إسحاقَ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ قال: الجبيلُ وما حولَه مشاعِرُ .
İshak'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: “Küçük dağ ve etrafı meş'arlardır (ibadet yerleridir)” .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ثُوَيرٍ، قال: وقَفتُ مع مجاهدٍ على الجُبَيلِ، فقال: هذا المشعَرُ الحرامُ.
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Süveyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mücâhid ile birlikte küçük dağın üzerinde vakfe yaptım; “İşte Meş'ar-i Harâm burasıdır” dedi.
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا حسنُ بنُ عطيةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبِي إسحاقَ، عن الضحاكِ، عن ابن عباسٍ، قال: الجُبَيلُ وما حولَه مشاعِرُ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Hasan b. Atıyye rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Küçük dağ ve etrafı meş'arlardır."
قال أبو جعفر: وإنما جعَلْنا أوَّلَ حدِّ المشعَرِ مما يلي مِنًى مُنْقطعَ وادي مُحَسِّرٍ مما يلي المُزْدَلفةَ؛ لأن المثنى حدَّثني، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، عن النبيِّ ﷺ قال: "عَرَفةُ كُلُّها مَوْقِفٌ إلا عُرَنَةَ، وجَمْعٌ كُلُّها مَوْقِفٌ إلا مُحَسِّرًا" .
Ebû Ca'fer der ki: Meş'arın Minâ'ya bitişik olan ilk sınırını, Müzdelife tarafındaki Muhassir Vadisi'nin bittiği yer kılmamızın sebebi şudur: Çünkü el-Müsennâ bana rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti; dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Süfyân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet etti; [Efendimiz] şöyle buyurmuştur: "Urene hariç Arafat'ın tamamı vakfe yeridir; Muhassir hariç Cem'in (Müzdelife'nin) tamamı vakfe yeridir" .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنى هُشَيمٌ، عن حَجَّاجٍ، عن ابن أبي مُلَيكَةَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ الزبيرِ أنه قال: كلُّ مُزْدَلفةَ مَوقِفٌ إلا واديَ مُحَسِّرٍ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Haccâc'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etti; o şöyle demiştir: "Muhassir Vadisi hariç Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir" .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن حَجاجٍ، قال: أخبرَني مَن سمِع عُرْوةَ بنَ الزبيرِ يقولُ مثلَ ذلك.
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti; dedi ki: Bize Haccâc, Urve b. ez-Zübeyr'in aynısını söylediğini işiten bir kimsenin kendisine haber verdiğini aktardı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن هشامِ بنِ عُرْوةَ، قال: قال عبدُ اللَّهِ بنُ الزبيرِ في خطبتِه: تَعَلَّمُنَّ أن عرفةَ كلَّها مَوْقِفٌ إلا بطنَ عُرَنَةَ، تَعَلَّمُنَّ أن المُزْدَلفةَ كلَّها مَوقِفٌ إلا بطنَ مُحَسِّرٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti; dedi ki: Bize İbnü’l-Mübârek, Süfyân’dan, o Hişâm b. Urve’den haber verdi; o şöyle demiştir: Abdullah b. ez-Zübeyr hutbesinde şöyle dedi: "İyi bilin ki Urene vadisinin içi hariç Arafat’ın tamamı vakfe yeridir. İyi bilin ki Muhassir vadisinin içi hariç Müzdelife’nin tamamı vakfe yeridir."
غيرَ أن ذلك وإن كان كذلك فإني أختارُ للحَاجِّ أنْ يجعَلَ وقوفَه لذكْرِ اللَّهِ من المشعَرِ الحرامِ على قُزَحَ وما حولَه؛ لأن أبا كريبٍ حدَّثنا، قال: ثنا عُبَيدُ اللَّهِ بنُ موسى، عن إبراهيمَ بنِ إسماعيلَ بنِ مُجَمِّعٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ المخزوميِّ، عن زيدِ بنِ عليٍّ، [عن أبيه] ، عن عُبَيدِ اللَّهِ بنِ أبي رافعٍ ، عن عليٍّ، قال: لما أصبَح رسولُ اللَّهِ ﷺ بالمُزْدَلفةِ، غدا فوقَف على قُزَحَ، وأردَف الفضلَ ، ثم قال: "هذا الموقِفُ، وكلُّ مُزْدَلفةَ مَوقِفٌ" .
Şu kadar var ki durum böyle olmakla birlikte, ben hacı için Allah'ı zikretmek üzere Meş'ar-i Harâm'daki vakfesini Kuzeh ve çevresinde yapmasını tercih ederim. Zira Ebû Küreyb bize rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ, İbrâhim b. İsmâîl b. Mücemmi'den, o Abdurrahman b. el-Hâris el-Mahzûmî'den, o Zeyd b. Alî'den, [o babasından] , o Ubeydullah b. Ebî Râfi'den , o da Ali'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah Müzdelife'de olunca erkenden çıkıp Kuzeh üzerinde durdu, Fazl'ı terkisine aldı ve sonra şöyle buyurdu: "Burası vakfe yeridir; Müzdelife'nin tamamı da vakfe yeridir" .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: أخبَرنا إبراهيمُ بنُ إسماعيلَ بنِ مُجَمِّعٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ الحارثِ، عن زيدِ بنِ عليِّ بنِ الحسينِ، عن عُبَيدِ اللَّهِ بنِ أبي رافعٍ، عن أبي رافعٍ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ بنحوِه.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet etti; dedi ki: Bize İbrâhim b. İsmâîl b. Mücemmi', Abdurrahman b. el-Hâris'ten, o Zeyd b. Alî b. el-Hüseyn'den, o Ubeydullah b. Ebî Râfi'den, o Ebû Râfi'den, o da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den bunun benzerini haber verdi.
حدَّثنا هَنَّادٌ وأحمدُ بنُ حَمّادٍ الدُّولابيُّ، قالا: ثنا سفيانُ، عن ابنِ المُنْكَدِرِ، عن سعيدِ بنِ عبدِ الرحمنِ بنِ يَرْبوعٍ، عن ابنِ الحويرثِ، قال: رأيتُ أبا بكرٍ واقِفًا على قُزَحَ وهو يقولُ: أيُّها الناسُ، أصْبِحوا، أيُّها الناسُ، أصْبِحوا. ثم دفَع.
Bize Hennâd ve Ahmed b. Hammâd ed-Dûlâbî rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, İbnü’l-Münkedir’den, o Saîd b. Abdirrahmân b. Yerbû‘dan, o İbnü’l-Hüveyris’ten rivayet etti; o şöyle dedi: Ebû Bekir’i Kuzeh üzerinde vakfe yapmış hâlde şöyle derken gördüm: «Ey insanlar, sabahlayın! Ey insanlar, sabahlayın!» Sonra [oradan] hareket etti.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا هارونُ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ عثمانَ، عن يوسفَ بنِ مَاهَكَ، قال: حَجَجْتُ مع ابنِ عمرَ، فلما أصبَح بجَمْعٍ صلَّى الصُّبْحَ، ثم غدَا وغدَونا معه حتى وقَف مع الإمامِ على قُزَحَ، ثم دفَع الإمامُ، فدفَع بدَفْعتِه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hârûn, Abdullah b. Osmân'dan, o da Yûsuf b. Mâhek'ten rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Ömer ile birlikte hac yaptım. Cem'de (Müzdelife'de) sabahlayınca sabah namazını kıldı, sonra erkenden çıktı, biz de onunla beraber çıktık; nihayet imamla birlikte Kuzeh üzerinde vakfe yaptı. Sonra imam hareket edince o da imamın hareketiyle birlikte hareket etti.
وأمَّا قولُ عبدِ اللَّهِ بنِ عمرٍو حينَ صار بالمُزْدَلفةِ: هذا كلُّه مشاعِرُ إلى مكةَ. فإن معناه أنها معالِمُ من معالِمِ الحَجِّ، يُنْسَكُ في كلِّ بقعةٍ منها بعضُ مناسكِ الحَجِّ، لا أن كلَّ ذلك المشعَرُ الحرامُ الذي يكونُ الواقفُ حيثُ وقَف منه إلى بطنِ مكةَ قاضِيًا ما عليه من الوقوفِ بالمشعَرِ الحرامِ من جَمْعٍ.
Abdullah b. Amr'ın Müzdelife'ye vardığında söylediği “Mekke'ye kadar bunların tamamı meş'arlardır” sözüne gelince; bunun anlamı, bunların her bir parçasında haccın bazı menâsikinin (ibadetlerinin) eda edildiği hac işaretleri olduğudur. Yoksa Mekke'nin içine kadar neresinde durursa dursun, orada vakfe yapan kimsenin Cem'deki Meş'ar-i Harâm vakfesini yerine getirmiş sayılacağı anlamında Meş'ar-i Harâm olduğu demek değildir.
