Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 98. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. قال: جَدِلٌ بالباطلِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde’den onun {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Batıl ile çokça tartışandır .

وقال آخرون: معنى ذلك أنه غيرُ مستقيمِ الخصومةِ ولكنه مُعْوَجُّها.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun manası, onun husumetinde dosdoğru olmadığı, aksine eğri/çarpık olduğudur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. قال: ظالمٌ لا يَستقيمُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den anlattı: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır”. [Mücâhid] dedi ki: [O,] istikamet üzere olmayan bir zalimdir .

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حَجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبرَني عبدُ اللَّهِ بنُ كَثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: "الأَلَدُّ الخصامِ": الذي لا يستقيمُ على خصومةٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid’den haber verdi; o şöyle demiştir: "Eleddü'l-hısâm", bir husumet/dava üzerinde dosdoğru durmayan kimsedir .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {أَلَدُّ الْخِصَامِ}: أَعْوَجُ الخصامِ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den anlattı: {أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Düşmanların en yamanıdır”; hasımlığı en eğri/çarpık olandır .

قال أبو جعفرٍ: وكلا هذين القولين متقارِبُ المعنى؛ لأنَّ الاعوجاجَ في الخصومةِ من الجدالِ واللَّدَدِ.

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Bu iki görüşün her ikisi de mana bakımından birbirine yakındır; çünkü husumetteki eğrilik/çarpıklık, cedel ve inatçı düşmanlıktan (leded) ileri gelir.

وقال آخرون: معنى ذلك: وهو كاذبٌ في قولِه.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun manası: O, sözünde yalancıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن بعضِ أصحابِه، عن الحسنِ، قال: "الأَلَدُّ الخِصامِ": الكاذبُ القولِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Vekî', bazı arkadaşlarından, o da el-Hasen’den anlattı; o şöyle demiştir: "Eleddü'l-hısâm", sözü yalancı olan kimsedir .

وهذا القولُ يَحتمِلُ أن يكونَ معناه معنى القولَيْن الأَوَّلَيْن، إن كان أراد به قائلُه أنه يُخاصِمُ بالباطلِ من القولِ والكذبِ منه؛ جدَلًا واعْوِجاجًا عن الحقِّ.

Bu sözün manası, eğer bunu söyleyen kişi onun haktan sapma ve cedel olsun diye batıl ve yalan sözlerle hasımlık ettiğini kastetmişse, önceki iki görüşün manasıyla aynı olma ihtimali taşır.

وأما الخِصامُ، فهو مصدرٌ من قولِ القائلِ: خاصَمْتُ فلانًا خِصامًا ومُخاصمةً. وهذا خبرٌ من اللَّهِ ﵎ عن المنافقِ الذي أخبَر نبيَّه محمدًا ﷺ أنه يُعجِبُه - إذا تكلَّمَ - قيلُه ومَنْطِقُه، ويَسْتشهِدُ اللَّهَ على أنه مُحِقٌّ في قيلِه ذلك؛ بشدةِ خصمومتِه وجدلِه بالباطلِ والزُّورِ من القولِ.

"el-Hısâm" (الخِصام) ise, bir kimsenin "falanla hasımlaştım/tartıştım" (hâsamtu fulânen hısâmen ve muhâsameten) sözünün masdarıdır. Bu, Allah celle senâuh’tan; konuştuğu zaman sözü ve konuşması hoşuna giden ve bu sözünde haklı olduğuna dair Allah'ı şahit tutan o münafığın, batıl ve yalan sözlerle hasımlığının ve cedelinin pek şiddetli olduğuna dair Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e verdiği bir haberdir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا}.

Allah Teâlâ’nın: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} “Dönüp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak için çaba harcar” kavlinin teviline dair görüş:

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى}: وإذا أَدْبَر هذا المنافقُ من عندِك يا محمدُ مُنْصَرِفًا عنك.

Allah celle senâuh: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى} “Dönüp gittiği zaman ise çaba harcar” kavliyle şunu kastetmektedir: Bu münafık senin yanından arkasını dönüp uzaklaştığı zaman, ey Muhammed!

كما حدَّثنا به ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا تَوَلَّى}. قال: يعني: وإذا خرَج من عندِك سَعَى .

Nitekim bunu bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs’tan anlattı: {وَإِذَا تَوَلَّى} “Dönüp gittiği zaman”. Dedi ki: Yani senin yanından çıktığı zaman çaba harcar .

وقال بعضُهم: معناه: وإذا غَضِب.

Bazıları da şöyle demiştir: Bunun anlamı, öfkelendiği zamandır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ في قولِه: {وَإِذَا تَوَلَّى}. قال: إذا غَضِب.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {وَإِذَا تَوَلَّى} “Dönüp gittiği zaman” kavli hakkında: "Öfkelendiği zaman" dedi.

فمعنى الآيةِ: وإذا خرَج هذا المنافقُ من عندِك يا محمدُ غَضْبانَ، عَمِل في الأرضِ بما حرَّم اللَّهُ عليه، وحاول فيها معصيةَ اللَّهِ، وقَطْعَ الطريقِ، وإفسادَ السُّبلِ على عبادِ اللَّهِ، كما قد ذكَرْنا آنفًا من فعلِ الأخنسِ بنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ، الذي ذكَر السدِّيُّ أن فيه نزلَتْ هذه الآيةُ؛ من إحراقِه زُروعَ المسلمِين وقَتْلِه حُمُرَهم.

Ayetin manası şudur: Bu münafık senin yanından öfkeli bir halde çıktığı zaman ey Muhammed, yeryüzünde Allah’ın kendisine haram kıldığı şeyleri işler, Allah’a isyan etmeye, yol kesmeye ve Allah’ın kullarının yollarını bozmaya çalışır; nitekim es-Süddî’nin hakkında bu ayetin indiğini zikrettiği Ahnes b. Şerîk es-Sekafî’nin Müslümanların ekinlerini yakması ve eşeklerini öldürmesi fiilini az önce zikretmiştik.

والسَّعْيُ في كلامِ العربِ: العملُ، يقالُ منه: فلانٌ يَسْعَى على أهلِه. يعني به: يعْمَلُ فيما يعودُ عليهم نفعُه. ومنه قولُ الأعشى :

Arap kelamında "sa'y" (السَّعْي), amel (çalışmak, iş görmek) demektir. Bundan türetilerek: "Falan ailesi için sa'y ediyor (çalışıyor)" denir; yani onlara faydası dokunacak şeyleri yapıyor demektir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır :

وسَعَى لِكِنْدَةَ سَعْيَ غيرِ مُوَاكِلٍ … قَيْسٌ فضَرَّ عَدُوَّها وبَنَى لهَا

"Kays, Kinde için işi başkasına havale etmeyen bir gayretle sa'y etti (çalıştı); böylece düşmanına zarar verdi ve onlar için [şan] inşa etti."

يعني بذلك: عَمِل لها في المكارمِ.

Bununla şunu kastetmektedir: Onlar için yüce erdemler hususunda amel etti (çalıştı).

وكالذي قلْنا في ذلك كان مجاهدٌ يقولُ.

Mücâhid de bu konuda bizim söylediğimiz gibi söylemekteydi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ}. قال: عَمِل .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti; o, Allah’ın: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ} “Dönüp gittiği zaman ise yeryüzünde çaba harcar” kavli hakkında: "Amel etti (iş yaptı)" dedi .

واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الإفسادِ الذي أضافَه اللَّهُ إلى هذا المنافقِ؛ فقال بعضُهم: تأويلُه ما قلْنا فيه من قَطْعِه الطريقَ وإخافتِه السبيلَ، على ما قد ذكَرْنا

Tevil ehli (müfessirler), Allah’ın bu münafığa nispet ettiği fesat çıkarmanın anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun tevili, [daha] önce zikrettiğimiz üzere, onun yol kesmesi ve yol emniyetini bozması hakkında bizim söylediğimiz gibidir

قبلُ من فعلِ الأخنسِ بنِ شَرِيقٍ.

onun yol kesmesi ve yol emniyetini bozması hakkında bizim söylediğimiz gibidir.

وقال بعضُهم: بل معنى ذلك: قَطْعُ الرَّحِمِ وسَفْكُ دماءِ المسلمين.

Bazıları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası: Sıla-i rahmi kesmek ve Müslümanların kanını dökmektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ في قولِه: {سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا}: قَطَعَ الرَّحِمَ، وسَفَكَ الدماءَ؛ دماءَ المسلمين، فإذا قيل: لِمَ تَفعلُ كذا وكذا؟ قال: أَتقرَّبُ به إلى اللَّهِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den nakletti; o, {سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} “Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak için çaba harcar” kavli hakkında [şöyle dedi]: Sıla-i rahmi kesti ve kanları; Müslümanların kanlarını döktü. Kendisine: "Niçin şöyle şöyle yapıyorsun?" denildiğinde ise: "Bununla Allah'a yakınlaşıyorum" dedi.

والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ وصَف هذا المنافقَ بأنه إذا تولَّى مُدبِرًا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ عَمِل في أرضِ اللَّهِ بالفسادِ، وقد يَدخُلُ في الإفسادِ جميعُ المعاصي، وذلك أن العملَ بالمعاصي إفسادٌ في الأرضِ، ولم يَخْصُصِ اللَّهُ وصْفَه ببعضِ معاني الإفسادِ دونَ بعضٍ. وجائزٌ أن يكونَ ذلك الإفسادُ منه كان بمعنى قَطْعِ الطريقِ، [وجائزٌ أن يكونَ كان يقطَعُ الرحمَ ويسفِكُ الدماءَ] ، وجائزٌ أن يكونَ كان غيرَ ذلك، وأيُّ ذلك كان منه فقد كان إفسادًا في الأرضِ؛ لأن ذلك كان منه للَّهِ معصيةٌ، غيرَ أن الأَشبهَ بظاهرِ التنزيلِ أن يكونَ كان يقطعُ الطريقَ، ويُخِيفُ السبيلَ؛ لأن اللَّهَ وصَفَه في سياقِ الآيةِ بأنه يسعَى في الأرضِ ليُفسِدَ فيها، ويُهلِكَ الحرثَ والنَّسْلَ، وذلك بفعلِ مُخيفي السُّبُلِ، أشبهُ منه بفعلِ قُطّاعِ الرَّحِمِ.

Bu hususta doğru olan görüş şöyle demektir: Allah bu münafığı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından arkasını dönüp gittiğinde Allah'ın arzında fesat ile amel eden biri olarak nitelemiştir. İfsat (bozgunculuk) kapsamına bütün günahlar girebilir; zira günah işlemek yeryüzünde bir bozgunculuktur ve Allah onun bu niteliğini ifsadın bazı manalarına tahsis edip diğerlerini dışarıda bırakmamıştır. Dolayısıyla bu ifsadın yol kesmek manasında olması caizdir; [sıla-i rahmi kesmesi ve kan dökmesi olması da caizdir] , bundan başkası olması da caizdir. Bunlardan hangisi vuku bulmuş olursa olsun, neticede yeryüzünde bir fesat olmuştur; çünkü bu, onun tarafından Allah'a karşı bir isyandır. Ne var ki nassın zahirine en uygun olanı, yol kesmesi ve yolları güvensiz kılmasıdır; zira Allah ayetin akışında onu, yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli helak etmek için sa'y eden biri olarak nitelemiştir; bu ise sıla-i rahmi kesenlerin fiilinden ziyade yol kesip korku salanların fiiline daha çok benzemektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}.

Allah Teâlâ’nın: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak etmek [için]” kavlinin teviline dair görüş:

اختلَف أهلُ التأويلِ في وجهِ إهلاكِ هذا المنافقِ - الذي وصَفَه اللَّهُ بما وصَفَه به

Ehl-i tevil (tefsir ehli), Allah'ın kendisini nitelediği vasıflarla nitelediği bu münafığın -

من صفتِه - الحرثَ والنسلَ؛ فقال بعضُهم: كان ذلك منه إحراقًا لزرعِ قومٍ من المسلمين، وعَقْرًا لحُمُرِهم.

vasıfları gereği ekini ve nesli helak etme şekli hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu, onun Müslümanlardan bir topluluğun ekinlerini yakması ve eşeklerini boğazlaması suretiyle olmuştur.

حدَّثني بذلك موسى، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ .

Bana bunu Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den anlattı .

وقال آخرون بما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عَثّامٌ، قال: ثنا النَّضْرُ بنُ عَرَبيٍّ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} الآية. قال: إذا ولَّى سعى بالعَدَاءِ والظلمِ، فيَحبِسُ اللَّهُ بذلك القطرَ، فيُهْلِكُ الحرثَ والنسلَ، واللَّهُ لا يحبُّ الفسادَ. قال: ثم قرأ مجاهدٌ: {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الروم: ٤١]. قال: ثم قال: أَمْ واللَّهِ ما هو بَحْرَكم هذا، ولكنْ كلُّ قريةٍ على ماءٍ جارٍ فهو بَحْرٌ .

Başkaları ise Ebû Küreyb'in bize anlattığı şu rivayet doğrultusunda [görüş belirtmiştir], dedi ki: Bize Assâm anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Arabî, Mücâhid’den anlattı: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Dönüp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak, ekini ve nesli helak etmek için çaba harcar” ayeti hakkında şöyle dedi: Geri dönüp gittiğinde düşmanlık ve zulümle sa'y eder; bunun üzerine Allah yağmuru tutar/keser, böylece ekin ve nesil helak olur; "Allah ise fesadı sevmez." Dedi ki: Sonra Mücâhid: {ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “İnsanların kendi elleriyle kazandıkları yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı ki yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın, belki dönerler” [Rûm, 41] ayetini okudu. Dedi ki: Sonra [Mücâhid] şöyle dedi: Dikkat edin , Allah'a yemin olsun ki bu, sizin bildiğiniz şu deniz değildir; lakin akar su üzerindeki her yerleşim yeri bir denizdir .

والذي قاله مجاهدٌ وإن كان مذهبًا من التأويلِ تَحتمِلُه الآيةُ، فإن الذي هو أشبهُ بظاهرِ التنزيلِ من التأويلِ ما ذكَرْنا عن السدِّيِّ، فلذلك اخترْناه.

Mücâhid'in söylediği, ayetin muhtemel olduğu tevil cihetlerinden biri olsa da, tevil bakımından nassın zahirine en çok benzeyeni es-Süddî'den zikrettiğimiz görüştür; bundan dolayı onu tercih ettik.

وأما الحرثُ فإنه الزرعُ، والنسلُ: العَقِبُ والولَدُ، وإهلاكُه الزرعَ: إحراقُه. وقد يجوزُ أن يكونَ كما قال مجاهدٌ باحتباسِ القطرِ من أجلِ معصيتهِ ربَّه، وسَعْيِه بالإفسادِ في الأرضِ. وقد يحتمِلُ أن يكونَ كان بقَتْلِه القُوَّامَ به والمتعاهدِين له، حتى

Hars'a (el-hars) gelince o ekindir; nesil (en-nesl) ise zürriyet ve çocuktur. Onun ekini helak etmesi onu yakmasıdır. Mücâhid'in dediği gibi Rabbine isyan etmesi ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya koşması sebebiyle yağmurun kesilmesi yoluyla olması da caizdir. Yine ekinin bakımını üstlenen ve onunla ilgilenen kimseleri öldürmesi sebebiyle olması da muhtemeldir; öyle ki

فسَد فهلَك. وكذلك جائزٌ في معنى إهلاكِه النسلَ أن يكونَ كان بقَتْلِه أُمّهاتِه أو آباءَه التي منها يكونُ النسلُ، فيكونُ في قتلِه الآباءَ والأمهاتِ انقطاعُ نسلِهما. وجائزٌ أن يكونَ كما قال مجاهدٌ، غيرَ أن ذلك وإن كان محتمِلتُه الآيةُ، فالذي هو أَوْلَى بظاهرِها ما قاله السديُّ، غيرَ أن السديَّ ذكَر أن الذي نزلتْ فيه هذه الآيةُ إنما نزَلتْ فيه في قتلِه حُمُرًا لقومٍ مسلمين، وإحراقِه زرعًا لهم. وذلك وإن كان جائزًا أن يكونَ كذلك، فغيرُ فاسدٍ أن تكونَ الآيةُ نزَلتْ فيه والمرادُ بها كلُّ مَن سلَك سبيلَه في قَتْلِ كلِّ ما قَتَل من الحيوانِ الذي لا يَحِلُّ قتلُه بحالٍ، والذي يحِلُّ قتلُه في بعضِ الأحوالِ، إذا قتَله بغيرِ حقٍّ، بل ذلك كذلك عندي؛ لأن اللَّهَ لم يَخْصُصْ من ذلك شيئًا دونَ شيءٍ، بل عَمَّه.

[ekinin] bozulup helak olması suretiyle gerçekleşmiş olma ihtimali de vardır. Aynı şekilde nesli helak etmesinin anlamı hususunda da, neslin kendisinden meydana geldiği anneleri veya babaları öldürmesi, böylece ana-babaları öldürmesiyle nesillerinin kesilmesi suretiyle olması da caizdir. Mücâhid'in dediği gibi olması da caizdir. Ne var ki ayet bunu muhtemel olsa da, onun zahirine en uygun olanı es-Süddî'nin söylediğidir. Şu kadar var ki es-Süddî, bu ayetin indiği kimse hakkında ancak Müslüman bir kavme ait eşekleri öldürmesi ve ekinlerini yakması sebebiyle indiğini zikretmiştir. Bu durumun böyle olması caiz olmakla birlikte, ayetin onun hakkında inmiş olması ve bununla hiçbir surette öldürülmesi helal olmayan hayvanlardan öldürdüğü her bir hayvanı ve haklı bir sebep olmaksızın öldürdüğü takdirde bazı durumlarda öldürülmesi helal olan hayvanları öldürme hususunda onun yolundan giden herkesin kastedilmiş olması da yanlış değildir; hatta bana göre de durum böyledir. Zira Allah bu hususta bir şeyi diğerinden ayırt etmemiş, aksine onu genel kılmıştır.

وبالذي قلْنا في عمومِ ذلك قالتْه جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Bunun umumiliği (genelliği) hususunda söylediğimiz bu görüşü tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بَشّارٍ، قال: ثنا يحيى وعبدُ الرحمنِ، قالا: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن التَّميمِيِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}. قال: [الحرثُ الحرثُ، والنسلُ] نَسْلُ كلِّ دابّةٍ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ ve Abdurrahman anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak eder” [ayeti hakkında] anlattı. Dedi ki: [Ekin ekindir, nesil de] her canlının neslidir.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، أنه سأل ابنَ عباسٍ، قال: قلتُ: أرأيتَ قولَه: {الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}؟ قال: الحرثُ حرثُكم، والنسلُ نسلُ كلِّ دابّةٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den anlattı; o İbn Abbâs'a sormuş ve şöyle demiştir: {الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli” [ifadesi] hakkında ne dersin? [İbn Abbâs] dedi ki: Ekin sizin ekininizdir, nesil de her canlının neslidir.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن أبي إسحاقَ، عن التميميِّ، قال: سألتُ ابنَ عباسٍ عن الحرثِ والنسلِ، فقال: الحرثُ مما تَحرُثُون، والنسلُ نسلُ كلِّ دابّةٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs'a ekin ve nesli sordum, şöyle dedi: Ekin ekip biçtiğiniz şeylerdir, nesil de her canlının neslidir.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عمرٍو، عن مُطرِّفٍ، عن أبي إسحاقَ، عن رجلٍ من تميمٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, o Mutarrif'ten, o Ebû İshâk'tan, o Temîm'den bir adamdan, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}: أمَّا النسلُ، فنَسْلُ كلِّ دابّةٍ، والناسِ أيضًا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak eder” [ayeti hakkında] anlattı: Nesle gelince, o her canlının ve aynı zamanda insanların da neslidir .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنى عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ}. قال: نباتَ الأرضِ، {وَالنَّسْلَ}: مِن كلِّ شيءٍ من الحيوانِ، من الناسِ والدوابِّ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ} “Ekini helak eder” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Yeryüzünün bitkisini; {وَالنَّسْلَ} “Ve nesli” ise insanlardan ve hayvanlardan olmak üzere her şeyin zürriyetini helak eder .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} قال: [الحرثُ الحرثُ] ، والنّسلُ نسلُ كلِّ شيءٍ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak eder” kavli hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: [Ekin ekindir] , nesil de her şeyin neslidir .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضّحّاكِ، قال: الحرثُ النباتُ، والنسلُ نسلُ كلِّ دابّةٍ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan anlattı; [ed-Dahhâk] dedi ki: Ekin bitkidir, nesil ise her canlının neslidir.

حدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ}. قال: الحرثُ الذي يَحْرُثُه الناسُ؛ نباتُ الأرضِ، {وَالنَّسْلَ}: نسلُ كلِّ دابّةٍ .

Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ} “Ekini helak eder” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Ekin insanların ekip biçtiği şey yani yerin bitkisidir; {وَالنَّسْلَ} “Ve nesli” ise her canlının neslidir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}. قال: الحرثُ الزرعُ، والنَّسلُ من الناسِ والأنعامِ. قال: يَقتُلُ نسلَ الناسِ والأنعامِ . قال: وقال مجاهدٌ: يَبْتَغِي في الأرضِ هلاكَ الحرثِ؛ نباتِ الأرضِ، والنسلِ مِن كلِّ شيءٍ من الحيوانِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Atâ'ya {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak eder” [ayetini] sordum. Şöyle dedi: Ekin ziraattir, nesil ise insanlardan ve hayvanlardandır. Dedi ki: İnsanların ve hayvanların neslini öldürür . Dedi ki: Mücâhid de şöyle dedi: Yeryüzünde ekini yani yerin bitkisini ve canlılardan her şeyin neslini helak etmeyi hedefler .

حدَّثني يحيى بنُ أبي طالبٍ، قال: أخبرَنا يزيدُ، قال: أخبرَنا جويبرٍ، عن الضّحّاكِ في قولِه: {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}. قال: الحرثُ الأصل، والنسلُ نسلُ كلِّ دابّةٍ، والناسُ منهم .

Bana Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan {وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Ekini ve nesli helak eder” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Ekin köktür, nesil de her canlının neslidir ; insanlar da onlardandır .

حدَّثني ابنُ عبدِ الرحيمِ البَرْقيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلَمةَ، قال: سُئل سعيدُ بنُ عبدِ العزيزِ عن فسادِ الحرثِ والنسلِ، وما هما، و أيُّ حرثٍ وأيُّ نسلٍ؟ قال سعيدٌ: قال مكحولٌ: الحرثُ ما تحرُثون، وأما النسلُ فنسلُ كلِّ دابةٍ.

Bana İbn Abdirrahîm el-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: Saîd b. Abdilazîz'e ekin ve neslin ifsadı, bunların ne olduğu ve hangi ekin ile hangi nesil olduğu soruldu. Saîd dedi ki: Mekhûl şöyle dedi: Ekin ekip biçtiğiniz şeylerdir; nesil ise her canlının neslidir.

وقد قرأ بعضُ القرأةِ: (ويُهْلِكُ الحَرْثَ والنَّسْلَ) برفعِ "يُهْلِكُ" بمعنى: ومن النَّاسِ مَنْ يُعجِبُك قولُه فِي الحياةِ الدُّنيا، ويُشهِدُ اللَّهَ على ما فِي قلبِه وهو ألَدُّ الخصامِ، ويُهْلِكُ الحرثَ والنَّسلَ، وإذا تولَّى سعَى في الأرضِ ليُفسِدَ فِيها، واللَّهُ لا يُحِبُّ الفسادَ. فيَرُدُّ "وَيُهْلِكُ" على {وَيُشْهِدُ} عطفًا به عليه.

Bazı kurrâ, "يُهْلِكُ" kelimesini merfû olarak (ويُهْلِكُ الحَرْثَ والنَّسْلَ) şeklinde okumuştur; bunun manası şudur: İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatındaki sözü senin hoşuna gider; kalbindekine Allah'ı şahit tutar, oysa o düşmanların en yamanıdır; ekini ve nesli helak eder, dönüp gittiğinde de orada fesat çıkarmak için yeryüzünde koşar durur; oysa Allah fesadı sevmez. Böylece "وَيُهْلِكُ" kelimesini atıf yoluyla {وَيُشْهِدُ} üzerine bağlar.

وذلك قراءةٌ عندي غيرُ جائزةٍ وإن كان لها مَخرجٌ في العربيةِ؛ لمخالفتِها ما عليه الحجةُ مُجمِعةٌ من القراءةِ في ذلك ، وأن ذلك في قراءةِ أُبيِّ بنِ كعبٍ ومُصْحفِه فيما [ذُكِر لنا] : (ليُفْسِدَ فيها ولِيُهْلِكَ الحرثَ والنسلَ) . وذلك من أدلِّ الدليلِ على تصحيحِ قراءةِ من قرَأ ذلك: {وَيُهْلِكَ} بالنصبِ عطفًا به على {لِيُفْسِدَ فِيهَا}.

Bu okuyuş, Arapçada bir izahı bulunsa bile, bana göre caiz olmayan bir kıraattir; çünkü bu hususta huccet olan icmaya aykırıdır ve bize [aktarıldığına] göre Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ve Mushafında bu ayet (ليُفْسِدَ فيها ولِيُهْلِكَ الحرثَ والنسلَ) şeklindedir. Bu durum, onu {لِيُفْسِدَ فِيهَا} üzerine atıfla nasb ile {وَيُهْلِكَ} şeklinde okuyan kimsenin kıraatinin doğruluğuna en açık delillerdendir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥)}.

Allah Teâlâ'nın {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥)} “Allah fesadı sevmez” kavlinin teviline dair açıklama:

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: واللَّهُ لا يحبُّ المعاصيَ، وقطعَ السبلِ، وإخافةَ الطرقِ، [والفسادَ] .

Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Allah günahları, yolları kesmeyi, yollarda korku salmayı [ve fesadı] sevmez.

والفسادُ: مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: فسَد الشيءُ يفسُدُ. نظيرُ قولِهم: ذهَب يَذهَبُ ذَهابًا. ومن العربِ مَن يجعَلُ مصدرَ "فسَد" فُسُودًا، ومصدرَ "ذَهَب يَذهَبُ" ذُهوبًا.

"el-Fesâd" (الْفَسَاد), kişinin “bir şey bozuldu/bozulur” (فسَد الشيءُ يفسُدُ) sözünün masdarıdır. Tıpkı “gitti/gider, gitmek” (ذهَب يَذهَبُ ذَهَابًا) demeleri gibidir. Araplardan bazısı “fesede” (فسَد) fiilinin masdarını “fusûd” (فُسُودًا), “zehebe yezehebu” (ذهَب يَذهَبُ) fiilinin masdarını da “zuhûb” (ذُهُوبًا) yapar.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦)} “Ona: ‘Allah'tan kork!’ denildiği zaman, gururu kendisini günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; ne kötü bir yataktır o!” kavlinin teviline dair açıklama.

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: وإذا قيل لهذا المنافقِ الذي نَعَت نعتَه لنبيِّه ﷺ، وأخبرَه أنه يُعجِبُه قولُه في الحياةِ الدنيا: اتَّقِ اللَّهَ، وخَفْه في إفسادِك في أرضِ اللَّهِ، وسَعْيِك فيها بما حرَّم اللَّهُ عليك من معاصِيه، وإهلاكِك حُروثَ المسلمين ونسلَهم. اسْتَكْبرَ ودخلَتْه عِزَّةٌ وحَمِيّةٌ بما حرَّم اللَّهُ عليه، فتمادَى في غَيِّه وضلالِه. قال اللَّهُ جل ثناؤُه: فكفاه عقوبةً من غَيِّه وضلالِه صِلِيُّ نارِ جهنمَ، وبئسَ المِهادُ هي لصالِيها.

Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfını nitelediği ve dünya hayatındaki sözünün onun hoşuna gittiğini haber verdiği bu münafığa: “Allah'tan sakın; O'nun yeryüzünde fesat çıkarmandan, sana haram kıldığı günahlarla orada koşuşturmandan, Müslümanların ekinlerini ve nesillerini helak etmenden ötürü O'ndan kork!” denildiğinde büyüklük taslar, Allah'ın kendisine haram kıldığı şeyler sebebiyle içine bir gurur ve taassup girer, böylece azgınlığında ve sapıklığında diretir. Allah celle senâuhu şöyle buyurmuştur: Azgınlığı ve sapıklığından ötürü ona ceza olarak cehennem ateşine girmesi yeter; cehenneme girecek olan için o ne kötü bir döşektir!

واختلَف أهلُ التأويلِ في مَن عَنَى بهذه الآيةِ؛ فقال بعضُهم: عَنَى بها كلَّ فاسقٍ منافقٍ.

Tevil ehli, bu ayetle kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: Bununla her fâsık ve münafık kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ بَزِيعٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا بِسْطامُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا أبو رَجاءٍ العُطارِديُّ، قال: سمِعتُ عليًّا في هذه الآيةِ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} إلى: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ}. قال عليٌّ: اقْتَتَلا وربِّ الكعبةِ .

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Bistâm b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ el-Utâridî anlattı; dedi ki: Ali'yi {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} ayetinden {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} ayetine kadar olan kısım hakkında [konuşurken] işittim. Ali: Kâbe'nin Rabbine andolsun ki o iki adam birbirleriyle savaştı , dedi.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} إلى قولِه: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ}. قال: كان عمرُ بنُ الخطابِ إذا صلّى السُّبْحَةَ وفرَغ، دخَل

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} “Ona: 'Allah'tan sakın!' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler” ayetinden {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “Allah ise kullarına çok merhametlidir” ayetine kadar olan kısım hakkında şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb sübha namazını kılıp bitirdiğinde girer,

مِرْبَدًا له، فأَرْسَل إلى فتيانٍ قد قرَءوا القرآنَ، منهم ابنُ عباسٍ وابنُ أخي عُيَيْنَةَ. قال: فيَأْتُون فيَقْرَءون القرآنَ وَيَتدارَسونه، فإذا كانت القائلةُ انْصَرف. قال: فمرُّوا بهذه الآيةِ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ}، {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ}. قال ابنُ زيدٍ: وهؤلاء المجاهدون في سبيلِ اللَّهِ. فقال ابنُ عباسٍ لبعضِ مَن كان إلى جنبِه: اقْتَتَل الرجلان. فسمِع عمرُ ما قال، فقال: وأيَّ شيءٍ قلتَ؟ قال: لا شيءَ يا أميرَ المؤمنين. قال: ماذا قلتَ: اقْتَتل الرجلان؟ قال: فلمَّا رأَى ذلك ابنُ عباس قال: أَرَى ههنا مَن إذا أُمِر بتقوى اللَّهِ أخَذتْه العِزَّةُ بالإثمِ، وأَرَى مَن يَشْرِي نفسَه ابتغاءَ مرضاةِ اللَّهِ، يَقومُ هذا فَيأْمُرُ هذا بتقوى اللَّهِ، فإذا لم يَقْبَلْ وأخَذتْه العزَّةُ بالإثمِ، قال هذا: وأنا أَشْرِي نفسي. فقاتَلَه، فاقْتَتَل الرجلان. فقال عمرُ: للَّهِ تِلادُك يابنَ عباسٍ .

mirbede (hurma kurutma yerine) girer; aralarında İbn Abbâs ve Uyeyne'nin yeğeninin de bulunduğu Kur'an okumuş gençlere haber gönderirdi. Dedi ki: Gelirler, Kur'an okur ve onu müzakere ederlerdi; kaylûle vakti olunca da dağılırdı. Dedi ki: {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ} “Ona: 'Allah'tan sakın!' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler” ve {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder. Allah kullarına çok şefkatlidir” ayetine geldiler. İbn Zeyd dedi ki: Bunlar Allah yolundaki mücahidlerdir. İbn Abbâs yanındakilerden birine: “İki adam birbiriyle savaştı” dedi. Ömer onun ne dediğini işitip: “Ne dedin sen?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Bir şey demedim ey Müminlerin Emîri” dedi. [Ömer]: “Ne dedin: 'İki adam birbiriyle savaştı' mı?” dedi. Dedi ki: İbn Abbâs durumu görünce şöyle dedi: Burada, kendisine Allah'tan sakınması emredildiğinde gururu kendisini günaha sürükleyen birini görüyorum; bir de Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eden birini görüyorum. Bu [ikincisi] kalkıp şu [birincisine] Allah'tan sakınmasını emreder; o kabul etmeyip gururu kendisini günaha sürükleyince de bu [ikincisi]: “Ben de kendimi [Allah için] satıyorum” der ve onunla savaşır, böylece iki adam birbiriyle savaşmış olur. Bunun üzerine Ömer: “Allah senin kökünü bereketli kılsın ey İbn Abbâs!” dedi .

وقال آخَرون: بل عنَى بها الأخنسَ بنَ شَرِيقٍ، وقد ذكَرْنا مَن قال ذلك فيما مضَى.

Başkaları ise: Aksine bununla el-Ahnes b. Şerîk kastedilmiştir, dediler; bunu söyleyenleri daha önce zikretmiştik.

وأمَّا قولُه: {وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ}، فإنه يعني به: لبِئسَ الفِراشُ والوِطاءُ جهنَمُّ التي أَوْعَدها جلَّ ثناؤُه هذا المنافقَ، ووطَّأها لنفسِه بنفاقِه وفجورِه وتمرُّدِه على ربِّه.

{وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ} “O ne kötü bir yataktır!” kavline gelince, bununla şunu kastetmektedir: Celle senâuhunun bu münafığa vadettiği ve onun da nifakı, fücuru ve Rabbine isyanı sebebiyle kendisi için hazırladığı cehennem, ne kötü bir döşek ve yataktır!

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}.

Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder (satar)” kavlinin teviline dair açıklama:

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: ومِن الناسِ مَن يبيعُ نفسَه بما وعَد اللَّهُ المجاهدين في

Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın kendi [yolunda]

سبيلِه، وابتاع به أنفسَهم بقولِه: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} [التوبة: ١١١]

{إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını, cennet kendilerinin olmak üzere satın almıştır” [Tevbe, 111] kavliyle onların nefislerini satın almıştır.

وقد دلَّلْنا على أن معنى "شرَى": "باع"، في غيرِ هذا الموضعِ بما أغنَى عن إعادتِه .

Biz, "şerâ" (شَرَى) kelimesinin "sattı" (بَاعَ) anlamına geldiğini bu yerin dışındaki başka yerlerde tekrara hacet bırakmayacak şekilde delillendirmiştik .

وأمَّا قولُه: {ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. فإنه يعني أن هذا الشاريَ يَشْرِي إذا شرَى، طلَبَ مرضاةِ اللَّهِ. ونُصِب قولُه: {ابْتِغَاءَ} بقولِه: {يَشْرِي}. كأنه قال: ومِن الناسِ مَن يَشْرِي مِن أجلِ ابتغاءِ مرضاةِ اللَّهِ. ثم ترَك "من أجلِ" وعمِل فيه الفعلُ.

{ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın rızasını kazanmak için” kavline gelince; bu, söz konusu satıcının sattığı zaman bunu ancak Allah'ın rızasını aramak için yaptığı anlamına gelir. {ابْتِغَاءَ} kelimesi, {يَشْرِي} fiili sebebiyle nasb edilmiştir; sanki: “İnsanlardan öylesi vardır ki, Allah'ın rızasını aramak maksadıyla (min ecli ibtiğâi merdâtillâh) [kendini] satar” demiş, sonra "min ecl" (من أجل) terk edilmiş ve fiil onda amel etmiştir.

وقد زَعم بعضُ أهلِ العربيةِ أنه نصَب ذلك على الفعلِ على {يَشْرِي}. كأنه قال: لابتغاءِ مرضاةِ اللَّهِ. فلمَّا نزَع اللامَ عمِل الفعلُ. قال: ومثلُه: {حَذَرَ الْمَوْتِ} [البقرة: ١٩]. قال: وقال الشاعرُ وهو حاتمٌ :

Arap dili ehlinden bazıları, bu ifadenin {يَشْرِي} fiili üzerine mef'ûlün lieclih (fiil gerekçesi) olarak nasb edildiğini ileri sürmüştür. Sanki o: “Allah'ın rızasını aramak için (li-btiğâi merdâtillâh)” demiştir; lâm harf-i cerri kaldırılınca fiil amel etmiştir. Dedi ki: {حَذَرَ الْمَوْتِ} “Ölüm korkusuyla” [Bakara, 19] ayeti de böyledir. Dedi ki: Şair -ki o Hâtim'dir- şöyle demiştir:

وأَغْفِرُ عَوْرَاءَ الكَرِيمِ ادِّخَارَهُ … وَأُعْرِضُ عَنْ قَوْلِ اللَّئِيمِ تَكَرُّما

Kerim kimsenin ayıbını, [dostluğunu] korumak maksadıyla bağışlarım... Alçak kimsenin sözünden ise cömertlik edip yüz çeviririm.

وقال: لمَّا أذْهَب اللامَ أعْمَل فيه الفعلَ.

Dedi ki: Lâm harf-i cerrini düşürünce fiili onda amel ettirdi.

وقال بعضُهم: [إنما ذلك] مصدرٌ وُضِع موضعَ الشرطِ وموضعَ "أن"، فيَحْسُنُ فيها الباءُ واللامُ، فيقولُ: أتيتُك مِن خوفِ الشرِّ، ولخوفِ الشرِّ، وبأن خِفتُ الشرَّ. فالصفةُ غيرُ معلومةٍ، فحُذِفت وأقِيمَ المصدرُ مُقامَها. قال: ولو كانت الصفةُ حرفًا واحدًا بعينِه لم يَجُزْ حذفُها، كما غيرُ جائزٍ لمَن قال: فعلتُ هذا لك

Onlardan bazıları da şöyle dedi: [Bu], şartın ve "en" (أَنْ) edatının yerine konulmuş bir masdardır; onda bâ (بِ) ve lâm (لِ) [harf-i cerleri] uygun düşer. Nitekim şöyle denilir: 'Şerrin korkusundan sana geldim', 've şerrin korkusu sebebiyle [sana geldim]' ve 've şerden korktuğum için [sana geldim]'. Burada sıfat (harf-i cer) muayyen (belirli) değildir; bu yüzden hazfedilmiş ve masdar onun yerine ikame edilmiştir. Dedi ki: Şayet sıfat bizzat tek bir harf olsaydı hazfedilmesi caiz olmazdı; nitekim 'Bunu senin için yaptım' diyen kimsenin...

ولفلانٍ. أن يُسْقِطَ اللامَ.

lâm harf-i cerrini düşürmesinin caiz olmaması gibi.

ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في مَن نزَلت هذه الآيةُ فيه ومَن عُنِي بها؛ فقال بعضُهم: نزَلت في المهاجرين والأنصارِ، وعُنِي بها المجاهدون في سبيلِ اللَّهِ.

Sonra tevil ehli, bu ayetin kimin hakkında indiği ve bununla kimin kastedildiği hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları: Muhacirler ve Ensar hakkında indi ve bununla Allah yolundaki mücahidler kastedildi, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. قال: هم المهاجرون والأنصارُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Onlar Muhacirler ve Ensar'dır .

وقال بعضُهم: بل نزَلت في رجالٍ مِن المهاجرين بأعيانِهم.

Bazıları ise: Aksine Muhacirlerden belirli kimseler hakkında indi, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْحٍ، عن عكرمةَ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. قال: أُنْزِلت في صُهَيْبِ بنِ سِنَانٍ وأبي ذرٍّ الغفاريِّ جُنْدُبِ بن السَّكَنِ، أخَذ أهلُ أبي ذَرٍّ أبا ذَرٍّ، فانْفَلت منهم، فقدِم على النبيِّ ﷺ، فلمّا رجَع مُهاجِرًا عرَضُوا له، وكانوا بِمَرِّ الظَّهرانِ، فانفلَت أيضًا حتى قَدِمَ على النبيِّ ﷺ، وأمَّا صُهَيْبٌ فأخَذه أهلُه، فافْتَدى منهم بمالِه، ثم خرَج مهاجرًا فأدركَه قُنفذُ بنُ عُمَيرِ بنِ جُدْعَانَ، فخرَج له ممّا بقِي من مالِه، وخلَّى سبيلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'den {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: [Bu ayet] Suheyb b. Sinân ve Ebû Zer el-Gıfârî Cündüb b. es-Seken hakkında indirildi. Ebû Zer'in kavmi Ebû Zer'i yakaladı, o ise ellerinden kurtulup Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldi. Muhacir olarak döndüğünde -onlar Merru'z-Zahrân'daydılar- karşısına çıktılar; o yine [ellerinden] kurtularak Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldi. Suheyb'e gelince, kavmi onu yakaladı; o da malı karşılığında kendini onlardan kurtardı. Sonra muhacir olarak yola çıktı; Kunfüz b. Umeyr b. Cüd'ân ona yetişti. [Suheyb] malından geriye kalanı da ona verdi, o da onun yolunu açtı (gitmesine izin verdi).

حُدِّثتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} الآية. قال: كان رجلٌ مِن أهلِ مكةَ أسْلَمَ، فأراد أن يأتيَ النبيَّ ﷺ ويُهَاجرَ إلى المدينةِ، فمنَعوه وحبَسوه، فقال لهم: أُعْطِيكم داري ومالي وما كان لي من شيءٍ فخَلُّوا عنِّي، فأَلْحَقَ بهذا الرجلِ. فأبَوْا، ثم إن بعضَهم قال لهم: خُذوا منه ما كان له مِن شيءٍ، وخَلَّوا عنه. ففعَلوا، فأعطاهم دارَه ومالَه، ثم خرَج فأنْزَل اللَّهُ على النبيِّ ﷺ بالمدينةِ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ} الآية. فلمَّا دنا مِن المدينةِ تلقَّاه عُمرُ في رجالٍ، فقال له عُمرُ: ربِح البيعُ. قال: وبيعُك فلا يَخْسَرُ، وما ذاك؟ قال: أنْزَل اللَّهُ فيك كذا وكذا .

Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” ayeti hakkında anlattı; dedi ki: Mekke ehlinden bir adam Müslüman olmuştu; Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gitmek ve Medine'ye hicret etmek istedi. Onu engellediler ve hapsettiler. Bunun üzerine o adamlara: “Evimi, malımı ve bana ait olan her şeyi size vereyim, beni serbest bırakın da şu zata katılayım” dedi. Onlar kabul etmediler. Sonra onlardan bazısı diğerlerine: “Ona ait olan her şeyi ondan alın ve onu serbest bırakın” dedi. Böyle yaptılar; o da onlara evini ve malını verdi, sonra yola çıktı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Medine'de Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, kendini feda eder...” ayetini indirdi. Medine'ye yaklaştığında Ömer birtakım adamlarla onu karşıladı. Ömer ona: “Alışveriş kazançlı çıktı!” dedi. O da: “Senin alışverişin de zarar etmesin; nedir bu?” dedi. [Ömer]: “Allah senin hakkında şöyle şöyle [ayet] indirdi” dedi .

وقال آخَرون: بل عُنِي بذلك كلُّ شارٍ نفسَه في طاعةِ اللَّهِ وجهادٍ في سبيلِه، أو أمرٍ بمعروفٍ.

Başkaları ise: Aksine bununla Allah'a itaatte, O'nun yolunda cihadda yahut emr-i bi'l-ma'rûfta (iyiliği emretmede) nefsini satan herkes kastedilmiştir, dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: حدثني حسينُ بنُ الحسنِ أبو عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا ابنُ عَوْنٍ، عن محمدٍ، قال: حمَل هشامُ بنُ عامرٍ على الصفِّ حتى خرَقه، فقالوا: أَلْقَى بيدِه. فقال أبو هريرةَ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bana Hüseyin b. el-Hasen Ebû Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize İbn Avn, Muhammed'den anlattı; dedi ki: Hişâm b. Âmir [düşman] safına hücum edip nihayet onu yardı. [İnsanlar]: “Kendi eliyle kendini tehlikeye attı” dediler. Bunun üzerine Ebû Hüreyre: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” [ayetini okudu] .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا مُصْعَبُ بنُ المِقْدَامِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mus‘ab b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, [şundan] anlattı:

طارقِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن قيسِ بنِ أبي حازمٍ، عن المغيرةِ، قال: بعَث عمرُ جيشًا فحاصَروا أهلَ حصنٍ، فتقدَّم رجلٌ مِن بَجيلةَ فقَاتَلَ، فقُتِل، فأكثَرَ الناسُ فيه؛ يقولون: أَلْقَى بيدِه إلى التهلُكةِ. قال: فبلَغ ذلك عمرَ بنَ الخطابِ، فقال: كذَبوا، أليس اللَّهُ يقولُ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} ؟.

Târık b. Abdirrahmân'dan, o Kays b. Ebî Hâzim'den, o el-Muğîre'den anlattı; dedi ki: Ömer bir ordu gönderdi, bir kalenin halkını kuşattılar. Becîle kabilesinden bir adam öne atılıp savaştı ve öldürüldü. İnsanlar onun hakkında ileri geri konuşup: “Kendi eliyle kendini tehlikeye attı” dediler. Dedi ki: Bu durum Ömer b. el-Hattâb'a ulaşınca şöyle dedi: Yalan söylediler; Allah {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder. Allah kullarına çok şefkatlidir” buyurmuyor mu?

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا هشامٌ، عن قتادةَ، قال: حمَل هشامُ بنُ عامرٍ على الصفِّ حتى شقَّه، فقال أبو هريرةَ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Katâde'den anlattı; dedi ki: Hişâm b. Âmir [düşman] safına hücum edip nihayet onu yardı. Bunun üzerine Ebû Hüreyre: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” [ayetini okudu].

حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّه العَنْبَرِيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِيِّ، قال: ثنا حزمُ بنُ أبي حزمٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ قرَأ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ}. أَتدرون فيمَ أُنْزِلت؟ أنْزِلت في أن المسلمَ لقِي الكافرَ فقال له: قلْ: لا إلهَ إلا اللَّهُ، فإذا قلتَها عصَمتَ دمَك ومالَك إلَّا بحقِّهما. فأبَى أن يقولَها، فقال المسلمُ: واللَّهِ، لَأشْرِيَنَّ نفسي للَّهِ. فتقدَّم فقاتَل حتى قُتِل .

Bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Hazm b. Ebî Hazm anlattı, dedi ki: Hasan'ın {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder. Allah kullarına çok şefkatlidir” [ayetini] okuduğunu ve şöyle dediğini işittim: “Bunun ne hakkında indiğini bilir misiniz? Bu, bir Müslümanın bir kâfirle karşılaşıp ona: ‘Lâ ilâhe illallâh de; bunu dersen hakları müstesna canını ve malını korumuş olursun’ demesi, onun da bunu söylemekten kaçınması, bunun üzerine Müslümanın: ‘Vallahi ben nefsimi Allah için feda edeceğim’ deyip öne atılarak öldürülünceye kadar savaşması hakkında inmiştir” .

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا زيادُ بنُ أبي مسلمٍ، عن أبي الخليلِ، قال: سمِع عمرُ إنسانًا قرَأ هذه الآيةَ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. قال: اسْترجَعَ عمرُ فقال: إنا للَّهِ وإنَّا إليه

Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Ziyâd b. Ebî Müslim, Ebu'l-Halîl'den anlattı; dedi ki: Ömer bir kimsenin şu ayeti okuduğunu işitti: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder”. Dedi ki: Bunun üzerine Ömer istircâda bulunup [şöyle] dedi: Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve muhakkak O'na

راجعون، قام رجلٌ يأمُرُ بالمعروفِ ويَنْهَى عن المنكرِ فقُتِل .

döneceğiz; bir adam emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker (iyiliği emredip kötülükten nehyetmek) için kalktı ve öldürüldü .

والذي هو أولى بظاهر هذه الآيةِ مِن التأويلِ ما رُوِي عن عمرَ بنِ الخطابِ وعن عليِّ بنِ أبي طالبٍ وابنِ عباسِ، رحمةُ اللَّهِ عليهم، مِن أن يكونَ عُنِي بها الآمِرُ بالمعروفِ، والناهي عن المنكرِ، وذلك أن اللَّهَ وصَف صفةَ فريقين؛ أحدُهما منافقٌ يقولُ بلسانِه خلافَ ما في نفسِه، وإذا اقْتَدَر على معصيةِ اللَّهِ ركِبها، وإذا لم يَقْتَدِرْ رامَها، وإذا نُهِي أخَذتْه العزةُ بما هو به آثمٌ، والآخرُ منهما بائعٌ نفسَه طلبَ رضا اللَّهِ. فكان الظاهرُ مِن التأويلِ أن الفريقَ الموصوفَ بأنه شرَى نفسَه للَّهِ، وطلَب رضاه، إنما شراها للوثوبِ بالفريقِ الفاجرِ طلبَ رضا اللَّهِ، فهذا هو الأغلبُ الأظهرُ مِن تأويلِ الآيةِ.

Bu ayetin zahirine göre tevillere en uygun olanı; Ömer b. el-Hattâb'dan, Ali b. Ebî Tâlib'den ve İbn Abbâs'tan -Allah'ın rahmeti üzerlerine olsun- rivayet edilen, bununla iyiliği emreden ve kötülükten nehyeden kimsenin kastedilmiş olmasıdır. Zira Allah iki fırkanın vasfını nitelemiştir: Bunlardan biri münafıktır; diliyle kalbinde olanın aksini söyler, Allah'a isyan etmeye güç yetirdiğinde onu irtikâp eder, güç yetiremediğinde onu arzular, [günahtan] nehyedildiğinde ise günah işlemekteki gururu ve kibri kendisini yakalar. Diğeri ise Allah'ın rızasını dileyerek nefsini satan kimsedir. Tevilin zahirine göre, nefsini Allah için sattığı ve O'nun rızasını aradığı bildirilen fırka, nefsini sırf Allah'ın rızasını aramak maksadıyla bu fâcir fırkanın üzerine atılmak için feda etmiştir. Ayetin tevilinde en kuvvetli ve en zahir olan görüş budur.

وأمَّا ما رُوِي مِن نزولِ الآيةِ في أمرِ صُهَيْبٍ، فإن ذلك غيرُ مُسْتَنْكَرٍ، إذ كان غيرَ مدفوعٍ جوازُ نزولِ آيةٍ من عندِ اللَّهِ على رسولِ اللَّهِ ﷺ بسببٍ مِن الأسبابِ، والمعنيُّ بها كلُّ مَن شمِله ظاهرُها.

Ayetin Suheyb hakkında indiğine dair rivayete gelince; bu da yadırganacak bir durum değildir. Zira Allah katından Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) herhangi bir sebeple bir ayetin inmesi ve bu ayetle onun zahirinin kapsadığı herkesin kastedilmiş olması caiz olup reddedilemez.

فالصوابُ مِن القولِ في ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ وصَف شاريًا نفسَه ابتغاءَ مرضاتِه، فكلُّ مَن باع نفسَه في طاعتِه حتى قُتل فيها، أو اسْتَقْتَل وإن لم يُقْتَلْ، فمَعْنيٌّ بقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. في جهادِ عدوِّ المسلمين كان ذلك منه، أو في أمرٍ بمعروفٍ أو نهيٍ عن منكرٍ.

Bu hususta doğru olan söz şudur: Allah, O'nun rızasını dileyerek nefsini satan kimseyi nitelemiştir; dolayısıyla O'na itaatte nefsini satan, bu yolda öldürülen yahut öldürülmese bile ölümü göze alıp savaşan herkes -ister Müslümanların düşmanıyla cihatta olsun isterse bir iyiliği emretme veya kötülükten nehyetme hususunda olsun- O'nun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için kendini feda eder” sözünün kapsamındadır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧)} “Ve Allah, kullarına karşı çok şefkatlidir” sözünün tevili:

قد دلَّلْنا فيما مضَى على معنى الرأفةِ بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، وأنها رِقَّةُ الرحمةِ . فمعنى ذلك: واللَّهُ ذو رحمةٍ واسعةٍ بعبدِه الذي شرَى نفسَه له في جهادِ مَن حادَّه في أمرِه، مِن أهلِ الشركِ والفسوقِ، وبغيرِه مِن عبادِه المؤمنين في عاجلِهم وآجلِ مَعَادِهم، فمُجزلٌ لهم الثوابَ على ما أبْلَوْا في طاعتِه في الدنيا، ومُسْكِنُهم جِنانَه على ما عمِلوا فيها مِن مرضاتِه.

Daha önce re'fet (şefkat) kelimesinin anlamına dair bu makamda tekrarına lüzum bırakmayacak şekilde delil getirmiştik; o, rahmetin inceliğidir (şefkattir) . Bunun anlamı şudur: Allah, şirk ve fısk ehlinden O'nun emrine muhalefet edenlerle cihatta kendisi için nefsini feda eden kuluna ve diğer mümin kullarına dünyalarında ve ahiretlerindeki dönüş yerlerinde geniş rahmet sahibidir; dünyada O'na itaatte gösterdikleri gayretlere karşılık mükâfatlarını bol bol verir ve O'nun rızasına uygun işledikleri amellere karşılık onları cennetlerine yerleştirir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً}.

Allah Teâlâ'nın: {يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً} “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslam'a) girin” sözünün tevili:

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في معنى السِّلْمِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: معناه: الإسلامُ.

Tevil ehli bu ayetteki es-silm (السِّلْم) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı: “Bunun anlamı İslam'dır” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri: