Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 94. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: ليس عليكم أيُّها المؤمنون جُناحٌ. والجُنَاحُ الحَرَجُ.

Allah -övgüsü yüce olsun- bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Sizin üzerinize bir vebal/günah yoktur. el-Cünâh (الجُنَاحُ) ise harac (vebal/sorumluluk) demektir.

كما حدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ، قال: حدثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}: وهو لا حَرَجَ عليكم في الشراءِ والبيعِ قبلَ الإحرامِ وبعدَه .

Nitekim bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayeti hakkında rivayet etti: “Bu, ihramdan önce ve sonra alım satım yapmanızda size bir sakınca/vebal yoktur demektir” .

وقولُه: {أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} يعني: أن تَلْتَمِسوا فضلًا من عندِ ربِّكم. يقالُ منه: ابْتَغَيْتُ فضلًا من اللَّهِ، ومن فضلِ اللَّهِ، أبتَغِيه ابتغاءً، إذا طلبتَه والتمستَه، وبَغَيتُه أبغِيه بُغَاءً . كما قال عبدُ بني الحَسْحاسِ :

Allah'ın: {أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda” buyruğu; Rabbinizin katından bir lütuf talep etmeniz demektir. Nitekim onu istediğin ve aradığın zaman: «ابْتَغَيْتُ فضلًا من اللَّهِ» veya «ومن فضلِ اللَّهِ، أبتَغِيه ابتغاءً» ya da «وبَغَيتُه أبغِيه بُغَاءً» denilir. Abdü Benî el-Heshâs'ın dediği gibi:

بَغاكَ وما تَبْغيه حتى وَجَدْتَه … كأنَّك قد وَاعَدْتَه أمسِ مَوْعِدا

Sen onu aramazken o seni aradı, nihayet buldun onu / Sanki dün onunla sözleşmiş gibiydin.

يعني: طَلَبَك والتمسَكَ.

Yani: "Seni aradı ve talep etti" demektir.

وقيل: إن معنى ابتغاءِ الفضلِ من اللَّهِ، التماسُ رزقِ اللَّهِ بالتجارةِ، وإن هذه الآيةَ نزَلت في قومٍ كانوا لا يَرَوْن أن يَتَّجِروا إذا أَحرَموا، يَلْتَمِسون البِرَّ بذلك، فأَعلَمهم جلَّ ثناؤُه إلا بِرَّ في ذلك، وأنَّ لهم التماسَ فضلِه بالبيعِ والشراءِ.

Şöyle de denilmiştir: Allah'tan lütuf aramanın anlamı, ticaret yoluyla Allah'ın rızkını talep etmektir. Bu ayet, ihrama girdiklerinde ticaret yapmamayı doğru bulan ve bununla iyilik ve takvaya erişmeyi uman bir topluluk hakkında inmiştir. Bunun üzerine şânı yüce olan [Allah], bunda [özel] bir fazilet olmadığını, aksine alım satım yaparak O'nun lütfunu arayabileceklerini onlara bildirmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْدِيُّ، قال: ثنا المُحارِبيُّ، عن عمرَ بنِ ذَرٍّ، عن مجاهدٍ، قال: كانوا يَحُجُّون ولا يتَّجِرون، فأنزَل اللَّهُ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: في المواسمِ .

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Ömer b. Zerr'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: İnsanlar hacceder ve ticaret yapmazlardı. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetini indirdi. [Mücâhid]: "Hac mevsimlerinde" dedi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبَرَنا عمرُ بنُ ذَرٍّ، قال:

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Zerr haber verip dedi ki:

سمعتُ مجاهدًا يُحدِّثُ، قال: كان ناسٌ لا يتَّجِرون أيامَ الحَجِّ، فنزَلت فيهم: {[لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ] أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} .

Mücâhid'i şöyle anlatırken işittim: İnsanlar hac günlerinde ticaret yapmazlardı; bunun üzerine haklarında: {[لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ] أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “[Rabbinizden] bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayeti indi.

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللَّهِ بنُ موسى، قال: أخبَرَنا أبو ليلي، عن بُرَيدةَ في قولِ اللَّهِ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: إذا كنتم مُحْرِمِين أن تَبِيعوا وتَشْتَروا.

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Leylâ, Büreyde'den Allah'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: “İhramlı iken alıp satmanızda [günah yoktur].”

حدَّثني طَلِيقُ بنُ محمدٍ الواسِطيُّ، قال: أخبرَنا أسباطُ، قال: أخبرَنا الحسنُ بن عمرٍو، عن أبي أُمَامةَ التيْميِّ، قال: قلتُ لابنِ عمرَ: إنّا قومٌ نُكْرِي، فهل لنا حَجٌّ؟ قال: أليس تَطوفون بالبيتِ، وتأتون المُعَرَّفَ، وتَرْمون الجِمارَ، وتحلِقُون رُءوسَكم؟ فقلنا: بلى. قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ فسأله عن الذي سألتَني عنه، فلم يَدْرِ ما يقولُ له، حتى نزَل جبريلُ ﵇ بهذه الآيةِ. {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} إلى آخرِ الآيةِ. فقال النبيُّ ﷺ: "أنتم حُجَّاجٌ".

Bana Talîk b. Muhammed el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Esbât haber verip dedi ki: Bize el-Hasen b. Amr, Ebû Ümâme et-Teymî'den haber verdi; o şöyle dedi: İbn Ömer'e: “Biz [binek] kiralayan kimseleriz, bizim için hac olur mu [haccımız geçerli midir]?” dedim. O da: “Siz Beyt'i tavaf etmiyor musunuz, Arafat'a gelmiyor musunuz, taşları atmıyor musunuz ve başlarınızı tıraş etmiyor musunuz?” dedi. Biz de: “Evet [ediyoruz]” dedik. Şöyle dedi: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip senin bana sorduğun şeyi ona sordu. Cibrîl aleyhisselâm: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetinin sonuna kadar olan kısmını indirinceye dek ona ne diyeceğini bilemedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «أنتم حُجَّاجٌ» «Siz hacılarsınız» buyurdu.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الوهابِ، قال: أخبرَنا أيوبُ، عن عكرمةَ، قال: كانت تُقرَأُ هذه الآيةُ: (ليس عليكم جُناحٌ أن تَبْتَغُوا فَضْلًا من ربِّكم في مواسمِ الحَجِّ) .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb rivayet edip dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den haber verdi; o şöyle dedi: Bu ayet şöyle okunurdu: (ليس عليكم جُناحٌ أن تَبْتَغُوا فَضْلًا من ربِّكم في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ، قال: أخبرَنا إسحاقُ، عن شَرِيكٍ، عن منصورِ بنِ المُعْتمرِ في قولِه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: هو التجارةُ في البيعِ والشراءِ، والبيعُ والاشتراءُ لا بأسَ به .

Bize Abdülhamîd rivayet edip dedi ki: Bize İshak, Şerîk'ten, o da Mansûr b. el-Mu'temir'den Allah'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğu hakkında haber verdi; o şöyle dedi: “O, alım satım yoluyla yapılan ticarettir; alım satım yapmakta bir sakınca yoktur” .

حدَّثنا أبو هشامٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقرَؤُها: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا من ربِّكم في مواسمِ الحجِّ) .

Bize Ebû Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o bu ayeti şöyle okurdu: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا من ربِّكم في مواسمِ الحجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن عليِّ بنِ مُسْهِرٍ، عن ابنِ جُرَيجٍ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان مَتْجَرَ الناسِ في الجاهليةِ عُكاظٌ وذو المَجازِ ، فلمَّا جاء الإسلامُ كأنهم كرِهوا ذلك، حتى أنزَل اللَّهُ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Ali b. Müshir'den, o İbn Cüreyc'den, o Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Câhiliye döneminde insanların ticaret yeri Ukâz ve Zü'l-Mecâz idi . İslâm gelince sanki bunu hoş karşılamadılar; nihayet Allah: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetini indirdi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: حدَّثنا شَبابةُ بنُ سَوَّارٍ، قال: حدثنا شعبةُ، عن

Bize el-Hasen b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe b. Sevvâr rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, o da...

أبي أُمَيمةَ، قال: سمِعتُ ابنَ عمرَ، وسُئِل عن الرجلِ يَحُجُّ ومعه تحارةٌ، فقرَأ ابنُ عمرَ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} .

Ebû Ümeyme'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Ömer'e yanında ticaret malı olduğu halde hacceden adam hakkında sorulduğunda şöyle işittim; İbn Ömer: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetini okudu.

حدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا هُشيمٌ، وحدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا يزيدُ بنُ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانوا لا يَتَّجِرون في أيامِ الحَجِّ، فنزَلت: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti; bize Ahmed b. İshak da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Ebî Ziyâd, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle dedi: Hac günlerinde ticaret yapmazlardı; bunun üzerine: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayeti indi.

حدَّثني يعقوبُ، قال: حدَّثنا هُشيمٌ، قال: أخبرَنا حجاجٌ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: (ليس عليكم جُناحٌ أن تَبْتَغُوا فضلًا من ربِّكم في مواسمِ الحَجِّ) .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle demiştir: (ليس عليكم جُناحٌ أن تَبْتَغُوا فضلًا من ربِّكم في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: حدَّثنا طلحةُ بنُ عمرٍو الحَضْرَميُّ، عن عطاءٍ قولَه: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ في مواسمِ الحَجِّ). هكذا قرَأها ابنُ عباسٍ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh rivayet edip dedi ki: Bize Talha b. Amr el-Hadramî, Atâ'dan onun: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) sözünü rivayet etti. İbn Abbâs bu ayeti böyle okurdu.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، قال: حدَّثنا ليثٌ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: التجارةُ في الدنيا، والأجرُ في الآخرةِ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Leys, Mücâhid'den Allah'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Dünyada ticaret, ahirette ise mükâfattır” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: التجارةُ في المواسمِ، أُحِلَّت لهم في المواسمِ. قال: فكانوا لا يَبِيعون أو يَبْتَاعون في الجاهليةِ بعرفةَ [ولا بمنًى] .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “[Buradaki lütuf], [hac] mevsimlerindeki ticarettir; onlara mevsimlerde [ticaret] helal kılındı.” [Mücâhid] dedi ki: “Cahiliye döneminde Arafat'ta [ve Minâ'da] bir şey satmaz ve satın almazlardı.”

حدَّثني المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: كان هذا الحيُّ من العربِ لا يُعَرِّجون على كسيرٍ ولا على ضالَّةٍ [ليلةَ النَّفْرِ] ، وكانوا يُسمُّونها ليلةَ الصَّدَرِ ، ولا يطلُبون فيها تجارةً ولا بيعًا، فأحلَّ اللَّهُ ذلك كلَّه للمؤمنين، أن يُعَرِّجوا على حوائجِهم، ويَبْتَغوا من فضلِ ربِّهم .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” sözünü rivayet etti; o şöyle dedi: Araplardan bu kabile [nefr gecesinde] -ki onlar buna sadr gecesi derlerdi - ne bir sakata ne de bir kayba dönüp bakarlar, o gecede ne ticaret ne de satış ararlardı. Allah müminlere bütün bunları; ihtiyaçları için durup ilgilenmelerini ve Rablerinin lütfundan arayabilmelerini helal kıldı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ عُيَينةَ، عن عُبيدِ اللَّهِ بنِ أبي يزيدَ، قال: سمِعتُ ابنَ الزبيرِ يقولُ: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ).

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ubeydullah b. Ebî Yezîd'den haber verdi; o şöyle dedi: İbnü'z-Zübeyr'in [şöyle] dediğini işittim: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ) “Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur”.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ عُيَينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كانت ذو المَجازِ وعُكاظٌ مَتْجَرًا للناسِ في الجاهليةِ، فلما جاء الإسلامُ ترَكوا ذلك حتى نزَلت: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ) .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan haber verdi; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Zü'l-Mecâz ve Ukâz Câhiliye döneminde insanların ticaret yeriydi. İslâm gelince: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) ayeti ininceye kadar bunu terk ettiler.

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ والمثنى بنُ إبراهيمَ، قالا: حدَّثنا أبو نُعَيمٍ، قال: حدثنا سفيانُ، عن محمدِ بنِ سُوقةَ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يقولُ: كان بعضُ الحَاجِّ يُسَمَّوْن الدَّاجَّ ، فكانوا ينزِلون في الشِّقِّ الأيسرِ من مِنًى، وكان الحَاجُّ ينزِلون عندَ مسجدِ مِنًى، فكانوا لا يتَّجِرون، حتى نزَلت: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} فحَجُّوا.

Bana Ahmed b. Hâzim ve el-Müsennâ b. İbrâhîm rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. Sûka'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: Hacıların bir kısmına ed-Dâcc (ticaret/hizmet amacıyla hacca eşlik edenler) denirdi; onlar Mina'nın sol tarafına konaklarlardı, hacılar ise Mina Mescidi'nin yanında konaklarlardı. Onlar: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayeti ininceye kadar ticaret yapmazlardı; [ayet inince] haccedip [ticaret de yaptılar].

حدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: حدَّثنا أبو نُعيمٍ، قال: حدَّثنا عمرُ بنُ ذَرٍّ، عن مجاهدٍ، قال: كان الناسُ يَحُجُّون ولا يَتَّجِرون، حتى نزَلت: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} فرُخِّص لهم في المَتْجَرِ والرُّكوبِ والزادِ.

Bana Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Zerr, Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: İnsanlar hacceder ve ticaret yapmazlardı; nihayet: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” [ayeti] indi. Bunun üzerine onlara ticaret yapma, [binek hayvanlarına] binme ve azık edinme hususunda ruhsat verildi.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ قولَه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}: هي التجارةُ، يقولُ: اتَّجِرُوا في الموْسمِ.

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den onun: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” sözü hakkında rivayet etti: “O ticarettir; [yani Allah]: ‘Mevsimde ticaret yapın’ buyurmaktadır.”

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنا أبي، قال: حدثنا عمي، قال: حدثنا أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: كان الناسُ إذا أحرَموا لم يَتبايَعوا حتى يَقضُوا حَجَّهم، فأحَلَّه اللَّهُ لهم .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize amcam rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” sözü hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: İnsanlar ihrama girdiklerinde haclarını tamamlayıncaya kadar alım satım yapmazlardı; Allah bunu onlara helal kıldı .

حدَّثني المثنى، قال: حدثنا أبو نُعَيمٍ، قال: حدثنا سفيانُ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادٍ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانوا يَتَّقُون البيوعَ والتجارةَ أيامَ المَوسمِ، يقولون: أيامُ ذِكْرٍ. فأنزَل اللَّهُ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. فحَجُّوا .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Mevsim günlerinde: “Bunlar zikir günleridir” diyerek alım satımdan ve ticaretten kaçınırlardı. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” ayetini indirdi; böylece haccedip [ticaret de yaptılar] .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن طلحةَ بنِ عمرٍو، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقرَؤُها: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِن رَبِّكُم في مواسمِ الحَجِّ) .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Talha b. Amr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o bu ayeti şöyle okurdu: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِن رَبِّكُم في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) .

حدَّثني المثنى، قال: حدثنا الحِمَّانيُّ، قال: حدثنا شَرِيكٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: لا بأسَ بالتجارةِ في الحَجِّ. ثم قرَأ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} (١).

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Hacda ticaret yapmakta bir sakınca yoktur.” Sonra: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” (١) ayetini okudu.

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; o dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b.

أنسٍ قولَه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. قال: كان هذا الحيُّ من العربِ لا يُعَرِّجون على كسيرٍ، ولا على ضالَّةٍ، ولا ينتظِرون لحاجةٍ، وكانوا يسمُّونها ليلةَ الصَّدَرِ، ولا يطْلُبون فيها تجارةً، فأحلَّ اللَّهُ ذلك كلَّه أن يُعرِّجوا على حاجتِهم ، وأن يَبْتَغُوا فضلًا مِن ربِّهم .

Enes'ten onun: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Araplardan bu kabile, sadr gecesi diye adlandırdıkları gecede ne bir sakata ne bir kayba dönüp bakar ne de bir ihtiyaç için beklerlerdi; o gecede ticaret de aramazlardı. Allah bütün bunları; ihtiyaçları için durup ilgilenmelerini ve Rablerinin lütfundan arayabilmelerini helal kıldı .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَنْدَلٌ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ المُهاجِرِ، عن أبي صالحٍ مولى عمرَ، قال: قلتُ لعمرَ: يا أميرَ المؤمنين، كنتم تَتَّجِرون في الحَجِّ؟ قال: وهل كانت معايِشُهم إلا في الحَجِّ .

Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Mendel, Abdurrahman b. el-Mühâcir'den, o da Ömer'in azatlısı Ebû Sâlih'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Ömer'e: “Ey Müminlerin Emîri! Hacda ticaret yapar mıydınız?” dedim. O: “Onların geçimleri hacdan başka ne ileydi ki?” dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن العلاءِ بنِ المُسيَّبِ، عن رجلٍ من بني تَيمِ اللَّهِ، قال: جاء رجلٌ إلى عبدِ اللَّهِ بنِ عمرَ، فقال: يا أبا عبدِ الرحمنِ، إنَّا قومٌ نُكْرِي، فيزعُمون أنَّه ليس لنا حَجٌّ! قال: ألسْتم تُحرِمُون كما يُحرِمُون، وتَطوفون كما يَطوفون، وتَرْمون كما يَرْمون؟ قال: بلى. قال: فأنتم حاجٌّ؛ جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ فسأله عما سألتَ عنه، فنزَلت هذه الآيةُ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}.

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize es-Sevrî, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o da Benî Teymullâh'tan bir adamdan haber verdi; o şöyle dedi: Bir adam Abdullah b. Ömer'e gelip: “Ey Ebû Abdurrahman! Biz [binek] kiraya veren bir topluluğuz; [insanlar] bizim haccımızın olmadığını iddia ediyorlar!” dedi. [İbn Ömer]: “Sizler de onlar ihrama girdiği gibi ihrama girmiyor, onlar tavaf ettiği gibi tavaf etmiyor ve onlar [şeytan] taşladığı gibi taşlamıyor musunuz?” dedi. Adam: “Evet [öyle yapıyoruz]” dedi. [İbn Ömer] dedi ki: “O halde sizler hacısınız. [Vaktiyle] bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip senin sorduğun hususu ona sormuştu da şu ayet indi: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur”.”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: كانوا إذا أفاضوا من عرفاتٍ لم يَتَّجِروا بتجارةٍ، ولم يُعَرِّجوا على كَسيرٍ، ولا على ضالَّةٍ، فأحلَّ اللَّهُ ذلك، فقال: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}. إلى آخرِ الآيةِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; o şöyle dedi: Arafat'tan akın ettiklerinde ticaret yapmaz, ne bir sakata ne de bir kayba dönüp bakarlardı. Allah bunu helal kıldı ve: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” -ayetin sonuna kadar- buyurdu .

حدَّثني سعيدُ بنُ الربيعِ الرازيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانت عُكاظٌ ومَجَنَّةُ وذو المَجازِ أسواقًا في الجاهليةِ، فكانوا يَتَّجِرون فيها، فلمَّا كان الإسلامُ كأنهم تأثَّمُوا منها، فسألوا النبيَّ ﷺ، فأنزَل اللَّهُ: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِن رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ) .

