Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 93. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، وحدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، جميعًا عن سعيدٍ، عن قتادةَ، قال: الجدالُ السِّبابُ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet etti. [Ayrıca] bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet etti. Her ikisi de Saîd'den, o da Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Cidâl, sövüşmektir” .

وقال آخرون منهم: بل عُنِي بذلك خاصٌّ من الجدالِ والمِراءِ، وإنما عُنِي به الاختلافُ في من هو أتمُّ حَجًّا من الحجَّاجِ.

Onlardan diğer bazıları da şöyle dedi: “Aksine bununla cidâl ve münakaşadan özel bir tür kastedilmiştir; bununla sadece hacılardan hangisinin haccının daha tam olduğu konusundaki ihtilaf kastedilmiştir.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: أخبَرني أبو صَخرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظِيِّ، قال: الجدالُ؛ كانت قريشٌ إذا اجتَمعت بمِنًى قال هؤلاء: حَجُّنا أتمُّ مِن حَجِّكم. وقال هؤلاء: حَجُّنا أتمُّ مِن حَجِّكم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den haber verdi; o şöyle dedi: “Cidâl [şudur]: Kureyş Mina'da toplandığında şunlar: ‘Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır’ derlerdi, ötekiler de: ‘Bizim haccımız sizin haccınızdan daha tamdır’ derlerdi” .

وقال آخرون منهم: بل ذلك اختلافٌ كان يكونُ بينَهم في اليومِ الذي فيه الحَجُّ، فنُهُوا عن ذلك.

Onlardan diğer bazıları da şöyle dedi: “Aksine bu, haccın hangi günde olduğu konusunda aralarında meydana gelen bir ihtilaftı; bundan nehyolundular.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ بنُ المِنهالِ، قال: حدَّثنا حمادٌ، عن جَبْرِ بنِ حبيبٍ، عن القاسمِ بنِ محمدٍ أنه قال: الجدالُ في الحَجِّ أن يقولَ بعضُهم: الحجُّ اليومَ. ويقولَ بعضُهم: الحَجُّ غدًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Cebr b. Habîb'den, o da el-Kâsım b. Muhammed'den [naklen] anlattı; o şöyle demiştir: “Hacda cidâl (tartışma); bazılarının: ‘Hac bugündür’, bazılarının da: ‘Hac yarındır’ demesidir.”

وقال آخرون: بل ذلك اختلافُهم في مَواقفِ الحَجِّ أيُّهم المصيبُ مَوْقفَ إبراهيمَ ﵇.

Başkaları da şöyle dedi: “Aksine bu, hac vakfeleri konusunda hangisinin İbrâhim aleyhisselâm'ın vakfe yerine isabet ettiği hususundaki ihtilaflarıdır.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: كانوا يَقِفون مواقفَ مختلفةً يتجادَلون، كلُّهم يدَّعي أن موقفَه مَوْقفُ إبراهيمَ، فقطَعه اللَّهُ حينَ أعلَم نبيَّه ﷺ بمناسكِهم .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında şöyle dedi: “Farklı yerlerde durup tartışırlar ve her biri kendi durduğu yerin İbrâhim'in durduğu yer olduğunu iddia ederdi. Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem hac ibadetlerini bildirdiğinde bunu ortadan kaldırdı” .

وقال آخرون: بل قولُه جل ثناؤُه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. خبرٌ من اللَّهِ تعالى عن استقامةِ وقتِ الحَجِّ على ميقاتٍ واحدٍ لا يَتقدَّمُه ولا يتأخرُه، وبُطولِ فعْلِ النَّسيءِ.

Başkaları da şöyle dedi: “Aksine O'nun -övgüsü yüce olsun- {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli; hac vaktinin öne alınmayan ve geriye bırakılmayan tek bir vakitte sabit kılındığına ve nesî‘ (ayların yerini değiştirme) uygulamasının iptal edildiğine dair Yüce Allah'tan bir haberdir.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ بنِ رُفَيعٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: قد استقام الحجُّ فلا جدالَ فيه .

Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey‘den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Hac [vakti] sabit hale gelmiştir, artık onda tartışma yoktur” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: لا شهرَ يُنسَأُ، ولا شكَّ في الحَجِّ، قد بُيِّنَ. كانوا يُسقِطون المُحرَّمَ ثم يقولون: صَفَرانِ. لصفرٍ وشهرِ ربيعٍ

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti; dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: “Artık hiçbir ay ertelenemez (nesî yapılamaz) ve hac hususunda da şüphe yoktur; o açıklanmıştır. Onlar Muharrem ayını [harâm aylar arasından] düşürür, sonra Safer ve Rebîülevvel için ‘İki Safer’ derlerdi.”

الأولِ. ثم يقولون: شَهْرا ربيعٍ. لشهرِ ربيعٍ الآخرِ وجُمادى الأُولى. ثم يقولون: جُماديانِ. لجُمادى الآخرةِ ولرجبٍ. ثم يقولون لشعبانَ: رجبٌ. ثم يقولون لرمضانَ: شعبانُ. ثم يقولون لشوّالٍ: رمضانُ. ويقولون لذي القَعدةِ: شوَّالٌ. ثم يقولون لذي الحِجةِ: ذو القَعدةِ. ثم يقولون للمُحرَّمِ: ذو الحِجةِ. فيحُجُّون في المحرَّمِ، ثم يأتَنِفون، فيَحسُبُون على ذلك عِدَّةً مُستقبَلَةً على وجهِ ما ابتَدءُوا، فيقولون: المحرَّمُ، وصفرٌ، وشهرا ربيعٍ. فيحُجُّون في المحرَّمِ ليحجُّوا في كلِّ سنةٍ مرَّتَين، [ثم يُسقِطون] شهرًا آخرَ، فيَعُدُّون على العِدَّةِ الأُولى، فيقولون: صَفرانِ وشَهْرا ربيعٍ. نحوَ عِدَّتِهم في أولِ ما أسقَطوا .

‘İki Safer’ derlerdi. Sonra Rebîülâhir ve Cemâziyelevvel için ‘İki Rebî‘’ derlerdi. Sonra Cemâziyelâhir ve Receb için ‘İki Cemâzî’ derlerdi. Sonra Şaban için ‘Receb’, Ramazan için ‘Şaban’, Şevval için ‘Ramazan’, Zilkade için ‘Şevval’, Zilhicce için ‘Zilkade’, Muharrem için ‘Zilhicce’ derler ve Muharrem'de haccederlerdi. Sonra başa döner, başladıkları şekil üzere geleceğe ait bir sayım hesabı yaparlar ve: ‘Muharrem, Safer ve iki Rebî‘’ derlerdi. Her yılda iki defa haccedebilmek için Muharrem'de haccederlerdi. [Sonra] başka bir ayı [daha düşürürler] ve ilk sayıma göre sayıp ilk düşürdüklerindeki sayımları gibi ‘İki Safer ve iki Rebî‘’ derlerdi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: صاحبُ النَّسيءِ الذي يَنسأُ لهم أبو ثمامةَ ، رجلٌ من بني كِنانةَ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “Onlar için nesî‘ yapan (ayları erteleyen) nesî‘ sahibi, Kinâneoğulları'ndan bir adam olan Ebû Sümâme idi .”