وأما قولُ عبدِ الرحمنِ بنِ الأسودِ: لم أجِدْ أحدًا يُخبِرُني عن المشعَرِ الحرامِ. فإنه يَحتملُ أن يكونَ أراد: لم أجِدْ أحدًا يُخبِرُني عن حدِّ أوّلِه ومُنْتَهَى آخِرِه على حقِّه وصِدْقِه؛ لأن حدودَ ذلك على صحتِها حتى لا يكونَ فيها زيادةٌ ولا نقصانٌ لا يحيطُ بها إلا القليلُ من أهلِ المعرفةِ بها، غيرَ أن ذلك وإن لم يقِفْ على حَدِّ أوّلِه ومُنْتَهَى آخرِه وقوفًا لا زيادةَ فيه ولا نقصانَ إلا مَن ذكرتُ، فموضِعُ الحاجةِ للوقوفِ لا خفاءَ به على كبيرِ أحدٍ من سكانِ تلك الناحيةِ وكثيرٍ مِن غيرِهم، وكذلك سائرُ مشاعرِ الحَجِّ والأماكنِ التي فرَض اللَّهُ على عبادِه أن يَنْسُكوا عندَها كعرفاتٍ ومِنًى والحَرَمِ.
Abdurrahman b. el-Esved'in “Bana Meş'ar-i Harâm hakkında haber verecek kimse bulamadım” sözüne gelince; onun şunu kastetmiş olması muhtemeldir: “Bana onun başlangıç sınırını ve son noktasını tam gerçeğiyle ve doğruluğuyla haber verecek kimse bulamadım.” Çünkü Meş'ar-i Harâm'ın ne bir fazlalık ne bir eksiklik kalmayacak şekilde tam sınırlarını ancak bu konuda bilgi sahibi olan az sayıda kimse tam olarak bilebilir. Bununla birlikte, zikrettiğim kimseler dışında hiç kimse onun ilk ve son sınırını eksiksiz ve fazlasız tam olarak bilemese de, vakfe için gerekli olan yer o bölge sakinlerinden hemen hemen hiç kimseye ve başkalarının pek çoğuna gizli değildir. Tıpkı haccın diğer meş'arları ile Allah'ın kullarına Arafat, Minâ ve Harem gibi yanlarında ibadet etmeyi farz kıldığı mekânlar gibi.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)} “O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin; şüphesiz siz bundan önce sapmışlardan idiniz” kavlinin teviline dair açıklama:
يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: واذكُروا اللَّهَ أيُّها المؤمنون عندَ المشعرِ الحرامِ بالثناءِ عليه، والشكرِ له على أياديه عندَكم، وليكنْ ذكرُكم إياه بالخضوعِ لأمرِه، والطاعةِ
Celle senâuhu bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Meş'ar-i Harâm'da O'na senada bulunarak ve size olan nimetlerine şükrederek Allah'ı zikredin. O'nu zikredişiniz O'nun emrine boyun eğerek ve O'na itaat
له، والشكرِ له على ما أنعَم عليكم من التوفيقِ، لِما وفَّقكم له من سننِ إبراهيمَ خليلِه، بعدَ الذي كنتم فيه مِن الشركِ والحَيْرةِ والعمَى عن طريقِ الحقِّ، وبعدَ الضلالةِ، كذكرِه إيَّاكم بالهدَى، حتى اسْتَنْقَذَكم من النارِ به، بعدَ أن كنتم على شفا حُفرةٍ منها، فنَجَّاكم منها، وذلك هو معنى قولِه: {كَمَا هَدَاكُمْ}.
ederek ve şirk, şaşkınlık, hak yoldan körlük ve sapkınlık içinde bulunduğunuz halden sonra dostu İbrâhim'in sünnetlerine sizi muvaffak kılmak suretiyle size lütfettiği tevfike şükrederek olsun; tıpkı bir ateş çukurunun kenarındayken sizi hidayetle anıp onun vesilesiyle ateşten kurtardığı ve sizi ondan necat buldurduğu gibi. İşte {كَمَا هَدَاكُمْ} “size hidayet ettiği gibi” kavlinin anlamı budur.
وأما قولُه: {وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ}. فإن من أهلِ العربيةِ مَن يوجِّهُ تأويلَ "إن" إلى "ما"، وتأويلَ اللامِ التي في {لَمِنَ الضَّالِّينَ} إلى "إلا".
{وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ} “şüphesiz siz bundan önce sapmışlardan idiniz” kavline gelince; Arap dili ehlinden bazıları “in” (إنْ) edatının tevilini “mâ” (ما - olumsuzluk) anlamına , {لَمِنَ الضَّالِّينَ} kısmındaki lâm harfinin tevilini de “illâ” (إلا - istisna) anlamına yöneltirler.
فتأويلُ الكلامِ على هذا المعنى: وما كنتم من قبلِ هدايةِ اللَّهِ إيَّاكم لِما هداكم له من ملةِ خليلِه إبراهيمَ التي اصطفاها لمَنْ رضِي عنه من خلْقِه إلا من الضالين.
Bu anlama göre sözün tevili şöyledir: “Allah'ın, yarattıklarından razı olduğu kimseler için seçtiği dostu İbrâhim'in dinine sizi hidayet etmesinden önce siz, sapmış kimselerden başka bir şey değildiniz.”
ومنهم مَن يوجِّهُ تأويلَ "إن" إلى "قد"، فمعناه على قولِ قائلي هذه المقالةِ: واذكُروا اللَّهَ أيُّها المؤمنون كما ذكَركم بالهدَى، فهداكم لِما رضِيَه من الأديانِ والمِلَلِ، وقد كنتم من قبلِ ذلك مِن الضالين.
Onlardan bazıları da “in” edatının tevilini “kad” (tahkik/pekiştirme) anlamına yöneltirler. Bu görüşü ileri sürenlerin kavline göre cümlenin anlamı şöyledir: “Ey müminler! Allah sizi hidayetle andığı ve dinler ile inançlardan razı olduğuna sizi ilettiği gibi siz de O'nu zikredin; oysa siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” kavlinin teviline dair açıklama:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، ومَن المَعْنِيُّ بالأمرِ بالإفاضةِ من حيثُ أفاض الناسُ؟ ومَن الناسُ الذين أُمِروا بالإفاضةِ مِن مَوْضعِ إفاضتِهم؟ فقال بعضُهم: المَعْنِيُّ بقولِه: {ثُمَّ أَفِيضُوا}: قريشٌ ومَن ولَدَته قريشٌ، الذين كانوا يُسَمَّون في
Tevil ehli bunun tevilinde, insanların akın ettiği yerden akın etme emriyle kimin kastedildiği ve akın ettikleri yerden akın edilmesi emredilen insanların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: {ثُمَّ أَفِيضُوا} “Sonra akın edin” kavliyle kastedilenler; Kureyş ve Kureyş'in doğurduğu [Kureyş neslinden gelen] kimselerdir ki onlar
الجاهليةِ الحُمْسَ، أُمِروا في الإسلامِ أن يُفيضوا من عرفاتٍ، وهي البقعةُ التي أفاض منها سائرُ الناسِ غيرَ الحُمْسِ، وذلك أن قريشًا ومَن ولَدَته قريشٌ، كانوا يقولون: لا نخرُجُ من الحرَمِ. فكانوا لا يشهَدون مَوقِفَ الناسِ بعَرفةَ معهم، فأمرَهم اللَّهُ بالوقوفِ معهم.
Hums diye adlandırılırdı. İslam'da onlara Arafat'tan akın etmeleri emredildi; orası Hums dışındaki diğer insanların akın ettiği yerdir . Şöyle ki, Kureyş ve Kureyş soyundan gelenler: “Harem'den dışarı çıkmayız” diyorlardı. Bu yüzden insanların Arafat'taki vakfesine onlarla birlikte katılmazlardı; Allah da onlara insanlarla birlikte vakfe yapmalarını emretti.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى الصنعانيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الطُّفاويُّ، قال: ثنا هشامُ بنُ عُرْوةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: كانت قريشٌ ومَن كان على دينِها، وهم الحُمْسُ، يقِفون بالمُزْدَلفةِ، يقولون: نحن قَطِينُ اللَّهِ . وكان مَن سِواهم يقِفُون بعَرفةَ، فأنزَل اللَّهُ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ es-San'ânî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Abdirrahmân et-Tufâvî rivayet etti; dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, babasından, o da Âişe'den rivayet etti; Âişe şöyle demiştir: Kureyş ve onların dininde olanlar -ki bunlar Hums idi- Müzdelife'de vakfe yaparlar ve: “Biz Allah'ın ehliyiz/komşusuyuz” derlerdi. Onların dışındakiler ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. Bunun üzerine Allah: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayetini indirdi.
حدَّثنا عبدُ الوارثِ بنُ عبدِ الصمدِ بنِ عبدِ الوارثِ، قال: ثنى أبي، قال: ثنا أبانٌ، قال: ثنا هشامُ بنُ عُرْوةَ، عن عُرْوةَ أنه كتَب إلى عبدِ الملكِ بنِ مروانَ: كتبتَ إليَّ في قولِ النبيِّ ﷺ لرجلٍ من الأنصارِ: "إني أحْمَسُ". وإني لا أدري أقالها النبيُّ أم لا؟ غيرَ أني سمِعتُها تُحدَّثُ عنه. والحُمْسُ ملةُ قريشٍ، وهم مشركون، ومَن
Bize Abdülvâris b. Abdissameds b. Abdilvâris rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bize Ebân rivayet etti; dedi ki: Bize Hişâm b. Urve, Urve'den rivayet etti ki o, Abdülmelik b. Mervân'a [şöyle] yazmıştır: “Bana Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ensâr'dan bir adama söylediği: «إني أحْمَسُ» «Şüphesiz ben Hums'tanım» sözü hakkında yazmışsın. Doğrusu ben Nebî'nin [bunu] söyleyip söylemediğini bilmiyorum; şu kadar var ki bunun ondan nakledildiğini işittim. Hums; müşrik oldukları dönemde Kureyş'in ve
ولَدَت قريشٌ من خُزاعةَ، وبنو كِنانةَ، كانوا لا يدفَعون من عَرفةَ، إنما كانوا يدفَعون من المُزْدَلفةِ، وهو المشعَرُ الحرامُ، وكانت بنو عامرٍ حُمْسًا، وذلك أن قريشًا ولَدَتهم، ولهم قيل: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. وأن العربَ كلَّها كانت تُفِيضُ من عَرفةَ إلا الحُمْسَ، وكانوا يدفَعون إذا أصبَحوا من المُزْدَلفةِ .
doğurduğu Huzâa ile Benî Kinâne'nin diniydi. Onlar Arafat'tan hareket etmezler, sadece Müzdelife'den -ki orası Meş'ar-i Harâm'dır- hareket ederlerdi. Âmir oğulları da Hums'tandı, çünkü Kureyş onları doğurmuştu (anneleri Kureyş'tendi). Onlara: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” denildi. Bütün Araplar Hums hariç Arafat'tan akın ederlerdi; Hums ise sabah olunca Müzdelife'den hareket ederdi .
حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطُّوسِيُّ، قال: ثنا أبو تَوْبةَ، قال: ثنا أبو إسحاقَ الفَزاريُّ، عن سفيانَ، عن حسينِ بنِ عُبيدِ اللَّهِ، عن عِكْرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانت العربُ تَقِفُ بعَرفةَ، وكانت قريشٌ تقفُ دون ذلك بالمزدَلفةِ، فأنزَل اللَّهُ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. فرفَع النبيُّ ﷺ الموقفَ إلى مَوْقِفِ العربِ بعَرفةَ .
Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Tevbe rivayet etti; dedi ki: Bize Ebû İshak el-Fezârî, Süfyân'dan, o Hüseyn b. Ubeydillâh'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Araplar Arafat'ta vakfe yaparlardı, Kureyş ise onun berisinde Müzdelife'de vakfe yapardı. Bunun üzerine Allah: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayetini indirdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de vakfe yerini Arapların vakfe yeri olan Arafat'a yükseltti .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال. ثنا حَكَّامٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. [قال: كان جماعةُ الناسِ يُفيضون من عرفاتٍ، ويقولُ أهلُ الحرمِ: إنا حُمْسٌ. فكانوا يُفيضون من جمعٍ، فقال اللَّهُ ﷿: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}] : من حيثُ يُفِيضُ جماعةُ الناسِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hekkâm, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayeti hakkında rivayet etti: [Dedi ki: İnsanlar topluca Arafat'tan akın ederlerdi; Harem ehli ise: “Biz Hums'uz” der ve Cem'den (Müzdelife'den) akın ederlerdi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyurdu] ; yani insanların topluca akın ettiği yerden.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا الحَكَمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr rivayet etti; dedi ki: Bize Amr b. Kays rivayet etti;
عن [عبدِ اللَّهِ بنِ أبي المُجالِدِ] ، عن مجاهدٍ، قال: إذا كان يومُ عَرفةَ، هَبَط اللَّهُ إلى السماءِ الدنيا في الملائكةِ، فيقولُ: هلمَّ إليَّ عبادي، آمَنوا بوَعدي، وصدَّقوا رسلي. فيقولُ: ما جزاؤُهم؟ فيقالُ: أن تغفِرَ لهم. فذلك قولُه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
[Abdullah b. Ebî'l-Mücâlid'den] , o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Arefe günü olunca Allah meleklerle birlikte dünya semasına iner ve şöyle buyurur: “Kullarıma bakın, vaadime inandılar ve peygamberlerimi tasdik ettiler.” Sonra: “Onların mükâfatı nedir?” der. “Onları bağışlamandır” denilir. İşte O'nun: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli budur.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. قال: عَرفةُ. قال: كانت قريشٌ تقولُ: نحن الحُمْسُ أهلُ الحرمِ، ولا نخلِفُ الحرمَ المزدلفةَ. فأُمِروا أن يبلغُوا عَرفةَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten rivayet etti. Bana el-Müsennâ da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayeti hakkında rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: [Orası] Arafat'tır. Şöyle dedi: Kureyş: “Biz Hums'uz, Harem ehliyiz; Harem'i Müzdelife'yi geride bırakıp dışına çıkmayız ” derdi. Bunun üzerine Arafat'a varmaları emredildi .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. قال قتادةُ: وكانت قريشٌ وكلُّ حَليفٍ لهم وبَني أختٍ لهم لا يُفِيضون من عرفاتٍ، إنما يُفِيضون من المُغَمَّسِ، ويقولون: إنما نحن أهلُ اللَّهِ فلا نخرُجُ من حَرمِه. فأمَرهم اللَّهُ أن يُفِيضوا من حيثُ أفاض الناسُ من عرفاتٍ، وأخبَرهم أن سُنَّةَ إبراهيمَ وإسماعيلَ هكذا الإفاضةُ من عرفاتٍ.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” sözü hakkında rivayet etti; Katâde dedi ki: Kureyş, onların her müttefiki ve kız kardeşlerinin oğulları Arafat'tan akın etmezlerdi; sadece el-Muğammes'ten akın ederlerdi ve: “Biz ancak Allah'ın ehliyiz, O'nun hareminden dışarı çıkmayız” derlerdi. Bunun üzerine Allah onlara insanların akın ettiği yerden, [yani] Arafat'tan akın etmelerini emretti ve İbrâhim ile İsmâil'in sünnetinin de böyle Arafat'tan akın etmek olduğunu onlara bildirdi.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. قال: كانت العربُ تَقِفُ بعرفاتٍ، فتُعظِمُ قريشٌ أن تَقِفَ معهم، فتَقِفُ قريشٌ بالمزدلفةِ، فأمَرهم اللَّهُ أن يُفِيضوا مع الناسِ من عرفاتٍ.
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayeti hakkında rivayet etti; [es-Süddî] dedi ki: Araplar Arafat'ta vakfe yaparlardı; Kureyş ise onlarla birlikte vakfe yapmayı kendilerine yediremeyip (büyüklenip) Müzdelife'de vakfe yapardı. Bunun üzerine Allah onlara, insanlarla birlikte Arafat'tan akın etmelerini emretti.
حدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}. قال: كانت قريشٌ وكلُّ ابنِ أختٍ وحليفٍ لهم لا يُفِيضون مع الناسِ من عرفاتٍ، يَقِفون في الحرَمِ ولا يخرُجون منه، يقولون: إنما نحن أهلُ حرَمِ اللَّهِ، فلا نخرُجُ من حرَمِه. فأمَرهم اللَّهُ أن يُفِيضوا من حيثُ أفاض الناسُ، وكانت سنةُ إبراهيمَ وإسماعيلَ الإفاضةَ من عرفاتٍ.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” kavli hakkında rivayet etti; [er-Rebî'] dedi ki: Kureyş ve onlara mensup her kız kardeş çocuğu ile müttefik, insanlarla birlikte Arafat'tan akın etmezler; Harem'de vakfe yapıp oradan dışarı çıkmazlar ve: “Biz ancak Allah'ın Harem ehlindeniz, O'nun Harem'inden dışarı çıkmayız” derlerdi. Allah onlara insanların akın ettiği yerden akın etmelerini emretti; nitekim İbrâhim ve İsmâil'in sünneti de Arafat'tan akın etmekti.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ أبي نجيحٍ، قال: كانت قريشٌ - لا أدري قبلَ الفيلِ أم بعدَه - ابتَدعَت أمْرَ الحُمْسِ رأيًا رأوه بينَهم، قالوا: نحن بنو إبراهيمَ، وأهلُ الحَرَمِ، وولاةُ البيتِ، وقاطِنو مكةَ وساكِنوها، فليس لأحدٍ من العربِ مثلُ حقِّنا، ولا مثلُ مَنْزِلتِنا، ولا تعرِفُ له العربُ مثلَ ما تَعرِفُ لنا، فلا تُعَظِّموا شيئًا من الحِلِّ كما تُعَظِّمون الحرَمَ، فإنكم إن فعلْتُم ذلك استَخفَّت العربُ بحُرمِكم، وقالوا: قد عظَّموا من الحِلِّ مثلَ ما عظَّموا من الحَرَمِ. فتَرَكوا الوقوفَ على عَرفةَ والإفاضةَ منها، وهم يعرِفون ويُقِرُّون أنها من المشاعِرِ والحَجِّ ودينِ إبراهيمَ، ويَرون لسائرِ العرب أن يَقِفوا عليها وأن يُفِيضوا منها، إلا أنهم قالوا: نحن أهلُ الحرَمِ، فليس ينبغي لنا أن نخرُجَ من الحُرْمةِ،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o da Abdullah b. Ebî Necîh'ten rivayet etti; [İbn Ebî Necîh] dedi ki: Kureyş -Fil Vakası'ndan önce mi sonra mı bilmiyorum- kendi aralarında benimsedikleri bir görüşle Hums anlayışını ortaya çıkardı. Şöyle dediler: “Bizler İbrâhim'in evlatlarıyız, Harem ehliyiz, Beytullah'ın hizmetkârları ve idarecileriyiz, Mekke'nin yerlileri ve sakinleriyiz. Dolayısıyla Araplardan hiçbir kimse bizim hakkımız gibisine ve bizim konumumuz gibisine sahip değildir; Araplar bize tanıdığı [hakkı ve hürmeti] bir başkasına tanımaz. Şu halde Harem bölgesini yücelttiğiniz gibi Hil bölgesinden herhangi bir yeri yüceltmeyin! Zira bunu yaparsanız Araplar sizin hürmetinizi (dokunulmazlığınızı) hafife alır ve ‘Harem'i yücelttikleri gibi Hil bölgesini de yücelttiler’ derler.” Bunun üzerine Arafat'ın meşâirden (hac ibadetinin simgelerinden), haccın gereklerinden ve İbrâhim'in dininden olduğunu bildikleri ve ikrar ettikleri halde Arafat'ta vakfe yapmayı ve oradan akın etmeyi terk ettiler. Diğer bütün Arapların orada vakfe yapıp oradan akın etmeleri gerektiği görüşündeydiler; fakat şöyle dediler: “Bizler Harem ehliyiz; hürmet (dokunulmazlık) alanından dışarı çıkmamız,
ولا نُعظِّمَ غيرَها كما نُعظِّمُها نحن الحُمْسَ - والحُمْسُ أهلُ الحرَمِ - ثم جعَلوا لمَن ولَدوا من العربِ من ساكِني الحِلِّ مثلَ الذي لهم بولادتِهم إياهم، فيَحِلُّ لهم ما يَحِلُّ لهم، ويَحْرُمُ عليهم ما يَحْرُمُ عليهم، وكانت كِنانةُ وخُزاعةُ قد دخلوا معهم في ذلك. ثم ابتَدعوا في ذلك أمورًا لم تكنْ، حتى قالوا: لا ينبغي للحُمْسِ أن يَأْتَقِطُوا الأقِطَ، ولا يَسلَئُوا السَّمْنَ وهم حُرُمٌ، ولا يَدخُلوا بيتًا من شَعَرٍ، ولا يستَظِلُّوا إن استظلُّوا إلا في بيوتِ الأدَمِ ما كانوا حُرُمًا . ثم رفَعوا في ذلك فقالوا: لا ينبغي لأهلِ الحِلِّ أن يأكُلوا من طعامٍ جاءوا به معهم من الحِلِّ في الحَرَمِ، إذا جاءوا حُجَّاجًا أو عُمَّارًا، ولا يطوفوا بالبيتِ إذا قدِموا أوَّلَ طوافِهم إلا في ثيابِ الحُمْسِ، فإن لم يَجِدوا منها شيئًا طافوا بالبيتِ عُراةً. فحمَلوا على ذلك العربَ فدانَت به، وأخَذوا بما شرَعوا لهم من ذلك، فكانوا على ذلك حتى بعَث اللَّهُ محمدًا ﷺ، فأنزَل اللَّهُ حينَ أحكَم له دينَه، وشرَع له حَجَّتَه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يعني قريشًا، والناسُ العربُ، فرفَعهم في سُنَّةِ الحَجِّ إلى عرفاتٍ والوقوفِ عليها والإفاضةِ منها، فوضَع اللَّهُ أمرَ الحُمْسِ، وما كانت قريشٌ ابتَدعَت منه عن الناسِ بالإسلامِ حينَ بعَث اللَّهُ رسولَه ﷺ .
ve Harem'i yücelttiğimiz gibi başka yeri yüceltmemiz bize yakışmaz. Bizler Hums'uz -Hums ise Harem ehlidir-.” Sonra Hil ehli Araplardan doğurdukları (anneleri Kureyşli olan) kimselere de bu doğurma sebebiyle kendilerine ait olan hakların aynısını tanıdılar; böylece kendilerine helal olan onlara da helal, kendilerine haram olan onlara da haram kılındı. Kinâne ve Huzâa da bu konuda onlara dahil olmuştu. Sonra bunda daha önce olmayan bidatler uydurdular; hatta şöyle dediler: “Hums mensuplarının ihramlıyken kurutulmuş yoğurt (keş) yapmaları , sade yağ eritmeleri, kıldan yapılmış çadıra girmeleri ve ihramlı oldukları sürece -şayet gölgeleneceklerse- deri çadırlardan başkasıyla gölgelenmeleri uygun düşmez” . Sonra bu işi daha da ileri götürüp şöyle dediler: “Hil ehlinin, hac veya umre için geldiklerinde Hil bölgesinden beraberlerinde getirdikleri yiyecekten Harem'de yemeleri uygun olmaz; Mekke'ye geldiklerinde yapacakları ilk tavafta Beyt'i ancak Hums'un elbiseleri içinde tavaf edebilirler; şayet bunlardan hiçbir şey bulamazlarsa Beyt'i çıplak olarak tavaf ederler.” Arapları buna zorladılar, onlar da buna boyun eğdi ve onlar için koydukları bu kuralları benimsediler. Allah Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gönderene kadar bu durum böyle sürdü. Allah onun dinini muhkem kılıp haccını meşru kıldığında şu ayeti indirdi: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Bununla Kureyş kastedilmiş olup "insanlar" ise diğer Araplardır. Böylece Allah hac sünnetinde onları Arafat'a, orada vakfe yapmaya ve oradan akın etmeye yükseltti. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gönderdiğinde İslam ile Hums uygulamasını ve Kureyş'in bundan uydurduğu şeyleri insanların üzerinden kaldırıp attı .
حدَّثنا بحرُ بنُ نصرٍ الخَوْلانيُّ، قال: ثنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَنا أبنُ أبي الزنادِ، عن هشامِ بنِ عُروةَ، عن أبيه، عن عائشة [أنها قالت]: كانت قريشٌ تَقِفُ
Bize Bahr b. Nasr el-Havlânî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî'z-Zinâd, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den [şöyle dediğini] haber verdi: Kureyş vakfe yapardı
بقُزَحَ، وكان الناسُ يَقِفون بعَرفةَ. قالت: فأنزَل اللَّهُ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} .
Kuzeh'te vakfe yapar, insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı. Âişe dedi ki: Bunun üzerine Allah: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayetini indirdi.
وقال آخرون: المخاطبون بقولِه: {ثُمَّ أَفِيضُوا} المسلمون كلُّهم، والمَعْنِيُّ بقولِه: {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} مِن جَمْعٍ، وبالناسِ إبراهيمُ خليلُ الرحمنِ ﵇.
Başkaları ise şöyle demiştir: {ثُمَّ أَفِيضُوا} “Sonra akın edin” sözüyle muhatap olanlar bütün Müslümanlardır. {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “insanların akın ettiği yerden” kavliyle kastedilen yer Cem'dir (Müzdelife'dir); "insanlar" (en-nâs) ile kastedilen ise Rahmân'ın dostu İbrâhim (aleyhisselâm)'dır.
ذكرُ منَ قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن القاسمِ بنِ سلَّامٍ، قال: ثنا مروانُ بنُ معاويةَ الفَزاريُّ، عن أبي بِسْطامَ، عن الضَّحاكِ، قال: هو إبراهيمُ .
Bana el-Kāsım b. Sellâm'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye el-Fezârî, Ebû Bistâm'dan, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti; o şöyle dedi: O İbrâhim'dir .
قال أبو جعفرٍ: والذي نراه صَوابًا في تأويلِ هذه الآيةِ [التأويلُ الذي رُوِي عن عائشةَ وابنِ عباسٍ] ، أنه عُنِي بهذه الآيةِ قريشٌ ومَن كان مُتَحَمِّسًا معها من سائرِ العربِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من أهلِ التأويلِ على أن ذلك تأويلُه.
Ebû Cafer der ki: Bu ayetin tevilinde doğru gördüğümüz görüş, [Âişe ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen tevildir] ; zira tevil ehlinin icmâı, ayetin tevilinin bu olduğu yönündedir; yani bu ayetle Kureyş ve diğer Araplardan onlarla birlikte Hums dinini benimseyenler kastedilmiştir.
وإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الآيةِ: فمَن فرَض فيهن الحَجَّ فلا رَفَثٌ ولا فسوقٌ ولا جدالَ في الحَجِّ، ثم أفِيضوا من حيثُ أفاض الناسُ، واستغفِروا اللَّهَ إن اللَّهَ غفورٌ رحيمٌ، وما تَفعَلوا من خيرٍ يعلَمْه اللَّهُ.
Durum böyle olunca ayetin tevili şöyledir: Kim o aylarda haccı farz kılarsa, artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur; sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir; hayır olarak ne yaparsanız Allah onu bilir.
وهذا إذ كان ما وصَفْنا تأويلَه، فهو مِن المُقدَّمِ الذي معناه التأخيرُ، والمؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ، على نحوِ ما تقدَّم بيانُناه في مثلِه، ولولا إجماعُ مَن وصَفتُ
Bu [ayet], tevilini nitelediğimiz gibi olunca; benzerlerinde daha önce açıklamamız geçtiği üzere, manası tehir (sonraya bırakma) olan bir takdim (öne alma) ve manası takdim (öne alma) olan bir tehir (sonraya bırakma) kabilindendir. Şayet kendilerini nitelediğim kimselerin
إجماعَه على أن ذلك تأويلُه، لقلتُ: أولى التأويلَين بتأويلِ الآيةِ ما قاله الضَّحاكُ، من أن اللَّهَ عنَى بقولِه: {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}: من حيثُ أفاض إبراهيمُ؛ لأن الإفاضةَ من عرفاتٍ لا شَكَّ أنها قبلَ الإفاضةِ من جَمْعٍ، وقبلَ وجوبِ الذِّكْرِ عندَ المشعرِ الحرامِ. وإذ كان ذلك لا شكَّ كذلك، وكان اللَّهُ ﷿ إنما أمَر بالإفاضةِ من الموضعِ الذي أفاض منه الناسُ بعدَ انقضاءِ ذِكْرِ الإفاضةِ من عرفاتٍ، وبعدَ أمْرِه بذكرِه عندَ المشعرِ الحرامِ [بقولِه: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}] . ثم قال بعدَ ذلك: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} - كان معلومًا بذلك أنه لم يأمُرْ بالإفاضةِ إلا من الموضعِ الذي لم يُفِيضوا منه دونَ الموضعِ الذي قد أفاضوا منه، إذ كان الموضعُ الذي قد أفاضوا منه، فانقضَى وقتُ الإفاضةِ منه، لا وجهَ لأنْ يقالَ: أفِضْ منه. فإذ كان لا وجهَ لذلك، وكان غيرُ جائزٍ أن يأمُرَ اللَّهُ - جل وعز - بأمرٍ لا معنى له، كانت بيِّنةً صحةُ ما قاله من التأويلِ في ذلك، وفسادُ ما خالَفه، لولا الإجماعُ الذي وصَفناه، وتظاهرُ الأخبارِ بالذي ذكَرنا عمن حكَينا قولَه من أهلِ التأويلِ.
bunun ayetin tevili olduğu yönündeki icmâı olmasaydı şöyle derdim: Ayetin tevilinde iki tevilden en uygun olanı, Dahhâk'ın dediği gibi Allah'ın {مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “insanların akın ettiği yerden” kavliyle İbrâhim'in akın ettiği yeri kastettiğidir. Çünkü Arafat'tan akın etmenin, Cem'den (Müzdelife'den) akın etmekten ve Meş'ar-i Harâm yanında zikretmenin vacip olmasından önce olduğunda şüphe yoktur. Durum şüphesiz böyle olunca ve Allah (azze ve celle) Arafat'tan akın etmenin zikri sona erdikten ve Meş'ar-i Harâm yanında zikredilmesini [şu kavliyle: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}] “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin” emrettikten sonra insanların akın ettiği yerden akın etmeyi emredip bundan sonra da: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyurunca, bununla ancak akın etmiş oldukları yerden değil, henüz akın etmemiş oldukları yerden akın etmeyi emrettiği anlaşılmış olurdu. Zira akın ettikleri ve oradan akın etme vakti geçmiş olan bir yer için "oradan akın et" denmesinin bir anlamı yoktur. Buna imkân olmayıp Allah (celle ve azze)'nin anlamsız bir şey emretmesi de caiz olmadığına göre, nitelediğimiz icmâ ve görüşlerini naklettiğimiz tevil ehlinden zikrettiğimiz haberlerin birbirini desteklemesi olmasaydı, onun bu konudaki tevilinin doğruluğu ve buna muhalif olanın tutarsızlığı apaçık ortada olurdu.
فإن قال لنا قائلٌ: وكيف يجوزُ أن يكونَ ذلك معناه، والناسُ جماعةٌ، وإبراهيمُ واحدٌ، واللَّهُ تعالى ذكرُ يقولُ: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}؟
Şayet biri bize: "Allah Teâlâ {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyururken, 'insanlar' çoğul, İbrâhim ise bir tek kişi olduğu halde bunun anlamının böyle olması nasıl caiz olur?" derse,
قيل: إن العربَ تفعَلُ ذلك كثيرًا، فَتدُلُّ بذكرِ الجماعةِ على الواحدِ [وبذكرِ الواحدِ على الجماعةِ]، ومن ذلك قولُ اللَّهِ ﷿: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [آل عمران: ١٧٣]. والذي قال ذلك واحدٌ، وهو - فيما تظاهَرَت به الروايةُ من أهلِ السِّيَرِ - نُعَيمُ بنُ مسعودٍ الأشجعيُّ. ومنه قولُ اللَّهِ ﷿: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} [المؤمنون: ٥١]. قيل: عُنِي بذلك النبيُّ ﷺ. ونظائرُ ذلك في كلامِ العربِ أكثرُ مِن أن تُحْصَى.
Şöyle denir: Araplar bunu çokça yapar; çoğulu zikrederek tekile [ve tekili zikrederek çoğula] delalet ederler. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli de bu kabildendir: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ} [Âl-i İmrân: 173] “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: 'Şüphesiz insanlar size karşı toplandı' dediler”. Bunu söyleyen ise bir tek kişiydi; o da -siyer ehlinin rivayetlerinde ağırlık kazandığına göre- Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'dir. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli de bu kabildendir: {يَاأَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} [Mü'minûn: 51] “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin”. [Burada] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedildiği söylenmiştir. Arapların kelamında bunun benzerleri sayılamayacak kadar çoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)} “Ve Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir (199)” kavlinin tevili hakkında görüş:
يعني جل ثناؤه بذلك: فإذا أفَضْتُم من عَرَفاتٍ مُنصرِفِين إلى مِنًى، فاذْكُروا اللهَ عندَ المشْعَرِ الحرامِ، وادعوه واعبُدوه عندَه، كما ذكَركم بهدايتِه، فوفَّقكم لِما ارتَضَى لخليلِه إبراهيمَ، فهَداه له من شريعةِ دينهِ بعدَ أن كنتم ضُلَّالًا عنه.
Allah (celle senâuhu) bununla şunu kastetmektedir: Arafat'tan Minâ'ya dönmek üzere akın ettiğinizde, Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikredin; daha önce bundan sapmış kimseler iken O'nun sizi hidayete erdirdiği, dostu İbrâhim için razı olduğu ve ona dininin şeriatından hidayet ettiği şeye sizi muvaffak kıldığı gibi O'nu zikredin, O'na dua edin ve O'nun yanında O'na kulluk edin.
وفي {ثُمَّ} في قولِه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} من التأويلِ وجهان: أحدُهما: ما قاله الضحاكُ من أن معناه: ثم أفيضوا فانصرِفوا راجِعين إلى مِنًى من حيثُ أفاض إبراهيمُ خليلي من المشعَرِ الحرامِ، وسَلوني المغفرةَ لذنوبِكم؛ فإني لها غفورٌ، وبكم رحيمٌ.
{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” kavlindeki {ثُمَّ} "sonra" lafzının tevilinde iki vecih vardır: Birincisi: Dahhâk'ın dediği üzere manasının: "Sonra Meş'ar-i Harâm'dan dostum İbrâhim'in akın ettiği yerden siz de Minâ'ya dönerek akın edin ve günahlarınız için benden mağfiret dileyin; çünkü ben onları çok bağışlayıcıyım ve size karşı çok merhametliyim" şeklinde olmasıdır.
كما حدَّثني إسماعيلُ بنُ سيفٍ العجليُّ، قال: ثنا عبدُ القاهرِ بنُ السِّرِيِّ السُّلَمِيُّ، قال: حدَّثني ابنٌ لكِنانةَ - ويُكْنَى أبا كِنانةَ - عن أبيه، عن العباسِ بنِ مِرْداسٍ السُّلَمِيِّ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "دعَوتُ اللَّهَ يومَ عَرَفةَ أن يَغْفِرَ لأمَّتي ذنوبَها، فأجابَني: إني قد غَفَرتُ، إلا ذنوبَها بينَها وبينَ خَلْقي. فأعَدتُ الدعاءَ يومَئذٍ، فلم أُجَبْ بشيءٍ، فلما كان غداةَ المُزْدَلفةِ قلتُ: يا ربِّ، إنك قادرٌ أن تُعَوِّضَ هذا المظلومَ مِن ظُلامتِه، وتَغْفِرَ لهذا الظَّالمِ. فأجابني: إني قد غفرتُ".
Nitekim bana İsmâîl b. Seyf el-İclî rivayet edip dedi ki: Bize Abdulkāhir b. es-Serî es-Sülemî rivayet edip dedi ki: Bana Kinâne'nin bir oğlu -künyesi Ebû Kinâne'dir- babasından, o da Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Arefe günü ümmetimin günahlarını bağışlaması için Allah'a dua ettim; O da bana: 'Şüphesiz ben [onları] bağışladım; ancak [kullarımın] kendi aralarındaki günahlar [kul hakları] müstesna' diye icabet etti. O gün duayı tekrarladım, fakat bana bir karşılık verilmedi. Müzdelife sabahı olunca: 'Ey Rabbim! Şüphesiz sen bu mazluma uğradığı haksızlığın karşılığını vermeye ve bu zâlimi de bağışlamaya kādirsin' dedim. O da bana: 'Şüphesiz ben [onları] bağışladım' diye icabet etti.»
قال: فضحِك رسولُ اللَّهِ ﷺ. قال: فقلنا: يا رسولَ اللَّهِ، رأيناك تضحَكُ في يومٍ لم تَكُنْ تضحَكُ فيه. قال: "ضحِكتُ مِن عدوِّ اللَّهِ إبليسَ لمَّا سمِع بما سمِع، أهوى يَدْعُو بالوَيلِ والثُّبورِ، ويَضَعُ الترابَ على رأسِه" .
[Râvi] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) güldü. Dedi ki: Bunun üzerine biz: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni normalde gülmediğin bir günde gülerken gördük" dedik. O da: “Duyduğu şeyi işitince helak ve yıkım çağrısında bulunup başına toprak saçarak yere kapanan Allah'ın düşmanı İblis'in haline güldüm” buyurdu.
حدَّثني مسلمُ بنُ حاتمٍ الأنصاريُّ، قال: ثنا بَشَّارُ بنُ بُكَيرٍ الحنفيُّ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ أبي رَوَّادٍ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: خطَبَنا رسولُ اللَّهِ ﷺ عَشيَّةَ عَرفةَ، فقال: "أيُّها الناسُ، إن اللَّهَ تَطَوَّلَ عليكم في مَقامِكم هذا، فقَبِل مِن مُحْسِنِكم، وأعطَى مُحْسِنَكم ما سأل، ووَهَب مُسِيئَكم لمُحْسِنِكم إلا التَّبِعاتِ فيما بينَكم، أفِيضوا على اسمِ اللَّهِ". فلما كان غداةَ جَمْعٍ قال: "أيُّها الناسُ، إن اللَّهَ قد تَطَوَّلَ عليكم في مَقامِكم هذا، فقبِل من مُحسِنِكم، ووَهَب مُسِيئَكم لمُحْسِنِكم، والتَّبِعاتُ بينَكم عَوَّضها من عندِه، أفِيضوا على اسمِ اللَّهِ". فقال أصحابُه: يا رسولَ اللَّهِ، أفَضتَ بنا بالأمسِ كئيبًا حزينًا، وأفَضتَ بنا اليومَ فَرِحًا مسرورًا. قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إني سألتُ ربِّي بالأمسِ شيئًا لم يَجُدْ لي به؛ سألتُه التَّبِعاتِ فأبَى عليَّ، فلمَّا كان اليومُ أتاني جبريلُ، وقال: إن ربَّك [يَقْرأُ عليك] السلامَ، ويقولُ:
Bana Müslim b. Hâtim el-Ensârî rivayet edip dedi ki: Bize Beşşâr b. Bükeyr el-Hanefî rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebî Ravvâd, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den naklen rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Arafat akşamı bize bir hutbe irad edip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz ki Allah bu makamınızda size lütufta bulundu; iyilik yapanlarınızın [amellerini] kabul etti, iyilik yapanlarınıza dilediklerini verdi ve aranızdaki kul hakları müstesna, kötülük yapanlarınızı da iyilik yapanlarınıza bağışladı. Allah'ın adıyla [Arafat'tan] akın ediniz!» Cem' (Müzdelife) sabahı olunca ise şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz ki Allah bu makamınızda size lütufta bulundu; iyilik yapanlarınızın [amellerini] kabul etti, kötülük yapanlarınızı iyilik yapanlarınıza bağışladı ve aranızdaki kul haklarını da kendi katından tazmin etti. Allah'ın adıyla akın ediniz!» Bunun üzerine ashabı dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Dün bizimle birlikte kederli ve hüzünlü olarak akın ettin, bugün ise bizimle sevinçli ve neşeli olarak akın ettin." Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Dün Rabbimden bana bahşetmediği bir şeyi istemiştim; O'ndan kul haklarını [bağışlamasını] dilemiştim de bunu bana vermemişti. Bugün olunca ise Cebrail bana gelip şöyle dedi: Şüphesiz Rabbin sana selâm söylüyor ve buyuruyor ki:»
التَّبِعاتُ ضَمِنتُ عِوَضَها من عندي" .
'Kul haklarının karşılığını kendi katımdan tazmin etmeyi üstlendim'” .
فقد بيَّن هذان الخبران أن غفرانَ اللَّهِ التَّبِعاتِ التي بينَ خلقِه فيما بينَهم، إنما هو غداةَ جَمْعٍ، وذلك في الوقتِ الذي قال جل ثناؤه: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ}. لذنوبِكم؛ فإنه غفورٌ لها حينَئذٍ، تَفَضُّلًا منه عليكم، رحيمٌ بكم.
Bu iki haber, Allah'ın yaratıkları arasında kendi aralarında geçen kul haklarını bağışlamasının ancak Cem' (Müzdelife) sabahında olduğunu açıklamaktadır. Bu da Allah (celle senâuhu)'nun: {ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ} “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin” buyurduğu vakittedir. Günahlarınız için [mağfiret dileyin]; çünkü O, size bir lütuf olarak o vakitte onları çok bağışlayandır, size karşı çok merhametlidir.
والآخرُ منهما: ثم أفِيضوا من عَرفةَ إلى المشعَرِ الحرامِ، فإذا أفَضْتم إليه منها، فاذكُروا اللَّهَ عندَه كما هداكم.
İki vecihten diğeri ise: Sonra Arafat'tan Meş'ar-i Harâm'a akın edin; oradan ona akın ettiğinizde, sizi hidayete erdirdiği gibi O'nun yanında Allah'ı zikredin.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavlinin tevili hakkında görüş:
يعني جل ثناؤه بقولِه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ}: فإذا فرَغتم من حَجِّكم، فذبَحتم نَسائِكَكم فاذْكُروا اللهَ.
Allah (celle senâuhu): {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” kavliyle: Haccınızı tamamlayıp kurbanlarınızı kestiğinizde Allah'ı zikredin, buyurmaktadır.
يقالُ منه: نَسَك الرجلُ يَنْسُكُ نُسْكًا ونُسُكًا ونَسِيكةً ومَنْسَكًا. إذا ذبَح نُسُكَه. والمَنْسِكُ اسمٌ مثلُ المشرقِ والمغربِ.
Bundan türeyerek: Bir kimse kurbanını kestiğinde, neseke'r-raculü yensükü nüskeen ve nüsükân ve nesîketen ve menseken (نَسَك الرجلُ يَنْسُكُ نُسْكًا ونُسُكًا ونَسِيكةً ومَنْسَكًا) denir. El-Mensek (المَنْسِك) ise meşrık ve mağrib gibi bir isimdir.
فأما النُّسْكُ في الدِّينِ، فإنه يقالُ منه: ما كان الرجلُ نَاسِكًا، ولقد نَسَك ونَسُك نَسْكًا ونِسْكًا ونَساكةً. وذلك إذا تَقَرَّأ.
Dindeki nüsk (ibadet ve zühd) kavramına gelince; bundan [türetilerek]: Mâ kâne'r-raculü nâsiken, ve lekad neseke ve nesüke nesken ve nisken ve nesâkaten (ما كان الرجلُ نَاسِكًا، ولقد نَسَك ونَسُك نَسْكًا ونِسْكًا ونَساكةً) [Bu adam nâsik/ibadete düşkün biri değildi, oysa gerçekten ibadete yöneldi] denir. Bu da kişinin ibadete ve ilme yönelmesi (tekarra'e) durumunda [kullanılır].
وبمثلِ الذي قلنا في معنى المناسكِ في هذا الموضعِ قال مجاهدٌ.
Bu makamda menâsik kelimesinin anlamı hakkında söylediğimizin benzerini Mücâhid de söylemiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدثني أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ}. قال: إِهْراقَةُ الدِّماءِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bana Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kurban kanlarını akıtmaktır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
وأما قولُه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. فإن أهلَ التأويلِ اختَلفوا في صفةِ ذكْرِ القومِ آباءَهم الذين أَمَرهم اللَّهُ أن يجعَلوا ذكْرَهم إياه كذكرِهم إياهم أو أشدَّ ذكرًا؛ فقال بعضُهم: كان القومُ في جاهليتِهم بعدَ فراغِهم من حَجِّهم ومناسكِهم يجتَمعون فيتَفاخَرون بمآثرِ آبائِهم، فأمَرهم اللَّهُ في الإسلامِ أن يكونَ ذكْرُهم بالثناءِ والشكرِ والتعظيمِ لربِّهم دونَ غيرِه، وأن يُلْزِموا أنفسَهم من الإكثارِ من ذكرِه نظيرَ ما كانوا ألزَموا أنفسَهم في جاهليتِهم من ذكرِ آبائِهم.
Allah'ın: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavline gelince; tevil ehli, Allah'ın kendisini anmalarını onların atalarını anmaları gibi veya daha kuvvetli bir anışla yapmalarını emrettiği bu topluluğun atalarını anma şekli hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Topluluk cahiliye dönemlerinde haclarını ve menâsiklerini tamamladıktan sonra toplanır ve atalarının övünç kaynaklarıyla övünürlerdi. Bunun üzerine Allah İslam'da, onların övgü, şükür ve tazimle zikirlerinin başkasına değil yalnız Rablerine olmasını ve cahiliyelerinde atalarını anmaya kendilerini bağladıkları gibi Allah'ı çokça zikretmeye de kendilerini bağlamalarını emretti.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا تميمُ بنُ المُنْتصِرِ، قال: أخبرنا إسحاقُ بنُ يوسفَ، عن القاسمِ بنِ عثمانَ، عن أنسٍ في هذه الآيةِ، قال: كانوا يذكُرون آباءَهم في الحَجِّ، فيقولُ بعضُهم: كان أبي يُطْعِمُ الطعامَ. ويقولُ بعضُهم: كان أبي يَضرِبُ بالسيفِ. ويقولُ بعضهم: كان أبي جَزَّ نواصِيَ بني فلانٍ.
Bize Temîm b. el-Muntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshâk b. Yûsuf, el-Kāsım b. Osmân'dan, o da Enes'ten [radıyallâhu anh] bu ayet hakkında şöyle dediğini haber verdi: Onlar hacda atalarını anarlardı; bazısı: "Benim babam yemek yedirirdi", bazısı: "Benim babam kılıç vururdu", bazısı da: "Benim babam falan oğullarının perçemlerini kesmişti [onları hezimete uğratıp esir almıştı]" derdi.
وحدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ، عن مجاهدٍ، قال: كانوا يقولون: كان آباؤُنا ينحَرون الجُزُرَ، ويفعَلون كذا. قال: فنزَلت هذه الآيةُ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}.
Bize Muhammed b. Beşşâr da rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Abdulazîz'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Şöyle derlerdi: "Atalarımız develeri kurban ederdi ve şöyle şöyle yapardı." Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın”.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. قال: كان أهلُ الجاهليةِ يذكُرون فَعَالَ آبائِهم .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Cahiliye ehli atalarının yaptıklarını anarlardı .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: سمِعتُ أبا بكرِ بنَ عَيَّاشٍ، قال: كان أهلُ الجاهليةِ إذا فرَغوا من الحَجِّ قاموا عندَ البيتِ، فيذكُرون آباءَهم وأيامَهم: كان أبي يُطْعِمُ الطعامَ، وكان أبي يفعَلُ. فذلك قولُه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال أبو كُرَيبٍ: قلتُ ليحيى بنِ آدمَ: عمَّن هو؟ قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عيَّاشٍ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ.
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş'ı şöyle derken işittim: Cahiliye ehli hacdan boşaldıklarında Beyt'in yanında durur, atalarını ve onların günlerini (kahramanlıklarını) anarak: "Babam yemek yedirirdi, babam şöyle yapardı" derlerdi. İşte Allah'ın: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” kavli budur. Ebû Küreyb dedi ki: Yahyâ b. Âdem'e: "Bu kimden [nakledilmiştir]?" dedim. Dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den rivayet etti.
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرَني حجاجٌ، عمَّن حدَّثه، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال: كانوا إذا قَضَوا مناسكَهم وقَفوا عندَ الجَمرةِ، فذكَروا آباءَهم، وذكَروا أيامَهم في الجاهليةِ وفَعالَ آبائِهم. قال: فنزَلت هذه الآيةُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc, kendisine rivayet eden kimseden, o da Mücâhid'den: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Hac ibadetlerini bitirdiklerinde cemrenin yanında durur, atalarını, cahiliyedeki günlerini ve atalarının yaptıklarını anarlardı. Dedi ki: Bunun üzerine bu ayet indi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن عبدِ الملكِ، عن قيسٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال: كانوا إذا قَضَوا
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Abdülmelik'ten, o Kays'tan, o da Mücâhid'den {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onlar tamamladıklarında...
مناسكَهم وقَفوا عندَ الجمرةِ، وذكَروا أيامَهم في الجاهليةِ وفَعالَ آبائِهم. قال: فنزلت هذه الآيةُ.
menâsiklerini tamamladıklarında cemrenin yanında durur, cahiliyedeki günlerini ve atalarının yaptıklarını anarlardı. Dedi ki: Bunun üzerine bu ayet indi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال: تفَاخَرَت العربُ بينَها بفعلِ آبائِها يومَ النحرِ حينَ فرَغوا، فأُمرُوا بذكْرِ اللَّهِ مكانَ ذلك .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Araplar kurban gününde işlerini bitirdiklerinde kendi aralarında atalarının yaptıklarıyla övünürlerdi; bunun yerine Allah'ı zikretmekle emrolundular .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bize el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال قتادةُ: كان أهلُ الجاهليةِ إذا قَضَوا مناسكَهم بمِنًى قعَدوا حِلَقًا، فذكَروا صنيعَ آبائِهم في الجاهليةِ وفَعالَهم، به يخطُبُ خطيبُهم، ويُحدِّثُ محدِّثُهم، فأمَر اللَّهُ ﷿ المسلمين أن يذكُروا اللَّهَ كذكرِ أهلِ الجاهليةِ آباءَهم أو أشدَّ ذكرًا.
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” hakkında rivayet etti; Katâde şöyle dedi: Cahiliye ehli Minâ'da menâsiklerini tamamladıklarında halkalar halinde oturur, cahiliyedeki atalarının yaptıklarını ve eylemlerini anarlardı; hatipleri bundan bahseder, anlatanları bunu anlatırdı. Bunun üzerine Allah (azze ve celle) Müslümanlara, cahiliye ehlinin atalarını andığı gibi hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anmalarını emretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. قال: كانوا إذا قَضَوا مناسكَهم اجتمَعوا فافتَخروا وذكَروا آباءَهم وأيامَها، فأُمِروا أن يجعَلوا مكانَ ذلك ذكْرَ اللَّهِ، يذكُرونه كذكرِهم آباءَهم أو أشدَّ ذكرًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Menâsiklerini tamamladıklarında toplanıp övünür, atalarını ve onların günlerini anarlardı; bunun yerine atalarını andıkları gibi veya daha güçlü bir anışla Allah'ı zikretmekle emrolundular .
حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن سفيانَ، عن خُصيفٍ، عن سعيدِ بنِ
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, [o] Husayf'tan, [o da] Saîd b.
جُبيرٍ وعِكْرمةَ، قالا: كانوا يذكُرون فعلَ آبائِهم في الجاهليةِ إذا وقَفوا بعَرفةَ، فنزلَت هذه الآيةُ .
Cübeyr ve İkrime'den rivayet etti; onlar şöyle dediler: Arafat'ta vakfe yaptıklarında cahiliyedeki atalarının yaptıklarını anarlardı; bunun üzerine bu ayet indi .
حدَّثنا القاسمُ، [قال: ثنا الحسينُ] ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: أخبرَني عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ أنه سمِع مجاهدًا يقولُ: ذلك يومَ النحرِ حينَ ينحَرون. قال: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال: كانت العربُ يومَ النحرِ حينَ يفرُغون يَتفاخَرونَ بفَعَالِ آبائِها، فأُمِروا بذكرِ اللَّهِ ﷿ مكانَ ذلك.
Bize el-Kāsım rivayet etti, [dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti] ; dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti; dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i şöyle derken işittiğini haber verdi: Bu, kurban kestikleri kurban bayramı günündedir. Mücâhid: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” [ayeti hakkında] dedi ki: Araplar kurban gününde işlerini bitirdiklerinde atalarının yaptıklarıyla övünürlerdi; bunun yerine Allah (azze ve celle)'yi zikretmekle emrolundular.
وقال آخرون: بل معنى ذلك: فاذكُروا اللَّهَ كذكرِ الأبناءِ والصِّبيانِ الآباءَ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: "Çocukların ve küçüklerin babalarını andığı gibi Allah'ı anın" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن عثمانَ بنِ أبي رَوَّادٍ، عن عطاءٍ أنه قال في هذه الآيةِ: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. قال: هو قولُ الصبيِّ: [يا أباه] .
Bize Muhammed b. el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti; dedi ki: Bize Şu'be, Osmân b. Ebî Ravvâd'dan, o da Atâ'dan bu ayet: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, çocuğun: "[Babacığım!]" demesidir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيرٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}: يعني بالذِّكْرِ ذكرَ الأبناءِ الآباءَ .
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti; dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” hakkında: Zikirden maksat, çocukların babalarını anmasıdır , dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال:
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti; dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki:
قال لي عطاءٌ: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}: أبَهْ أُمَّهْ .
Atâ bana dedi ki: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi” [çocuğun]: 'Babacığım, anneciğim' [demesi gibidir].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا صالحُ بنُ عمرَ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، قال: كالصبيِّ يَلْهَجُ [بأبيه وأمِّه] .
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti; dedi ki: Bize Sâlih b. Ömer, Abdulmelik'ten, o da Atâ'dan rivayet etti; Atâ şöyle dedi: Çocuğun [babasını ve annesini] dilinden düşürmemesi gibidir.
حدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. يقولُ: كذكرِ الأبناءِ الآباءَ أو أشدَّ ذِكْرًا .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Çocukların babalarını anması gibi veya daha güçlü bir anışla [anmaktır] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. يقولُ: كما يذكُرُ الأبناءُ الآباءَ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Çocukların babalarını andığı gibi [anmaktır] .
حدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرَنا عُبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}: يعني ذكْرَ الأبناءِ الآباءَ.
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verip dedi ki: Dahhâk'ı: {كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi” kavli hakkında: Çocukların babalarını anması demektir, derken işittim.
وقال آخرون: بل قيل لهم: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ}. لأنهم كانوا إذا قَضَوا مناسكَهم فدَعَوا ربَّهم، لم يذكُروا غيرَ آبائِهم، فأُمِروا من ذكرِ اللَّهِ نظيرَ ذكْرِ آبائِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlara {فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ} “Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın” [buyruğu], menâsiklerini (hac ibadetlerini) tamamlayıp Rablerine dua ettiklerinde atalarından başkasını anmadıkları için söylenmiştir; böylece onlara, atalarını anmalarına denk şekilde Allah'ı anmaları emredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. قال: كانت العربُ إذا قضَت مناسكَها وأقاموا بمِنًى، يقومُ الرجلُ فيسألُ اللَّهَ ويقولُ: اللهمَّ إن أبي كان عظيمَ الجَفْنةِ، عظيمَ القُبَّةِ، كثيرَ المالِ، فأعطِني مثلَ ما أعطيتَ أبي. ليس يذكُرُ اللَّهَ، إنما يذكُرُ آباءَه، ويسألُ أن يُعْطَى في الدنيا .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Araplar menâsiklerini bitirip Mina'da ikamet ettiklerinde bir adam kalkar, Allah'tan [bir şey] ister ve şöyle derdi: 'Allah'ım! Şüphesiz babam büyük çanak sahibi (cömert), büyük çadır sahibi, çok mal sahibi idi; babama verdiğinin bir benzerini bana da ver.' Allah'ı anmaz, sadece atalarını anar ve kendisine dünyada verilmesini isterdi .
والصوابُ من القولِ عندي في تأويلِ ذلك أن يقالَ: إن اللَّهَ جل ثناؤه أمَر عبادَه المؤمنين بذكرِه بالطاعةِ له و الخضوعِ لأمرِه والعبادةِ له بعدَ قضاءِ مناسكِهم، وذلك الذكرُ جائزٌ أن يكونَ هو التكبيرَ الذي أمَر به جل ثناؤه بقولِه: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ}. الذي أوجَبه على مَن قضَى نُسُكَه بعدَ قضائِه نُسُكَه، فألزَمه حينَئذٍ مِن ذكْرِه ما لم يكنْ له لازمًا قبلَ ذلك، وحَثَّ على المحافظةِ عليه محافظةَ الأبناءِ على ذكرِ الآباءِ في الإكثارِ منه، بالاستكانةِ له، والتَّضَرُّعِ إليه بالرغبةِ منهم إليه في حوائجِهم، تَضَرُّعَ الولدِ لوالدَيه، والصبيِّ لأمِّه وأبيه، أو أشدَّ من ذلك، إذ كان ما كان بهم وبآبائِهم مِن نعمةٍ فمنه، وهو وَلِيُّه.
Bana göre bu hususun tevilinde doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah -senâsı yücedir- mümin kullarına, menâsiklerini tamamladıktan sonra Kendisine itaatle, emrine boyun eğerek ve O'na ibadet ederek Kendisini zikretmelerini emretmiştir. Bu zikrin, O'nun -senâsı yücedir- şu kavliyle emrettiği tekbir olması caizdir: {وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günlerde Allah'ı anın”. Ki menâsikini tamamlayana, tamamlamasından sonra bunu vacip kılmış; o vakitte ona, bundan önce üzerine vacip olmayan bir zikri gerekli kılmış ve çocukların ihtiyaçlarında yalvarıp yakararak babalarına ve çocukların anne-babalarına yalvarması gibi boyun eğip içtenlikle dua ederek, atalarını çokça anmaya düşkün oldukları gibi buna sarılmaya ya da bundan daha güçlü bir anışa teşvik etmiştir. Zira kendilerinde ve atalarında bulunan her bir nimet O'ndandır ve O, o nimetin sahibidir.
وإنما قلنا: الذِّكْرُ الذي أمَر اللَّهُ جل ثناؤه به الحاجَّ بعدَ قضاءِ مناسكِه بقولِه: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا}. جائزٌ أن يكونَ هو التكبيرَ الذي وصَفنا؛ من أجلِ أنه لا ذكرَ للَّهِ أمَر
Bizim; Allah'ın -senâsı yücedir- hacıya menâsikini tamamladıktan sonra: {فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın” kavliyle emrettiği zikrin, nitelendirdiğimiz tekbir olmasının caiz olduğunu söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah'ın emrettiği hiçbir zikir yoktur ki...
العبادَ به بعدَ قَضاءِ مناسكِهم لم يكنْ عليهم من فرضِه قبلَ قضائِهم مناسكَهم، سوى التكبيرِ الذي خصَّ اللَّهُ به أيامَ مِنًى.
kullarına menâsiklerini bitirdikten sonra emrettiği ve menâsiklerini bitirmeden önce üzerlerine farz olmayan hiçbir zikir yoktur; Allah'ın Mina günlerine has kıldığı tekbir müstesna.
فإذ كان ذلك كذلك، وكان معلومًا أنه جل ثناؤه قد أوجَب على خلقِه بعدَ قضائِهم مناسكَهم من ذكرِه ما لم يكنْ واجبًا عليهم قبلَ ذلك، وكان لا شيءَ من ذكرِه خَصَّ به ذلك الوقتَ سوى التكبيرِ الذي ذكَرناه، كانت بَيِّنةً صحةُ ما قلنا في تأويلِ ذلك على ما وصَفنا.
Durum böyle olunca ve O'nun -senâsı yücedir- kullarına menâsiklerini bitirdikten sonra, daha önce üzerlerine vacip olmayan bir zikri vacip kıldığı bilindiğine ve zikrinden o vakte has kıldığı şey de zikrettiğimiz tekbirden başkası olmadığına göre; bunun tevilinde nitelendirdiğimiz üzere söylediğimiz şeyin doğruluğu açıkça ortaya çıkmış olur.
القولُ في تأويلِ قولِه: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠)}.
O'nun şu kavlinin tevili hakkındaki görüş: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠)} “İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.”
يعني جل ثناؤه بذلك: فإذا قَضَيتُم مناسِكَكم أيها المؤمنون، فاذْكُروا اللهَ كذِكْرِكم آباءَكم أو أشدَّ ذكرًا، وارغَبوا إليه فيما لديه من خيراتِ الدنيا والآخرةِ بابتهالٍ وَتَمَسْكُنٍ، واجعَلوا أعمالَكم لوجهِه خالصًا ولطلبِ مرضاتِه، وقولوا: ربَّنا آتِنا في الدنيا حسنةً، وفي الآخرةِ حسنةً، وقِنا عذابَ النارِ. ولا تكونوا كمَن اشترى الحياةَ الدنيا بالآخرةِ، فكانت أعمالُهم للدنيا وزينتِها، فلا يسألون ربَّهم إلا متاعًا ، ولا حظَّ لهم في ثوابِ اللَّهِ، ولا نصيبَ لهم في جِنانِه وكريمِ ما أعدَّ لأوليائِه. كما قال في ذلك أهلُ التأويلِ.
O -senâsı yücedir- bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Menâsiklerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi veya daha güçlü bir anışla Allah'ı anın; yalvarıp yakararak ve tevazu göstererek O'nun katındaki dünya ve ahiret hayırlarına rağbet edin, amellerinizi sadece O'nun rızasına ve hoşnutluğunu aramaya has kılın ve: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' deyin. Ahireti dünya hayatı karşılığında satan kimseler gibi olmayın; onların amelleri dünya ve süsü içindi, Rablerinden ancak [dünya] metâı isterler; onların Allah'ın sevabında hiçbir payları, cennetlerinde ve dostları için hazırladığı ikramlarda hiçbir nasipleri yoktur. Nitekim tevil ehli de bu konuda böyle söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي وائلٍ: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا}:
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Vâil'den rivayet etti: {فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا} “İnsanlardan öyleleri vardır ki: «Rabbimiz! Bize dünyada ver» derler”: