonra, haktan sapıp yoldan çıkar ve İslam'a ve şeriatlerine muhalefet ederseniz, bilin ki Allah mutlak izzet sahibidir; O'nun sizden intikam almasına hiçbir engel mani olamaz, emrine muhalefet edip O'na isyan etmeniz sebebiyle sizi cezalandırmasına hiçbir engelleyici engel olamaz. Kendilerine karşı hüccet ikame edildikten sonra O'na isyan etmeniz sebebiyle size vereceği cezada ve diğer bütün işlerinde Hakîm'dir (hikmet sahibidir).
وقد قال عددٌ مِن أهلِ التأويلِ: إن البيناتِ هي محمدٌ ﷺ والقرآنُ. وذلك قريبٌ مِن الذي قلنا في تأويلِ ذلك؛ لأن محمدًا ﷺ والقرآنَ مِن حُجَجِ اللَّهِ على الذين خُوطِبوا [بهذه الآيةِ]، غيرَ أن الذي قلناه في تأويلِ ذلك أَوْلَى بالحقِّ؛ لأن اللَّهَ قد احتجَّ على مَن خالَف الإسلامَ مِن أحبارِ أهلِ الكتابِ، بما عهِد إليهم في التوراةِ والإنجيلِ، وتقدَّمَ إليهم على ألسُنِ أنبيائهم بالوَصاةِ به، فذلك وغيرُه مِن حُجَجِ اللَّهِ عليهم مع ما لزِمهم مِن الحُجَّةِ بمحمدٍ ﷺ وبالقرآنِ، فلذلك اختَرنا ما اختَرنا مِن
Tevil ehlinden bir kısmı şöyle demiştir: Şüphesiz apaçık deliller (el-beyyinât), Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an'dır. Bu [görüş], bunun tevilinde bizim söylediğimize yakındır; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an, [bu ayetle] kendilerine hitap edilen kimselere karşı Allah'ın hüccetlerindendir. Ne var ki bunun tevilinde bizim söylediğimiz hakikate daha uygundur. Çünkü Allah, Tevrat ve İncil'de kendilerine ahdettiği ve peygamberlerinin diliyle kendilerine tavsiye ederek önceden bildirdiği şeylerle, Ehl-i Kitap hahamlarından İslam'a muhalefet eden kimselere karşı delil getirmiştir. İşte bu ve benzeri şeyler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an ile aleyhlerine gereken delille birlikte, onlara karşı Allah'ın hüccetlerindendir. Bundan dolayı biz...
التأويلِ في ذلك.
tercih ettik.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ أقوالِ القائلين في تأويلِ قولِه: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ}
{فَإِنْ زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız” sözünün tevili hakkında görüş belirtenlerin sözlerinin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ}. يقولُ: فإن ضلَلتُم .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَإِنْ زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız” sözü hakkında anlattı; şöyle diyordu: “Eğer saparsanız [demektir]” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ}. قال: والزللُ الشركُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan {فَإِنْ زَلَلْتُمْ} “Eğer kayarsanız” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Zelel (kaymak), şirktir” dedi .
ذكرُ أقوالِ القائلين في تأويلِ قولِه: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ}.
{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Size apaçık deliller geldikten sonra” sözünün tevili hakkında görüş belirtenlerin sözlerinin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عَمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ}. يقولُ: مِن بعدِ ما جاءكم محمدٌ ﷺ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [nakletti; es-Süddî]: “{مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} ‘Size apaçık deliller geldikten sonra’: Size Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldikten sonra demektir” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ}. قال: الإسلامُ والقرآنُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ} “Eğer size apaçık deliller geldikten sonra kayarsanız” [sözü hakkında] anlattı; [İbn Cüreyc]: “[Apaçık deliller], İslam ve Kur'an'dır” dedi .
حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}. يقول: عزيزٌ في نِقْمتِه، حكيمٌ في أمرِه.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘den [naklen] anlattı: {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Bilin ki şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir” [ayeti hakkında şöyle] demektedir: [Allah], intikamında Azîzdir (mutlak galiptir), emrinde Hakîmdir (hüküm ve hikmet sahibidir).
القولُ في تأويلِ قوله: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ}.
Allah Teâlâ'nın: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} “Onlar, Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözünün tevili hakkında [söz]:
يعني جل ثناؤُه بذلك: هل يَنْظُرُ المكذِّبون بمحمدٍ ﷺ وما جاء به، إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ من الغمامِ والملائكةُ.
Şanı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve getirdiklerini yalanlayanlar, Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?
ثم اخْتَلَفت القَرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأ بعضُهم: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} بالرفعِ؛ عطفًا بالملائكةِ على اسمِ اللَّهِ ، على معنى: هل ينظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ والملائكةُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ .
Sonra kurrâ bu ifadenin kıraatinde ihtilaf etti. Bazıları {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} [şeklinde] “el-Melâiketü” kelimesini merfu (ötreli) okudu; [bu], “Onlar Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” manasında melekler kelimesinin Allah'ın ismine atfedilmesi sebebiyledir .