Bana Saîd b. er-Rebî' er-Râzî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Ukâz, Mecenne ve Zü'l-Mecâz Câhiliye döneminde pazarlardı; buralarda ticaret yaparlardı. İslâm gelince sanki bundan günah duyup çekindiler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Bunun üzerine Allah: (ليس عليكم جُناحٌ أنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِن رَبِّكم في مواسمِ الحَجِّ) (Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur) ayetini indirdi.

القولُ في تأويلِ قولهِ: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ} “Arafat'tan akın ettiğinizde” buyruğunun tefsiri.

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ}: فإذا رجَعتم من حيثُ بدَأتُم. ولذلك قيل للذي يضرِبُ القِداحَ بينَ الأَيْسارِ: مُفِيضٌ. لجمعِه القداحَ، ثم إفاضتِه إياها بينَ الياسِرين. ومنه قولُ بشرِ بنِ أبي خازمٍ الأسديِّ:

Övgüsü yüce olan [Allah], {فَإِذَا أَفَضْتُمْ} “Akın ettiğinizde” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Başladığınız yere geri döndüğünüzde. Bundan dolayı kumarcılar arasında fal/kumar oklarını çeken kimseye, okları toplayıp sonra onları kumar oynayanlar arasında dağıtması sebebiyle "müfîd" denilmiştir. Bişr b. Ebî Hâzim el-Esedî'nin şu sözü de bu kabildendir:

فَقُلتُ لها رُدِّي إليه حَياتَه … فَرَدَّتْ كما رَدّ المَنِيحَ مُفِيضُ

“Ona: Hayatını ona geri ver , dedim... O da kumar oklarını dağıtanın menîh okunu geri vermesi gibi geri verdi.”

ثم اختلَف أهلُ العربيةِ في "عرفاتٍ"، والعلةِ التي من أجلِها صُرِفت وهي مَعْرِفةٌ، وهل هي اسمٌ لبقعةٍ واحدةٍ، أم هي لجماعةِ بِقاعٍ؟ فقال بعضُ نحويِّي البصريين : هي اسمٌ كان لجماعةٍ مثل مُسلماتٍ ومُؤمناتٍ، سُمِّيَت به بُقعةٌ واحدةٌ، فَصُرِفت لمَّا سُمِّيَت به البقعةُ الواحدةُ، إذ كان مصروفًا قبلَ أن تسمَّى به البقعةُ، ترْكًا منهم له على أصلِه؛ لأن التاءَ فيه صارت بمنزلةِ الياءِ والواوِ في "مسلمين ومسلمون"؛ لأنه تذكيرُه، فصار التنوينُ بمنزلةِ النونِ، فلمَّا سُمِّي به تُرِك على حالِه، كما يُترَكُ "مسلمون" إذا سُمِّي به على حالِه.

Sonra dilciler “Arafât” kelimesi, marife (belirli) olduğu hâlde tenvin almasının (munsarif olmasının) sebebi ve onun tek bir yerin mi yoksa bir yerler topluluğunun mu ismi olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle dedi: O, tıpkı “müslimât” ve “mü'minât” gibi bir topluluğun ismi idi, sonra bununla tek bir yer isimlendirildi. Tek bir yer bununla isimlendirildiğinde, o yere ad olmadan önce munsarif olduğu için, aslı üzere bırakılarak yine munsarif kılındı. Çünkü buradaki “tâ” harfi, onun müzekkeri olan “müslimîn ve müslimûn”daki yâ ve vâv harfleri mesabesindedir; tenvin de nûn mesabesindedir. Bu isim olarak verildiğinde, tıpkı “müslimûn” ismi özel isim yapıldığında olduğu gibi kendi hâli üzere bırakılmıştır.

قال: ومِن العربِ مَن لا يصرِفُه إذا سمَّى به، ويشبِّهُ "التاءَ" بهاءِ التأنيثِ، وذلك قبيحٌ ضعيفٌ. واستَشهد بقولِ الشاعرِ :

Dedi ki: Araplardan bazıları da onu özel isim yaptığında gayrimunsarif kabul eder ve “tâ” harfini müenneslik hâ'sine (tâ-i te'nîs'e) benzetir; fakat bu çirkin ve zayıf bir görüştür. Şairin şu sözünü de buna delil getirdi :

تَنَوَّرْتُها مِن أذْرِعاتٍ وأهْلُها … بيَثربَ أدْنى دارِها نَظَرٌ عَالِ

“Onun [ateşini] Ezriât'tan görmeye çalıştım, oysa onun ailesi Yesrib'deydi; onun en yakın yurduna bakmak bile pek uzaktır.”

قال: ومنهم مَن لا يُنوِّنُ "أذرِعات"، وكذلك "عانات" ، وهو مكانٌ.

Dedi ki: Onlardan bazıları “Ezriât” kelimesini tenvinlemez; aynı şekilde bir yer ismi olan “Ânât” kelimesini de [tenvinlemez].

وقال بعضُ نحويِّي الكوفيين: إنما انصرَفت عرفاتٌ؛ لأنهن على جماعٍ مؤنثٍ بـ "التاءِ".

Kûfeli dilcilerin bazısı şöyle demiştir: Arafât kelimesi sadece “tâ” ile yapılan kurallı dişil çoğul vezninde olduğu için munsarif (tenvin ve kesre kabul eden) olmuştur.

قال: وكذلك ما كان على جماعٍ مؤنثٍ بـ "التاءِ"، ثم سَمَّيتَ به رجلًا أو مكانًا أو أرضًا أو امرأةً، انصرَفتْ.

Dedi ki: Aynı şekilde “tâ” ile yapılan kurallı dişil çoğul olup da sonradan kendisiyle bir adama, bir mekâna, bir araziye veya bir kadına isim verdiğin her kelime munsariftir.

قال: ولا تكادُ العربُ تُسمِّي شيئًا من الجماعِ إلا جِماعًا، ثم تجعلُه بعدَ ذلك واحدًا.

Dedi ki: Araplar çoğul olan bir şeyi ancak çoğul olarak isimlendirir, daha sonra onu tekil kabul ederler.

وقال آخرُ منهم: ليست عرفاتٌ حكايةً، ولا هي اسمٌ منقولٌ، ولكنَّ الموضعَ سُمِّي هو وجوانبُه بعرفاتٍ، ثم سُمِّيت بها البُقْعةُ، فهي اسمٌ للموضعِ، لا ينفردُ واحدُها. قال: وإنما يجوزُ هذا في الأماكنِ والمواضعِ، ولا يجوزُ ذلك في غيرِها من الأشياءِ. قال: ولذلك نَصَبتِ العربُ "التاءَ" في ذلك؛ لأنه موضعٌ، ولو كان مَحْكِيًّا لم يكنْ ذلك فيه جائزًا؛ لأنَّ مَن سَمَّى رجلًا بـ "مسلماتٍ" أو "مسلمين" لم يَنقُلْه في الإعرابِ عمَّا كان عليه في الأصلِ، فلذلك خالَف "عاناتٍ" و"أذرِعاتٍ" ما سُمِّي به من الأسماءِ على وجْهِ الحكايةِ.

Onlardan bir başkası da şöyle dedi: Arafât bir hikâye (aktarma) veya nakledilmiş bir isim değildir; aksine o yer, etrafıyla birlikte Arafât olarak isimlendirilmiş, ardından bu ad mekânın bütününe verilmiştir. Dolayısıyla o , tekili tek başına kullanılmayan bir yer ismidir. Dedi ki: Bu durum yalnızca mekânlar ve yerler için caizdir, bunların dışındaki şeylerde caiz değildir. Dedi ki: İşte bundan dolayı Araplar onda “tâ”yı nasb hâlinde fetha ile okumuşlardır [yani 'Arafâte' şeklinde gayrimunsarif yapmışlardır]; çünkü o bir mekândır. Şayet hikâye (aktarma) olsaydı bu caiz olmazdı; çünkü bir adama “Müslimât” veya “Müslimîn” adını veren kimse, onu irap bakımından aslındaki durumundan başka bir hâle nakletmez. İşte bu yüzden “Ânât” ve “Ezriât”, hikâye yoluyla isim verilen şeylerden farklı olmuştur.

واختلَف أهلُ العلمِ في المعنى الذي مِن أجلِه قيل لعرفاتٍ: عرفاتٌ؛ فقال بعضُهم: قِيل لها ذلك مِن أجلِ أنَّ إبراهيمَ خليلَ الرحمنِ لمَّا رآها عرَفها بنعتِها الذي كان لها عندَه، فقال: قد عَرَفتُ. فسُمِّيت عرفاتٍ بذلك.

İlim ehli, Arafât'a neden “Arafât” dendiği hususunda da ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Rahman'ın dostu İbrahim orayı gördüğünde, yanında bulunan vasfıyla orayı tanıdı ve: “Tanıdım/bildim” dedi. Bundan dolayı oraya Arafât adı verildi.

وهذا القولُ مِن قائلِه يدلُّ على أنَّ عرفاتٍ اسمٌ للبُقْعةِ، وإنما سمِّيتْ بذلك لنفسِها وما حولَها، كما يقالُ: ثوبٌ أخلاقٌ، وأرضٌ سَباسبُ. فتُجمَعُ بما حولَها.

Bu görüşü ileri sürenin bu sözü; Arafât'ın o mekânın ismi olduğuna ve oraya yalnızca kendisi ile etrafındakilerden dolayı bu ismin verildiğine delalet etmektedir; nitekim sevbun ahlâk (ثوب أخلاق) [eskimiş elbise] ve ardun sebâsib (أرض سباسب) [çorak araziler] denilmesi gibidir. Dolayısıyla [o mekân], etrafındakilerle birlikte çoğul kılınmıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: لما أذَّن إبراهيمُ في الناسِ بالحَجِّ، فأجابُوه بالتلبيةِ، وأتاه مَن أتاه، أمَره اللَّهُ أن يخرُجَ إلى عرفاتٍ، ونعَتَها، فخرَج، فلما بلَغ الشجرةَ عندَ العقبةِ، استقبَله الشيطانُ يرُدُّه، فرماه بسبعِ حَصَياتٍ، يُكبِّرُ مع كلِّ حصاةٍ، فطار فوقَع على الجمرةِ الثانيةِ، فصدَّه أيضًا، فرَماه وكبَّر، فطار فوقَع على الجمرةِ الثالثةِ، فرماه وكبَّر، فلما رأى أنَّه لا يطيعُه، فلم يدْرِ إبراهيمُ أين يذهَبُ، فانطلَق حتى أتَى ذا المَجازِ، فلمَّا نظَر إليه فلم يعرِفْه، جاز، فلذلك سُمِّي ذا المَجازِ، ثم انطلَق حتى وقَع بعرفاتٍ، فلما نظَر إليها عَرَف النَّعتَ، قال: قد عَرَفتُ. فسُمِّي عرفاتٍ. فوقَف إبراهيمُ بعرفاتٍ، حتى إذا أمسَى ازدَلف إلى جَمْعٍ، فسمِّيَت المُزْدَلِفةَ، فوقَف بجمعٍ .

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbrahim insanlara haccı ilan edip onlar da telbiye ile icabet ettiklerinde ve gelenler ona geldiğinde, Allah ona Arafat'a çıkmasını emretti ve orayı vasfetti. O da yola çıktı. Akabe'nin yanındaki ağaca vardığında şeytan onu geri çevirmek üzere karşısına çıktı; o da her bir taşta tekbir getirerek ona yedi taş attı. Şeytan uçup ikinci cemreye kondu ve onu yine engellemeye çalıştı; o da tekbir getirerek ona taş attı. Şeytan uçup üçüncü cemreye kondu; o da ona tekbir getirerek taş attı. Şeytan onun kendisine itaat etmeyeceğini görünce [uzaklaştı]. İbrahim nereye gideceğini bilemedi, yürüyüp Zü'l-Mecâz'a geldi; oraya bakıp vasfedilen yer olmadığını anlayınca geçip gitti; bundan dolayı oraya Zü'l-Mecâz (geçip gidilen yer) adı verildi. Sonra yürüyüp Arafat'a ulaştı. Oraya baktığında vasfı tanıdı ve: “Tanıdım” dedi; böylece orası Arafât olarak isimlendirildi. İbrahim Arafat'ta vakfe yaptı; akşam olunca Cem'e doğru yaklaştı (izzelefe), bu sebeple oraya Müzdelife adı verildi ve Cem'de vakfe yaptı .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، عن مَعْمَرٍ، عن سليمانَ التَّيميِّ، عن نُعَيمِ بنِ أبِي هندٍ، قال: لما وقَف جبريلُ بإبراهيمَ ﵉ بعرفاتٍ، قال: عَرَفتُ. فسُمِّيت عَرفاتٍ لذلك .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet etti; dedi ki: Bize Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o Süleyman et-Teymî'den, o da Nuaym b. Ebî Hind'den haber verdi; o şöyle dedi: Cebrail, İbrahim aleyhisselâm ile birlikte Arafat'ta vakfe yaptığında [İbrahim]: “Tanıdım” dedi. Bundan dolayı oraya Arafât adı verildi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرَنا ابنُ جريجٍ، قال: قال ابنُ المُسَيَّبِ: قال عليُّ بنُ أبي طالبٍ: بعَث اللَّهُ جبريلَ إلى إبراهيمَ فحَجَّ به، حتى إذا أتَى عرفةَ، قال: قد عَرَفتُ. وكان قد أتاها مرَّةً قبلَ ذلك، ولذلك

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verip dedi ki: İbnü'l-Müseyyeb şöyle dedi: Ali b. Ebî Tâlib [şöyle] dedi: Allah, Cebrail'i İbrahim'e gönderdi ve ona haccı yaptırdı; nihayet Arefe'ye geldiğinde [İbrahim]: “Artık tanıdım” dedi. Oysa bundan önce oraya bir defa gelmişti; bundan dolayıdır ki

سُمِّيت عَرَفةَ .

oraya Arefe adı verildi .

وقال آخرون: بل سُمِّيت بذلك بنفسِها، وببقاعٍ أُخَرَ سواها.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis orası hem kendisi hem de onun dışındaki diğer yerler sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ قال: ثنا وَكيعٌ، [عن الربيعِ] بنِ مسلمٍ القُرَشيِّ، عن ابنِ طِهْفةَ، عن أبي الطُّفَيلِ، عن ابنِ عباسٍ قال: إنما سُمِّيت عرفاتٍ؛ لأن جبريلَ كان يقولُ لإبراهيمَ: هذا موضعُ كذا، وهذا موضعُ كذا. فيقولُ: قد عَرَفتُ، [قد عرَفتُ] . فلذلك سُمِّيت عَرفاتٍ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', er-Rebî' b. Müslim el-Kureşî'den, o İbn Tıhfe'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Arafât'a bu adın verilmesinin sebebi şudur: Cebrail İbrahim'e: “Burası falan yerdir, burası falan yerdir” diyor, o da: “Tanıdım/öğrendim, [tanıdım/öğrendim]” diyordu. İşte bundan dolayı oraya Arafât adı verildi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن عبدِ الملكِ بنِ أبي سليمانَ، عن عطاءٍ، قال: إنما سُمِّيت عَرفةَ أن جبريلَ كان يُرِي إبراهيمَ المناسكَ، فيقولُ: عَرَفتُ، عَرَفتُ. فسُمِّي عَرفاتٍ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti; dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o da Atâ'dan haber verdi; o şöyle dedi: Arefe'ye bu adın verilmesinin sebebi şudur: Cebrail İbrahim'e menâsiki (hac ibadet yerlerini) gösteriyor, o da: “Öğrendim, öğrendim” diyordu. Böylece orası Arafât olarak isimlendirildi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن زكريا، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: أصلُ الجبلِ الذي يلي عُرَنَة وما وراءَه موقفٌ، حتى يأتيَ الجبلَ جبلَ عَرفةَ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr rivayet etti; dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Zekeriyyâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: İbn Abbâs dedi ki: Urene'ye bitişik olan dağın eteği ve onun arkası, dağa -yani Arafat dağına- varıncaya kadar vakfe yeridir.

وقال ابنُ أبي نجيحٍ: عرفاتٌ: [النَّبْعَةُ والنُّبَيْعَةُ] ، وذاتُ النابتِ، وذلك قولُ اللَّهِ: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ}. وهو الشِّعْبُ الأوسطُ.

İbn Ebî Necîh dedi ki: Arafât; [en-Neb'a, en-Nübey'a] ve Zâtü'n-Nâbit'tir. Allah'ın: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ} “Arafat'tan akın ettiğinizde” buyruğu da budur ve o, orta vadidir.

وقال زكريا: ما سال مِن الجبلِ الذي يقِفُ عليه الإمامُ إلى عَرَفةَ، فهو مِن عَرَفةَ، وما دَبَرَ ذلك الجبلِ فليس من عَرفةَ.

Zekeriyyâ dedi ki: İmamın üzerinde vakfe yaptığı dağdan Arefe'ye doğru inen yerler Arefe'dendir; o dağın arkasında kalan kısım ise Arefe'den değildir.

وهذا القولُ يدلُّ على أنها سمِّيت بذلك نظيرَ ما يُسمَّى الواحدُ باسمِ الجماعةِ المختلفةِ الأشخاصِ.

Bu görüş, tek bir şeyin farklı fertlerden oluşan bir topluluğun ismiyle isimlendirilmesine benzer şekilde oraya bu adın verildiğine delalet eder.

وأولى الأقوالِ بالصوابِ في ذلك عندي أن يقالَ: هو اسمٌ لواحدٍ سُمِّي بجماعٍ، فإذا صُرِف ذُهِب به مَذْهبَ الجِماعِ الذي كان له في الأصلِ، وإذا تُرِك صَرْفُه ذُهِب به إلى أنه اسمٌ لبقعةٍ واحدةٍ معروفةٍ، فتُرِك صَرْفُه كما يُترَكُ صرفُ أسماءِ الأمصارِ والقرَى المعارفِ.

Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş şudur: O, çoğul bir lafızla adlandırılmış tek bir yerin ismidir. Tenvinlendiğinde (munsarif kılındığında), aslen sahip olduğu çoğul kalıbı cihetiyle değerlendirilmiştir; tenvini terk edildiğinde (gayrimunsarif kılındığında) ise bilinen tek bir yerin adı olduğu cihetiyle değerlendirilmiş ve tıpkı marife olan şehir ve köy isimlerinin gayrimunsarif olması gibi tenvin almamıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}.

Allah Teâlâ'nın: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” buyruğunun tefsiri.

يعني جلَّ ثناؤه بذلك: فإذا أفضْتُم فَكَرَرْتُم راجِعين مِن عَرفةَ إلى حيثُ بدأتُم الشخوصَ إليها منه {فَاذْكُرُوا اللَّهَ}. يعني بذلك الصلاةَ والدعاءَ عندَ المَشْعرِ الحرامِ.

Allah -övgüsü yücedir- bununla şunu murad etmektedir: Arefe'den oraya doğru yola çıktığınız ilk yere dönerek akın ettiğinizde {فَاذْكُرُوا اللَّهَ} “Allah'ı zikredin”. Bununla Meş'ar-i Harâm'da namaz kılmayı ve dua etmeyi kastetmektedir.

وقد بيَّنا قبلُ أن المشاعرَ هي المعالمُ، من قولِ القائلِ: شَعَرتُ بهذا الأمرِ. أي: علِمتُ .

Daha önce 'meşâir'in 'alâmetler/belirtiler' (meâlim) olduğunu açıklamıştık; nitekim bir kimsenin “Bu durumu hissettim/bildim” (şaartü bi-hâze'l-emr) yani “öğrendim/bildim” sözünden gelmektedir .

والمَشْعَرُ هو المَعْلمُ، سُمِّي بذلك لأن الصلاةَ عندَه والمُقَامَ والمَبِيتَ والدُّعاءَ مِن معالمِ الحَجِّ وفروضِه التي أمَر اللَّهُ تعالى ذكرُه بها عبادَه، وقد

Meş'ar ise bir alâmettir (me'lem). Ona bu ismin verilmesi; yanında namaz kılmanın, [orada] durmanın/vakfenin, geceyi geçirmenin ve dua etmenin, Allah Teâlâ'nın -zikri yücedir- kullarına emrettiği haccın alâmetlerinden ve farzlarından olması sebebiyledir. Nitekim

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيدٌ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن زكريا، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، قال: يُستحبُّ للحاجِّ أن يُصلِّيَ في منزلِه بالمُزْدلفةِ إن استطاع، وذلك أن اللَّهَ قال: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ}.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet etti; dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Zekeriyyâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten haber verdi; o şöyle dedi: Hacı için gücü yetiyorsa Müzdelife'deki konak yerinde namaz kılması müstehaptır. Zira Allah Teâlâ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin ve O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyurmuştur.

فأما المَشْعَرُ، فإنه هو ما بينَ جَبلي المُزْدلفةِ من [حدِّها إلى مُفْضَى] مَأْزِمَيْ عَرفةَ إلى مُحَسِّرٍ، وليس مَأْزِمَا عَرفةَ من المشعرِ.

Meş'ar'a gelince; o, Müzdelife'nin iki dağı arasında [sınırından] Arefe'nin iki boğazının (me'zimân) [açıldığı yerden] Muhassir'e kadar olan kısımdır . Arefe'nin iki boğazı ise Meş'ar'dan değildir.

وبالذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimiz gibi demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: حدثنا إسرائيلُ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: رأى ابنُ عمرَ الناسَ يزدَحِمون على الجُبيلِ بجَمْعٍ، فقال: أيُّها الناسُ، إن جَمْعًا كلَّها مَشْعَرٌ .

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Mugîre'den, o da İbrâhim'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Ömer, insanların Cem'deki dağcığın üzerinde izdiham oluşturduklarını görünce şöyle dedi: “Ey insanlar! Şüphesiz Cem'in tamamı bir meş'ardır (ibadet yeridir)” .

حدَّثنا يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا حجاجٌ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ أنه سُئِل عن قولِه: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}. قال: هو الجبلُ وما حولَه .

Bize Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti; dedi ki: Bize Haccâc, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den haber verdi; ona Allah Teâlâ'nın: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” buyruğu sorulduğunda o: “O, dağ ve etrafıdır” demiştir .

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: أخبرَنا إسرائيلُ، عن

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi; o da...

حكيمِ بنِ جُبَيرٍ، [عن سعيدِ بنِ جبيرٍ] ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما بينَ الجبلَين اللذيْن بجَمْعٍ مَشْعَرٌ .

Hakîm b. Cübeyr'den, [o Saîd b. Cübeyr'den] , o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle dedi: Cem'deki iki dağın arası meş'ardır .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: أخبرَنا الثوريُّ، عن السُّدِّيِّ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ مثلَه .

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize es-Sevrî, es-Süddî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini haber verdi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، وحدَّثني أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، عن سعيدِ بن جُبَيرٍ، قال: سألتُه عن المشعرِ الحرامِ، فقال: ما بينَ جبلي المُزْدَلفةِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize es-Sevrî haber verdi; bana Ahmed b. Hâzim de rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den rivayet etti; o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ona Meş'ar-i Harâm'ı sordum; “Müzdelife'nin iki dağı arasıdır” dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمرٌ، عن الزهريِّ، عن سالمٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: المَشعرُ الحرامُ المُزْدَلفةُ كلُّها . قال مَعْمرٌ: وقاله قتادةُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Sâlim'den, o da İbn Ömer'den haber verdi; o şöyle dedi: Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'nin tamamıdır . Ma'mer: Katâde de böyle dedi, demiştir .

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا وكيعٌ، قال: عن سفيانَ، عن السُّدِّيِّ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}. قال: ما بينَ جَبلي المُزْدَلفةِ هو المشعرُ الحرامُ .

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti; dedi ki: Süfyân'dan, o es-Süddî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Müzdelife'nin iki dağı arası Meş'ar-i Harâm'dır .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: أخبرَنا [أبي، عن] أبي إسحاقَ،

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize [babam, o da] Ebû İshak'tan haber verdi,

عن عمرِو بنِ ميمونٍ، قال: سألتُ عبدَ اللَّهِ بنَ عمروٍ عن المشعرِ الحرامِ، فقال: إنِ انطلقتَ معي أعلمْتُكَه. قال: فانطلقتُ معه، فوقَفنا، حتى إذا أفاض الإمامُ سار وسِرْنا معه، حتى إذا هبَطَت أيدي الرِّكابِ وكُنا في أقصى الجبالِ مما يلي عرفاتٍ قال: أين السائل عن المشعرِ الحرامِ؟ أخذتَ فيه؟ قلتُ: ما أخذتُ فيه. قال: كلُّها مَشاعِرُ إلى أقصى الحَرَمِ.

O Amr b. Meymûn'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr'a Meş'ar-i Harâm'ı sordum; “Eğer benimle gelirsen sana orayı bildiririm” dedi. [Amr b. Meymûn] dedi ki: Onunla birlikte gittim ve vakfe yaptık. İmam akın edince o da yürüdü, biz de onunla birlikte yürüdük. Nihayet bineklerin ön ayakları aşağıya doğru inip Arafat tarafındaki dağların en uç noktasına vardığımızda: “Meş'ar-i Harâm'ı soran nerede? Oraya girdin mi?” dedi. Ben: “Girmedim” dedim. O: “Harem'in en uç noktasına kadar her yer meş'ardır” dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا إسرائيلُ، وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ الأوْدِيِّ، قال: سألتُ عبدَ اللَّهِ بنَ عمرٍو عن المشعرِ الحرامِ، قال: إن تَلْزَمْني أُرِكَه قال: فلما أفاضَ الناسُ من عَرفةَ، تَهَبَّطَتْ أيدي الرِّكابِ في أدنى الجبالِ، قال: أين السائلُ عن المشعرِ الحرامِ؟ قال: قلتُ: ها أنا ذا . قال: أخذتَ فيه؟ قلتُ: ما أخذتُ فيه. قال: حينَ تَهَبَّطَتْ (٢) أيدي الركابِ في أدنى الجبالِ، فهو مَشْعَرٌ إلى مكةَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize İsrâîl haber verdi. Bize Ahmed b. İshak da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Abdullah b. Amr'a Meş'ar-i Harâm'ı sordum; “Yanımdan ayrılmazsan sana onu gösteririm” dedi. Dedi ki: İnsanlar Arefe'den akın edip bineklerin ön ayakları en yakın dağlara doğru aşağı indiğinde : “Meş'ar-i Harâm'ı soran nerede?” dedi. [Amr] dedi ki: “İşte buradayım” dedim . O: “Oraya girdin mi?” dedi. Ben: “Girmedim” dedim. O: “Bineklerin ön ayakları en yakın dağlara doğru indiği andan itibaren Mekke'ye kadar olan kısım meş'ardır” dedi .

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا وكيعٌ، عن عُمارةَ بنِ زاذانَ، عن مكحولٍ الأزْدِيِّ، قال: سألتُ ابنَ عمرَ يومَ عرفةَ عن المَشْعَرِ الحرامِ؟ فقال: الْزَمْنِي. فلما كان من

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Umâre b. Zâzân'dan, o Mekhûl el-Ezdî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Arefe günü İbn Ömer'e Meş'ar-i Harâm'ı sordum. “Yanımdan ayrılma” dedi. Ertesi gün olup...

الغدِ وأتَينا المُزْدَلفةَ، قال: أين السائلُ عن المشعَرِ الحرامِ؟ هذا المشعَرُ الحرامُ.

olup Müzdelife'ye geldiğimizde: “Meş'ar-i Harâm'ı soran nerede? İşte Meş'ar-i Harâm burasıdır” dedi.

حدَّثنا هَنَّادٌ، قال ثنا ابن أبِي زائدةَ، قال: أخبَرَنا داودُ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: المشعرُ الحرامُ المزْدَلفةُ كلُّها.

Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize Dâvûd, İbn Cüreyc'den haber verdi; o şöyle dedi: Mücâhid: “Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'nin tamamıdır” dedi.

حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، قال: أخبَرنا ابنُ جُرَيجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: أين المُزْدَلفةُ؟ قال: إذا أفَضتَ من مَأْزِمَي عَرفةَ، فذلك إلى مُحَسِّرٍ. قال: وليس المَأْزِمان مَأْزِما عَرفةَ مِن المُزْدَلفةِ، ولكن مُفْضَاهما . قال: فقِفْ بينَهما إنْ شئتَ، وأحبُّ إليَّ أنْ تَقِفَ دونَ قُزَحَ ، هلُمَّ إلينا من أجلِ طريقِ الناسِ .

Bize Hennâd b. es-Serî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide rivayet etti; dedi ki: Bize İbn Cüreyc haber verip dedi ki: Atâ'ya: “Müzdelife neresidir?” dedim. O: “Arefe'nin iki boğazından akıp geçtiğinde, oradan Muhassir'e kadar olan kısımdır” dedi. Şöyle devam etti: “Arefe'nin iki boğazı Müzdelife'den değildir; ancak ikisinin açıldığı yer [Müzdelife'dendir] . Dilersen ikisinin arasında vakfe yap; fakat bana göre en sevimlisi, insanların yolu sebebiyle Kuzeh'in beri tarafında, bize doğru olan kısımda vakfe yapmandır” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: رَآهم ابنُ عمرَ يزدَحمون على قُزَحَ، فقال: علامَ يزدَحِمُ هؤلاء؟ كلُّ ما ههنا مَشْعَرٌ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Mugîre'den, o da İbrâhim'den haber verdi; o şöyle dedi: İbn Ömer insanları Kuzeh tepesinde izdiham oluştururken gördü ve: “Bunlar neye izdiham ediyorlar? Buranın tamamı meş'ardır (ibadet yeridir)” dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: المشعَرُ الحرامُ المُزْدَلفةُ كلُّها.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'nin tamamıdır.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}: وذلك ليلةُ جَمْعٍ. قال قتادةُ: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: ما بينَ الجبلَين مَشْعَرٌ.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bu, Cem' (Müzdelife) gecesidir. Katâde dedi ki: İbn Abbâs: “İki dağ arası meş'ardır” derdi.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ، قال: المشعَرُ الحرامُ هو ما بينَ جبالِ المزدَلفةِ، ويقالُ: هو قَرْنُ قُزَحَ.

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Meş'ar-i Harâm, Müzdelife dağlarının arasıdır. Onun Kuzeh tepesi olduğu da söylenir.

حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ}: وهي المُزْدَلفةُ، وهي جَمْعٌ.

Bana Ammâr'dan rivayet edildi; dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten {فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ} “Meş'ar-i Harâm'da Allah'ı zikredin” ayeti hakkında rivayet etti: O Müzdelife'dir, o Cem'dir.

وذُكِر عن عبدِ الرحمن بنِ الأسودِ ما حدَّثنا به هَنَّادُ بنُ السَّرِيِّ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ الأسودِ، قال: لم أجِدْ أحدًا يُخبِرُني عن المشعَرِ الحرامِ .

Abdurrahman b. el-Esved'den, bize Hennâd b. es-Serî'nin rivayet ettiği şu rivayet zikredildi: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Abdurrahman b. el-Esved'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Bana Meş'ar-i Harâm hakkında haber verecek kimse bulamadım" .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال. ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن السُّدِّيِّ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جُبَيرٍ يقولُ: المَشْعَرُ الحرامُ ما بينَ جبلي المُزْدَلفةِ .

Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: "Meş'ar-i Harâm, Müzdelife'nin iki dağı arasıdır" .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا قيسٌ، عن حكيمِ بنِ جُبَيرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: سألتُ ابنَ عمرَ عن المشعَرِ الحرامِ؟ فقال: ما أدري. وسألتُ ابنَ عباسٍ، فقال: ما بينَ الجبلَين.

Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize Kays, Hakîm b. Cübeyr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; o şöyle dedi: İbn Ömer'e Meş'ar-i Harâm'ı sordum; “Bilmiyorum” dedi. İbn Abbâs'a sordum; “İki dağ arasıdır” dedi.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي

Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû...