هَبْ لنا غَنَمًا، هَبْ لنا إبلًا، {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} .
[Yani]: 'Bize davar ver, bize deve ver' [derler], {وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ، قال: كانوا في الجاهليةِ يقولون: هَبْ لنا غَنَمًا . ثم ذكَر مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den rivayet etti; dedi ki: Câhiliye devrinde: 'Bize davar ver' derlerdi . Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: سمِعتُ أبا بكرِ بنَ عياشٍ يقولُ في قولِه: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}. قال: كانوا - يعني أهلَ الجاهليةِ - يقِفُون - يعني بعدَ قضاءِ مناسكِهم - فيقولون: اللهمَّ ارزقْنا إبلًا، اللهمَّ ارزقْنا غَنمًا. فأنزَل اللَّهُ هذه الآيةَ: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}. قال أبو كُرَيبٍ: قلتُ ليحيى بنِ آدمَ: عمَّن هو؟ قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş'ın: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Onlar -yani Câhiliye ehli- [vakfeye] dururlar -yani menâsiklerini bitirdikten sonra- ve: 'Allah'ım! Bize deve rızık ver, Allah'ım! Bize davar rızık ver' derlerdi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.” Ebû Küreyb dedi ki: Yahyâ b. Âdem'e: 'Bu kimdendir?' dedim. O da: 'Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den rivayet etti' dedi .
حدَّثنا تميمُ بنُ المُنْتصِرِ، قال: أخبرَنا إسحاقُ، عن القاسمِ بنِ عثمانَ، عن أنسٍ: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}. قال: كانوا يطوفون بالبيتِ عُراةً فيَدْعُون فيقولون: اللهمَّ اسقِنا المطرَ، وأعطِنا على عدوِّنا الظَّفَرَ، ورُدَّنا صالحِين إلى صالحِين .
Bize Temîm b. el-Muntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, el-Kāsım b. Osmân'dan, o da Enes'ten: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” hakkında haber verdi; [Enes] şöyle dedi: Beyt'i çıplak tavaf ederler, sonra da dua edip şöyle derlerdi: 'Allah'ım! Bize yağmur yağdır, düşmanımıza karşı bize zafer ver ve bizi salih kimseler olarak salihlerin yanına döndür' .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حَدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا}: نصرًا ورزقًا، ولا يَسألون لآخرتِهم شيئًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: [Onlar]: "Zafer ve rızık [ver]" [derler] ve ahiretleri için hiçbir şey istemezler.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِ اللَّهِ: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}: فهذا عبدٌ نوَى الدنيا؛ لها عمِل ولها نَصِب .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, dünyayı niyet eden bir kuldur; onun için çalışmış ve onun için yorulmuştur .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في قولِه: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}. قال: كانت العربُ إذا قَضَت مناسكَها وأقامت بمِنًى، لا يذكُرُ اللَّهَ الرجلُ منهم، إنما يذكُرُ أباه، ويسألُ أن يُعْطَى في الدنيا .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Araplar menâsiklerini bitirip Mina'da ikamet ettiklerinde onlardan hiçbir adam Allah'ı anmaz, sadece babasını anar ve kendisine dünyada verilmesini isterdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. قال: كانوا أصنافًا ثلاثةً في تلك المواطنِ يومَئذٍ؛ رسولُ اللَّهِ ﷺ، وأهلُ الكفرِ، وأهلُ النفاقِ، فمِن الناسِ مَن يقولُ: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}. إنما حَجُّوا للدنيا والمسألةِ، لا يريدون الآخرةَ ولا يؤمنون بها، ومنهم مَن يقولُ: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} الآية. قال: والصنفُ الثالثُ وهو: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} الآية.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, babalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dedi: O gün o mekânlarda üç sınıf insan bulunuyordu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ve müminler], küfür ehli ve nifak ehli. İnsanlardan kimi: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “Rabbimiz! Bize dünyada ver [diyendir]; oysa onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”. Onlar ancak dünya ve [dünyalık] istemek için haccediyorlardı; ahireti ne istiyor ne de ona inanıyorlardı. Onlardan kimi de: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Rabbimiz! Bize dünyada iyilik ver...” ayetini [diyenlerdir]. Dedi ki: Üçüncü sınıf ise: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “İnsanlardan öylesi de vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider...” ayetinde [bildirilen kimsedir].
وأما معنى "الخَلَاقِ" فقد بيَّناه في غيرِ هذا الموضعِ، وذكَرنا اختلافَ المختلِفين في تأويلِه، والصحيحَ لَدينا من معناه بالشواهدِ من الأدلةِ، وأنه النصيبُ، بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
"Halâk" (خَلَاق) kelimesinin anlamına gelince; bunu bu yerin dışında açıklamış, tevilindeki ihtilaf edenlerin görüş ayrılıklarını ve delillerden şahitlerle yanımızda doğru olan anlamını, yani pay ve nasip olduğunu bu yerde tekrar etmekten müstağni kılacak yeterlikte zikretmiştik .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١)}.
O'nun şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١)} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der.”
اختلف أهلُ التأويلِ في معنى "الحسنةِ" التي ذكَر اللَّهُ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: يعني بذلك: ومِن الناسِ مَن يقولُ: ربَّنا أَعْطِنا عافيةً في الدنيا، وعافيةً في الآخرةِ.
Tevil ehli, Allah'ın bu yerde zikrettiği "hasene"nin (حَسَنَة) anlamı hakkında ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bununla kastettiği şudur: İnsanlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada afiyet ver, ahirette de afiyet ver' der.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}. قال: في الدنيا عافيةً، وفي الآخرةِ عافيةً. قال قتادةُ: وقال رجلٌ: اللهمَّ ما كنتَ مُعاقِبِي به في الآخرةِ فعجِّلْه لي في الدنيا. فمَرِض مرضًا شديدًا، حتى أَضْنَى على فراشِه، فذُكِر للنبيِّ ﷺ شأنُه، فأتاه النبيُّ ﷺ، فقيل له: إنه دعا بكذا وكذا. فقال النبيُّ ﷺ: "إنَّه لا طاقةَ لأحدٍ بعُقُوبةِ اللَّهِ، ولكن قُلْ: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} ". قال: فقالها، فما لَبِث إلا أيامًا أو يسيرًا حتى بَرَأ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında haber verdi: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver.” [Katâde] dedi ki: «Dünyada afiyet, ahirette de afiyettir.» Katâde dedi ki: Bir adam: «Allahım! Beni ahirette ne ile cezalandıracaksan, onu bana dünyada peşin ver!» diye dua etti. Bunun üzerine şiddetli bir hastalığa yakalandı ve hatta yatağında eriyip tükendi. Durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına geldi. Kendisine: «O, şöyle şöyle dua etmişti» denildi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiç kimsenin Allah'ın cezasına gücü yetmez; bilakis şöyle de: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!”» [Katâde] dedi ki: «Adam bu duayı yaptı; üzerinden ancak birkaç gün yahut az bir vakit geçmişti ki iyileşti.»
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا سعيدُ بنُ الحكمِ، قال: أخبرَنا يحيى بنُ أيوبَ، قال: ثنى حُميدٌ، قال: سمِعتُ أنسَ بنَ مالكٍ يقولُ: عاد رسولُ اللَّهِ ﷺ رجلًا قد صار مثلَ الفَرْخِ المَنْتوفِ، فقال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "هل كنتَ تَدعُو اللَّهَ بشيءٍ، أو تَسألُ اللَّهَ شيئًا؟ ". قال: قلتُ: اللهمَّ ما كنتَ مُعاقِبي به في الآخرةِ فعاقِبْني به في الدنيا. قال: "سبحانَ اللَّهِ! هل يَستطيعُ ذلك أحدٌ أو يُطيقُه، فهَلَّا قُلْتَ: اللهم آتِنا في الدنيا حسنةً، وفي الآخرةِ حسنةً، وقِنا عذابَ النارِ؟ " .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Saîd b. el-Hakem rivayet etti; dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb haber verdi; dedi ki: Bana Humeyd rivayet etti; dedi ki: Enes b. Mâlik'i şöyle derken işittim: Resûlullah ﷺ tüyleri yolunmuş bir kuş yavrusu gibi kalmış bir adamı hasta ziyaretinde bulundu ve Resûlullah ﷺ: "Allah'a bir şeyle dua ediyor muydun veya Allah'tan bir şey istiyor muydun?" diye sordu. Adam: 'Allah'ım! Ahirette beni ne ile cezalandıracaksan, dünyada beni onunla cezalandır' demiştim, dedi. [Resûlullah ﷺ]: "Sübhânellah! Buna kimsenin gücü yeter mi yahut buna kim dayanabilir? Şöyle deseydin ya: Allah'ım! Bize dünyada iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru!" buyurdu .
وقال آخرون: بل عَنَى اللَّهُ بالحسنةِ في هذا الموضعِ؛ في الدنيا العلمَ والعبادةَ، وفي الآخرةِ الجنةَ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine Allah bu yerde hasene ile dünyada ilim ve ibadeti, ahirette ise cenneti kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عَبّادٌ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن الحسنِ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}. قال: الحسنةُ في الدنيا العلمُ والعبادةُ، وفي الآخرةِ الجنةُ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bize Abbâd, Hişâm b. Hassân'dan, o da el-Hasen'den rivayet etti: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “Onlardan öylesi de vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver» der”. [el-Hasen] şöyle dedi: Dünyadaki iyilik (hasene) ilim ve ibadet, ahiretteki ise cennettir.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: أخبرنا هُشَيمٌ، عن سفيانَ بنِ حسينٍ، عن الحسنِ في قولِه: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}. قال: العبادةُ في الدنيا، والجنةُ في الآخرةِ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti; dedi ki: Bize Huşeym, Süfyân b. Hüseyn'den, o da el-Hasen'den: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru” kavli hakkında haber verdi; [el-Hasen] dedi ki: Dünyada ibadet, ahirette ise cennettir.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ واقدٍ العطّارُ، قال: ثنا عبّادُ بنُ العوَّامِ، عن هشامٍ، عن الحسنِ في قولِه: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}. قال: الحسنةُ في الدنيا الفهمُ في كتابِ اللَّهِ والعلمُ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Vâkıd el-Attâr rivayet etti; dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Hişâm'dan, o da el-Hasen'den: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Rabbimiz! Bize dünyada iyilik ver” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Dünyadaki hasene, Allah'ın Kitabı'nı anlamak ve ilimdir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: سمِعتُ سفيانَ الثوريَّ يقولُ في هذه الآيةِ: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}. قال: الحسنةُ في الدنيا العلمُ والرزقُ الطيّبُ، {وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}: الجنةُ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: Süfyân es-Sevrî'nin şu ayet: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” hakkında şöyle dediğini işittim: Dünyadaki hasene ilim ve güzel rızıktır; {وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “ve ahirette de iyilik” ise cennettir .
وقال آخرون: الحسنةُ في الدنيا المالُ، وفي الآخرةِ الجنةُ.
Başkaları ise şöyle dedi: Dünyadaki hasene mal, ahiretteki ise cennettir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}. قال: فهؤلاء النبيُّ ﷺ والمؤمنون .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der” hakkında şöyle dedi: Bunlar Peygamber ﷺ ve müminlerdir .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً}:
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] rivayet etti: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver' der” [ayeti hakkında]:
هؤلاء المؤمنون، أما حسنةُ الدنيا فالمالُ، وأما حسنةُ الآخرةِ فالجنةُ .
Bunlar müminlerdir; dünyanın hasenesine gelince o maldır, ahiretin hasenesine gelince o cennettir , dediğini rivayet etti.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندي أن يقالَ: إن اللَّهَ جل ثناؤُه أخبَر عن قومٍ من أهلِ الإيمانِ به وبرسولِه، ممن حجَّ بيتَه، أنهم يَسألُون ربَّهم الحسنةَ في الدنيا، والحسنةَ في الآخرةِ، وأن يَقِيَهم عذابَ النارِ. وقد تَجْمَعُ الحسنةُ من اللَّهِ ﷿ العافيةَ في الجسمِ والمعاشِ والرزقِ، وغيرِ ذلك، والعلمَ والعبادةَ. وأما في الآخرةِ فلا شكَّ أنها الجنةُ؛ لأن مَن لم يَنَلْها يومَئذٍ، فقد حُرِم جميعَ الحسناتِ، وفارَقَ جميعَ معانِي العافيةِ.
Bana göre bu hususta doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Allah -senâsı yücedir- Kendisine ve Resûlüne iman edenlerden Beyt'ini hacceden bir topluluğun, Rablerinden dünyada hasene, ahirette hasene istediklerini ve kendilerini cehennem azabından korumasını talep ettiklerini haber vermiştir. Allah Azze ve Celle'den gelen hasene; bedende afiyeti, maişeti, rızkı ve diğer şeyleri, keza ilim ve ibadeti de kapsayabilir. Ahirete gelince, onun cennet olduğunda şüphe yoktur; çünkü o gün cennete nail olamayan kimse, bütün iyiliklerden mahrum kalmış ve afiyetin bütün anlamlarından ayrılmış demektir.
وإنما قلْنا: إن ذلك أَوْلَى التأويلاتِ بالآيةِ؛ لأن اللَّهَ ﷿ لم يَخْصُصْ بقولِه مُخْبِرًا عن قائلِ ذلك من معاني الحسنةِ شيئًا، ولا نَصَب على خصُوصِه دَلالةً دالَّةً على أن المرادَ من ذلك بعضٌ دونَ بعضٍ، فالواجبُ من القولِ فيه ما قلنا، من أنه لا يجوزُ أن يُخَصَّ من معاني ذلك شيءٌ، وأن يُحْكَمَ له بعمومِه على ما عمَّه اللَّهُ.
Ayete en uygun tevilin bu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Azze ve Celle bunu söyleyenden haber verirken hasenenin anlamlarından hiçbirini tahsis etmemiş ve bununla bazısının kastedilip bazısının kastedilmediğine delalet eden bir delil de koymamıştır. Dolayısıyla bu hususta söylenmesi gereken doğru söz, bizim söylediğimiz gibi bunun anlamlarından hiçbirinin tahsis edilmesinin caiz olmadığı ve Allah'ın genellediği üzere genel olduğuna hükmedilmesidir.
وأما قولُه: {وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}. فإنه يَعني بذلك: اصْرِفْ عنّا عذابَ النارِ. يقالُ منه: وَقَيْتُه كذا أَقِيه وِقايةً ووَقايةً ، ووِقاءً ممدودًا. ورُبَّما قالوا: وقَاك اللَّهُ وَقْيًا. إذا دافعتَ عنه أذًى أو مكروهًا.
O'nun: {وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Bizi ateş azabından koru” kavline gelince; bununla şunu kastetmektedir: Ateş azabını bizden sav. Bundan dolayı: 'Onu şöyle korudum, korurum, korumakla' (وقَيْتُه كذا أَقِيه وِقايةً ووَقايةً) ve med ile (وِقاءً) denilir. Bazen de birinden bir ezayı veya hoşlanılmayan şeyi savdığında: 'Allah seni korusun' (وقَاك اللَّهُ وَقْيًا) derler.
القولُ في تأويلِ قولِه: {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢)} “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” kavlinin teviline dair açıklama.
يعني جل ثناؤُه بقولِه: {أُولَئِكَ}. الذين يقولون بعدَ قضاءِ مَناسِكِهم: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}. رغبةً منهم إلى اللَّهِ جل ثناؤُه فيما عندَه، وعِلمًا منهم بأن الخيرَ كلَّه من عندِه، وأن الفضلَ بيدِه يُؤْتِيه مَن يشاءُ. فأَعْلَمَ جل ثناؤُه أن لهم نصيبًا وحظًّا من حَجِّهم ومناسِكِهم، وثوابًا جزيلًا على عملِهم الذي كسَبوه وباشَرُوا معاناتِه بأموالِهم وأنفسِهم، خاصًّا ذلك لهم دونَ الفريقِ الآخرِ الذين عانَوْا ما عانَوْا من نَصَبِ أعمالِهم وتَعَبِها، وتكَلَّفوا ما تَكَلَّفوا من أسفارِهم بغيرِ رغبةٍ منهم فيما عندَ ربِّهم من الأجرِ والثوابِ، ولكن رجاءَ خَسِيسٍ من عَرَضِ الدنيا، وابتغاءَ عاجلِ حُطامِها.
O -senâsı yücedir-: {أُولَئِكَ} “İşte onlar” kavliyle, Allah -senâsı yücedir- katındakine rağbet ederek ve bütün hayrın O'nun katından olduğunu, lütfun O'nun elinde olup dilediğine verdiğini bilerek menâsiklerini bitirdikten sonra: {رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru” diyenleri kastetmektedir. O -senâsı yücedir- haclarından ve menâsiklerinden ötürü onlara bir pay ve nasip olduğunu, mallarıyla ve canlarıyla bizzat meşakkatine katlanarak kazandıkları amelleri karşılığında bol bir mükâfat bulunduğunu bildirmiştir. Bu, Rableri katındaki ecir ve sevaba rağbet etmeksizin , ancak değersiz bir dünya metâı umuduyla ve onun geçici döküntüsünü arzulayarak amellerinin yorgunluk ve meşakkatine katlanan, yolculuklarının zahmetine giren diğer gruba değil, sadece onlara has bir durumdur.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}: فهذا عبدٌ نَوَى الدنيا، لها عَمِلَ ولها نَصِب. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا}. أي: حظٌّ من أعمالِهم .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavli hakkında: Bu, dünyayı niyet eden bir kuldur; onun için çalışmış ve onun için yorulmuştur. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der. İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır”; yani amellerinden bir pay vardır , dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ}: إنما حَجُّوا للدنيا والمسألةِ، لا يُريدُون الآخرةَ ولا يُؤمِنون بها. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}. قال:
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” [ayeti] hakkında şöyle dedi: Onlar sadece dünya ve [dünyalık] istemek için haccederler; ahireti istemezler ve ona inanmazlar. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der”. [İbn Zeyd] dedi ki:
فهؤلاء النبيُّ ﷺ والمؤمِنون. {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ}: لهؤلاء الأجرُ بما عَمِلوا في الدنيا.
Bunlar Peygamber ﷺ ve müminlerdir. {أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı çabuk görendir”: Dünyada yaptıkları ameller karşılığında ecir bunlara aittir.
وأما قولُه: {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ}. فإنه يَعني جل ثناؤُه أنه مُحيطٌ بعملِ الفريقَيْن كلَيْهما اللذَيْن مِن مسألةِ أحدِهما: ربَّنا آتِنا في الدنيا. ومن مسألةِ الآخَرِ: ربَّنا آتِنا في الدنيا حسنةً، وفي الآخرةِ حسنةً، وقِنا عذابَ النارِ. فمُحْصٍ له بأسرعِ الحسابِ، ثم إنه مُجازٍ كلا الفريقَيْن على عملِه.
O'nun: {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Allah, hesabı çabuk görendir” kavline gelince; O -senâsı yücedir- bununla, birinin talebi: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' şeklinde olan, diğerinin talebi ise: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' şeklinde olan her iki grubun amelini de kuşattığını kastetmektedir. O, en hızlı hesap ile onu sayıp döker; sonra da her iki gruba amelinin karşılığını verir.
وإنما وصَف جل ثناؤُه نفسَه بسرعةِ الحسابِ؛ لأنه جل ذكرُه يُحْصِي ما يُحْصِي من أعمالِ عبادِه بغيرِ عقدِ أصابعَ ولا فكرٍ ولا رَوِيّةٍ، فِعْلَ العَجَزةِ الضَّعَفةِ من الخلقِ، ولكنه لا يَخْفَى عليه شيءٌ في الأرضِ ولا في السماءِ، ولا يَعْزُبُ عنه مثقالُ ذَرَّةٍ فيهما، ثم هو مُجازٍ عبادَه على كلِّ ذلك، فلذلك امْتَدَح بسرعةِ الحسابِ، وأخْبَرَ خَلْقَه أنه ليس لهم بمثلٍ فيَحتاجَ في حسابِه إلى عقدِ كفٍّ أو وَعْيِ صَدْرٍ.
O -senâsı yücedir- Kendisini hesabın süratiyle nitelendirmiştir; çünkü O -zikri yücedir- yaratılmışların aciz ve zayıf olanlarının yaptığı gibi parmak saymadan, düşünmeden ve tefekkür etmeden kullarının amellerinden sayacağını sayar. Ne yerde ne de gökte O'na hiçbir şey gizli kalmaz, her ikisindeki zerre ağırlığı bir şey bile O'ndan uzak kalmaz; sonra da bütün bunlardan ötürü kullarına karşılığını verir. Bu sebeple hesabın süratiyle övülmüş ve kullarına, Kendisinin onlar gibi olmadığını, dolayısıyla hesabında el bağlamaya veya zihin tutmaya muhtaç olmadığını bildirmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}.
O'nun şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın.”
يعني جل ثناؤُه: اذكُرُوا اللَّهَ بالتوحيدِ والتعظيمِ في أيامٍ مَحْصِيّاتٍ، وهُنَّ أيامُ رَمْيِ الجِمارِ، أمَر عبادَه يومئذٍ بالتكبيرِ أدبارَ الصلَواتِ، وعندَ الرَّمْيِ مع كلِّ حصاةٍ من حَصَى الجِمارِ يُرْمى بها جَمْرةٌ من الجِمارِ.
O -senâsı yücedir- şunu kastetmektedir: Sayılı günlerde Allah'ı tevhid ve ta'zimle anın. Bunlar taşlama günleridir; o gün kullarına namazların ardından ve cemrelerden bir cemre taşlanırken atılan her bir cemre taşı ile birlikte taşlama esnasında tekbir getirmeyi emretmiştir.
وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. قال: أيامُ
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû Bişr’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan O’nun: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: [Bunlar] gün...
التشريقِ .
...teşrik [günleridir] .
حدَّثني محمدُ بنُ نافعٍ البصريُّ، قال: أخبرنا غُنْدَرٌ، قال: أخبرنا شعبةُ، عن هُشَيمٍ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bana Muhammed b. Nâfi‘ el-Basrî anlattı, dedi ki: Bize Gunder haber verdi, dedi ki: Bize Şu‘be, Huşeym’den, o Ebû Bişr’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan aynısını haber verdi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}: يعني بالأيامِ المعدوداتِ أيامَ التشريقِ، وهي ثلاثةُ أيامٍ بعدَ النَّحْرِ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs’tan O’nun şu kavlini anlattı: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın”: Sayılı günlerle teşrik günlerini kastetmektedir; bunlar kurban [kesme] gününden sonraki üç gündür.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال ثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}: يعني أيامَ التَّشْريقِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan O’nun şu kavlini anlattı: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın”: Teşrik günlerini kastetmektedir.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr’den, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan aynısını anlattı .
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا مَخْلَدٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن ابنِ عباسٍ سمِعه يومَ الصَّدَرِ بعدَما صدَر يُكَبِّرُ في المسجدِ، ويَتَأَوَّلُ: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mahled, İbn Cüreyc’den, o Amr b. Dînâr’dan rivayet etti; o İbn Abbâs’ı sadar (Mina'dan dönüş) günü, döndükten sonra mescidde tekbir getirirken ve: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” [ayetini] tevil ederken işitmiştir .
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih anlattı, o da...
عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}: يعني أيامَ التَّشْريقِ.
...Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan rivayet etti: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın”: Teşrik günlerini kastetmektedir.
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ السُّكَّريُّ، قال: أخْبَرَنا إسحاقُ، عن شَريكٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عطاءِ بنِ أبي رَباحٍ في قولِ اللَّهِ: {أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. قال: هي أيامُ التَّشْريقِ .
Bize Abdülhamîd b. Beyân es-Sükkerî anlattı, dedi ki: Bize İshak, Şerîk’ten, o Ebû İshak’tan, o da Atâ b. Ebî Rebâh’tan Allah’ın: {أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Onlar teşrik günleridir .
حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: ثنى أبي، عن طَلْحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ، مثلَه.
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bana babam, Talha b. Amr’dan, o da Atâ’dan aynısını anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. قال: أيامُ التشريقِ بمنًى.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den Allah’ın: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Minâ’daki teşrik günleridir.
حدَّثنا محمدُ بنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن ليثٍ، عن مُجاهِدٍ وعطاءٍ، قالا: هي أيامُ التشريقِ.
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese’den, o Leys’ten, o Mücâhid ve Atâ’dan anlattı; ikisi şöyle dediler: Onlar teşrik günleridir.
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den aynısını anlattı .
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن مَنْصورٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr’dan, o da Mücâhid’den aynısını anlattı.
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da...
إبراهيمَ، قال: الأيامُ المعْدوداتُ أيامُ التَّشْريقِ .
...İbrâhîm’den anlattı; o şöyle dedi: Sayılı günler teşrik günleridir .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يحيى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân’dan, o Mansûr’dan, o da İbrâhîm’den aynısını anlattı.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبرنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: أخْبَرَنا يونُسُ، عن الحسنِ، قال: الأيامُ المعدوداتُ الأيامُ بعدَ النَّحْرِ .
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye haber verdi, dedi ki: Bize Yûnus, Hasan’dan haber verdi; şöyle dedi: Sayılı günler kurban [gününden] sonraki günlerdir .
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سأَلْتُ إسماعيلَ بنَ أبي خالدٍ عن الأيامِ المعدوداتِ، فقال: أيامُ التَّشْريقِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: İsmâîl b. Ebî Hâlid’e sayılı günleri sordum, “Teşrik günleridir” dedi.
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}: كنا نُحَدَّثُ أنها أيامُ التَّشْريقِ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” kavli hakkında anlattı: Bize bunların teşrik günleri olduğu rivayet edilirdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. قال: هي أيامُ التشريقِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O’nun: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Onlar teşrik günleridir .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: أما الأيامُ المعدوداتُ فهي أيامُ التشريقِ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den anlattı: Sayılı günlere gelince, onlar teşrik günleridir .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Ammâr’dan rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den aynısını anlattı .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، عن مالكٍ، قال: الأيامُ المعدوداتُ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, Mâlik’ten haber verdi, [Mâlik] dedi ki: Sayılı günler
ثلاثةُ أيامٍ بعدَ يومِ النحرِ .
...kurban gününden sonraki üç gündür .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخْبَرَنا عُبَيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قولِه: {فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. قال: أيامُ التشريقِ الثلاثةُ .
Hüseyin b. el-Ferec’den rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid’i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk’ı O’nun: {فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde” kavli hakkında şöyle derken işittim: Üç teşrik günüdür .
حدَّثني ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا عمرُو بنُ أبي سلَمةَ، قال: سألتُ ابنَ زيدٍ عن الأيامِ المعدوداتِ والأيامِ المعلوماتِ، فقال: الأيامُ المعدوداتُ أيامُ التَّشْريقِ، والأيامُ المعلوماتُ يومُ عرَفةَ، ويومُ النحرِ، وأيامُ التَّشْريقِ .
Bana İbnü’l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: İbn Zeyd’e sayılı günler ve bilinen günleri sordum, şöyle dedi: Sayılı günler teşrik günleridir; bilinen günler ise Arefe günü, kurban günü ve teşrik günleridir .
قال أبو جعفرٍ: وإنما قلْنا: إن الأيامَ المعدوداتِ هي أيامُ مِنًى، وأيامُ رَمْيِ الجِمارِ؛ لتظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه كان يقولُ فيها: إنها أيامُ ذِكْرِ اللَّهِ.
Ebû Ca‘fer dedi ki: Bizim: “Sayılı günler, Minâ günleri ve taşlama günleridir” dememizin sebebi, Resûlullah ﷺ’den bu günlerde onların Allah’ı zikir günleri olduğunu söylediğine dair haberlerin birbirini desteklemesidir.
ذكرُ بعضِ الأخبارِ التي رُوِيَتْ بذلك
Bu konuda rivayet edilen haberlerden bazılarının zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وخَلّادُ بن أَسلمَ، قالا: ثنا هُشَيمٌ، عن عمرَ بنِ أبي سلَمةَ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "أيامُ التَّشْريقِ أيامُ طُعْمٍ وذِكْرٍ".
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm ve Hallâd b. Eslem anlattı; ikisi dediler ki: Bize Huşeym, Ömer b. Ebî Seleme’den, o babasından, o da Ebû Hüreyre’den nakletti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أيامُ التَّشْريقِ أيامُ طُعْمٍ وذِكْرٍ» «Teşrik günleri yeme [içme] ve zikir günleridir.»
حدَّثنا خَلَّادٌ، قال: ثنا رَوْحٌ، قال: ثنا صالحٌ، قال: ثنى ابنُ شِهابٍ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ بعَث عبدَ اللَّهِ بنَ حُذافةَ يطوفُ في مِنًى: "لا تَصُومُوا هذه الأيامَ؛ فإنَّها أيامُ أكلٍ وشُربٍ وذِكْرٍ للَّهِ" .
Bize Hallâd anlattı, dedi ki: Bize Ravh anlattı, dedi ki: Bize Sâlih anlattı, dedi ki: Bana İbn Şihâb, Saîd b. el-Müseyyeb’den, o da Ebû Hüreyre’den anlattı ki Resûlullah ﷺ, Abdullah b. Huzâfe’yi Minâ’da: "Bu günlerde oruç tutmayın; çünkü onlar yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir" diye dolaşıp [seslenmesi için] göndermiştir .
حدَّثنا حميدُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضَّلِ، وحدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيّةَ، قالا جميعًا: ثنا خالدٌ، عن أبي قِلابةَ، عن أبي المَلِيحِ، عن نُبَيْشةَ ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "إنَّ هذه الأيامَ أيّامُ أكْلٍ وشُربٍ وذِكْرِ اللَّهِ" .
Bize Humeyd b. Mes‘ade anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı; bana Ya‘kūb b. İbrâhîm de anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı; ikisi birden dediler ki: Bize Hâlid, Ebû Kılâbe’den, o Ebü’l-Melîh’ten, o da Nübeyşe’den rivayet etti ki Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz bu günler yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيم، عن ابنِ أبي ليلَى، عن عطاءٍ، عن عائشةَ، قالت: نَهَى رسولُ اللَّهِ ﷺ عن صومِ أيّامِ التشريقِ، وقال: "هي أيّامُ أكلٍ وشُربٍ وذكرِ اللَّهِ".
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İbn Ebî Leylâ’dan, o Atâ’dan, o da Âişe’den rivayet etti; Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem teşrik günlerinde oruç tutmayı yasakladı ve: «Onlar yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir» buyurdu.
حدثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن عبدِ الملكِ بنِ أبي سليمانَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ بعَث بشرَ بنَ سُحَيْمٍ، فنادَى في أيامِ التشريقِ، فقال: "إنَّ هذه الأيامَ أيامُ أكلٍ وَشُربٍ وذكرِ اللَّهِ" .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Abdülmelik b. Ebî Süleymân’dan, o da Amr b. Dînâr’dan anlattı ki Resûlullah ﷺ Bişr b. Suhıym’i gönderdi; o da teşrik günlerinde şöyle seslendi: "Şüphesiz bu günler yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن سفيانَ بنِ حسينٍ، عن الزُّهْرِيِّ، قال: بعث رسولُ اللَّهِ ﷺ عبدَ اللَّهِ بنَ حُذافةَ بنِ قيسٍ، فنادَى في أيامِ التشريقِ، فقال: "إنّ هذه الأيامَ أيامُ أكلٍ وشُربٍ وذِكْرٍ للَّهِ، إلّا مَن كان عليه صَوْمٌ مِنْ هَدْيٍ" .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Süfyân b. Hüseyn’den, o da ez-Zührî’den anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ Abdullah b. Huzâfe b. Kays’ı gönderdi; o da teşrik günlerinde şöyle seslendi: "Üzerine hedy orucu vacip olan kimse müstesna, şüphesiz bu günler yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيّةَ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن حَكيمِ بنِ حَكيمٍ، عن مسعودِ بنِ الحكمِ الزُّرَقِيِّ، عن أمِّه، قالت: لَكأنِّي أَنظُرُ إلى عليٍّ، على بغلةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ البيضاءِ حينَ وقَف على شِعْبِ الأنصارِ وهو يقولُ: "أيُّها الناسُ، إنَّها ليستْ بأيامِ صيامٍ، إنَّما هي أيامُ أكْلٍ وشُربٍ وذِكْرٍ" .
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Muhammed b. İshak’tan, o Hakîm b. Hakîm’den, o Mes‘ûd b. el-Hakem ez-Zürakî’den, o da annesinden anlattı; o şöyle demiştir: Ali Ensâr Boğazı’nda durup: "Ey insanlar! Bunlar oruç günleri değildir; bunlar ancak yeme, içme ve zikir günleridir" derken, onu Resûlullah ﷺ’in beyaz katırının üzerindeymiş gibi [hâlâ] görüyor gibiyim .
فإن قال قائلٌ: إن النبيَّ ﷺ إذ قال في أيامِ مِنًى: "إنها أيامُ أكْلٍ وشُربٍ وذِكْرِ اللَّهِ". لم يُخْبِرْ أُمّتَه أنها الأيامُ المعدوداتُ التي ذكَرها اللَّهُ في كتابِه، فما تُنْكِرُ أن
Şayet birisi şöyle diyecek olursa: Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mina günleri hakkında: «Şüphesiz bunlar yeme, içme ve Allah’ı zikir günleridir» buyurduğunda, ümmetine bunların Allah’ın Kitabı’nda zikrettiği sayılı günler olduğunu bildirmemiştir; öyleyse sen neye dayanarak...
يكونَ النبيُّ ﷺ عَنَى بقولِه: "وذكرِ اللَّهِ" . الأيامَ المعلوماتِ؟
...Peygamber ﷺ’in: "Ve Allah’ı zikir" sözüyle bilinen günleri kastetmiş olabileceğini inkâr ediyorsun?
قيل: غيرُ جائزٍ أن يكونَ عَنَى اللَّهُ ذلك؛ لأن اللَّهَ لم يكنْ يُوجبُ في الأيامِ المعلوماتِ مِن ذِكْرِه فيها ما أَوْجب في الأيامِ المعدوداتِ، وإنما وصَف المعلوماتِ جل ذكرُه بأنها أيامٌ يُذْكَرُ فيها اسمُ اللَّهِ على بهائمِ الأنعامِ، فقال: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} [الحج: ٢٨]. فلم يُوجب في الأيامِ المعلوماتِ مِن ذِكْرِه كالذي أَوْجَبه في الأيامِ المعدوداتِ مِن ذِكْرِه، بل أَخبَر أنها أيامُ ذكرِه على بهائمِ الأنعامِ، فكان معلومًا - إذ قال ﷺ لأيامِ التشريقِ: "إنَّها أيامُ أكْلٍ وشُرْبٍ وذِكْرِ اللَّهِ". فَأَخرَج قولَه: "وذكرِ اللَّهِ". مُطْلَقًا بغيرِ شرطٍ ولا إضافةٍ إلى أنه الذكرُ على بهائمِ الأنعامِ - أنه عَنَى بذلك الذكرَ الذي ذكَره اللَّهُ في كتابِه، فأَوْجَبه على عبادِه مُطْلَقًا بغيرِ شرطٍ، ولا إضافةٍ إلى معنًى في الأيامِ المعدوداتِ، وأنه لو كان أرادَ بذلك ﷺ وَصْفَ الأيامِ المعلوماتِ به، لوَصَل قولَه: "وذكرٍ". إلى أنه ذِكْرُ اسمِ اللَّهِ على ما رزَقنا من بهائمِ الأنعامِ، كالذي وصَفَ اللَّهُ به ذلك، ولكنه أَطلَقَ ذلك باسمِ الذكْرِ من غيرِ وَصْلِه بشيءٍ، كالذي أَطْلَقه ﵎ باسمِ الذكرِ، فقال: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. فكان ذلك من أوضحِ الدليلِ على أنه عَنَى بذلك ما ذكَره اللَّهُ في كتابِه وأَوْجَبه في الأيامِ المعدوداتِ.
Denilir ki: Allah'ın bunu kastetmiş olması caiz değildir; çünkü Allah, bilinen günlerde Kendisini zikretmeyi, sayılı günlerde farz kıldığı gibi farz kılmamıştır. Zikri yüce olan [Allah], bilinen günleri ancak kendilerinde davarlar üzerine Allah'ın adının anıldığı günler olarak nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: {لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği davarlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” [el-Hac: 28]. Dolayısıyla bilinen günlerde, sayılı günlerde farz kıldığı gibi [mutlak] bir zikri farz kılmamış, bilakis onların davarlar üzerine Kendisini zikretme günleri olduğunu bildirmiştir. Böylece -ﷺ teşrik günleri hakkında: "Şüphesiz onlar yeme, içme ve Allah'ı zikir günleridir" buyurup "ve Allah'ı zikir" sözünü hiçbir şart ve davarlar üzerine zikir olduğuna dair bir kayıt koymaksızın mutlak olarak zikrettiğinde- bununla Allah'ın Kitabı'nda zikredip kullarına sayılı günlerde hiçbir şart ve kayıt olmaksızın mutlak olarak farz kıldığı zikri kastettiği anlaşılmış oldu. Eğer ﷺ bununla bilinen günleri nitelemeyi murat etmiş olsaydı, Allah'ın nitelediği gibi "ve zikir" sözünü, bize rızık olarak verdiği davarlar üzerine Allah'ın adını zikretmeye bağlardı . Fakat o, ﵎'ın zikir adıyla mutlak bıraktığı ve: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın” buyurduğu gibi, bunu hiçbir şeye bağlamaksızın zikir adıyla mutlak bırakmıştır. Bu durum, onun bununla Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği ve sayılı günlerde farz kıldığı şeyi kastettiğinin en açık delili olmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى}.
Yüce Allah'ın: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa, sakınan kimse için ona da hiçbir günah yoktur” buyruğunun teviline dair söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: فمن تَعَجَّلَ في يومَيْن من أيام التَّشْريقِ، فَنَفَر في اليومِ الثاني، فلا إِثْمَ عليه في نَفْرِه وتَعَجُّلِه في النَّفْرِ، ومن تأخَّر عن النَّفْرِ في اليومِ الثاني مِن أيامِ التَّشْريقِ إلى اليومِ الثالثِ حتى يَنْفِرَ في اليومِ الثالثِ، فلا إثْمَ عليه في تأخُّرِه.
Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: Kim teşrik günlerinden iki günde acele edip ikinci günde [Mina'dan] ayrılırsa, ayrılmasında ve ayrılmakta acele etmesinde ona hiçbir günah yoktur. Kim de teşrik günlerinin ikinci gününde ayrılmayıp üçüncü güne kadar gecikir ve üçüncü günde ayrılırsa, gecikmesinde ona hiçbir günah yoktur.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيرِيُّ، قال: ثنا هُشَيمٌ ، عن عطاءٍ، قال: لا إثمَ عليه في تعجيلِه، ولا إثمَ عليه في تأخيرِه .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym , Atâ’dan anlattı; o şöyle dedi: Acele etmesinde ona hiçbir günah yoktur, gecikmesinde de ona hiçbir günah yoktur .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن عوفٍ، عن الحسنِ مثلَه .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf’tan, o da Hasan’dan aynısını anlattı .
حدثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مُغيرةَ، عن عكرمةَ مثلَه .
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre’den, o da İkrime’den aynısını anlattı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ}: يوم النَّفْرِ {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: لا حرَجَ عليه {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ’dan, o İbn Ebî Necîh’ten, o da Mücâhid’den O’nun şu kavli hakkında anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse”: [Yani] nefr (Mina'dan ayrılış) gününde, {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”: [Yani] ona bir vebal/güçlük yoktur, {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur” .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, [şun]dan anlattı:
السدِّيِّ: أمّا {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ}. يقولُ: مَن نَفَر في يومَيْن فلا جُناحَ عليه، ومَن تأخَّر فنَفَر في الثالثِ فلا جُناحَ عليه .
...es-Süddî’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse hiçbir günah yoktur” [hakkında] şöyle der: Kim iki günde ayrılırsa ona bir günah yoktur; kim de geri kalıp üçüncü günde ayrılırsa ona da bir günah yoktur .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ}. أي: من أيامِ التشريقِ فلا إثمَ عليه، ومَن أَدركَه الليلُ بمِنًى من اليومِ الثاني من قبلِ أن يَنْفِرَ، فلا نَفْرَ له حتى تزولَ الشمسُ من الغدِ، {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. يقولُ: مَن تأخَّر إلى اليومِ الثالثِ من أيامِ التَّشْريقِ فلا إثمَ عليه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den O’nun şu kavli hakkında anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse”. Yani: Teşrik günlerinden [iki günde], ona hiçbir günah yoktur. İkinci günde ayrılmadan önce Mina’da geceye kalan kimse için, ertesi gün güneş zevale erinceye (öğle vakti girene) kadar ayrılmak yoktur. {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”. Şöyle der: Kim teşrik günlerinin üçüncü gününe kadar gecikirse ona hiçbir günah yoktur.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: رخَّص اللَّهُ في أن يَنْفِرُوا في يومَيْن منها إن شاءوا، ومَن تأخَّر في اليومِ الثالثِ فلا إثمَ عليه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde’den O’nun şu kavli hakkında haber verdi: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”. Şöyle dedi: Allah, dilerlerse onlardan iki günde ayrılmalarına ruhsat vermiştir; kim de üçüncü güne gecikirse ona hiçbir günah yoktur .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ أنه قال في هذه الآيةِ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: في تَعْجِيلِه .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr’dan, o da İbrâhim’den anlattı; o şu ayet hakkında: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur” şöyle demiştir: [Yani] acele etmesinde [bir günah yoktur] .
حدَّثنا هَنّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: لا إثمَ على مَن تَعَجَّل، ولا إثمَ على مَن تأخَّر.
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Mansûr’dan, o da İbrâhim’den anlattı; şöyle dedi: Acele edene günah yoktur, gecikene de günah yoktur.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: هذا في التعجيلِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Mansûr’dan, o da İbrâhim’den anlattı; şöyle dedi: Bu, acele etme [hakkındadır].
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَريكٌ وإسرائيلُ، عن زيدِ بنِ جبيرٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عمرَ يقولُ: حلَّ النَّفْرُ في يومَيْن لمن اتَّقَى .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk ve İsrâîl, Zeyd b. Cübeyr’den anlattı; şöyle dedi: İbn Ömer’i şöyle derken işittim: Sakınan kimse için iki günde [Mina'dan] ayrılmak helal kılınmıştır .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن ابنِ أبي ليلَى، عن الحَكَمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: في تعجيلِه ، {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}: في تأخيرِه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İbn Ebî Leylâ’dan, o el-Hakem’den, o Mıksem’den, o da İbn Abbâs’tan anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur”: Acele etmesinde [günah yoktur] , {وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur”: Gecikmesinde [günah yoktur] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ جريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: أَلِلْمَكِّيِّ أن يَنْفِرَ في النَّفْرِ الأولِ؟ قال: نعم، قال اللَّهُ ﷿: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ}. فهي للناسِ أجمعين .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verdi, dedi ki: Atâ’ya şöyle dedim: Mekkeli olan bir kimsenin ilk ayrılışta (ikinci günde) ayrılma hakkı var mıdır? Dedi ki: Evet, Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse”. Bu, bütün insanlar içindir .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. قال: ليس عليه إثمٌ.
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr’dan, o da İbrâhim’den anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse ona hiçbir günah yoktur. Kim de geri kalırsa ona da hiçbir günah yoktur.” Şöyle dedi: Onun üzerine hiçbir günah yoktur.
حدَّثنا عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ}: بعدَ يومِ النَّحْرِ، {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ}. يقولُ: مَن نفَر مِن مِنًى في يومَيْن بعدَ النَّحْرِ فلا إثمَ عليه، ومَن تأخَّر
Bize Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha’dan, o da İbn Abbâs’tan [şöyle dediğini] anlattı: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ} “Artık kim iki gün içinde acele ederse”: Kurban [kesim] gününden sonra [iki gün içinde], {فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona hiçbir günah yoktur”. Şöyle demektedir: Kim kurban gününden sonra iki gün içinde Minâ’dan ayrılırsa ona hiçbir günah yoktur; kim de geri kalırsa...
{فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} : فلا حرَجَ عليه .
{فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “ona da hiçbir günah yoktur”: [Yani] ona bir vebal/güçlük yoktur .