حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. في تَعَجُّلِه، {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: في تأخُّرِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da İbrâhim’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”: Acele etmesinde, {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”: Gecikmesinde.
وقال آخرون: بل معناه: فمَن تَعَجَّل في يومَيْن فهو مغفورٌ له لا إثمَ عليه، ومَن تأخَّر فكذلك .
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Kim iki günde acele ederse o bağışlanmıştır, onun üzerinde hiçbir günah yoktur; kim de gecikirse aynı şekildedir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بن إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ثُوَيرٍ، عن أبيه، عن عبدِ اللَّهِ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: ليس عليه إثمٌ.
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Süveyr’den, o babasından, o da Abdullah’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Onun üzerinde hiçbir günah yoktur.
حدَّثنا ابنُ بشّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حَمّادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} أي: غُفِر له، {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: غُفِر له.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Hammâd’dan, o İbrâhim’den, o da Abdullah’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”, yani o bağışlanmıştır; {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”. Dedi ki: [O da] bağışlanmıştır.
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ الغفاريُّ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن حَمّادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ نحوَه.
Bize Ahmed b. Hâzim el-Gıfârî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Mis‘ar, Hammâd’dan, o İbrâhim’den, o da Abdullah’tan benzerini anlattı.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، جميعًا عن سفيانَ، عن حَمّادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: قد غُفِر له.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî anlattı; bize Ahmed b. İshak da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı; hepsi Süfyân’dan, o Hammâd’dan, o İbrâhim’den, o da Abdullah’tan O’nun şu kavli hakkında anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Kesinlikle o bağışlanmıştır.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن سفيانَ، عن حَمّادٍ، عن إبراهيمَ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: قد غُفِر له .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Süfyân’dan, o Hammâd’dan, o da İbrâhim’den O’nun şu kavli hakkında anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.”: Kesinlikle o bağışlanmıştır .
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن حَمّادٍ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال في هذه الآيةِ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: بَرِئَ من الإثمِ.
Bize İbnü’l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Hammâd’dan, o İbrâhim’den, o da Abdullah’tan anlattı; bu ayet hakkında şöyle demiştir: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Günah[lar]dan arınmıştır.
حدَّثنا ابنُ بشّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا حمادُ بنُ سَلمةَ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، عن الحسنِ، عن ابنِ عمرَ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: رجَع مغفورًا له .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ali b. Zeyd’den, o el-Hasen’den, o da İbn Ömer’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Bağışlanmış olarak döner .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابنُ عُلَيّةَ، عن لَيثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال:
Bana Ya‘kûb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Leys’ten, o da Mücâhid’den [Yüce Allah’ın] şu sözü hakkında anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi:
قد غُفِر له .
Kesinlikle o bağışlanmıştır .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن جابرٍ، عن أبي عبدِ اللَّهِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: قد غُفِر له، إنهم يَتأوَّلُونها على غيرِ تأويلِها، إن العُمرةَ لَتُكَفِّرُ ما معها من الذنوبِ، فكيف بالحجِّ ؟
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Câbir’den, o Ebû Abdillâh’tan, o da İbn Abbâs’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”. Şöyle dedi: Kesinlikle o bağışlanmıştır. Onlar bu ayeti kendi tevilinden başka türlü tevil ediyorlar; muhakkak ki umre, beraberindeki günahlara kefaret olur, ya hac nasıl [olmasın] ?
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي حَصينٍ، عن إبراهيمَ وعامرٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قالا: غُفِر له .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Hasîn’den, o da İbrâhim ve Âmir’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” İkisi şöyle dedi: O bağışlanmıştır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: ثنى مَن أصدِّقُه، عن ابنِ مسعودٍ قولَه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: خرَج من الإثْمِ كلِّه. {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: بَرِئَ من الإثمِ كلِّه، وذلك في الصَّدَرِ عن الحجِّ. قال ابنُ جريجٍ: وسَمِعْتُ رجلًا يُحدِّثُ عطاءَ بنَ أبي رَباحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طالبٍ، أنه قال: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: غُفِر له {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: غُفِر له .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı, dedi ki: Bana doğru sözlü olduğuna inandığım birisi İbn Mes‘ûd’un şu kavli hakkında anlattı: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”. Şöyle dedi: Günahın tamamından çıkmıştır. {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”. Şöyle dedi: Günahın tamamından arınmıştır; bu da hacdan dönüştedir. İbn Cüreyc dedi ki: Bir adamın Atâ b. Ebî Rebâh’a, Ali b. Ebî Tâlib’den onun şöyle dediğini anlattığını işittim: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”. Şöyle dedi: O bağışlanmıştır. {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”: O bağışlanmıştır .
حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا [أسودُ بنُ سَوادةَ]
Bana Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize [Esved b. Sevâde] anlattı:
القَطّانُ، قال: سمِعتُ معاويةَ بنَ قُرَّةَ قال: خرَج مِن ذنوبِه .
...el-Kattân, dedi ki: Muâviye b. Kurre’yi şöyle derken işittim: Günahlarından çıkmıştır .
وقال آخرون: معنى ذلك: فمَن تَعَجَّلَ في يومَيْن فلا إثمَ عليه، ومَن تأخَّر فلا إثمَ عليه فيما بينه وبين السَّنةِ التي بعدَها.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası: Kim iki günde acele ederse ona hiçbir günah yoktur; kim de gecikirse, kendisi ile ondan sonraki sene arasında ona hiçbir günah yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ يحيى بنِ طلحةَ، قال: سألتُ مجاهدًا عن قولِ اللَّهِ ﷿: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: لمَن في الحجِّ، ليس عليه إثمٌ حتى الحجِّ من عامِ قابلٍ .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İshak b. Yahyâ b. Talha anlattı, dedi ki: Mücâhid’e Allah Azze ve Celle’nin şu kavlini sordum: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Dedi ki: Hacda olan kimse için, gelecek yılın haccına kadar onun üzerinde hiçbir günah yoktur .
وقال آخرون: بل معناه: فلا إثمَ عليه إن اتَّقَى اللَّهَ فيما بَقِيَ من عُمُرِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Ömründen geri kalan kısmında Allah’tan sakınırsa ona hiçbir günah yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا أبو جعفرٍ الرازيُّ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبي العاليةِ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: ذهَب إثمُه كلُّه إن اتَّقَى فيما بَقِيَ .
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer er-Râzî, er-Rebî‘ b. Enes’ten, o da Ebu’l-Âliye’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Geri kalanda [günahlardan] sakınırsa günahının tamamı gitmiştir .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، عن أبي
Bana Ammâr’dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den, o da Ebu’l-
العاليةِ مثلَه.
...Âliye’den aynısını anlattı.
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ مثلَه.
Bana Ammâr’dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o el-Mugîre’den, o da İbrâhim’den aynısını anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: لمن اتَّقَى، بشرطٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O’nun şu kavli hakkında şöyle dedi: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Şartla, sakınan kimse için.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: لا جُناحَ عليه، ومَن تأخَّر إلى اليومِ الثالثِ فلا جُناحَ عليه لمن اتَّقَى. وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: وَدِدْتُ أنِّي من هؤلاء ممن يُصيبُه اسمُ التَّقْوَى.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”: Ona bir günah yoktur; kim de sakınan kimse olarak üçüncü güne gecikirse ona da bir günah yoktur. İbn Abbâs şöyle derdi: Takva ismi kendisine isabet eden bu kimselerden olmayı pek arzu ederdim.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: هي في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (لمَن اتَّقَى اللهَ) .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: O, Abdullah’ın mushafında (Allah’tan sakınan kimse için) şeklindedir .
حدثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا حرَجَ عليه. يقولُ: لمن اتَّقَى معاصيَ اللَّهِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali’den, o da İbn Abbâs’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.”: Ona bir vebal yoktur. Şöyle der: Allah’ın masiyetlerinden sakınan kimse için .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فمَن تَعَجَّل في يومَيْن من أيامِ التَّشْريقِ فلا إثمَ عليه. أي: فلا حَرَجَ عليه في تعجيلِه النَّفْرَ إن هو اتَّقَى قتلَ الصيدِ حتى يَنْقَضِيَ اليومُ
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası; kim teşrik günlerinden iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Yani şayet o, gün sona erinceye kadar av [hayvanı] öldürmekten sakınırsa, [Mina'dan] ayrılmakta acele etmesinde ona hiçbir vebal yoktur;
الثالثُ، ومَن تأخَّر إلى اليومِ الثالثِ فلم يَنْفِرْ، فلا حرَجَ عليه.
kim de üçüncü güne kadar gecikir ve [hemen] ayrılmazsa ona da hiçbir vebal yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا محمدُ بنُ أبي صالحٍ: لمن اتَّقَى أن يُصِيبَ شيئًا من الصيدِ حتى يَمْضِيَ اليومُ الثالثُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Sâlih haber verdi: Üçüncü gün geçinceye kadar herhangi bir av hayvanına dokunmaktan sakınan kimse için.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: ولا يحِلُّ له أن يَقْتُلَ صيدًا حتى تَخْلُوَ أيامُ التَّشْريقِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”: Teşrik günleri bitinceye kadar bir av hayvanını öldürmek ona helal olmaz.
وقال آخرون: بل معناه: فمَن تَعَجَّلَ في يومَيْن من أيامِ التشريقِ فنفَر فلا إثمَ عليه، أي: مغفورٌ له، ومَن تأخَّر فنفَر في اليومِ الثالثِ فلا إثمَ عليه، أي: مغفورٌ له، إن اتَّقَى على حَجِّه أن يُصيبَ فيه شيئًا نهاه اللَّهُ عنه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası: Kim teşrik günlerinden iki günde acele edip ayrılırsa ona hiçbir günah yoktur, yani bağışlanmıştır; kim de gecikip üçüncü günde ayrılırsa, haccında Allah’ın kendisine yasakladığı bir şeyi işlemekten sakınmışsa ona hiçbir günah yoktur, yani bağışlanmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِمَنِ اتَّقَى}. قال: يقولُ: لمن اتَّقَى على حَجِّه. قال قتادةُ: ذُكِر لنا أن ابنَ مسعودٍ كان يقولُ: مَن اتَّقَى في حَجِّه غُفِر له ما تَقَدَّم من ذنبِه، أو ما سلَف من ذنبِه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun şu kavli hakkında anlattı: {لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için”. Dedi ki: Şöyle der: Haccında sakınan kimse için. Katâde dedi ki: Bize zikredildiğine göre İbn Mes‘ûd şöyle derdi: Kim haccında sakınırsa onun geçmiş günahı yahut önceden işlediği günahı bağışlanır .
وأَوْلَى هذه الأقوالِ بالصحةِ قولُ من قال: تأويلُ ذلك: فمن تَعَجَّل في يومَيْن من أيامِ مِنًى الثلاثةِ، فنفَر في اليومِ الثاني، فلا إثمَ عليه لِحَطِّ اللَّهِ ذنوبَه، إن كان قد اتَّقَى اللَّهَ في حجِّه، فاجتنَب فيه ما أمَره اللَّهُ باجتنابِه، وفعَل فيه ما أمَره اللَّهُ
Bu görüşler içerisinde doğruluğa en layık olanı, şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Bunun tevili; Mina’nın üç gününden iki gününde acele edip ikinci günde [Mina'dan] ayrılan kimseye -şayet haccında Allah’tan sakınmış, orada Allah’ın sakınmasını emrettiği şeylerden sakınmış ve Allah’ın [yapmasını] emrettiği şeyleri orada yapmışsa- Allah’ın onun günahlarını silmesi sebebiyle hiçbir günah yoktur.
بفعلِه، وأطاعَه بأدائِه على ما كَلَّفه من حدودِه. ومَن تأخَّر إلى اليومِ الثالثِ منهن، فلم يَنْفِرْ إلى النَّفْرِ الثاني حتى نفَر من غدٍ النَّفْرَ الأولَ، فلا إثمَ عليه لتكفيرِ اللَّهِ له ما سلَف من آثامِه وأجرامِه، إن كان اتَّقَى اللَّهَ في حجِّه بأدائِه بحدودِه.
[ve O'nun kendisine emrettiği şeyleri] yapmasıyla [yapmış], sınırlarından kendisine yüklediği şeyler üzere onu eda ederek O'na itaat etmişse. Kim de o günlerin üçüncüsüne gecikir, birinci ayrılışın ertesi günü ayrılıncaya kadar ikinci ayrılışa [kadar] ayrılmazsa, haccını sınırlarına riayet ederek eda etmek suretiyle haccında Allah'tan sakınmışsa, Allah'ın onun geçmiş günahlarını ve suçlarını örtmesi sebebiyle ona hiçbir günah yoktur.
وإنما قلْنا: إن ذلك أَوْلَى تأويلاتِه به؛ لتظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه قال: "مَن حَجَّ هذا البيتَ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، خَرَجَ مِن ذُنُوبِه كيومِ وَلَدَتْه أُمُّه" .
Bizim: "Bunun tevillere en layık olanı budur" dememizin sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen şu rivayetlerin birbirini desteklemesidir: O şöyle buyurmuştur: "Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, günahlarından anasından doğduğu günkü gibi çıkar."
وأنه قال ﷺ: "تابِعُوا بينَ الحَجِّ والعُمرَةِ، فإنهما يَنْفِيان الذُّنُوبَ كما يَنْفِي الكِيرُ خَبَثَ الحديدِ والذهبِ والفِضَّةِ".
Ve [yine] o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hac ile umreyi peş peşe yapın; zira bu ikisi, körüğün demir, altın ve gümüşün pasını/kirini giderdiği gibi günahları giderir."
حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ سعيدٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا أبو خالدٍ الأحمرُ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن عاصمٍ، عن شَقيقٍ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "تابِعُوا بينَ الحَجِّ والعُمرةِ، فإنَّهما يَنْفِيان الفَقرَ وَالذُّنُوبَ كما يَنْفِي الكِيرُ خَبَثَ الحديدِ والذهبِ والفِضَّةِ، وليس للحَجَّةِ المَبْرُورةِ ثوابٌ دُونَ الجَنَّةِ" .
Bize Abdullah b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Ahmer anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Âsım'dan, o Şakîk'ten, o da Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hac ile umreyi peş peşe yapın; zira bu ikisi, körüğün demir, altın ve gümüşün pasını/kirini giderdiği gibi fakirliği ve günahları giderir. Kabul olunmuş bir haccın karşılığı ise ancak cennettir."
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا الحكَمُ بنُ بَشيرٍ، عن عمرِو بنِ قيسٍ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ، عن النبيِّ ﷺ بنحوِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr, Amr b. Kays'tan, o Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini anlattı.
حدَّثنا الفضلُ بنُ الصّبّاح، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن عاصمِ بنِ عُبيدِ اللَّهِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عامرِ بنِ ربيعةَ، عن أبيه، عن عمرَ يَبْلُغُ به النبيَّ ﷺ قال: "تابعُوا بينَ
Bize el-Fadl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Âsım b. Ubeydillâh'tan, o Abdullah b. Âmir b. Rebîa'dan, o babasından, o da Ömer'den -bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırarak- nakletti; [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Arasını peş peşe getirin...
الحَجِّ والعُمرةِ، فإنَّ [المتابعةَ بينهمَا] ينفيان الفَقْرَ والذُّنوبَ كما يَنفِي الكِيرُ الخَبثَ، أوْ خبثَ الحديدِ" .
Hac ile umreyi. Zira [ikisini peş peşe yapmak] körüğün pası yahut demirin pasını giderdiği gibi fakirliği ve günahları giderir ."
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا سعدُ بنُ عبدِ الحميدِ، قال: ثنا ابنُ أبي الزِّنادِ، عن موسى بنِ عُقبةَ، عن صالحٍ مولى التَّوْأمةِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إذا قَضَيْتَ حَجَّكَ فأنتَ مِثْلُ ما وَلَدَتْكَ أُمُّكَ".
Bize İbrâhîm b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Sa‘d b. Abdilhamîd anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî’z-Zinâd, Mûsâ b. Ukbe’den, o et-Tev’eme’nin azatlısı Sâlih’ten, o da İbn Abbâs’tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Haccını tamamladığın zaman sen, ananın seni doğurduğu [günkü] gibisin."
وما أَشبهَ ذلك من الأخبارِ التي يطولُ بذكرِ جميعِها الكتابُ، مما يُنْبِئُ عن أنَّ مَن حجَّ فقضاه بحدودِه على ما أمَره اللَّهُ، فهو خارجٌ مِن ذنوبِه، كما قال جل ثناؤه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى} في حجِّه، فكان في ذلك من قولِ رسولِ اللَّهِ ﷺ ما يُوَضِّحُ عن أن معنَى قولِه - جل وعز -: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} أنه خارجٌ من ذنوبِه، محطوطةٌ عنه آثامُه، مغفورةٌ له أَجرامُه. و [أنه لا] معنى لقولِ مَن تأوَّل قولَه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا حرَج عليه في نَفْرِه في اليومِ الثاني، ولا حرَجَ عليه في مُقامِه إلى اليومِ الثالثِ؛ لأن الحرَجَ إنما يُوضَعُ عن العاملِ فيما كان عليه تَركُ عملِه، فيُرَخَّصُ له في عملِه بوضعِ الحَرَجِ عنه في عملِه، أو فيما كان عليه عملُه، فيُرَخَّصُ له في تركِه بوضعِ الحرجِ عنه. فأما ما كان على العاملِ عملُه، فلا
Hepsini zikretmenin kitabı uzatacağı buna benzer rivayetler; her kim hacceder ve onu Allah'ın emrettiği üzere sınırlarına riayet ederek eda ederse günahlarından arınmış olacağını bildirmektedir. Nitekim şânı yüce olan [Allah], haccı hakkında: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için ona hiçbir günah yoktur” buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerinde; O -celle ve azze-'nin: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” buyruğunun manasının, o kimsenin günahlarından sıyrıldığı, günahlarının üzerinden döküldüğü ve suçlarının bağışlandığı şeklinde olduğunu açıklayan hususlar vardır. O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” buyruğunu; 'ikinci günde [Mina'dan] ayrılmasında ona hiçbir vebal yoktur ve üçüncü güne kadar kalmasında da ona hiçbir vebal yoktur' şeklinde tevil eden kimsenin sözünün de [hiçbir] anlamı yoktur. Zira vebal, yükümlüden ancak fiili terk etmesi gereken durumlarda o fiili yapmasına dair vebalin kaldırılmasıyla ruhsat verilmesi yahut yapması gereken durumlarda o fiili terk etmesine dair vebalin kendisinden kaldırılması suretiyle ruhsat verilmesi durumunda kaldırılır. Yükümlünün üzerine yapması vacip olan fiile gelince...
وَجْهَ لوضعِ الحرَجِ عنه فيه إن هو عَمِله، وفرضُه عملُه؛ لأنه محالٌ أن يكونَ المؤدِّي فرضًا عليه حَرِجًا بأدائِه، فيجوزَ أن يقالَ: قد وضَعْنا عنك فيه الحَرجَ.
eğer onu yapmışsa ve onun farzı da onu yapmaksa, onda vebalin kaldırılmasının hiçbir vechi yoktur; zira üzerine farz olan bir şeyi eda eden kimsenin onu eda etmekle vebal altında olması imkânsızdır ki "Onda senden vebali kaldırdık" denilmesi caiz olsun.
وإذا كان ذلك كذلك، وكان الحاجُّ لا يخلُو عندَ مَن تأوَّلَ قولَه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا حَرَجَ عليه، أو فلا جُناحَ عليه؛ من أن يكونَ فرضُه النَّفْرَ في اليومِ الثاني من أيامِ التشريقِ، فوُضِع عنه الحرَجُ في المُقامِ، أو أن يكونَ فرضُه المُقامَ إلى اليومِ الثالثِ منها، فوُضِع عنه الحَرجُ في نفرِه في اليومِ الثاني، فإن يَكُنْ فرضُه في اليومِ الثاني من أيامِ التشريقِ المُقامَ إلى اليومِ الثالثِ منها، فوُضِع عنه الحَرجُ في نَفْرِه في اليومِ الثاني منها، وذلكَ هو التَّعَجُّلُ الذي قيل: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. فلا معنى لقولِه على تأويلِ مَن تأوَّلَ ذلك: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا جُناحَ عليه، {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}؛ لأن المتأخِّرَ إلى اليومِ الثالثِ إنما هو متأخِّرٌ عن أداءِ فرضٍ عليه، تاركٌ قَبولَ رخصةِ النَّفْرِ، فلا وجهَ لِأَنْ يُقالَ: لا حرَجَ عليك في مُقامِك على أداءِ الواجبِ عليك. لما وصَفْنا قبلُ، أو يكونَ فرضُه في اليومِ الثاني النَّفْرَ، فرُخِّص له في المُقامِ إلى اليومِ الثالثِ، فلا معنى أن يُقالَ: لا حرَجَ عليك في تَعَجُّلِكَ النَّفْرَ الذي هو فَرَضُك وعليك فعلُه. للذي قَدَّمْنا من العِلّةِ.
Durum böyle olunca, O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavlini "Ona hiçbir vebal yoktur" veya "Ona hiçbir sakınca yoktur" diye tevil eden kimseye göre hacı; ya teşrik günlerinin ikinci gününde ayrılması farz olup kalmak hususunda vebalin kendisinden kaldırılmış olması, ya da teşrik günlerinin üçüncü gününe kadar kalması farz olup ikinci günde ayrılmasında vebalin kendisinden kaldırılmış olması ihtimallerinden hali değildir. Eğer teşrik günlerinin ikinci gününde farz olan şey üçüncü güne kadar kalmak idiyse de ikinci günde ayrılmasında vebal kendisinden kaldırılmışsa -ki bu: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur” buyrulan acele etmedir-, bunu: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur”, yani ona hiçbir sakınca yoktur, {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “kim de gecikirse ona hiçbir günah yoktur” şeklinde tevil eden kimsenin teviline göre [bu] kavlin hiçbir manası yoktur; çünkü üçüncü güne kadar geciken kimse ancak üzerine farz olan bir şeyi eda etmeye kalmış, ayrılma ruhsatını kabul etmeyi terk etmiştir. Dolayısıyla daha önce açıkladığımız üzere: "Üzerine vacip olanı eda etmek için kalmanda sana hiçbir vebal yoktur" denilmesinin hiçbir vechi yoktur. Yahut onun üzerine ikinci günde farz olan şey ayrılmak idiyse ve üçüncü güne kadar kalmasına ruhsat verilmişse, daha önce zikrettiğimiz gerekçeden dolayı: "Farzın olan ve yapman gereken ayrılışta acele etmende sana hiçbir vebal yoktur" denilmesinin de hiçbir manası yoktur.
وكذلك لا معنى لقولِ مَن قال: معناه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا حرَجَ عليه في نَفْرِه ذلك، إن اتَّقَى قتلَ الصيدِ إلى انقضاءِ اليومِ الثالثِ؛ لأن ذلك لو كان تأويلًا مسلَّمًا لقائلِه، لكان في قولِه: {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. ما يُبْطِلُ دَعْواه؛ لأنه لا خلافَ بينَ الأُمّةِ في أن الصيدَ للحاجِّ بعدَ نَفْرِه من مِنًى في اليومِ الثالثِ حلالٌ، فما الذي من أجلِه وُضِع عنه الحرَجُ بقولِه:
Aynı şekilde: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur” [ayetinin] manasının; 'Üçüncü gün sona erinceye kadar av hayvanı öldürmekten sakındığı takdirde bu ayrılışında ona hiçbir vebal yoktur' şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin sözünün de hiçbir anlamı yoktur. Zira bu, söyleyeni lehine kabul edilmiş bir tevil olsaydı bile O'nun: {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de gecikirse ona hiçbir günah yoktur” kavlinde onun bu iddiasını boşa çıkaran bir husus bulunurdu. Çünkü hacı için teşrik günlerinin üçüncü gününde Mina'dan ayrıldıktan sonra avlanmanın helal olduğu hususunda ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur. O halde O'nun şu kavliyle vebal kendisinden ne sebeple kaldırılmış olacaktır:
{وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. إذا هو تأخَّر إلى اليومِ الثالثِ ثم نَفَر، هذا معَ إجماعِ الحُجَّةِ على أن المُحْرمَ إذا رمَى وذبَح وحلَق وطاف بالبيتِ فقد حَلَّ له كلُّ شيءٍ، وتَصْريحُ الروايةِ المرويَّةِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بنحوِ ذلك، التي حدَّثنا بها هَنّادُ بنُ السَّريِّ الحَنْظَلِيُّ، قال: ثنا عبدُ الرحيمِ بنُ سليمانَ، عن حَجّاجٍ، عن أبي بكرِ بنِ محمدِ بنِ عمرِو بنِ حزمٍ، عن عَمرةَ، قالت: سألتُ عائشةَ أمَّ المؤمنين، متى يُحِلُّ المُحْرِمُ؟ فقالت: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إذا رَمَيْتُمْ، وذَبَحْتُم وحَلَقْتُم حَلَّ لكم كُلُّ شيءٍ إلا النساءَ" . قال: وذكَر الزُّهْرِيُّ، عن عَمرةَ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
{وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de gecikirse ona hiçbir günah yoktur” [buyurmasıyla], üçüncü güne kadar gecikip sonra ayrıldığında vebal kendisinden ne sebeple kaldırılmış olacaktır? Üstelik ihramlının taş attığı, kurban kestiği, tıraş olduğu ve Beyt'i tavaf ettiği zaman kendisine her şeyin helal olacağı hususunda kesin delil olan icma ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu minvalde rivayet edilen açık haber de varken. Bize Hennâd b. es-Serî el-Hanzalî'nin anlattığına göre, dedi ki: Bize Abdürrahîm b. Süleymân, Haccâc'dan, o Ebû Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, o Amre'den anlattı; dedi ki: Müminlerin annesi Âişe'ye sordum: "İhramlı ne zaman ihramdan çıkar?" Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Taş attığınız, kurban kestiğiniz ve tıraş olduğunuz zaman kadınlar müstesna her şey size helal olur." Dedi ki: ez-Zührî de Amre'den, o Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini zikretti .
وأما الذي تأوَّل ذلك أنه بمعنى: فلا إثمَ عليه إلى عامِ قابلٍ. فلا وجهَ لتحديدِ ذلك بوقتٍ، وإسقاطِه الإثمَ عن الحاجِّ سنةً مستقبَلَةً، دونَ آثامِه السالفةِ؛ لأنَّ اللَّهَ جل ثناؤُه لم يَحْصُرْ ذلك على نَفْيِ إثمِ وقتٍ مستقبَلٍ بظاهرِ التنزيلِ، ولا على لسانِ الرسولِ ﵊، بل دَلالةُ ظاهرِ التنزيلِ تُبِينُ عن أنَّ المتعجِّلَ في اليومَيْن والمتأخِّرَ لا إثمَ على كلِّ واحدٍ منهما في حالِه التي هو بها دونَ غيرِها من الأَحوالِ، والخبرُ عن النبيِّ ﷺ يُصرِّحُ بأنه بانقضاءِ حجِّه على ما أُمِر به خارجٌ من ذنوبِه كيومِ ولَدَتْه أمُّه. ففي ذلك من دلالةِ ظاهرِ التنزيلِ، وصريحِ قولِ الرسولِ ﷺ دلالةٌ واضحةٌ على فسادِ قولِ من قال: معنى قولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: فلا إثمَ عليه من وقتِ انقضاءِ حجِّه إلى عامِ قابلٍ.
Bunu, "Gelecek yıla kadar ona hiçbir günah yoktur" manasında tevil eden kimseye gelince; bunu bir vakitle sınırlandırmanın ve hacıdan geçmiş günahları hariç tutulup gelecek bir yılın günahının düşürülmesinin hiçbir tutar tarafı yoktur. Çünkü Allah -senâsı yüce olsun- bunu ne nassın zahirinde ne de Resûl'ün aleyhisselâm lisanında gelecekteki bir vaktin günahının nefyedilmesiyle sınırlandırmıştır. Bilakis nassın zahirinin delaleti, iki gün içinde acele eden ile geciken kimsenin her birinden -diğer hallerinde değil- bizzat içinde bulunduğu [hac] halinde günahın kalktığını açıkça ortaya koymaktadır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen haber de emrolunduğu üzere haccını tamamlamasıyla birlikte günahlarından, annesinden doğduğu günkü gibi sıyrılıp çıktığını açıkça ifade etmektedir. Dolayısıyla bunda, nassın zahirinin delaletinden ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sarih sözünden, O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavlinin manası "Haccının tamamlandığı vakitten gelecek yıla kadar ona hiçbir günah yoktur"dur diyen kimsenin sözünün batıl olduğuna açık bir delalet bulunmaktadır.
فإن قال لنا قائلٌ: ما الجالبُ للَّامِ في قولِه: {لِمَنِ اتَّقَى} وما معناها؟
Bize birisi: "O'nun: {لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için” kavlindeki lâm harfini gerektiren şey nedir ve bunun anlamı nedir?" diyecek olursa,
قيل: الجالبُ لها معنى قولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}؛ لأن في قولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} معنى: حطَطْنا ذُنوبَه وكفَّرْنا آثامَه، فكان في ذلك معنى: جعَلْنا تكفيرَ الذنوبِ لمن اتَّقَى اللَّهَ في حجِّه. فتُرك ذِكْرُ: جعَلْنا تكفيرَ الذنوبِ. اكتفاءً بدَلالةِ قولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}.
Şöyle denilir: Onu gerektiren şey, O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavlinin manasıdır. Zira O'nun: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavlinde: "Onun günahlarını döktük ve veballerini örttük" manası vardır. Dolayısıyla bunda: "Günahların örtülmesini haccında Allah'tan sakınan kimseye tahsis ettik" manası yer almaktadır. {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavlinin delaletiyle yetinilerek "Günahların örtülmesini tahsis ettik" ifadesinin zikri terk edilmiştir.
وقد زعَم بعضُ نحويِّي البصرةِ أنه كأنه إذا ذكَر هذه الرخصةَ فقد أخبَر عن أمرٍ، فقال: {لِمَنِ اتَّقَى} أي: هذا لمن اتَّقَى.
Basralı bazı dilbilimciler iddia etmiştir ki; [Cenâb-ı Hak] bu ruhsatı zikredince sanki bir durumdan haber vermiş ve: {لِمَنِ اتَّقَى} “Sakınan kimse için” demiştir, yani: "Bu, sakınan kimse içindir."
وأنكَرَ بعضُهم ذلك من قولِه، وزعَم أن الصفةَ لا بدَّ لها من شيءٍ تَتَعلَّقُ به؛ لأنها لا تقومُ بنفسِها، ولكنها فيما زعَم من صلةِ قولٍ متروكٍ، فكان معنى الكلامِ عنده : قلْنا: مَن تأخَّر فلا إثمَ عليه لمن اتَّقَى. وقام قولُه: {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} مَقامَ القولِ.
Bazıları ise onun bu sözünü reddetmiş ve harf-i cer ile mecrûrun mutlaka bağlanacağı bir şeyin olması gerektiğini, zira kendi başına ayakta duramayacağını, fakat iddia ettiğine göre bunun hazfedilmiş bir sözün sılası (bağlantısı) olduğunu ileri sürmüştür. Buna göre onun yanında kelamın manası: "Kim gecikirse ona sakınan kimse için hiçbir günah yoktur, dedik" şeklindedir. O'nun: {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de gecikirse ona hiçbir günah yoktur” kavli ise [hazfedilen] sözün yerine geçmiştir.
وزعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن موضعَ طَرْحِ الإثمِ في المتعجِّلِ، فجُعِل في المتأخِّرِ - وهو الذي أَدَّى ولم يُقَصِّرْ - مثلُ ما جُعِل على المقصِّرِ، كما يقالُ في الكلامِ: إن تصدَّقْتَ سرًّا فحَسَنٌ، وإن أظْهرْتَ فحَسَنٌ. وهما مختلِفان؛ لأن المتصدِّقَ علانيةً إذا لم يَقْصِدِ الرياءَ فحَسَنٌ، وإن كان الإسرارُ أحسنَ، وليس في وصفِ حالتَيِ المتصدِّقَيْن بالحُسْنِ وصفُ إحداهما بالإثمِ، وقد أخبرَ اللَّهُ ﷿ عن النافرَيْن بنفيِ الإثمِ عنهما، ومُحالٌ أن يَنْفِيَ عنهما إلا ما كان في تَرْكِه الإثمُ، على ما تأوَّله قائلو هذه المقالةِ. وفي إجماعِ الجميعِ على أنهما جميعًا لو تَرَكا النَّفْرَ، وأقاما بمِنًى لم يكونا
Arap dili ehlinden bazıları ise günahın kaldırılması [hükmünün asıl] yerinin acele eden [hakkında] olduğunu, dolayısıyla [vazifesini tam] yerine getirip kusur işlemeyen geciken kimse hakkında da kusurlu kimse hakkındaki [hükmün] bir benzerinin konulduğunu iddia etmiştir. Nitekim konuşma dilinde: "Gizlice sadaka verirsen bu güzeldir, açıkça verirsen bu da güzeldir" denilmesi gibidir. Oysa bu iki durum birbirinden farklıdır; zira riya kastı taşımadığı sürece açıkça sadaka verenin [yaptığı] güzeldir, her ne kadar gizli vermek daha faziletli olsa da. Sadaka veren bu iki kimsenin durumunun güzellikle vasıflanmasında, bunlardan birinin günahla nitelenmesi söz konusu değildir. Hâlbuki Allah Azze ve Celle [Mina'dan] ayrılan her iki grup hakkında da kendilerinden günahın nefyedildiğini bildirmiştir. Bu görüşü ileri sürenlerin teviline göre ise terki günah olan şey dışında [başka] bir şeyin onlardan nefyedilmesi muhaldir (imkânsızdır). Ve herkesin, şayet her ikisi de [Mina'dan] ayrılmayı terk edip Mina'da kalsalardı...
آثمَيْن، ما يدُلُّ على فسادِ التأويلِ الذي تأوَّلَه مَن حَكَيْنا عنه هذا القولَ.
günahkâr olmayacakları hususundaki icmaında, kendisinden bu sözü naklettiğimiz kimsenin yaptığı tevilin batıl olduğuna delalet eden husus vardır.
وقال أيضًا: وفيه وجهٌ آخرُ، وهو معنى نَهْيِ الفريقَيْن عن أن يُؤثِّمَ أحدُ الفريقَيْن الآخرَ، كأنه أراد بقولِه: {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: لا يَقُلِ المتعجِّلُ للمتأخِّرِ: أنتَ آثمٌ. ولا المتأخِّرُ للمتعجِّلِ: أنتَ آثمٌ. بمعنى: فلا يُؤَثِّمَنّ أحدُهما الآخرَ.
O yine şöyle demiştir: Bunda başka bir vecih daha vardır ki o da iki gruptan birinin diğerini günahkâr saymasının yasaklanması manasıdır; sanki O, {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Ona hiçbir günah yoktur” kavliyle: "Ne acele eden gecikene 'Sen günahkârsın' desin ne de geciken acele edene 'Sen günahkârsın' desin" demek istemiştir. Yani: Biri diğerini sakın günahkâr saymasın.
وهذا أيضًا تأويلٌ لقولِ جميعِ أهلِ التأويلِ مخالِفٌ، وكَفَى بذلك شاهدًا على خَطَئِه.
Bu da tevil ehlinin tamamının sözüne muhalif bir tevildir ve bu kadarı onun hatalı olduğuna şahit olarak yeterlidir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)}.
O’nun şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)} “Allah’tan sakının ve bilin ki şüphesiz O’nun huzurunda toplanacaksınız.”
يعني بذلك جل ثناؤُه: واتقوا اللَّهَ أيها المؤمنون فيما فرَض عليكم مِن فرائضِه، فخافُوه في تَضْيِيعِها والتفريطِ فيها، وفيما نهاكم عنه في حَجِّكم ومَناسِكِكم أن تَرْتَكِبُوه أو تَأْتُوه، وفيما كَلَّفكم في إحرامِكم لحجِّكم أن تُقَصِّرُوا في أدائِه والقيامِ به، واعلَموا أنكم إليه تُحشَرون، فمُجازِيكم هو بأعمالِكم؛ المحسنَ منكم بإحسانِه، والمُسِيءَ بإساءتِه، ومُوَفٍّ كلَّ نفسٍ منكم ما عَمِلتْ وأنتم لا تُظْلَمون.
Senası yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Allah'ın size farz kıldığı farzlarında O'ndan sakının, onları zayi etmekten ve onlarda kusur işlemekten korkun; haccınızda ve ibadetlerinizde size yasakladığı şeyleri işlemekten veya yapmaktan sakının; haccınız için girdiğiniz ihramda size yüklediği şeyleri eda etmekte ve yerine getirmekte kusurlu davranmaktan sakının. Ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız; O sizin amellerinizin karşılığını verecektir: İçinizden iyilik edene iyiliğiyle, kötülük edene kötülüğüyle [karşılık verecek] ve hiçbir haksızlığa uğratılmaksızın içinizden her cana yaptığını tastamam ödeyecektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}.
O’nun şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar.”
وهذا نعتٌ من اللَّهِ تعالى ذكرُه للمنافقِين، يقولُ جلَّ ثناؤُه: ومن الناسِ مَن يُعجِبُك يا محمدُ ظاهرُ قولِه وعلانيتُه، ويَستشهِدُ اللَّهَ على ما في قلبِه، وهو ألدُّ الخصامِ، جَدِلٌ بالباطلِ.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın münafıkları bir nitelemesidir. Senası yüce olan buyuruyor ki: İnsanlardan öylesi vardır ki ey Muhammed, onun sözünün zahiri ve aleniyeti senin hoşuna gider, kalbindekine Allah'ı şahit tutar; oysa o düşmanlıkta pek yamandır (hasmın en amansızıdır), batıl ile cedelleşendir.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في مَن نزَلت فيه هذه الآيةُ؛ فقال بعضُهم: نزَلتْ في الأَخْنَسِ بنِ شَرِيقٍ، قَدِم على النبيِّ ﷺ، فزعَم أنه يريدُ الإسلامَ، وحلَف أنه ما قَدِم
Sonra tevil ehli bu ayetin kim hakkında indiği hususunda ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: el-Ahnes b. Şerîk hakkında indi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi, İslam'ı istediğini iddia etti ve
إلا لذلك، ثم خرَج فأفسدَ أموالًا من أموالِ المسلمين.
sadece bunun için geldiğine dair yemin etti; sonra çıkıp Müslümanların mallarından bazı malları telef etti/ifset etti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} قال: نزَلتْ في الأخنسِ بنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ، وهو حليفٌ لبني زُهْرةَ، وأقبَلَ إلى النبيِّ ﷺ بالمدينةِ، فأظهَر له الإسلامَ، فأعجَب النبيَّ ﷺ ذلك منه، وقال: إنما جئتُ أريدُ الإسلامَ، واللَّهُ يعلَمُ أني صادقٌ. وذلك قولُه: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. ثم خرَج من عندِ النبيِّ ﷺ، فمرَّ بزَرْعٍ لقومٍ من المسلمين وحُمُرٍ، فأَحرَقَ الزرعَ، وعقَر الحُمُرَ، فأنزلَ اللَّهُ: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ}. وأما {أَلَدُّ الْخِصَامِ}: فأعْوَجُ الخِصامِ، وفيه نزَل: {وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ} [الهمزة: ١]. ونزَلتْ فيه: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} إلى {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} [القلم: ١٠ - ١٣].
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den anlattı: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider, o kalbindekine Allah’ı şahit tutar; halbuki o düşmanların en azılısıdır.” Dedi ki: Benî Zühre’nin müttefiki olan el-Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında indi. Medine’de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına geldi, ona Müslüman olduğunu izhar etti; bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hoşuna gitti. [Ahnes] dedi ki: "Ben ancak İslam’ı isteyerek geldim, Allah bilir ki ben doğru sözlüyüm." İşte O’nun: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Kalbindekine Allah’ı şahit tutar” kavli budur. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanından çıktı; Müslümanlardan bir topluluğun ekinine ve eşeklerine rastladı; ekini yaktı, eşekleri de boğazladı. Bunun üzerine Allah: {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ} “Dönüp gittiği zaman yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli yok etmek için koşar” [ayetini] indirdi. {أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Düşmanların en azılısı”na gelince; husumette en eğri (haksız) olan demektir. Onun hakkında: {وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ} “Arkadan çekiştiren, kaş göz işaretiyle alay eden her kişinin vay haline!” [Hümeze, 1] nazil oldu. Yine onun hakkında: {وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ} “Yemin edip duran, aşağılık kimseye boyun eğme” ayetinden {عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ} “Kaba, üstelik soysuzdur” [Kalem, 10-13] ayetine kadar olan kısım nazil oldu.
وقال آخرون: بل نزَل ذلك في قومٍ من أهلِ النفاقِ، تكلَّموا في السَّرِيّةِ التي أُصِيبتْ لرسولِ اللَّهِ ﷺ بالرَّجِيعِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu [ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Recî'de musibete uğrayan seriyyesi hakkında ileri geri konuşan münafıklardan bir topluluk hakkında inmiştir.
ذكر مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: حدَّثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما أُصِيبت هذه السَّرِيةُ، أصحابُ خُبَيْبٍ، بالرَّجيعِ بينَ مكةَ والمدينةِ، قال رجالٌ من المنافقِين: يا ويحَ هؤلاء المقتولِين الذين هَلَكوا هكذا، لا هم قعَدوا في بيوتِهم، ولا هم أدَّوْا رسالةَ صاحبِهم. فأَنزل اللَّهُ في ذلك من قولِ المنافقِين، وما أصاب أولئك النَّفَرَ من الشهادةِ والخيرِ من اللَّهِ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: أي: بما يُظهِرُ بلسانِه من الإسلام، {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} أي: من النفاقِ، {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} أي: ذو جدالٍ إذا كلَّمَك وراجَعَك، {وَإِذَا تَوَلَّى} أي: خرَج من عندِك، {سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} أي: لا يُحِبُّ عملَه ولا يرضاه، {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ}. الذين شَرَوْا أنفسَم للَّهِ بالجهادِ في سبيلِه، والقيامِ بحقِّه حتى هلَكوا على ذلك؛ يعني هذه السَّرِيةَ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, İbn İshâk’tan anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit’in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr yahut İkrime, İbn Abbâs’tan anlattı; dedi ki: Hubeyb’in arkadaşları olan bu seriyye Mekke ile Medine arasındaki Recî’de musibete uğradığında münafıklardan bazı adamlar şöyle dedi: "Böylece helak olup giden bu maktullere yazıklar olsun! Ne evlerinde oturdular ne de arkadaşlarının elçiliğini yerine getirebildiler." Bunun üzerine Allah, münafıkların bu sözü ve o kişilere Allah katından isabet eden şehadet ve hayır hakkında şu ayetleri indirdi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider”, yani: diliyle izhar ettiği İslam ile; {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar”, yani: nifaka; {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Halbuki o düşmanların en azılısıdır”, yani: seninle konuştuğu ve sana laf yetiştirdiği zaman tartışmacıdır; {وَإِذَا تَوَلَّى} “Dönüp gittiği zaman”, yani: senin yanından çıktığında; {سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “Yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli yok etmek için koşar. Allah ise fesadı sevmez”, yani: onun amelini sevmez ve ondan razı olmaz; {وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} “Ona 'Allah’tan sakın' denildiği zaman gururu onu günaha sürükler. Ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır! İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah’ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder.” O kimseler ki Allah yolunda cihat ederek ve O'nun hakkını ikame ederek bu uğurda helak oluncaya kadar nefislerini Allah için satmışlardır (feda etmişlerdir); yani bu seriyyeyi kastetmektedir.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما أُصيبتِ السَّريةُ التي كان فيها عاصمٌ ومَرثدٌ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Zeyd b. Sâbit’in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed’den, o İbn Abbâs’ın azatlısı İkrime’den yahut Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı; dedi ki: Âsım ve Mersed’in içinde bulunduğu seriyye musibete uğradığında...
بالرَّجيعِ، قال رجالٌ من المنافقِين. ثم ذكَر نحوَ حديثِ أبي كُريبٍ .
Recî'de, münafıklardan bazı adamlar [böyle] dedi. Sonra Ebû Küreyb'in hadisinin benzerini zikretti .
وقال آخرون: بل عَنَى بذلك جميعَ المنافقِين، وعَنَى بقولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. اختلافَ سَريرتِه وعَلانيتِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla bütün münafıkları kastetmiştir ve O’nun: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” kavliyle de onun içinin ve dışının birbirine uymamasını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ أبي مَعْشَرٍ، قال: أخبرَني أبي أبو مَعْشَرٍ نَجيحٌ، قال: سَمِعْتُ سعيدًا المَقْبُرِيَّ يُذاكرُ محمدَ بنَ كعبٍ، فقال سعيدٌ: إن في بعضِ الكتبِ أن للَّهِ عبادًا ألسنتُهم أحلى من العسلِ، وقُلوبُهم أمرُّ من الصَّبِرِ، لَبِسوا لِباسَ مُسُوكِ الضَّأنِ من اللِّينِ، يَجْتَرُّون الدنيا بالدينِ، قال اللَّهُ: أعليَّ يَجْتَرِئُون، وبي يَغْتَرُّون؟ وعِزَّتي لأَبْعَثَنَّ عليهم فتنةً تترُكُ الحليمَ منهم حيرانَ. فقال محمدُ بنُ كعبٍ: هذا في كتابِ اللَّهِ. فقال سعيدٌ: وأين هو من كتابِ اللَّهِ؟ قال: قولُ اللَّهِ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ}. فقال سعيدٌ: قد عرَفْتُ في مَن أُنزِلتْ هذه الآيةُ. فقال محمدُ بنُ كعبٍ: إن الآيةَ تَنزِلُ في الرجلِ، ثم تكونُ بعدَه عامّةً.
Bana Muhammed b. Ebî Ma‘şer anlattı, dedi ki: Bana babam Ebû Ma‘şer Necîh haber verdi, dedi ki: Saîd el-Makburî’yi Muhammed b. Ka‘b ile müzakere ederken işittim; Saîd şöyle dedi: "Bazı kitaplarda [şöyle yazılıdır]: Şüphesiz Allah’ın öyle kulları vardır ki dilleri baldan tatlı, kalpleri ise sabırdan daha acıdır. Yumuşaklık göstermek için koyun postu elbisesi giyerler, din ile dünyalık devşirirler. Allah şöyle buyurmuştur: Bana karşı mı cüret gösteriyorlar, yoksa Bana mı aldanıyorlar? İzzetime yemin olsun ki onların üzerine, içlerindeki akıllıyı bile şaşkına çevirecek bir fitne göndereceğim." Bunun üzerine Muhammed b. Ka‘b: "Bu, Allah’ın Kitabı’nda vardır" dedi. Saîd: "Allah’ın Kitabı’nın neresindedir?" diye sorunca, [Muhammed b. Ka‘b]: Allah’ın şu kavlidir dedi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar; halbuki o, düşmanların en yamanıdır. O, iş başına geçtiğinde (yahut yanından ayrıldığında) yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez.” Bunun üzerine Saîd: "Ben bu ayetin kimin hakkında indiğini biliyorum" dedi. Muhammed b. Ka‘b da: "Ayet bir adam hakkında iner, sonra onun ardından genel [hüküm] olur" dedi.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَني الليثُ بنُ سعدٍ، عن خالدِ بنِ يزيدَ، عن سعيدِ بنِ أبي هلالٍ، عن القُرَظِيِّ، عن نَوْفٍ، وكان يقرأُ الكتبَ، قال: إني لأَجِدُ صفةَ ناسٍ من هذه الأُمّةِ في كتابِ اللَّهِ المنزَّلِ، قومٌ يحتالون الدنيا بالدينِ، ألسنتُهم أحلى من العسلِ، وقلوبُهم أمرُّ من الصَّبِرِ، يَلْبَسون لباسَ مُسُوكِ الضّأنِ، وقلوبُهم قلوبُ الذئابِ، فعليَّ يَجْتَرِئون، وبي يَغْتَرُّون؟ حلَفْتُ بنفسي لأَبْعَثَنَّ عليهم فتنةً تترُكُ الحليمَ فيها حيرانَ. قال القُرَظِيُّ: تَدَبَّرْتُها في القرآنِ فإذا هم المنافقون، فوجَدْتُها: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ} [الحج: ١١].
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Leys b. Sa‘d, Hâlid b. Yezîd’den, o Saîd b. Ebî Hilâl’den, o el-Kurazî’den, o da -kitapları okuyan biri olan- Nevf’ten haber verdi; [Nevf] dedi ki: "Ben bu ümmetten bazı insanların sıfatını Allah’ın indirilmiş Kitabı’nda buluyorum: Onlar dini kullanarak dünya hilesi yapan, dilleri baldan tatlı, kalpleri ise sabırdan daha acı bir topluluktur. Koyun postu elbisesi giyerler , kalpleri ise kurt kalbidir. 'Bana karşı mı cüret gösteriyorlar ve benimle mi aldanıyorlar? Zatım üzerine yemin ettim ki onların üzerine, içlerindeki akıllıyı bile şaşkına çevirecek bir fitne göndereceğim!'" el-Kurazî dedi ki: "Bunu Kur’an’da tefekkür ettim, bir de baktım ki onlar münafıklarmış; onu [şu ayetlerde] buldum: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider, o kalbindekine Allah’ı şahit tutar; halbuki o düşmanların en azılısıdır.” {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ} “İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah’a bir kenardan (tereddüt içinde) ibadet eder; öyle ki kendisine bir hayır dokunursa onunla yatışır/huzur bulur” [Hac, 11]."
حدَّثنا الحسن بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. قال: هو المنافقُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O’nun şu kavli hakkında haber verdi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar.” Dedi ki: O münafıktır .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ}. قال: علانيتُه في الدنيا، {وَيُشْهِدُ اللَّهَ} في الخصومةِ أنما يريدُ الحقَّ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den nakletti: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ} “İnsanlardan öylesi vardır ki sözü senin hoşuna gider.” [Mücâhid] dedi ki: [Bu], onun dünyadaki açığa vurduğu sözüdür. {وَيُشْهِدُ اللَّهَ} “Ve Allah’ı şahit tutar” [ifadesi ise], husumet (çekişme ve dava) anında sadece hakkı istediğine [Allah’ı şahit tutmasıdır].
حُدِّثْتُ عن عمّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. قال: هذا عبدٌ كان حسنَ القولِ سيِّئَ العملِ، كان يَأْتِي رسولَ اللَّهِ ﷺ فيُحسِنُ له القولَ، {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} .
Ammâr’dan rivayet edildiğine göre, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘den O’nun şu kavli hakkında anlattı: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider, o kalbindekine Allah’ı şahit tutar; halbuki o düşmanların en azılısıdır.” Dedi ki: Bu, sözü güzel ameli kötü olan bir kuldur; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelir ve ona sözü güzel söylerdi, {وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا} “Dönüp gittiği zaman ise yeryüzünde fesat çıkarmak için koşardı” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. قال: يقولُ قولًا، في قلبِه غيرُه، واللَّهُ يعلَمُ ذلك.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc’den anlattı; dedi ki: Atâ’ya sordum: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar.” Dedi ki: Bir söz söyler, kalbinde ise başkası vardır; Allah da bunu bilir.
قال أبو جعفرٍ: وفي قولِه: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} وجهان مِن القراءةِ؛ فقرأته عامةُ القرأةِ: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. بمعنى أن المنافقَ الذي يُعْجِبُ رسولَ اللَّهِ ﷺ قولُه، يَسْتَشْهِدُ اللَّهَ على ما في قلبِه أن قولَه موافقٌ اعتقادَه، وأنه مؤمنٌ باللَّهِ ورسولِه، وهو كاذبٌ.
Ebû Ca‘fer dedi ki: O’nun: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” kavlinde iki kıraat vechi vardır. Kurrânın cumhuru bunu: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” şeklinde [yüshidu'llâhe olarak] okumuştur. Bunun manası şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in sözünü beğendiği münafık, sözünün inancına uygun olduğuna, kendisinin Allah’a ve Resulü’ne iman ettiğine dair kalbindekine Allah’ı şahit tutar; oysa o yalancıdır.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} إلى: {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ}: كان رجلٌ يَأتِي إلى النبيِّ ﷺ، فيقولُ: أَيْ رسولَ اللَّهِ، أَشهدُ أنك جئتَ بالحقِّ والصدقِ من عندِ اللَّهِ. قال: حتى يُعْجَبَ النبيُّ ﷺ بقولِه، ثم يقولُ: أما واللَّهِ يا رسولَ اللَّهِ، إن اللَّهَ ليَعلمُ أن ما في قلبي مثلُ ما نطَق به لساني. فذلك قولُه: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. قال: هؤلاء المنافقون. وقرَأ قولَ اللَّهِ: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ}. حتى بلَغ:
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “İnsanlardan öylesi vardır ki dünya hayatında onun sözü senin hoşuna gider ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” ayetinden {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “Allah ise bozgunculuğu sevmez” ayetine kadar [olan kısım hakkında]: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e gelir ve şöyle derdi: “Ey Allah’ın Resûlü! Şehadet ederim ki sen Allah katından hakkı ve doğruluğu getirdin.” Dedi ki: Hatta Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun sözünü beğenirdi. Sonra o şöyle derdi: “Allah’a yemin olsun ki ey Allah’ın Resûlü, dilimin söylediğinin aynısının kalbimde olduğunu muhakkak Allah bilmektedir.” İşte O’nun: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” kavli budur. Dedi ki: Bunlar münafıklardır. Ve Allah’ın şu kavlini okudu: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ} “Münafıklar sana geldikleri zaman: ‘Şahitlik ederiz ki sen kesinlikle Allah’ın elçisisin’ derler” şu kısma ulaşıncaya kadar:
{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} [المنافقون: ١]. بما يَشْهَدُون أنك رسولي .
{إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [Münâfikûn, 1]. Senin benim elçim olduğuna şahitlik etmelerinde .
وقال السديُّ: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. يقولُ: اللَّهُ يَعلَمُ أني صادقٌ، أني أريدُ الإسلامَ.
es-Süddî dedi ki: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar”. Şöyle der: "İslam'ı istediğim hususunda doğru sözlü olduğumu Allah bilmektedir."
حدَّثني بذلك موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عنه .
Bana bunu Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ondan anlattı .
وقال مجاهدٌ: ويُشهِدُ اللَّهَ في الخصومةِ أنما يريدُ الحقَّ.
Mücâhid de şöyle demiştir: Husumet anında ancak hakkı istediğine dair Allah'ı şahit tutar.
حدَّثني بذلك محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عنه .
Bana bunu Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh’ten, o da ondan anlattı .
وقرأ ذلك آخرون: (وَيَشْهَدُ اللَّهُ على ما في قلبه). بمعنى: واللَّهُ يَشْهَدُ على الذي في قلبِه من النفاقِ، وأنه مُضْمِرٌ في قلبِه غيرَ الذي يُبدِيه بلسانِه، وعلى كذبِه في قيلِه. وهو قراءةُ ابنِ مُحَيْصِنٍ. وعلى ذلك المعنى تأوَّله ابنُ عباسٍ، وقد ذكَرْنا الروايةَ عنه بذلك فيما مضى في حديثِ أبي كُريبٍ، عن يونسَ بنِ بُكَيرٍ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ الذي ذكَرْناه آنفًا.
Bunu başkaları da: {وَيَشْهَدُ اللَّهُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “(Oysa) Allah onun kalbindekine şahittir” şeklinde okumuşlardır. [Bu,] 'Allah onun kalbindeki nifaka, diliyle açığa vurduğundan başkasını kalbinde gizlediğine ve sözündeki yalanına şahittir' anlamındadır. Bu, İbn Muhaysın'ın kıraatidir. İbn Abbâs da [ayeti] bu mana doğrultusunda tevil etmiştir. Nitekim az önce zikrettiğimiz Ebû Kureyb'in Yûnus b. Bükeyr'den, onun da Muhammed b. İshâk'tan [naklettiği] hadiste buna dair ondan gelen rivayeti daha önce zikretmiştik.
والذي نختارُ في ذلك من القراءةِ قراءةُ مَن قرَأ: {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ}. بمعنى: يَسْتشهِدُ اللَّهَ على ما في قلبِه؛ لإجماعِ الحجةِ مِن القرأةِ عليه.
Bu hususta kıraatlerden tercih ettiğimiz , {وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ} “Ve kalbindekine Allah’ı şahit tutar” şeklinde okuyanın kıraatidir. [Yani] kalbindekine Allah'ı şahit tutar manasındadır; çünkü hüccet ehli kurrânın bu konudaki icmâı vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤)}.
Allah Teâlâ’nın: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤)} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır” kavlinin teviline dair görüş:
والأَلَدُّ من الرجالِ: الشديدُ الخصومةِ، يقالُ في "فعَلْتَ" منه: قد لَدِدْتَ يا هذا ولم تكنْ أَلَدَّ، فأنت تَلَدُّ لَدَدًا ولَدادةً. فأما إذا غلَب مَن خاصمَه، فإنما يقالُ فيه: لدَدْتَ يا فلانُ فلانًا فأنتَ تلُدُّه لَدًّا، ومنه قولُ الشاعرِ :
İnsanlardan "eledd" (أَلَدّ), düşmanlığı/hasımlığı pek şiddetli olan kimsedir. Bu fiilin "fa'alte" babından çekiminde: "Ey adam! Sen hasımlıkta pek şiddetli ve inatçı oldun (ledidte), oysa eledd (şiddetli hasım) değildin; sen leded ve ledâde (inatçı düşmanlık) sergiliyorsun" denir. Şayet tartıştığı kişiye galip gelirse, onun hakkında ancak şöyle denir: "Ey falan! Sen falana galip gelip hasımlıkta onu alt ettin (lededte), sen onu alt ediyorsun (telüddühu ledden)." Şairin şu sözü de bundandır :
ثُمَّ [ارْدِ بي وبهما] مَنْ تُرْدِي
"Sonra helak edeceğini benimle ve o ikisiyle helak et! "
نَلُدُّ أَقْرانَ الخُصُومِ اللُّدِّ
"Biz ki en inatçı hasımların denklerini alt ederiz "
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: تأويلُه أنه ذو جِدالٍ.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun tevili, onun cedel (tartışma) sahibi [biri] olduğudur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ، قال: ثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. أي: ذو جدالٍ إذا كلَّمَك وراجعَك .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır”. Yani: Seninle konuştuğunda ve sana karşılık verdiğinde çokça cedelleşen (tartışan) kimsedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ}. يقولُ: شديدُ القسوةِ في معصيةِ اللَّهِ، جَدِلٌ بالباطلِ، إذا شِئْتَ رأيتَه
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’nin {وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ} “Oysa o, düşmanların en yamanıdır” [ayeti] hakkındaki şu sözünü anlattı: Şöyle derdi: [O,] Allah’a isyanda son derece katı, bâtıl üzere çokça tartışan [bir kimsedir]; dilediğin vakit onu görürsün:
عالمَ اللسانِ، جاهلَ العملِ، يتكلَّمُ بالحكمةِ، ويعملُ بالخطيئةِ .
Dili âlim, ameli cahil; hikmetle konuşur, günahla amel eder .