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، عن أبي عُبَيْدٍ القاسمِ بنِ سَلَّامٍ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ الرازيُّ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ، قال: في قراءةِ أُبَيِّ بنِ كعبٍ: (هل ينظُرون إلَّا أن يأتيهم اللَّهُ والمَلَائِكَةُ في ظُلَلٍ من الغمامِ). قال: يأتي الملائكةُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ، ويأتي اللَّهُ فيما شاء .
Bana Ahmed b. Yûsuf, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm'dan anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer er-Râzî, babasından, o er-Rebî' b. Enes'ten, o Ebu'l-Âliye'den anlattı; dedi ki: Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: “(هل ينظُرون إلَّا أن يأتيهم اللَّهُ والمَلَائِكَةُ في ظُلَلٍ من الغمامِ) [şeklindedir].” [Ebu'l-Âliye] dedi ki: “Melekler buluttan gölgeler içinde gelir, Allah ise dilediği şekilde gelir” .
وقد حُدِّثْتُ هذا الحديثَ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} الآية. وقال أبو جعفرٍ الرازيُّ: وهي في بعضِ القراءةِ: (هل ينظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ والملائكةُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ). كقولِه: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا} [الفرقان: ٢٥].
Bana bu rivayet Ammâr b. el-Hasan'dan, o Abdullah b. Ebî Ca'fer'den, o babasından, o da er-Rebî'den onun: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” ayeti [hakkındaki] sözü olarak rivayet edildi. Ebû Ca'fer er-Râzî dedi ki: “Bu [ayet] bazı kıraatlerde: (هل ينظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ والملائكةُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ) [şeklindedir].” Tıpkı O'nun: {وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمَاءُ بِالْغَمَامِ وَنُزِّلَ الْمَلَائِكَةُ تَنْزِيلًا} “O gün gökyüzü bulutlarla yarılacak ve melekler ardı ardına indirilecektir” [el-Furkân: 25] buyruğu gibidir.
وقرَأ ذلك آخَرون: (هل ينظُرون إلا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظللٍ من الغمامِ والملائكةِ) بالخفضِ؛ عطفًا بالملائكةِ على الظُّللِ، بمعنى: هل ينظرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ وفي الملائكةِ.
Başkaları ise bunu: “(هل ينظُرون إلا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظللٍ من الغمامِ والملائكةِ)” [şeklinde] “el-Melâiketi” kelimesini mecrur (esreli) okudu; [bu], “Onlar Allah'ın buluttan gölgeler içinde ve melekler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” manasında melekler kelimesinin zulel (gölgeler) kelimesine atfedilmesi sebebiyledir.
وكذلك اختلَفت القَرأةُ في قراءةِ {ظُلَلٍ}؛ فقرَأها بعضُهم: {فِي ظُلَلٍ}. وبعضُهم: (في ظلالٍ) .
Aynı şekilde kurrâ {ظُلَلٍ} kelimesinin kıraatinde de ihtilaf etti; bazısı onu: {فِي ظُلَلٍ} “gölgeler içinde”, bazısı da: “(في ظلالٍ)” [şeklinde] okudu .
فمَن قرَأها: {فِي ظُلَلٍ}. فإنه وجَّهها إلى أنها جمعُ ظُلَّةٍ، والظُّلَّةُ تُجْمَعُ ظُلَل وظلال، كما تُجْمَعُ [الحُلةُ حُلل] ، [والجُلة جِلال]
Bunu {فِي ظُلَلٍ} şeklinde okuyan kimse, onu zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğulu olarak değerlendirmiştir. Zulle kelimesi, tıpkı [hulle'nin hulel] [ve cülle'nin cilâl] şeklinde çoğul yapılması gibi hem zulel hem de zılâl şeklinde çoğul yapılır.
وأمَّا الذي قرَأها: (في ظِلالٍ). فإنه جعَلها جمعَ ظُلَّةٍ، كما ذكَرْنا مِن جمعِهم [الجُلة جِلالًا] .
Onu “(في ظِلالٍ)” şeklinde okuyan kimse ise, [Arapların] [cülleyi cilâl] şeklinde çoğul yapmalarından bahsettiğimiz gibi, onu zulle kelimesinin çoğulu kılmıştır.
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ قارئُه كذلك وجَّهه إلى أن ذلك جمعُ ظِلٍّ؛ لأن الظُّلَّةَ والظِّلَ قد يُجْمعانِ جميعًا: ظِلال.
Böyle okuyan kimsenin bunu zıll (gölge) kelimesinin çoğulu olarak değerlendirmiş olması da muhtemeldir; çünkü hem zulle hem de zıll kelimelerinin her ikisi de “zılâl” şeklinde çoğul yapılabilir.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندي: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. لخبرٍ رُوِي عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه قال: "إن مِن الغمامِ طاقاتٍ يأتي اللَّهُ فيها محفوفًا". فدَلَّ بقولِه: "طاقاتٍ". على أنها ظُلَلٌ لا ظِلالٌ؛ لأن
Bana göre bu hususta doğru olan kıraat: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” [kıraatidir]. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğuna dair bir haber rivayet edilmiştir: «إن مِن الغمامِ طاقاتٍ يأتي اللَّهُ فيها محفوفًا» «Şüphesiz buluttan katmanlar vardır; Allah onların içinde [meleklerle] kuşatılmış olarak gelir.» [Resûlullah'ın] "tâkāt (katmanlar)" buyurması, bunun "zılâl" değil "zulel" olduğuna delalet etmiştir; çünkü
واحدَ الظُّلَلِ ظُلَّةٌ، وهي الطاقُ، واتِّباعًا لخطِّ المصحفِ، وكذلك الواجبُ في كلِّ ما اتَّفَقت معانيه واخْتَلَفت في قراءتِه القَرأةُ، ولم يكنْ على إحدى القراءتينِ دلالةٌ تَنفَصِلُ بها مِن الأخرى غيرَ اختلافِ خطِّ المصحفِ، فالذي ينبغي أن تُؤْثَرَ قراءتُه منها ما وافقَ رسمَ المصحفِ.
Zulel'in tekili zulle'dir ve o tâk (katman/tabaka) demektir; ayrıca [bu tercih] mushafın hattına uymak içindir. Anlamları aynı olup da kurrânın kıraatinde ihtilaf ettiği ve mushaf hattının farklılığı dışında iki kıraatten birini diğerinden ayıracak bir delil bulunmayan her yerde yapılması gereken de budur. Dolayısıyla bu kıraatlerden tercih edilmesi gereken , mushafın resmine (yazılışına) uygun olanıdır.
وأمَّا الذي هو أَوْلَى القراءتينِ في: {وَالْمَلَائِكَةُ} [بالصوابِ، فالرفعُ]، عطفًا بها على اسمِ اللَّهِ، على معنى: هل ينظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ من الغمامِ، وإلَّا أن تأتيَهم الملائكةُ. على ما رُوِي عن أُبَيِّ بنِ كعبٍ؛ لأن اللَّهَ جل ثناؤُه قد أخبَر في غيرِ موضعٍ مِن كتابِه أن الملائكةَ تأتيهم، فقال جل ثناؤُه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} [الفجر: ٢٢]. وقال: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} [الأنعام: ١٥٨]. فإن أشْكَل على امرئٍ قولُ اللَّهِ جل ثناؤه: {وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا}. فظنَّ أنه مخالفٌ معناه معنى قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ}. إذ كان قولُه: {وَالْمَلَائِكَةُ} في هذه الآيةِ بلفظِ جمعٍ، وفي الأخرى بلفظِ الواحدِ، فإن ذلك خطأٌ مِن الظَّنِّ، وذلك أن الملَكَ في قولِه: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ} بمعنى الجميعِ ومعنى الملائكةِ، والعربُ تَذْكُرُ الواحدَ بمعنى الجميعِ، فتقولُ: فلانٌ كثيرُ الدرهمِ والدينارِ. يُرادُ به الدراهمُ والدنانيرُ. و: هلَك البعيرُ والشاةُ. بمعنى جماعةِ الإبلِ والشاءِ. فكذلك قولُه: {وَالْمَلَكُ} بمعنى الملائكةِ.
{وَالْمَلَائِكَةُ} [lafzındaki] iki kıraatten [doğruya] daha evla olanı, Übey b. Ka‘b'dan rivayet edildiği üzere; “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden ve meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” manasında Allah lafzına atfedilerek merfû (ötreli) okunmasıdır. Zira şanı yüce olan Allah, Kitabı'nın birden fazla yerinde meleklerin onlara geleceğini haber vermiş ve şöyle buyurmuştur: {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} “Rabbin ve melekler saf saf geldiği zaman” [Fecr, 22]. Yine şöyle buyurmuştur: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin gelmesinden yahut Rabbinin bazı alametlerinin gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” [En‘âm, 158]. Şayet bir kimseye şanı yüce olan Allah'ın: {وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا} sözü müşkil gelir de bu ayette {وَالْمَلَائِكَةُ} kavli çoğul lafızla, diğerinde ise tekil lafızla yer aldığı için bunun manasının {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} kavlinin manasına aykırı olduğunu zannederse, bu hatalı bir zandır. Çünkü {وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ} sözündeki melek (çoğulu ifade eden) cins isim manasındadır ve melekler demektir. Nitekim Araplar tekil kelimeyi çoğul manasında kullanarak: “Filanın dirhemi ve dinarı çoktur” derler ve bununla dirhemleri ve dinarları kastederler. Yine: “Deve ve koyun helak oldu” derler ve bununla deve ve koyun topluluğunu kastederler. İşte [ayette geçen] {وَالْمَلَكُ} sözü de aynı şekilde melekler manasındadır.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في قولِه: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. وهل هو مِن صلةِ فعلِ اللَّهِ جل ثناؤه، أوْ مِن صلةِ فعلِ الملائكةِ، ومَن الذي يَأتي فيها؟ فقال بعضُهم: هو مِن صلةِ فعلِ اللَّهِ، ومعناه: هل يَنْظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ من الغمامِ وأن يأتيَهم الملائكةُ.
Sonra tevil ehli, {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “buluttan gölgeler içinde” sözünün, şanı yüce olan Allah'ın fiiliyle mi yoksa meleklerin fiiliyle mi irtibatlı olduğu ve onların içinde kimin geleceği hususunda ihtilaf etti. Bazıları: “Bu, Allah'ın fiiliyle irtibatlıdır; anlamı da: ‘Onlar Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden ve meleklerin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?’ [demektir]” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. قال: هو غيرُ السَّحابِ، لم يكنْ إلَّا لبني إسرائيلَ في تِيهِهم حينَ تاهوا، وهو الذي يأتي اللَّهُ فيه يومَ القيامةِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Bu, buluttan (sehâbdan) farklıdır; sadece İsrâiloğulları şaşkınlık içinde çölde kaldıkları sırada onlara verilmişti. Kıyamet gününde Allah'ın içinde geleceği şey de odur” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. قال: يأتيهم اللَّهُ وتأتيهم الملائكةُ عندَ الموتِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözü hakkında haber verdi; [Katâde]: “Ölüm anında onlara Allah gelir ve melekler gelir” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال عكرمةُ في قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. قال: طاقاتٌ مِن الغمامِ، والملائكةُ حولَه. قال ابنُ جُرَيْجٍ: وقال غيرُه: والملائكةُ بالموتِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İkrime {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” ayeti hakkında şöyle dedi: “[Bu,] buluttan tabakalardır ve melekler O'nun etrafındadır.” İbn Cüreyc dedi ki: Bir başkası ise: “Melekler ölüm ile [gelir]” dedi.
وقولُ عكرمةَ هذا وإن كان موافقًا قولَ مَن قال: إن قولَه: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. مِن صلةِ فعلِ الربِّ ﵎ الذي قد تقدَّم ذكْرُناه، فإنه له مخالِفٌ في صفةِ الملائكةِ، وذلك أن الواجبَ مِن القراءةِ على تأويلِ قولِ عكرمةَ هذا في الملائكةِ الخفضُ؛ لأنه تأوَّلَ الآيةَ: هل يَنْظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ وفي الملائكةِ. لأنه زعَم أن اللَّهَ تعالى يأتي في ظُلَلٍ مِن الغمامِ والملائكةُ حولَه. هذا إن كان وجَّهَ قولَه: والملائكةُ حولَه. إلى أنهم حولَ الغمامِ، وجعَل الهاءَ في "حولَه" مِن ذكرِ الغمامِ. وإن كان وجَّه قولَه: والملائكةُ حولَه. إلى أنهم حولَ الربِّ ﵎، وجعَل الهاءَ في قولِه مِن ذكرِ الربِّ ﷿، فقولُه نظيرُ قولِ الآخَرين الذين قد ذكَرْنا قولَهم، غيرُ مخالفِهم في ذلك.
İkrime'nin bu sözü, daha önce zikrettiğimiz üzere {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “buluttan gölgeler içinde” sözünün Rab (celle celâluhu)'nun fiiliyle irtibatlı olduğunu söyleyen kimsenin sözüne uygun olsa da meleklerin nitelenmesi hususunda ona muhaliftir. Zira İkrime'nin bu sözünün teviline göre “el-Melâike” lafzında gereken kıraat mecrur (esreli) okunmasıdır; çünkü o, ayeti: “Onlar Allah'ın buluttan gölgeler içinde ve melekler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” şeklinde tevil etmiştir. Zira o, Allah Teâlâ'nın buluttan gölgeler içinde geleceğini ve meleklerin de O'nun/onun etrafında olacağını ileri sürmüştür. Bu, eğer onun “melekler de onun etrafındadır” sözünü meleklerin bulutun etrafında oldukları şeklinde yorumlamış ve “etrafında” lafzındaki zamiri buluta raci kılmış olması durumundadır. Şayet “melekler de O'nun etrafındadır” sözünü meleklerin Rab (celle celâluhu)'nun etrafında oldukları şeklinde yorumlamış ve sözündeki zamiri Rab (azze ve celle)'ye raci kılmış ise, onun bu sözü, sözlerini zikrettiğimiz diğerlerinin sözünün bir benzeridir ve bu hususta onlara muhalif değildir.
وقال آخَرون: بل قولُه: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. من صلةِ فعلِ الملائكةِ، وإنما تأتي الملائكةُ فيها، فأمَّا الربُ تعالى ذكرُه فإنه يأتي فيما شاء.
Başkaları ise şöyle dedi: “Aksine {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} ‘buluttan gölgeler içinde’ sözü meleklerin fiiliyle irtibatlıdır; melekler onların içinde gelir. Zikri yüce olan Rabbe gelince, O dilediği şekilde gelir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} الآية. قال: ذلك يومَ القيامةِ، تأتيهم الملائكةُ في ظُلَلٍ من الغمامِ. قال: الملائكةُ يجيئون في ظللٍ مِن الغمامِ، والربُّ ﵎ يجيءُ فيما شاء.
Ammâr b. el-Hasen'den nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ} ayeti hakkında nakletti; [er-Rebî'] dedi ki: “Bu kıyamet günündedir; melekler onlara buluttan gölgeler içinde gelir.” Dedi ki: “Melekler buluttan gölgeler içinde gelir, Rab (celle celâluhu) ise dilediği şekilde gelir.”
وأوْلى التأويلينِ بالصوابِ في ذلك تأويلُ مَن وجَّه قولَه: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ}. إلى أنه مِن صلةِ فعلِ الربِّ، وأن معناه: هل يَنْظُرون إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُللٍ مِن الغمامِ وتأتيَهم الملائكةُ؛ لِما حدَّثنا به محمدُ بنُ حُمَيْدٍ الرازيُّ، قال: ثنا
Bu hususta iki te'vilden doğruya en yakın olanı, O'nun: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} “Buluttan gölgeler içinde” buyruğunun Rabbin fiiline bağlı olduğunu ve anlamının: «Onlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde gelmesinden ve meleklerin [de] gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?» şeklinde olduğunu belirten kimsenin te'vilidir. Zira Muhammed b. Humeyd er-Râzî bize rivayet edip dedi ki: Bize
إبراهيمُ بنُ المختارِ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن زَمْعَةَ بنِ صالحٍ، عن سلَمةَ بنِ وَهْرَامَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، أن النبيَّ ﷺ قال: "إن مِن الغَمامِ طاقاتٍ يأتي اللَّهُ فيها محفوفًا". وذلك قولُه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ} .
İbrâhîm b. el-Muhtâr, İbn Cüreyc'den, o Zem'a b. Sâlih'ten, o Seleme b. Vehrâm'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Buluttan katmanlar vardır ki Allah onların içinde [meleklerle] kuşatılmış olarak gelir.” İşte bu, O'nun: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ} “Onlar, Allah'ın ve meleklerin buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden ve işin bitirilmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözüdür .
وأمَّا معنى قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ} فإنه: ما يَنْظُرون. وقد بيَّنَّا ذلك بعِلَلِه فيما مضَى مِن كتابِنا هذا قبلُ.
{هَلْ يَنْظُرُونَ} “Bekliyorlar mı?” sözünün anlamı ise: “Beklemiyorlar [ancak şunu bekliyorlar]” demektir. Biz bunu daha önce bu kitabımızın geçmiş kısımlarında gerekçeleriyle açıklamıştık.
ثم اخْتُلِف في صفةِ إتيانِ الربِّ ﵎ الذي ذكَره في قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ}. فقال بعضُهم: لا صفةَ لذلك غيرُ الذي وصَف به نفسَه ﷿ مِن المجيءِ والإتيانِ والنزولِ، وغيرُ جائزٍ، تكلُّفُ القولِ في ذلك لأحدٍ إلَّا بخبرٍ مِن اللَّهِ ﷻ، أو مِن رسولٍ مُرسلٍ. فأمَّا القولُ في صفاتِ اللَّهِ وأسمائِه، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ مِن جهةِ الاستخراجِ إلَّا بما ذكَرْنا.
Sonra O'nun: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ} “Onlar, Allah'ın kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözünde zikrettiği Rab (celle celâluhu)'nun gelişinin (ityân) keyfiyeti hakkında ihtilaf edildi. Onlardan bazıları şöyle dedi: “Bunun için, O'nun (azze ve celle) kendisini nitelediği gelme (mecî'), gelme (ityân) ve inme (nüzûl) dışındaki bir niteleme söz konusu olamaz. Allah (celle celâluhu)'dan veya gönderilmiş bir elçiden gelen bir haber olmaksızın bu konuda bir söz söylemeye kalkışmak hiç kimse için caiz değildir. Allah'ın sıfatları ve isimleri hakkında zikrettiğimizin dışında akıl yürütme yoluyla söz söylemek hiç kimse için caiz değildir.”
وقال آخَرون: إتيانُه جلَّ ذكرُه نظيرُ ما يُعْرَفُ مِن مجيءِ الجائي مِن موضعٍ إلى موضعٍ، وانتقالِه مِن مكانٍ إلى مكانٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: “Zikri yüce olanın gelişi, bir yerden bir yere gelenin gelişi ve bir mekândan bir mekâna intikali olarak bilinen şeyin benzeridir.”
وقال آخَرون: معنى قولِه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ}. يعني به: هل يَنْظُرونَ إلَّا أن يأتيَهم أمرُ اللَّهِ، كما يقالُ: قد خشِينا أن تأتيَنا بنو أميَّةَ. يُرادُ به: حُكْمُهم.
Başkaları ise şöyle dedi: O'nun {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ} “Onlar, Allah'ın kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” sözünün anlamı şudur: Bununla 'Onlar Allah'ın emrinin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?' demek istenmektedir; nitekim [onların] 'hükümleri' kastedilerek 'Emevîlerin bize gelmesinden korktuk' denildiği gibi.
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: هل يَنْظُرون إلا أن يأتيَهم ثوابُه وحسابُه وعذابُه، كما قال ﷿: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} [سبأ: ٣٣]. وكما يقالُ: قطَع الوالي اللِّصَّ أو ضرَبه. وإنما قطَعه أعوانُه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı şudur: Onlar, O'nun sevabının, hesabının ve azabının kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Nitekim Azîz ve Celîl [olan Allah] şöyle buyurmuştur: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} [Sebe: 33] “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı...” Nitekim 'Vali hırsızı kesti (elini kesti) veya onu dövdü' denildiği gibi; oysa onu sadece yardımcıları kesmiştir.
وقد بيَّنَّا معنى "الغمامِ" فيما مضَى مِن كتابِنا هذا قبلُ، فأغْنَى ذلك عن تكريرِه؛ لأن معناه ههنا هو معناه هنالك .
Biz bundan önce bu kitabımızın geçmiş kısımlarında “el-Gamâm” (bulut) kelimesinin anlamını açıklamıştık; dolayısıyla bu, onu tekrarlamaktan müstağni kılmıştır, çünkü buradaki anlamı oradaki anlamıyla aynıdır .
فمعنى الكلام إِذن: هل ينتظِرُ التاركون الدخولَ في السِّلْمِ كافَّةً، والمُتَّبِعون خُطواتِ الشيطانِ، إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظللٍ من الغمامِ، فيَقْضِيَ في أمرِهم ما هو قاضٍ.
O hâlde sözün anlamı şudur: Hep birlikte İslâm'a girmeyi terk edenler ve şeytanın adımlarına uyanlar, Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelip haklarında vereceği hükmü vermesinden başkasını mı bekliyorlar?
كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحاربيُّ، عن إسماعيلَ بنِ رافعٍ المَدَنيِّ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "تُوقَفون مَوْقِفًا واحدًا يومَ القيامةِ مقدارَ سبعين عامًا، لا يُنْظَرُ إليكم، وَلا يُقْضَى بينكم، قد حُصِر عليكم، فتَبْكون حتى يَنْقَطِعَ الدمعُ، ثم تدمَعون دمًا، وتبكون حتى يبلُغَ ذلك منكم الأذقانَ، أو يُلْجِمَكم فتَضِجُّون، ثم تقولون: مَن يَشْفَعُ لنا إلى ربِّنا فيَقضِيَ بيننا؟ فيقولون: مَن أحقُّ بذلك مِن أبيكم آدمَ؛ جبَل اللَّهُ تربتَه، وخلَقه بيدِه، ونفَخ فيه مِن رُوحِه، وكلَّمه قِبَلًا. فيُؤْتَى آدمُ، فيُطْلَبُ ذلك إليه، فيَأْبَي، ثم يَسْتَقْرِئون الأنبياءَ نبيًّا نبيًّا، كلَّما جاءوا نبيًّا أبَى". قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "حتى يأتوني، فإذا جاءوني خرَجتُ حتى آتِيَ الفَحْصَ". قال أبو هريرةَ: يا رسولَ اللَّهِ، وما الفَحْصُ؟ قال: "قُدَّامُ العرشِ، فأَخِرَّ ساجدًا، فلا أزالُ ساجدًا حتى يبعثَ اللَّهُ إليَّ مَلَكًا، فيأخُذَ بعَضُدِي فيَرْفَعَني، ثم يقولُ اللَّهُ لي: يا محمدُ. فأقولُ: نعم -
Nitekim bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi' el-Medenî'den, o Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Ensâr'dan bir adamdan, o Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle] rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Kıyamet günü tek bir yerde yetmiş yıl kadar bekletilirsiniz; size bakılmaz ve aranızda hüküm verilmez, etrafınız kuşatılmıştır. Ağlarsınız, öyle ki gözyaşı tükenir; sonra kan ağlarsınız ve ağlarsınız, nihayet o [kan ve ter] çenelerinize ulaşır yahut ağzınıza kadar ulaşıp sizi gemler de feryat edersiniz. Sonra: ‘Aramızda hükmetmesi için Rabbimiz katında bize kim şefaat edecek?’ dersiniz. [İnsanlar] şöyle derler: ‘Buna babanız Âdem'den daha layık kim olabilir? Allah onun toprağını yoğurup yarattı, onu kendi eliyle yarattı, ona kendi ruhundan üfledi ve onunla karşı karşıya konuştu.’ Âdem'e varılır ve ondan bu talep edilir; o ise çekinip geri durur. Sonra peygamberleri peygamber peygamber sırayla dolaşırlar; hangi peygambere gelseler o çekinir.» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Nihayet bana gelirler. Bana geldiklerinde çıkıp el-Fahs'a gelirim.» Ebû Hüreyre: “Ey Allah'ın Resûlü, el-Fahs nedir?” dedi. [Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: «Arş'ın önüdür. Hemen secdeye kapanırım. Allah bana bir melek gönderip pazumdan tutarak beni kaldırıncaya kadar secde etmeye devam ederim. Sonra Allah bana: ‘Ey Muhammed!’ buyurur. Ben de: ‘Buyur Yâ Rabbi’ derim -
وهو أعلمُ - فيقولُ: ما شأنُك؟ فأقولُ: يا ربِّ، وعَدتَني الشفاعةَ، فشَفِّعْنِي في خلقِك فاقضِ بينهم. فيقولُ: قد شفَّعْتُك، أنا آتيكم فأقْضِي بينَكم". قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "فأَنْصَرِفُ حتى أَقِفَ معَ الناسِ، فبَيْنما نحنُ وُقُوفٌ سمِعْنا حسًّا مِن السماءِ شديدًا، فهَالَنا، فنزَل أهلُ السماءِ الدنيا بمِثْلَيْ مَن في الأرضِ مِن الجنِّ والإنسِ، حتى إذا دَنَوْا مِن الأرضِ أشْرَقتِ الأرضُ بنورِهم، وأخَذوا مصافَّهم، فقلنا لهم: أفيكم ربُّنا؟ قالوا: لا، وهو آتٍ. ثم نزلَ أهلُ السماءِ الثانيةِ بمِثْلَيْ مَن نزَل مِن الملائكةِ، وبمِثْلَيْ مَن فيها مِن الجنِّ والإنسِ، حتى إذا دَنَوا مِن الأرْضِ أشْرَقت الأرضُ بنورِهم، وأخَذوا مَصافَّهم، فقلنا لهم: أفيكم ربُّنا؟ قالُوا: لا، وهو آتٍ. ثم نزَل أهلُ السماءِ الثالثةِ بمِثْلَيْ مَن نزَل مِن الملائكةِ، وبمِثْلَيْ مَن في الأرضِ مِن الجنِّ والإنسِ، حتى إذا دَنَوْا مِن الأرْضِ أشْرَقت الأرضُ بنورِهم، وأخَذوا مَصافَّهم، وقلنا لهم: أَفيكم رُّبنا؟ قالوا: لا، وهو آتٍ. ثم نزَل أهلُ السماواتِ على قدرِ ذلك مِن التضعيفِ، حتى نزَل الجبَّارُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ والملائكةُ ولهم زَجَلٌ مِن تسبيحِهم، يقولون: سبحانَ ذي المُلْكِ و الملكوتِ، سبحانَ ربِّ العرشِ ذي الجبروتِ، سبحان الحيِّ الذي لا يموتُ، سبحانَ الذي يُمِيتُ الخلائقَ ولا يموتُ، سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، ربُّ الملائكةِ والرُّوحِ، قُدُّوسٌ قُدُّوسٌ، سبحانَ ربِّنا الأعلى، سبحانَ ذي السلطانِ والعظمةِ، سبحانَه أبدًا أبدًا. فيَنْزِلُ ربُّنا ﵎ يَحْمِلُ عرشَه يومئذٍ ثمانيةٌ، وهم اليومَ أربعةٌ؛ أقدامُهم على تُخُومِ الأرضِ
-ki O en iyi bilendir- şöyle buyurur: «Durumun nedir?» Ben de: «Ey Rabbim! Bana şefaat vadetmiştin; beni mahlûkatın hakkında şefaatçi kıl ve aralarında hüküm ver!» derim. Bunun üzerine: «Seni şefaatçi kıldım, ben size gelip aranızda hüküm vereceğim» buyurur.” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: “«Bunun üzerine ben dönüp insanlarla birlikte dururum. Biz öylece durmaktayken gökten şiddetli bir ses işitiriz ve bu bizi dehşete düşürür. Derken dünya semasının ehli, yeryüzündeki cin ve insanların iki katı [kadar] iner. Yeryüzüne yaklaştıklarında yeryüzü onların nuruyla aydınlanır ve saflarını alırlar. Biz onlara: ‘Rabbimiz aranızda mı?’ deriz. Onlar: ‘Hayır, O gelecektir’ derler. Sonra ikinci semanın ehli, inen meleklerin iki katı ve oradaki cin ve insanların iki katı [kadar] iner. Yeryüzüne yaklaştıklarında yeryüzü onların nuruyla aydınlanır ve saflarını alırlar. Biz onlara: ‘Rabbimiz aranızda mı?’ deriz. Onlar: ‘Hayır, O gelecektir’ derler. Sonra üçüncü semanın ehli, inen meleklerin iki katı ve yeryüzündeki cin ve insanların iki katı [kadar] iner. Yeryüzüne yaklaştıklarında yeryüzü onların nuruyla aydınlanır ve saflarını alırlar. Biz onlara: ‘Rabbimiz aranızda mı?’ deriz. Onlar: ‘Hayır, O gelecektir’ derler. Sonra göklerin ehli, bu katlanma ölçüsünce inerler. Nihayet Cebbâr [olan Allah], buluttan gölgeler içinde iner; melekler de [iner]. Onların tesbihlerinden dolayı gür bir sesleri vardır; şöyle derler: Mülk ve melekût sahibini tenzih ederiz! Ceberût sahibi Arş'ın Rabbini tenzih ederiz! Asla ölmeyen Hayy'ı (Diri olanı) tenzih ederiz! Mahlûkatı öldüren ve kendisi ölmeyeni tenzih ederiz! Sübbûh'tur, Kuddûs'tür, meleklerin ve Rûh'un Rabbidir. Kuddûs'tür, Kuddûs'tür. En yüce Rabbimizi tenzih ederiz! Hükümranlık ve azamet sahibini tenzih ederiz! O'nu ebediyen, daima tenzih ederiz. Rabbimiz (celle celâluhu) iner; o gün O'nun Arş'ını sekiz [melek] taşır, bugün ise onlar dörttür. Onların ayakları yerin en alt
السفلَى، والسماواتُ إلى حُجَزِهم، والعرشُ على مناكبِهم، فوضَع اللَّهُ ﵎ عرشَه حيثُ شاء مِن الأرضِ، ثم يُنادِي مُنادٍ نداءً يُسْمِعُ الخلائقَ، فيقولُ: يا معشرَ الجنِّ والإنسِ، إني قد أنْصَتُّ منذُ يومِ خلَقتُكم إلى يومِكم هذا، أسمَعُ كلامَكم، وأُبْصِرُ أعمالَكُم، فأَنْصِتوا إليَّ، فإنما هي صُحُفُكم وأعمالُكم تُقْرَأُ عليكم، فمَن وجَد خيرًا فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ، ومَن وجَد غيرَ ذلك فلا يَلُومَنَّ إلَّا نفسَه. فيَقْضِي اللَّهُ ﵎ بينَ خلقِه الجنِّ والإنسِ والبهائمِ، فإنه لَيُقِيدُ يومئذٍ للجمَّاءِ مِن ذَاتِ القَرْنِ" .
-sınırlarındadır; semalar onların bellerine kadardır, Arş da omuzları üzerindedir. Allah (celle celâluhu) Arş'ını yeryüzünün dilediği yerine koyar. Sonra bir münâdî yaratılmışlara işittirecek bir seslenişle şöyle seslenir: ‘Ey cin ve insan topluluğu! Sizi yarattığım günden bu gününüze kadar susup dinledim; sözlerinizi işitiyor, amellerinizi görüyordum. Şimdi siz beni dinleyin! Bunlar ancak size okunmakta olan amel defterleriniz ve amellerinizdir. Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa yalnızca kendisini kınasın.’ Allah (celle celâluhu) mahlûkatı olan cinler, insanlar ve hayvanlar arasında hükmeder; öyle ki o gün boynuzsuz koyun için boynuzlu olandan kısas alır ” .
وهذا الخبرُ يَدُلُّ على خطإِ قولِ قتادةَ في تأويلِه قولَه: {وَالْمَلَائِكَةُ}. أنه معنيٌّ به: و الملائكةُ تأتيهم عندَ الموتِ؛ لأنه ﷺ ذكَر أنهم يأتونهم بعدَ قيامِ الساعةِ في موقفِ الحسابِ حينَ تَشَقَّقُ السماءُ.
Bu haber, Katâde'nin: {وَالْمَلَائِكَةُ} “ve melekler” sözünün tevilinde, bununla 'ölüm anında meleklerin onlara gelmesinin' kastedildiği yönündeki sözünün yanlış olduğuna delalet eder; zira [Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların, kıyamet koptuktan sonra sema yarıldığı vakit hesap duruş yerinde onlara geleceklerini zikretmiştir.
وبمثلِ ذلك رُوِي الخبرُ عن جماعةٍ مِن الصحابةِ والتابعين، كرِهنا إطلالةَ الكتابِ بذكرِهم وذكرِ ما قالوا في ذلك.
Bunun benzeri bir rivayet, sahâbe ve tâbiînden bir topluluktan da nakledilmiştir; fakat onları ve bu hususta söylediklerini zikrederek kitabı uzatmak istemedik.
ويُوَضِّحُ أيضًا صحَّةَ ما اخترْنا [مِن القراءةِ في] قولِه: {وَالْمَلَائِكَةُ} بالرفعِ على معنى: وتأتيهم الملائكةُ.
Bu rivayet ayrıca, {وَالْمَلَائِكَةُ} “ve melekler” sözünde 've melekler de onlara gelir' anlamında merfû [okuyuşu kıraatlerden] tercih etmemizin doğruluğunu açıklar.
ويُنبِئُ عن خطإِ قراءةِ مَن قرَأ ذلك بالخفضِ؛ لأنه أخْبَر ﷺ أن الملائكةَ تأتي أهلَ القيامةِ في موقفِهم حينَ تَفَطَّرُ السماءُ قبلَ أن يأتيَهم ربُّهم في ظُلَلٍ مِن الغمامِ، إلَّا أن يكونَ قارئُ ذلك ذهَب إلى أنه تعالى ذكرُه عنَى بقولِه ذلك: إلَّا أن يأتيَهم اللَّهُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ. وفي الملائكةِ الذين يأتون أهلَ الموقفِ حينَ يأتيهم اللَّهُ في ظُلَلٍ مِن الغمامِ. فيكونُ ذلك وجهًا مِن التأويلِ وإن كان بعيدًا مِن قولِ أهلِ العلمِ ودلالةِ الكتاب وآثارِ رسولِ اللَّهِ ﷺ الثابتةِ.
Ve bunu mecrur okuyanın kıraatinin yanlışlığını bildirir; zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), sema yarıldığı vakit Rableri kendilerine buluttan gölgeler içinde gelmeden önce meleklerin kıyamet ehline duruş yerlerinde geleceklerini haber vermiştir. Meğerki bunu [mecrur] okuyan kimse, zikri yüce olanın bu sözüyle şunu kastettiği görüşüne gitmiş olsun: 'Allah'ın onlara buluttan gölgeler içinde ve Allah buluttan gölgeler içinde kendilerine geldiği vakit duruş yeri ehline gelen melekler içinde gelmesinden başkasını...' Bu durumda bu, ilim ehlinin sözünden, Kitab'ın delaletinden ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sabit eserlerinden uzak olsa da tevilin bir vechi olur.