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن أبي بشرٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: لا شبهةَ في الحَجِّ، قد بَيَّنَ اللَّهُ أمرَ الحَجِّ.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Ebû Bişr'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid] şöyle dedi: “Hac hususunda şüphe yoktur; Allah hac meselesini açıklamıştır.”

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: قد استقام أمرُ الحجِّ فلا تجادِلوا فيه .

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti; dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Hac meselesi sabit hale gelmiştir, artık onda tartışmayınız” .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: لا شهرَ يُنسَأُ، ولا شكَّ في الحجِّ، قد بُيِّنَ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Artık ertelenecek bir ay yoktur ve hac hususunda şüphe de yoktur, [o] açıklanmıştır” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابنُ أبي زائدةَ، عن العلاءِ بنِ عبدِ الكريمِ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: قد عُلِم وقتُ الحَجِّ فلا جدالَ فيه، ولا شكَّ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Zâide, el-Alâ b. Abdilkerîm'den, o da Mücâhid'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Hac vakti artık bilinmiştir; onda tartışma da yoktur, şüphe de” .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ والعلاءِ، عن مجاهدٍ، قال: هو شهرٌ معلومٌ لا ينازَعُ فيه.

Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz ve el-Alâ'dan, onlar da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: “O, kendisinde çekişilmeyen bilinen bir aydır.”

حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سالمٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: لا شكَّ في الحَجِّ.

Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; dedi ki: Bize İsrâîl, Sâlim'den, o da Mücâhid'den {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Hacda şüphe yoktur.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرَنا حَجاجٌ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: المِراءُ [في الحَجِّ] .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti; dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti; dedi ki: Bize Haccâc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında haber verdi; o şöyle dedi: “[Hacda] münakaşa etmektir” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}: قد تبيَّنَ

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma‘mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur”: Artık açıklanmıştır

الحَجُّ. قال: كانوا يحجُّون في ذي الحِجةِ عامين، وفي المحرَّمِ عامين، ثم حجُّوا في صَفرٍ عامين، وكانوا يحجُّون في كلِّ سنةٍ في كلِّ شهرٍ عامين، حتى وافَقتْ حَجَّةُ أبي بكرٍ من العامَين في ذي القَعدةِ قبلَ حَجةِ النبيِّ ﷺ بسَنةٍ، ثم حجَّ النبيُّ ﷺ مِن قابلٍ في ذي الحِجَّةِ، فذلك حينَ يقولُ رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إن الزَّمانَ قد استَدارَ كهَيئَتِه يومَ خلَق اللَّهُ السماواتِ والأرضَ" .

açıklanmıştır.” Şöyle dedi: “İki yıl Zilhicce'de , iki yıl Muharrem'de haccettiler; sonra iki yıl Safer'de haccettiler. Her ayda ikişer yıl olmak üzere her sene haccediyorlardı; nihayet Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haccından bir sene önce iki yıllık döngüden Ebû Bekir'in haccı Zilkade ayına denk geldi. Sonra ertesi yıl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zilhicce'de hac yaptı. İşte bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günkü düzenine dönmüştür’ buyurduğu zamandır .”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. قال: بيَّن اللَّهُ أمرَ الحَجِّ ومعالِمَه، فليس فيه كلامٌ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Allah haccın hükmünü ve esaslarını açıklamıştır, artık onda [tartışılacak] bir söz yoktur.”

وأولى هذه الأقوالِ في قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: قد بطَل الجدالُ في الحَجِّ ووقتِه، واستقام أمرُه ووقتُه على وقتٍ واحدٍ، ومناسكَ مُتفِقةٍ غيرِ مختلِفةٍ، فلا تنازُعَ فيه ولا مِراءَ. وذلك أن اللَّهَ أخبَر أن وقتَ الحَجِّ أشهُرٌ معلوماتٌ، ثم نفَى عن وقتِه الاختلافَ الذي كانتِ الجاهليةُ في شِرْكِها تختلِفُ فيه.

O'nun: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavli hakkında bu görüşlerden doğruya en yakın olanı: ‘Bunun anlamı; hac ve haccın vakti konusundaki tartışma geçersiz kılınmış, onun hükmü ve vakti tek bir vakit ve üzerinde ittifak edilen, ihtilafsız menâsik (ibadetler) üzere sabit olmuştur; artık onda hiçbir çekişme ve münakaşa yoktur’ diyenin görüşüdür. Çünkü Allah, hac vaktinin bilinen aylar olduğunu haber vermiş, sonra da şirk döneminde Câhiliye halkının üzerinde ihtilaf ettiği vakit ayrılığını onun vaktinden nefyetmiştir.

وإنما اخترنا هذا التأويلَ في ذلك ورأيناه أولى بالصوابِ مما خالَفه؛ لِما قد قدَّمنا من البيانِ آنفًا في تأويلِ قولِه: {وَلَا فُسُوقَ}. مِن أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ اللَّهُ خصَّ بالنهيِ [عنه عن معنى حالِ الإحرامِ وحالِ فرضِ الحاجِّ الحجَّ، إلا وذلك الذي خَصَّ بالنهيِ] عنه في تلك الحالِ مُطْلقٌ مباحٌ، في الحالِ التي يخالفُها، وهي حالُ

Bu konuda bu tevili tercih etmemiz ve onu muhalifine nispetle gerçeğe daha uygun görmemiz; O'nun: {وَلَا فُسُوقَ} “Fısk da yoktur” kavlinin tevilinde az önce ortaya koyduğumuz açıklamadan dolayıdır: Allah'ın [ihram hâlinde ve hacının haccı farz kıldığı hâldeki bir manadan nehyetmeyi tahsis etmesi, ancak] o hâlde nehyedilen şeyin, ona zıt olan hâlde mutlak ve mubah olması durumunda caiz olabilir; ki bu da...

الإحلالِ، وذلك أن حكمَ ما خُصَّ به مِن ذلك حالَ الإحرامِ، إن كان سواءً فيه حالُ الإحرامِ وحالُ الإحلالِ، فلا وجهَ لخصوصِه به حالًا دونَ حالٍ وقد عمَّ به جميعَ الأحوالِ.

ihramdan çıkma hâlinde mutlak ve mubah olması durumunda caiz olabilir. Zira ihram hâlinde tahsis edilen hüküm , eğer ihram hâlinde ve ihramdan çıkma hâlinde eşit ise, tüm hâlleri kapsamışken bir hâli diğerine değil de özellikle ona tahsis etmenin bir tutar yanı yoktur.

فإذ كان ذلك كذلك، وكان لا معنى لقولِ القائلِ في تأويلِ قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. أن تأويلَه: لا تُمارِ صاحبَك حتى تُغضِبَه. إلا أحدَ معنيَين: إما أن يكونَ أراد: لا تُمارِه بباطلٍ حتى تُغضِبَه. فذلك ما لا وجهَ له؛ لأن اللهَ ﷿ قد نهَى عن المِراءِ بالباطلِ في كلِّ حالٍ؛ محرِمًا كان المُمارى أو مُحِلًّا، فلا وجهَ لخصوصِ حال الإحرامِ بالنهيِ عنه؛ لاستواءِ حالِ الإحرامِ والإحلالِ في نهيِ اللَّهِ عنه. أو أن يكونَ أراد: لا تمارِه بحقٍّ. وذلك أيضًا ما لا وجهَ له؛ لأن المحرمَ لو رأى رجلًا يرومُ فاحشةً، كان الواجبُ عليه مِراءَهُ في دفعِه عنها، أو رآه يُحاولُ ظلمَه والذهابَ منه بحقٍّ له قد غصَبه عليه، كان عليه مِراؤُه فيه وجدالُه حتى يَتخلَّصَه منه.

Durum böyle olunca, bir kimsenin {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” kavlinin tevilinde söylediği: ‘Bunun tevili; onu öfkelendirecek derecede arkadaşınla münakaşa etmemendir’ sözünün şu iki anlamdan biri dışında bir manası olamaz: Ya ‘Onu öfkelendirecek derecede batıl bir yolla onunla münakaşa etme’ demek istemiştir ki bunun tutar bir tarafı yoktur; çünkü Allah azze ve celle, münakaşa eden ister ihramlı olsun ister ihramsız olsun, her durumda batıl üzere münakaşayı yasaklamıştır. Dolayısıyla Allah'ın nehyinde ihramlı olma ile ihramsız olma hâli eşit olduğu için yasaklamanın özellikle ihram hâline tahsis edilmesinin bir gerekçesi yoktur. Ya da ‘Onunla hak üzere dahi münakaşa etme’ demek istemiştir ki bunun da tutar bir tarafı yoktur; çünkü ihramlı bir kimse çirkin bir fiile yeltenen birini görse, onu bundan vazgeçirmek için onunla münakaşa etmesi kendisine vacip olur; yahut birinin kendisine zulmetmeye ve elinden zorla aldığı bir hakkını alıp götürmeye çalıştığını görse, o hakkı ondan kurtarıncaya kadar onunla münakaşa ve mücadele etmesi üzerine bir görevdir.

والجدالُ والمراءُ لا يكونُ بينَ الناس إلا من أحدِ وجهين: إما من قِبَلِ ظلمٍ، وإما من قِبَل حقٍّ. فإذا كان من أحدِ وجهَيْه غيرَ جائزٍ فعلُه بحالٍ، ومن الوجهِ الآخرِ غيرَ جائزٍ تركُه بحالٍ، فأيُّ وجوهِه التي خُصَّ بالنهيِ عنه حالَ الإحرامِ؟ وكذلك لا وجهَ لقولِ مَن تأوَّل ذلك أنه بمعنى السِّبابِ؛ لأنَّ اللَّهَ تعالى ذكرُه قد نهَى المؤمنين بعضَهم عن سِبابِ بعضٍ على لسانِ رسولِه ﷺ في كلِّ حالٍ، فقال ﷺ: "سِبابُ المسلمِ فُسوقٌ، وقِتالُه كُفْرٌ". فإذ كان المسلمُ عن سبِّ المسلمِ مَنْهِيًّا في كلِّ حالٍ من أحوالِه، مُحْرِمًا كان أو غيرَ مُحْرِمٍ، فلا وجهَ لأنْ يقالَ له: لا تَسُبَّه في حالِ الإحرامِ إذا أحرَمتَ.

İnsanlar arasındaki cedel (tartışma) ve mirâ (çekişme) ancak iki yönden biriyle gerçekleşir: Ya zulüm/haksızlık cihetinden ya da hak cihetinden. Şayet yönlerden birinin yapılması hiçbir durumda caiz değilse ve diğer yönün terk edilmesi de hiçbir durumda caiz değilse, o hâlde ihram hâlinde özellikle nehyedilen onun hangi yönüdür? Aynı şekilde bunu sövüşme manasında tevil eden kimsenin sözünün de bir tutar yanı yoktur; çünkü zikri yüce olan Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’in lisanıyla her durumda müminlerin birbirine sövmesini yasaklamış ve [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «سِبابُ المسلمِ فُسوقٌ، وقِتالُه كُفْرٌ» «Müslümana sövmek fâsıklık, onunla savaşmak ise küfürdür.» Müslüman, ihramlı olsun veya olmasın her hâlükârda bir Müslümana sövmekten nehyedildiğine göre, ihrama girdiğinde ona: “İhram hâlinde ona sövme” denilmesinin hiçbir tutar tarafı yoktur.

وفيما رُوِي عن رسولِ اللَّهِ ﷺ من الخبرِ الذي حدَّثنا به محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى وهبُ بنُ جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سَيَّارٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن حَجَّ هذا البيتَ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، رَجَع مثلَ يومِ وَلدَتْه أُمُّه" .

Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen şu haberde de [buna delil vardır]: Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr rivayet etti; dedi ki: Bize Şu‘be, Seyyâr'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günaha sapmazsa, anasından doğduğu günkü gibi [günahsız olarak] döner ” .

حدَّثني عليُّ بنُ سهلٍ الرَّمْلِيُّ، قال: ثنا حجّاجٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن سَيَّارٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن حَجَّ هذا البيتَ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، خرَج مِن ذنُوبِه كيومِ وَلَدتْه أُمُّه".

Bana Ali b. Sehl er-Remlî rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti; dedi ki: Bize Şu‘be, Seyyâr'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günaha sapmazsa, anasından doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak çıkar.”

حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سيارٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ. وذكَر مثلَ حديثِ ابنِ المثنى، عن وهبِ بنِ جريرٍ .

Bize Ahmed b. el-Velîd rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti; dedi ki: Bize Şu‘be, Seyyâr'dan, o Ebû Hâzim'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ve İbnü'l-Müsennâ'nın Vehb b. Cerîr'den aktardığı hadisin benzerini zikretti .

حدَّثني ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه أيضًا .

Bana İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet etti; dedi ki: Bize Şu‘be, Mansûr'dan, o Ebû Hâzim'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yine bunun benzerini rivayet etti .

حدَّثني ابنُ المثنَّى، قال: ثنا أبو الوليدِ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخبَرني منصورٌ، قال: سمِعتُ أبا حازمٍ يُحدِّثُ عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه.

Bana İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû'l-Velîd rivayet etti; dedi ki: Bize Şu‘be rivayet edip dedi ki: Bana Mansûr haber verdi; dedi ki: Ebû Hâzim'i Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ederken işittim, bunun benzerini aktardı.

حدَّثنا تميمُ بنُ المنتصرِ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: أخبرَنا محمدُ بنُ

Bize Temîm b. el-Muntasır rivayet edip dedi ki: Bize İshâk haber verdi; dedi ki: Bize Muhammed b.

عبيدِ اللَّهِ، عن الأعمشِ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن حَجَّ هذا البيتَ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، خرَج مِن ذنونِه كما ولدَتْه أمُّه" .

Ubeydillâh, el-A‘meş'ten, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günaha sapmazsa, anasından doğduğu gibi günahlarından arınmış olarak çıkar” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ وأبو أسامةَ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال: رسولُ اللَّهِ ﷺ. فذكَر مثلَه، إلا أنه قال: "رجَع كما ولَدتْه أُمُّه" .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘ ve Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Bunun benzerini zikretti, şu kadar var ki o: “Anasından doğduğu gibi döner” dedi.

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن شعبةَ، عن سَيّارٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ [أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال] . فذكَر نحوَه، إلا أنه قال: "رجَع إلى أهلِه مثلَ يومِ ولَدتْه أُمُّه".

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Şu‘be'den, o Seyyâr'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den [Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu] rivayet etti . Bunun benzerini zikretti, şu kadar var ki o: “Ailesine anasından doğduğu günkü gibi döner” dedi.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا يحيى بنُ أبي بُكَيرٍ، عن إبراهيمَ بنِ طهمانَ، عن منصورٍ، عن هلالِ بنِ يِسَافٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن حَجَّ هذا البيتَ - يعني الكعبةَ - فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، رجَع كيومِ ولَدتْه أمُّه".

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr, İbrâhîm b. Tahmân'dan, o Mansûr'dan, o Hilâl b. Yisâf'tan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَن حَجَّ هذا البيتَ - يعني الكعبةَ - فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، رجَع كيومِ ولَدتْه أمُّه » «Kim bu Beyt'i –Kâbe'yi kastediyor– hacceder de kötü söz söylemez ve günaha sapmazsa, anasından doğduğu günkü gibi döner.»

حدَّثنا الفضلُ بنُ الصَّبَّاحِ، قال: ثنا هُشيمُ بنُ بَشيرٍ، عن سَيَّارٍ، عن أبي حازمٍ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "مَن حجَّ للَّهِ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُقْ، رجَع كهيئةِ يومِ ولَدتْه أمُّه" .

Bize el-Fadl b. es-Sabbâh rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym b. Beşîr, Seyyâr'dan, o Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim Allah için hacceder de kötü söz söylemez ve günaha sapmazsa, anasından doğduğu günkü hali gibi döner” .

دلالةٌ واضحةٌ على أن قولَه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. بمعنى النَّفْيِ عن الحَجِّ أن يكونَ [فيه و] في وقتِه جدالٌ ومِراءٌ، دونَ النهيِ عن جدالِ الناسِ بينَهم فيما يَعْنِيهم من الأمورِ أو لا يَعْنِيهم، وذلك أنه ﷺ أخبرَ أن مَن حَجَّ فلم يَرْفُثْ ولم يَفْسُق، استحقَّ مِن اللَّهِ مِن الكرامةِ ما وصَف أنه استحقَّه بحجِّه، تاركًا للرفثِ والفسوقِ اللَّذَينِ نهَى اللَّهُ الحاجَّ عنهما في حجِّه مِن غيرِ أن يَضُمَّ إليهما الجدالَ. فلو كان الجدالُ الذي ذكَره اللَّهُ في قولِه: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ}. مما نهاه اللَّهُ عنه بهذه الآيةِ على نحوِ الذي تأوَّل ذلك مَن تأوَّله مِن أنه المِراءُ والخصوماتُ، أو السِّبابُ وما أشبَه ذلك، لمَا كان ﷺ لِيخُصَّ باستحقاقِ الكرامةِ التي ذُكِر أنه يستحقُّها الحاجُّ الذي وصَف أمرَه باجتنابِ خَلَّتَين مما نهاه اللَّهُ عنه في حجِّهِ دونَ الثالثةِ التي هي مقرونةٌ بهما.

[Bu rivayetler], Allah Teâlâ'nın: {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” buyruğunun, insanların kendilerini ilgilendiren veya ilgilendirmeyen hususlarda kendi aralarında tartışmalarını yasaklamaktan ziyade, haccın bizzat kendisinde [ve] vaktinde bir cedelleşme ve münakaşa bulunmasının nefyi (olmadığının bildirilmesi) anlamında olduğuna dair açık bir delildir . Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, haccedip de kötü söz söylemeyen ve günaha sapmayan kimsenin, Allah'ın hacda hacıya yasakladığı bu iki şeyi -yani kötü sözü ve günahı- terk etmesi sebebiyle, bunların yanına tartışmayı katmaksızın haccıyla hak ettiğini belirttiği ikrama Allah katından nail olacağını haber vermiştir. Eğer Allah'ın {وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ} “Hacda tartışma da yoktur” buyruğunda zikrettiği cedel (tartışma), bunu çekişme, husumet veya sövüşme ve benzeri şeyler olarak tevil edenlerin dediği gibi bu ayetle yasaklanan hususlardan olsaydı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, durumunu nitelendirdiği hacının bu ikramı hak edişini, haccında Allah'ın kendisine yasakladığı ve birbirine bağlı olan üç şeyden ikisinden sakınmaya tahsis edip üçüncüsünü dışarıda bırakmazdı.

ولكن لما كان معنى الثالثةِ مخالفًا معنى صاحبتَيها في أنها خبرٌ على المعنى الذي

Fakat üçüncü [ifadenin] anlamı, nitelediğimiz veçhile bir haber (bilgilendirme) olması bakımından diğer iki arkadaşının anlamına aykırı olduğu ve

وصَفنا، وأن الأُخريَين بمعنى النهيِ ، أخبَر النبيُّ ﷺ أن مُجْتَنِبَهما في حجِّه مستوجبٌ ما وصَف من إكرامِ اللَّهِ إياه بما أخبَر أنه مُكْرِمُه به، إذ كانتا بمعنى النهْيِ، وكان المُنتهِي عنهما للَّهِ مُطِيعًا بانتهائِه عنهما، وترَك ذِكْرَ الثالثةِ معهما ، إذ لم تكنْ في معناهما، وكانت مخالِفةً سبيلُها سبيلَهما.

diğer ikisi nehiy (yasaklama) anlamı taşıdığı için , Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem haccında bu ikisinden sakınan kimsenin, kendilerine dair nehiy bulunduğu ve bunlardan kaçınan kimse kaçınmasıyla Allah'a itaat etmiş olduğu için, Allah'ın kendisine ikram edeceğini bildirdiği bu lütfa müstahak olduğunu haber vermiş; üçüncü ifade ise bu ikisinin anlamında olmadığı ve yolu onların yolundan farklı olduğu için onu bu ikisiyle birlikte zikretmeyi terk etmiştir .

فإذ كان ذلك كذلك، فالذي هو أولى بالقراءةِ من القراءاتِ، المخالَفَةُ بينَ إعرابِ "الجدالِ"، وإعرابِ "الرَّفَثِ" و"الفسوقِ"؛ ليعلمَ سامعُ ذلك - إذا كان من أهلِ الفهمِ باللغاتِ - أن الذي من أجلِه خُولِف بينَ إعرابَيهما اختلافُ مَعْنَيَيْهما، وإن كان صوابًا قراءةُ جميعِ ذلك باتفاقِ إعرابِه على اختلافِ معانِيه، إذ كانت العربُ قد تُتْبِعُ بعضَ الكلامِ بعضًا بإعرابٍ، مع اختلافِ المعانِي، وخاصّةً في هذا النوعِ من الكلامِ.

Durum böyle olunca, kıraatler arasında en evlâ olanı, “el-cidâl” kelimesinin irabını “er-rafes” ve “el-fusûk” kelimelerinin irabından farklı kılmaktır. Ta ki -dilleri iyi anlayan kimselerden ise- bunu dinleyen kişi, iraplarının farklı kılınış sebebinin anlamlarının farklılığı olduğunu bilsin. Gerçi anlamları farklı olsa bile hepsini aynı irap ile okumak da doğrudur; zira Araplar, anlamları farklı olsa dahi kelimeleri birbiri peşi sıra aynı iraba tabi kılabilirler; hele de bu tür sözlerde.

فأعجَبُ القراءاتِ في ذلك عندي - إذ كان الأمرُ على ما وصَفتُ - قراءةُ من قرَأ: (فلا رفثٌ ولا فسوقٌ ولا جدالَ في الحجِّ). برفعِ "الرَّفَثِ" و"الفسوقِ" وتنوينِهما، وفتحِ الجدالِ بغيرِ تنوينٍ، وذلك هو قراءةُ جماعةِ البصريين، وكثيرٍ من أهلِ مكةَ؛ منهم عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ، وأبو عمرِو بنُ العلاءِ .

Durum nitelediğim gibi olduğuna göre, bu konuda bana göre en beğenilen kıraat; “er-rafes” ve “el-fusûk” kelimelerini merfu (ötreli) ve tenvinli, “el-cidâl” kelimesini ise tenvinsiz fetha ile okuyan kimsenin (فلا رفثٌ ولا فسوقٌ ولا جدالَ في الحجِّ) şeklindeki kıraatidir. Bu da Basralıların tamamının ve aralarında Abdullah b. Kesîr ile Ebû Amr b. el-Alâ'nın da bulunduğu Mekkelilerin çoğunun kıraatidir .

وأما قولُ من قال: معناه النهيُ عن اختلافِ المختلِفين في أتَمِّهم حجًّا. والقائلين: معناه النهيُ عن قولِ القائلِ: غدًا الحَجُّ. مخالِفًا به قولَ الآخرِ: اليومَ الحجُّ. فقولٌ في حكايتهِ الكفايةُ عن الاستشهادِ على وَهائِه وضعفِه، وذلك أنَّه قولٌ

“Bunun anlamı, hac ibadeti en tam olanın kim olduğu hususunda ihtilaf edenlerin tartışmasının yasaklanmasıdır” diyenin sözü ile “Bunun anlamı, bir kimsenin diğerinin 'Hac bugündür' sözüne muhalefet ederek 'Hac yarındır' demesinin yasaklanmasıdır” diyenlerin sözüne gelince; bu, çürüklüğü ve zayıflığına delil getirmeye gerek bırakmayacak kadar sadece nakledilmesi [durumunu ortaya koymaya] kâfi gelen bir sözdür. Zira o öyle bir sözdür ki,

لا تُدْرَكُ صحَّتُه إلا بخبرٍ مستفيضٍ، أو خبرٍ صادقٍ يوجِبُ العلمَ أن ذلك كان كذلك، فنزلت الآيةُ بالنهيِ عنه، أو أن معنى ذلك في بعضِ معاني الجدالِ دون بعضٍ، ولا خبرَ بذلك بالصفةِ التي وصَفنا.

sıhhati ancak müstefiz bir haberle veya olayın gerçekten öyle cereyan ettiğini kesin olarak bildiren doğru bir haberle -ki ayet de onu yasaklamak üzere inmiş olsun- ya da buradaki anlamın tartışmanın diğer anlamları değil de sadece bazı anlamları olduğuna dair bir rivayetle anlaşılabilecek bir görüştür; oysa nitelediğimiz vasıfta böyle bir haber mevcut değildir .

وأما دَلالتُنا على ما قلنا - من أنه نَفْيٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه عن شهورِ الحَجِّ - الاختلافُ الذي كانت الجاهليةُ تختلفُ فيها بينَها قبلُ كما وصَفنا.

Bizim söylediğimiz, yani bunun daha önce nitelediğimiz üzere Câhiliye ehlinin vaktiyle kendi aralarında hac ayları hakkında yaptıkları ihtilafın Allah Teâlâ tarafından ortadan kaldırılması (nefyi) olduğuna dair delilimiz ise,

وأما دَلالتُنا على أن الجاهليةَ كانت تفعلُ ذلك، فالخبرُ المستفيضُ في أهلِ الأخبارِ أن الجاهليةَ كانت تفعلُ ذلك، مع دَلالةِ قولِ اللَّه تعالى ذكرُه: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا} الآية [التوبة: ٣٧].

Câhiliye ehlinin böyle yaptığına dair delilimiz, haber ehli arasında Câhiliye ehlinin bunu yaptığına dair müstefiz olan haberler ile Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun delaletidir: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا} “Haram ayları ertelemek, ancak inkârcılıkta ileri gitmektir. Bununla inkâr edenler saptırılır. Onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar...” [Tevbe: 37].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “Hayır olarak ne yaparsanız Allah onu bilir” buyruğunun tefsiri:

يعني بذلك جلَّ ثناؤُه: افعَلوا أيُّها المؤمنون ما أمَرتُكم به في حَجِّكم من إتمامِ مناسكِكم فيه، وأداءِ فرْضِكم الواجبِ عليكم في إحرامِكم، وتجنُّبِ ما أمرتُكم بتجنُّبِه من الرفَثِ والفسوقِ في حجِّكم؛ لتَستوجِبوا به الثوابَ الجزيلَ منِّي، فإنكم مهما تفعَلوا من ذلك وغيرِه من خيرٍ وعملٍ صالحٍ، ابتغاءَ مرضاتي وطلبَ ثوابي، فإنِّي به عالمٌ، ولجميعِه مُحْصٍ حتى أوفِّيَكم أجرَه، وأجازِيَكم عليه، فإني لا تخفَى عليَّ خافيةٌ، ولا يَنكتِمُ عني ما أردتُم بأعمالِكم؛ لأني مُطَّلِعٌ على سرائرِكم، وعالمٌ بضمائرِ نفوسِكم.

Cenâb-ı Hak [bu buyruğuyla] şunu kastetmektedir: Ey müminler! Benden bol bir mükâfatı hak etmek için haccınızda menâsiklerinizi eksiksiz yerine getirmek, ihramınızda üzerinize vacip kılınan farzları ifa etmek ve haccınızda sakınmanızı emrettiğim refes (cinsel yakınlaşma ve müstehcen sözler) ile fısktan (günahtan) uzak durmak suretiyle emrettiğim şeyleri yapın! Zira sizler rızamı kazanmak ve mükâfatımı talep etmek amacıyla bunlardan ve bunların dışındaki herhangi bir hayırdan ve salih amelden ne yaparsanız, muhakkak Ben onu bilirim; ecrinizi tastamam vermek ve sizi bununla mükâfatlandırmak için hepsini tek tek sayıp kaydederim. Kuşkusuz Bana hiçbir gizli şey saklı kalmaz ve amellerinizle neyi amaçladığınız Benden gizlenemez; çünkü Ben gizli hallerinize muttaliyim ve nefislerinizin içinde sakladıklarını bilirim.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}.

Allah Teâlâ'nın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğunun tefsiri:

ذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت في قومٍ كانوا يحُجُّون بغيرِ زادٍ، وكان بعضُهم إذا أحرَم رمَى بما معه من الزادِ، واستأنَف غيرَه من الأَزْوِدَةِ، فأمَر اللَّهُ مَن لم يكنْ يتزوَّدُ منهم بالتزوُّدِ لسفرِه، ومَن كان منهم ذا زادٍ أن يَتحفَّظَ بزادِه ولا يَرميَ به.

Zikredildiğine göre bu ayet, azıksız hacceden bir topluluk hakkında inmiştir. Onlardan bazısı ihrama girdiği zaman yanındaki azığı atar ve başka azıklar edinirdi. Bunun üzerine Allah, aralarından azık almayanlara yolculukları için azık edinmelerini, azığı olanlara da azıklarını koruyup atmamalarını emretti.

ذكرُ الأخبارِ التي رُوِيَت بذلك

Bu hususta rivayet edilen haberlerin zikri:

حدَّثني الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدائيُّ، قال: ثنا عمرُو بنُ عبدِ الغفارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ سُوقةَ، عن نافعٍ، عن ابنِ عمرَ، قال: كانوا إذا أحرَموا ومعهم أَزْوِدَةٌ رمَوا بها، واستأنَفوا زادًا آخرَ، فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}، فنُهوا عن ذلك وأمِروا أن يتزوَّدوا الكعكَ والدقيقَ والسَّوِيقَ .

Bana el-Hüseyin b. Ali es-Sudâî rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Abdilgaffâr rivayet etti; dedi ki: Bize Muhammed b. Sûka, Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: İhrama girdikleri zaman yanlarında azık varsa onu atarlar ve başka bir azık edinirlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi. Böylece bundan nehyolundular ve peksimet, un ve kavut azığı edinmeleri emredildi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ المُخَرِّمِيُّ ، قال: ثنا شَبابةُ بنُ سَوّارٍ، قال: ثنا ورقاءُ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانوا يحُجُّون ولا يتزوَّدُون، فنزَلت: {اوَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} .

Bize Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe b. Sevvâr rivayet etti; dedi ki: Bize Verkâ, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Azıksız haccederlerdi. Bunun üzerine: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayeti indi .

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ سُوقةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في

Bize Amr b. Alî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, İbn Sûka'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den [Allah Teâlâ'nın şu] hakkında rivayet etti:

قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: الكعكُ والزيتُ .

Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o: “Peksimet ve zeytinyağıdır” dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، عن ابنِ عُيَينةَ، عن ابنِ سُوقةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: هو الكعكُ والسَّويقُ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk, İbn Uyeyne'den, o İbn Sûka'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den haber verdi; o: “O, peksimet ve kavuttur” dedi .

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن عِكْرمةَ، قال: كان أناسٌ يحُجُّون ولا يتزوَّدون، فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} .

Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o da İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: Birtakım insanlar azıksız haccederlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi .

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَينةَ، قال: ثنا عبدُ الملكِ بنُ عطاءٍ، كُوفيٌّ ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، عن ابنِ عُيَينةَ، عن عبدِ الملكِ بنِ عطاءٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: التمرُ والسَّويقُ .

Bize Amr b. Ali rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne rivayet etti; dedi ki: Bize Kûfeli olan Abdülmelik b. Atâ rivayet etti. Bize el-Hasan b. Yahyâ da rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk, İbn Uyeyne'den, o Abdülmelik b. Atâ'dan, o da eş-Şa‘bî'den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o: “Hurma ve kavuttur” dedi .

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا حنظلةُ، قال: سُئل سالمٌ عن زادِ الحاجِّ، فقال: الخبزُ واللحمُ والتمرُ. قال عمرٌو: وسمِعتُ أبا عاصمٍ مرةً يقولُ: ثنا حنظلةُ، سُئل سالمٌ عن زادِ الحاجِّ، فقال: الخبزُ والتمرُ.

Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Hanzale rivayet etti; dedi ki: Sâlim'e hacının azığı soruldu; o da: "Ekmek, et ve hurmadır" dedi. Amr dedi ki: Ebû Âsım'ı bir keresinde de şöyle derken işittim: Bize Hanzale rivayet etti; Sâlim'e hacının azığı soruldu; o da: "Ekmek ve hurmadır" dedi.

حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا ابنُ أبي عديٍّ، عن هُشيمٍ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، قال: كان ناسٌ من الأعرابِ يحُجُّون بغيرِ زادٍ ويقولون: نتوكَّلُ على اللَّهِ. فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} .

Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Hüşeym'den, o el-Mugîre'den, o da İbrâhîm'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bedevilerden birtakım insanlar azıksız hacceder ve: «Allah'a tevekkül ediyoruz» derlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi .

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبرَنا إسحاقُ، عن عمرَ بنِ ذَرٍّ، عن مجاهدٍ، قال: كان الحاجُّ منهم لا يتزوَّدُ، فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Ömer b. Zerr'den, o da Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: Onlardan hacı olan kimse azık almazdı. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi.

حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يحيى، عن عمرَ بنِ ذرٍّ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا عمرُ بنُ ذرٍّ، عن مجاهدٍ، قال: كانوا يسافِرون ولا يتزوَّدون، فنزَلت: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. وقال الحسنُ بنُ يحيى في حديثِه: كانوا يحُجُّون ولا يتزوَّدون .

Bize Amr b. Ali rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ, Ömer b. Zerr'den rivayet etti. Bize el-Hasan b. Yahyâ da rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ömer b. Zerr, Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: Yolculuğa çıkarlar ve azık almazlardı. Bunun üzerine: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayeti indi. el-Hasan b. Yahyâ hadisinde: “Haccederler ve azık almazlardı” dedi .

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْديُّ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن عمرَ بنِ ذرٍّ، عن مجاهدٍ نحوَه.

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Ömer b. Zerr'den, o da Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرَنا عمرُ بنُ ذرٍّ، قال: سمِعتُ مجاهدًا يحدِّثُ. فذكَر نحوَه.

Bana Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti; dedi ki: Bize Ömer b. Zerr haber verdi; dedi ki: Mücâhid'i rivayet ederken işittim; bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيانٍ، قال: أخبَرنا إسحاقُ، عن أبي بِشرٍ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان أهلُ الآفاقِ يخرُجون إلى الحَجِّ يَتوصَّلون بالناسِ بغيرِ زادٍ، يقولون: نحن مُتوَكِّلون. فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}.

Bize Abdülhamîd b. Beyân rivayet edip dedi ki: Bize İshâk, Ebû Bişr'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den haber verdi; o şöyle dedi: Uzak beldelerin halkı azıksız olarak, insanlardan geçinip «Biz tevekkül edenleriz» diyerek hacca çıkarlardı. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” [ayetini] indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَتَزَوَّدُوا}. قال: كان أهلُ الآفاقِ يخرُجون إلى الحجِّ يتوصَّلون بالناسِ بغيرِ زادٍ، فأُمِروا أن يتزوَّدُوا .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا} “Azık edinin” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Uzak beldelerin halkı, azıksız olarak insanlardan geçinip hacca çıkarlardı; kendilerine azık edinmeleri emredildi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كان أهلُ اليمنِ [يقولون: لا نتَزوَّدُ. فيتوكَّلونَ] ، يتوصَّلون بالناسِ، فأُمِروا أن يتزوَّدوا، ولا يستَغنِموا . قال: وخيرُ الزادِ التقوى.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti; dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Yemen halkı [«Azık edinmeyiz» der, tevekkül ederlerdi] , insanlardan geçinirlerdi; kendilerine azık edinmeleri ve [insanlardan bir şey] ummamaları emredildi. Dedi ki: Azığın en hayırlısı takvadır.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا حكَّامٌ، عن عَنبسةَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كانوا لا يتزوَّدون، فأُمِروا بالزادِ، وخيرُ الزادِ التقوى.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese'den, o Leys'ten, o da Mücâhid'den: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Azık edinmezlerdi; kendilerine azık edinmeleri emredildi; azığın en hayırlısı da takvadır.

حدَّثنا بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. فكان الحسنُ يقولُ: إن ناسًا مِن أهلِ اليمنِ كانوا يحُجُّون ويسافِرون ولا يتزوَّدُون، فأمَرهم اللَّهُ بالزادِ والنفقةِ في سبيلِ اللَّهِ، ثم أنبَأَهم أن خيرَ الزادِ التقوى .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti; dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti. Hasan şöyle derdi: Yemen halkından birtakım insanlar hacceder, yolculuğa çıkar ve azık almazlardı. Allah onlara azık edinmeyi ve Allah yolunda harcamayı emretti, sonra da azığın en hayırlısının takva olduğunu bildirdi .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن سعيدِ بنِ أبي عَرُوبةَ في

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Saîd b. Ebî Arûbe'den [Allah Teâlâ'nın] şu

قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: قال قتادةُ: كان ناسٌ من أهلِ اليمنِ يحُجُّون ولا يتزوَّدون. ثم ذكَر نحوَ حديثِ بِشرٍ، عن يزيدَ.

Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; dedi ki: Katâde şöyle dedi: Yemen halkından birtakım insanlar hacceder ve azık almazlardı. Sonra Bişr'in Yezîd'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كان ناسٌ من أهلِ اليمنِ يخرُجون بغيرِ زادٍ إلى مكةَ، فأمَرهم اللَّهُ أن يتزوَّدوا، وأخبرَهم أن خيرَ الزادِ التقوى .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında haber verdi; o şöyle dedi: Yemen halkından birtakım insanlar Mekke'ye azıksız çıkarlardı. Allah onlara azık edinmelerini emretti ve azığın en hayırlısının takva olduğunu bildirdi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثنى عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كان أناسٌ يخرُجون من أهلِيهم ليست معهم أزْوِدَةٌ، يقُولون: نَحُجُّ بيتَ اللَّهِ ولا يُطْعِمُنا؟ فقال اللَّهُ: تَزوَّدوا ما يكُفُّ وجوهَكم عن الناسِ .

Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Birtakım insanlar ailelerinin yanından yanlarında hiç azık olmaksızın çıkar ve: «Biz Allah'ın Evini haccederiz de O bizi doyurmaz mı?» derlerdi. Bunun üzerine Allah: «İnsanlara yüz suyu dökmekten sizi alıkoyacak kadar azık edinin» buyurdu .

حُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: أخبرنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}: فكان ناسٌ باليمنِ يحُجُّون ولا يتزوَّدون، فأمَرهم اللَّهُ أن يتزوَّدوا، وأنبَأ أن خيرَ الزادِ التقوى .

Ammâr b. el-Hasan'dan bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında haber verdi; o şöyle demiştir: Yemen'de birtakım insanlar hacceder ve azık almazlardı. Allah onlara azık edinmelerini emretti ve azığın en hayırlısının takva olduğunu bildirdi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن محمدِ بنِ سُوقةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَتَزَوَّدُوا} قال: السَّويقُ والدقيقُ والكعكُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti; dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. Sûka'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den: {وَتَزَوَّدُوا} “Azık edinin” buyruğu hakkında rivayet etti; o: “Kavut, un ve peksimettir” dedi .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن محمدِ بنِ سُوقةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال:

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Muhammed b. Sûka'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi:

الخُشْكَنَانجُ والسَّويقُ .

“Kuru kurabiye ve kavuttur” .

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن عبدِ الملكِ بنِ عطاءٍ البَكّائِيِّ ، قال: سمعتُ الشعبيَّ يقولُ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: هو الطعامُ، وكان يومَئذٍ الطعامُ قليلًا. قال: قلتُ: وما الطعامُ؟ قال: التمرُ والسَّويقُ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Abdülmelik b. Atâ el-Bekkâî'den rivayet etti; dedi ki: eş-Şa‘bî'yi Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “O yiyecektir; o günlerde yiyecek az idi.” Dedi ki: «Yiyecek nedir?» diye sordum; “Hurma ve kavuttur” dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيرٍ، عن جُوَيبرٍ، عن الضحاكِ قولَه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}: وخيرُ زادِ الدنيا المنفعةُ من [الحَمولةِ و] اللباسِ والطعامِ والشرابِ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti; dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o ed-Dahhâk'tan Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; [o şöyle dedi]: “Dünyanın en hayırlı azığı; [binek hayvanı] , giyecek, yiyecek ve içecekten sağlanan faydadır.”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كان ناسٌ يتزوَّدون إلى عقبةٍ، فإذا انتَهَوا إلى تلك العقبةِ، توكَّلوا ولم يتزوَّدوا [طعامًا، فأُمِروا أن يَتَزَوَّدوا] .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Birtakım insanlar bir tepeye/konağa kadar azık alırlardı; o konak yerine ulaştıklarında ise tevekkül eder ve [yiyecek] azık edinmezlerdi; [bunun üzerine azık edinmeleri emredildi] .

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْدِيُّ، قال: ثنا المُحاربيُّ، قال: قال سفيانُ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: أُمِروا بالسَّويقِ والكعْكِ.

Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî rivayet etti; dedi ki: Süfyân Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında: “Onlara kavut ve peksimet azığı edinmeleri emredildi” dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَني أبي، أنه سمِع

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bana babam, kendisinin [...] işittiğini haber verdi:

عكرمةَ يقولُ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا}. قال: هو السَّويقُ والدقيقُ .

İkrime'yi Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا} “Azık edinin” buyruğu hakkında şöyle derken işittiğini haber verdi: “O, kavut ve undur” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: كانت قبائلُ مِن العربِ يُحَرِّمون الزادَ إذا خرَجوا حُجَّاجًا وعُمَّارًا؛ [إلا أن] يَتضيَّفوا الناسَ، فقال اللَّهُ لهم: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi; dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında şöyle dedi: Arap kabilelerinden bazıları hacı veya umreci olarak yola çıktıklarında, insanlara misafir olmak [dışında] azık almayı kendilerine haram sayarlardı. Bunun üzerine Allah onlara: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyurdu.

حدَّثنا عمرُو بنُ عبدِ الحميدِ الآمُليُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن عِكرمةَ، قال: كان الناسُ يقدَمون مكةَ بغيرِ زادٍ، فأنزَل اللَّهُ: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} .

Bize Amr b. Abdilhamîd el-Âmülî rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o da İkrime'den rivayet etti; o şöyle dedi: İnsanlar Mekke'ye azıksız gelirlerdi. Bunun üzerine Allah: {وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi .

فتأويلُ الآيةِ إذن: فمَن فرَض في أشهرِ الحَجِّ الحَجَّ فأحرَم فيهن، فلا يَرْفُثَنَّ ولا يَفْسُقَنَّ، فإنَّ أمْرَ الحَجِّ قد استقام لكم، وعرَّفكم ربُّكم ميقاتَه وحدودَه، فاتَّقُوا اللَّهَ فيما أمَركم به ونَهاكم عنه من أمرِ حَجِّكم ومناسكِكم، فإنكم مهما تفعَلوا من خيرٍ أمَركم به، أو ندَبكم إليه يعلَمْه، وتزوَّدوا من أقواتِكم ما فيه بلاغُكم إلى أداءِ فرضِ ربِّكم عليكم في حَجِّكم ومناسكِكم؛ فإنَّه لا بِرَّ للهِ في تركِكم التزوُّدَ لأنفسِكم ومسألتِكم الناسَ، ولا في تَضْييعِ أقواتِكم وإفسادِها، ولكنَّ البرَّ في تقوى ربِّكم باجتنابِ ما نهاكم عنه في سفرِكم لحَجِّكم، وفعلِ ما أمَركم فيه، فإنه خيرُ الزادِ، فمنه تزوَّدُوا.

O hâlde ayetin tevili şöyledir: Hac aylarında hacca niyet edip farz kılarak bu aylarda ihrama giren kimse, sakın refes (cinsi münasebet/müstehcen söz) ve fısk (günah) işlemesin! Şüphesiz hac ibadeti sizin için düzene konulmuş ve Rabbiniz size onun vaktini ve sınırlarını bildirmiştir. Öyleyse haccınız ve menâsikiniz hususunda O'nun size emrettiği ve yasakladığı şeylerde Allah'tan sakının! Çünkü O'nun size emrettiği yahut teşvik ettiği hangi hayrı işlerseniz, Allah onu bilir. Haccınızda ve menâsikinizde Rabbinizin üzerinize farz kıldığı ibadeti yerine getirmeye yetecek miktarda yiyeceklerinizden azık edinin. Zira kendinize azık edinmeyi terk edip insanlara el açmanızda yahut yiyeceklerinizi zayi edip heba etmenizde Allah katında hiçbir iyilik yoktur. Bilakis asıl iyilik, hac yolculuğunuzda Rabbinizin size yasakladığı şeylerden sakınmak ve onda size emrettiği şeyleri yerine getirmek suretiyle takvalı davranmaktır; zira azığın en hayırlısı odur, öyleyse ondan azık edinin!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك رُوِي الخبرُ عن الضحاكِ بنِ مُزاحمٍ.

Bu hususta söylediğimize benzer bir rivayet ed-Dahhâk b. Müzâhim'den nakledilmiştir.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا أبو زُهَيرٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى}. قال: والتقوى عملٌ بطاعةِ اللَّهِ.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Züheyr, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan Allah'ın: {فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى} “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: “Takva, Allah'a itaat ederek amel etmektir.”

وقد بيَّنا معنى "التقوى" فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه .

"Takva" kelimesinin anlamını daha önce tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٧)} “Ey akıl sahipleri, Bana karşı takvalı olun (Benden sakının)!” buyruğunun tefsiri.

يعني جلَّ ثناؤُه بذلك: اتقونِ يا أهلَ العقولِ والأفهامِ، بأداءِ فرائضِي عليكم التي أوجبتُها عليكم في حَجِّكم ومناسكِكم، وغيرِ ذلك من دِيني الذي شرَعتُه لكم، وخافُوا عقابي باجتنابِ محارمي التي حرَّمتُها عليكم - تَنْجُوا بذلك مما تخافُون من غضبي عليكم وعقابي، وتُدركوا [به ما تَأمُلُون وتَرجُون مِن رِضايَ عنكم وجزيلِ ثوابي لكم، وتُدرِكوا] ما تطلُبون من الفوزِ بجنَّاتي.

Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey akıl ve anlayış sahipleri! Haccınızda, menâsikinizde ve sizin için teşri ettiğim (koyduğum) dinimin diğer hususlarında üzerinize farz kıldığım vecibelerimi yerine getirmek suretiyle Bana karşı takvalı olun; size haram kıldığım yasaklarımdan kaçınarak da azabımdan korkun ki bu sayede üzerinize gelecek gazabımdan ve cezalandırmamdan korktuğunuz şeylerden kurtulasınız ve [bununla Benden umup beklediğiniz rızamı, bol mükâfatımı elde edesiniz ve] cennetlerime kavuşma yönündeki talebinize erişesiniz.

وخَصَّ جلَّ ذِكرُه بالخطابِ بذلك أُولي الألبابِ؛ لأنهم أهلُ التمييزِ بينَ الحقِّ والباطلِ، وأهلُ الفكرِ الصحيحِ والمعرفةِ بحقائقِ الأشياءِ التي بالعقولِ تُدْرَكُ، وبالألبابِ تُفْهَمُ، ولم يَجعلْ لغيرِهم من أهلِ الجهلِ في الخطابِ بذلك حظًّا، إذ كانوا أشباحًا كالأنعامِ، وصُوَرًا كالبهائمِ، بل هم منها أضلُّ سبيلًا.

Zikri yüce olan [Allah], bu hitapla özellikle akıl sahiplerini muhatap kılmıştır; zira onlar hak ile bâtılı ayırt edebilen, doğru düşünce sahibi olan ve akılla idrak edilip zihinlerle anlaşılan şeylerin hakikatlerini kavrayan kimselerdir. Cahiller zümresinden olan başkalarına ise bu hitaptan bir pay vermemiştir; zira onlar davarlar gibi kuru bedenler, hayvanlar gibi suretlerdir, hatta yolca onlardan daha da sapkındırlar.

والألبابُ: جمعُ لُبٍّ، وهو العقلُ.

el-Elbâb (الألباب), lübb (لُبّ) kelimesinin çoğuludur; o da akıl demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur” buyruğunun tefsiri.