القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)}.
Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)} “Allah çok bağışlayandır, halimdir” sözünün tevili hakkında [görüşler]:
يعنى تعالى ذكرُه بذلك: واللهُ غفورٌ لعبادِه فيما لغَوْا مِن أيْمانِهم التى أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه أنه لا يُواخِذُهم بها، ولو شاء واخَذَهم بها، ولما واخَذَهم بها فكفَّروها في عاجل الدنيا بالتكفيرِ فيه، ولو شاء واخَذَهم في آجِلِ الآخِرةِ بالعقوبةِ عليه، فساترٌ عليهم فيها، وصافِحٌ لهم بعفوِه عن العقوبةِ فيها وغيرِ ذلك مِن ذنويهم، حليمٌ في تركِه مُعاجَلةَ أهلِ معصيتِه العقوبةَ على مَعاصِيهم.
Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Allah, dileseydi kendilerini onlardan dolayı sorumlu tutabileceği hâlde sorumlu tutmayacağını haber verdiği yeminlerindeki lağiv hususunda kullarını çok bağışlayandır; dileseydi ahirette cezalandırarak sorumlu tutabilecekken dünyada kefaret ile kefaretini ödettikleri için onları sorumlu tuttuğunda da [çok bağışlayandır]; böylece bunlarda ve diğer günahlarında onların [kusurlarını] örter ve affıyla cezadan vazgeçer; isyan ehlinin günahlarına karşılık cezayı çarptırmakta acele etmemesinde de pek halimdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ}.
Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır” sözünün tevili hakkında [görüşler]:
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ}: للذين يُقْسِمُون أَلِيَّةً. والأَليةُ الحلفُ.
Yüce Allah: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ} “yaklaşmamaya yemin edenler için” sözüyle, yemin edenleri kastetmektedir. Elye (ألية), yemin demektir.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا مَسْلَمةُ بنُ علقمةَ، قال: ثنا داودُ بن أبى هندٍ، عن سعيدِ بنِ المسيبِ في قولِه: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ}: يَحْلِفون .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Mesleme b. Alkame anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, Saîd b. el-Müseyyeb'den {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ} “yaklaşmamaya yemin edenler için” sözü hakkında nakletti: Yemin ederler [demektir] .
يقالُ: آلَى فلانٌ يُؤْلِى إيلاءً وأَلِيَّةً. كما قال الشاعرُ :
Âlâ-yü'lî-îlâen ve eliyyeten (آلَى فلانٌ يُؤْلِى إيلاءً وأَلِيَّةً) denilir. Şairin dediği gibi :
كفَيْنا مَن تغَيَّب مِن ترابٍ … وأحْنَثْنا أَلِيَّةَ مُقْسِمِينا
Toprak altında kaybolup gidenlere yettik … ve yemin edenlerimizin yeminini bozduk.
ويقالُ: أَلْوَةٌ وأُلْوَةٌ. كما قال الراجزُ:
Yine [fetha ve damme ile] elve (أَلْوَةٌ) ve ulve (أُلْوَةٌ) da denilir. Recez şairinin dediği gibi:
يا أُلْوَةٌ ما أُلْوَةٌ ما أُلْوَتِي
Ey yemin, ne yemindir o benim yeminim!
وقد حُكِى عنهم أيضًا أنهم يقولون: إلْوةٌ. مَكسورةُ الألفِ.
Onlardan ayrıca elifin kesresiyle ilve (إلْوةٌ) dedikleri de nakledilmiştir.
والتربُّصُ النظرُ والتوقفُ.
Terabbus (تَرَبُّص) ise gözetlemek ve beklemektir.
ومعنى الكلامِ: للذين يُؤْلون أن يَعْتَزِلوا مِن نسائِهم تربُّصُ أربعةِ أشهرٍ. فترَك ذكرَ "أن يَعْتَزلوا"، اكْتِفاءً بدلالةِ ما ظهَر من الكلامِ عليه.
Sözün anlamı şudur: Kadınlarından uzak durmaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır. Sözün açık olan kısmının delaletiyle yetinerek "uzak durmaya" ifadesini zikretmeyi bırakmıştır.
واخْتَلَف أهلُ التأويل في صفةِ اليمين التى يَكونُ بها الرجلُ مُؤْلِيًا مِن امرأتِه؛ [فقال بعضُهم: اليمينُ التى يَكونُ بها الرجلُ مُؤْلِيًا مِن امرأتِه] ، أن يَحْلِفَ عليها في حالِ غضبٍ على وجهِ الضِّرارِ لها ألا يُجامِعَها في فرجِها، فأما إن حلَف على غيرِ وجهِ الإضْرارِ [وعلى] غيرِ غضبٍ فليس هو مُؤلِيًا منها.
Tevil ehli, kişinin kadınına yaklaşmamaya yemin etmiş (mûlî) sayılacağı yeminin niteliği hakkında ihtilaf etmişlerdir; [onlardan bazıları şöyle dedi: Kişinin hanımına yaklaşmamaya yemin etmiş sayılacağı yemin] , öfke hâlinde kadına zarar verme kastıyla onunla cinsel ilişkide bulunmayacağına yemin etmesidir. Zarar verme kastı olmaksızın [ve] öfke dışı bir sebeple yemin ederse, o hanımından îlâ yapmış (yemin etmiş) sayılmaz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا هَنَّادُ بنُ السَّرِىِّ، قال: ثنا أبو الأحْوَصِ، عن سِماكٍ، عن حُرَيْثِ بنِ عَمِيرةَ، عن أمِّ عَطيةَ، قالت: قال جُبيرٌ: أرْضِعى ابنَ أخى مع ابنِكِ. فقالت: ما أَسْتَطِيعُ أن أُرْضِعَ اثنين. فحلَف ألا يقرَبَها حتى تَفْطِمَه، فلما فطَمَتْه مرَّ به على المجلسِ، فقال له القومُ: حَسَنًا ما غذَوْتُموه. قال جبيرٌ: إنى حلَفْتُ ألا أَقْرَبَها حتى تَفْطِمَه. فقال له القومُ: هذا إيلاءٌ. فأتَى عليًّا فاسْتَفْتاه، فقال: إن كنتَ فعَلْتَ ذلك غضبًا فلا تَصْلُحُ لك امرأتُك، وإلا فهى امرأتُك.
Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, dedi ki: Bize Ebû’l-Ahvas, Simâk'tan, o Hureys b. Amîre'den, o da Ümmü Atıyye'den naklen anlattı; o şöyle dedi: Cübeyr [hanımına]: “Kardeşimin oğlunu kendi oğlunla birlikte emzir” dedi. Kadın: “İkisini birden emziremem” deyince, [Cübeyr] kadın çocuğu sütten kesinceye kadar ona yaklaşmayacağına yemin etti. Kadın çocuğu sütten kesince [Cübeyr] çocuğu alıp meclise uğradı. Oradaki topluluk ona: “Onu pek güzel beslemişsiniz” dediler. Cübeyr: “Ben, kadın çocuğu sütten kesinceye kadar ona yaklaşmamaya yemin etmiştim” dedi. Topluluk ona: “Bu bir îlâdır (yaklaşmamaya yemindir)” dedi. Bunun üzerine [Cübeyr] Ali'ye gelip fetva istedi. [Ali] şöyle dedi: “Eğer bunu öfkeyle yaptıysan hanımın artık sana helal olmaz; şayet öyle değilse o [hâlâ] senin hanımındır.”
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن سِماكٍ، أنه سمِع عَطيةَ بنَ جبيرٍ، قال: تُوُفِّيَت أمُّ صبيٍّ نَسِيبةٌ لى، فكانت امرأةُ أبى تُرْضِعُه، فحلَف ألا يَقْرَبَها حتى تَفْطِمَه، فلمَّا مضَت أربعةُ أشهرٍ قيل له: قد بانَت منك. وأَحْسَبُ -شكَّ أبو جعفرٍ- قال: فأتَى عليًّا يَسْتَفْتِيه، فقال: إن كنتَ قلتَ ذلك غضبًا فلا امرأةَ لك، وإلا فهى امرأتُك .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Simâk'tan naklen anlattı; o Atıyye b. Cübeyr'i şöyle derken işitmiştir: Bir çocuğun benim akrabam olan annesi vefat etmişti. Babamın hanımı onu emziriyordu; babam kadın çocuğu sütten kesinceye kadar ona yaklaşmayacağına yemin etti. Dört ay geçince ona: 'Kadın senden boşanmıştır' denildi. -Ebû Ca‘fer şüphe etti- zannedersem şöyle dedi: Bunun üzerine Ali'ye gelip fetva istedi. [Ali]: 'Eğer bunu öfkeyle söylediysen senin hanımın yoktur (boş olmuştur); aksi takdirde o senin hanımındır' dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: أخْبَرَنى سِماكٌ، قال: سمِعْتُ عطيةَ بنَ جُبيرٍ يَذْكُرُ نحوَه عن عليٍّ.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: Bana Simâk haber verdi, dedi ki: Atıyye b. Cübeyr'i Ali'den bunun benzerini zikrederken işittim.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ بنُ عبدِ المجيدِ، قال: ثنا داودُ، عن سِماكٍ، عن رجلٍ مِن بنى عِجْلٍ، عن أبى عطيةَ، أنه تُوُفِّى أخوه، وترَك ابنًا له صغيرًا، فقال أبو عطيةَ لامرأتِه: أَرْضِعِيه. فقالت: إنى أخشى أن تُغِيلَهما . فحلَف ألا يَقْرَبَها حتى تَفْطِمَهما، ففعَل حتى فطَمَتْهما، فخرَج ابنُ أخى أبى عطيةَ إلى المجلسِ، فقالوا: لَحُسْنَ ما غَذَا أبو عطيةَ ابنَ أخيه. قال: كلَّا زعَمَت أمُّ عطيةَ أنى أُغِيلُهما، فحلَفْتُ ألا أَقْرَبَها حتى تَفْطِمَهما. فقالوا له: قد حرُمَت عليك امرأتُك. فذكَرْتُ ذلك لعليٍّ، فقال عليٌّ: إنما أرَدْتَ الخيرَ، وإنما الإيلاءُ في الغضبِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Abdilmecîd anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Simâk'tan, o Benî İcl'den bir adamdan, o da Ebû Atıyye'den naklen anlattı ki: Onun kardeşi vefat etmiş ve geride küçük bir oğlunu bırakmıştı. Ebû Atıyye hanımına: 'Onu emzir' dedi. Kadın: 'İkisini de sütten kesilmeden hamile kalarak zayıflatmandan korkarım' dedi. Bunun üzerine o, kadın ikisini sütten kesinceye kadar ona yaklaşmayacağına yemin etti ve kadın ikisini sütten kesinceye kadar böyle yaptı. Ebû Atıyye'nin kardeşinin oğlu meclise çıktı; oradakiler: 'Ebû Atıyye kardeşinin oğlunu ne güzel beslemiş' dediler. [Ebû Atıyye]: 'Hayır, Ümmü Atıyye ikisini de zayıflatacağımı iddia etti; ben de o ikisini sütten kesinceye kadar ona yaklaşmamaya yemin ettim' dedi. Ona: 'Hanımın sana haram oldu' dediler. Ben bunu Ali'ye zikrettim; Ali şöyle dedi: 'Sen sadece hayır murat etmişsin; îlâ ancak öfkede olur' .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن سِماكٍ، عن أبى عطيةَ أن أخاه تُوفِّى. فذكَر نحوَه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Simâk'tan, o da Ebû Atıyye'den kardeşinin vefat ettiğini nakletti ve benzerini zikretti.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: أخْبَرَنا داودُ بنُ أبى
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî...
هندٍ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، أن رجلًا هلَك أخوه، فقال لامرأتِه: أَرْضِعِى ابنَ أخى. فقالت: أَخافُ أن تَقَعَ علىَّ. فحلَف ألا يَمَسَّها حتى تَفْطِمَ. فأمْسَك عنها حتى إذا فَطمَتْه أخْرَج الغلامَ إلى قومِه، فقالوا: لقد أحْسَنْتَ غِذاءَه. فذكَر لهم شأنَه، فذكَروا امرأتَه، قال: فذهَب إلى عليٍّ، فاسْتَحْلَفه باللهِ: ما أرَدْتَ بذلك -يعنى إيلاءً- قال: فردَّها عليه.
Hind, Simâk b. Harb'den nakletti ki: Bir adamın kardeşi vefat etmişti. Hanımına: 'Kardeşimin oğlunu emzir' dedi. Kadın: 'Bana yaklaşmandan [ve böylece hamile kalmaktan] korkarım' dedi. Bunun üzerine adam kadın sütten kesinceye kadar ona dokunmayacağına yemin etti. Kadın çocuğu sütten kesinceye kadar ondan uzak durdu; sütten kesince çocuğu kavminin yanına çıkardı. Onlar: 'Onu ne güzel beslemişsin' dediler. Adam onlara durumunu anlattı, onlar da hanımının durumunu zikrettiler. Dedi ki: Bunun üzerine Ali'ye gitti; [Ali] bununla -yani îlâ ile- neyi kastettiğine dair ona Allah adına yemin ettirdi. Dedi ki: Ve kadını ona geri verdi.
حدَّثنا عليُّ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: ثنا المحاربيُّ، عن أشْعَثَ بنِ سَوَّارٍ، عن سِماكٍ، عن عطيةَ بنِ أبى عَطيةَ، قال: تُوُفِّى أخٌ لى وترَك يَتيمًا له رضيعًا، وكنتُ رجلًا مُعْسرًا، لم يَكُنْ بيدى ما أَسْتَرْضِعُ له. قال: فقالت لى امرأتى -وكان لى منها ابنٌ تُرْضِعُه-: إن كفَيْتَنى نفسَك كفَيْتُكَهُما. فقلتُ: وكيف أَكْفِيك نفسى؟ قالت: لا تَقْرَبْنى. فقلتُ: واللهِ لا أَقْرَبُك حتى تَفْطِميهما. قال: ففَطمَتهما، وخرَجا على القومِ فقالوا: ما نَراك إلا قد أحْسَنْتَ ولايتَهما. قال: فقصَصْتُ عليهم القصةَ، فقالوا: ما نَراك إلا آلَيْتَ منها وبانت منك. قال: فأتَيْتُ عليًّا، فقصَصْتُ عليه القصةَ، فقال: إنما الإيلاءُ ما أُرِيدَ به الإيلاءُ.
Bize Ali b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Eş‘as b. Sevvâr'dan, o Simâk'tan, o da Atıyye b. Ebî Atıyye'den naklen anlattı, dedi ki: Bir kardeşim vefat etmiş ve geride süt emen bir yetim bırakmıştı. Ben ise darda olan bir adamdım, elimde ona sütanne tutacak [imkân] yoktu. Dedi ki: Hanımım bana -ondan emzirdiği bir oğlum vardı-: 'Eğer benden nefsini uzak tutarsan (yaklaşmazsan), ben sana ikisinin de bakımını üstlenirim' dedi. Ben: 'Senden nefsimi nasıl uzak tutayım?' dedim. Kadın: 'Bana yaklaşma' dedi. Ben de: 'Vallahi sen ikisini sütten kesinceye kadar sana yaklaşmayacağım' dedim. Dedi ki: Kadın ikisini de sütten kesti ve [çocuklar] topluluğun karşısına çıktılar. Topluluk: 'Görüyoruz ki sen ikisinin bakımını pek güzel yapmışsın' dediler. Dedi ki: Onlara olayı anlattım. Dediler ki: 'Görüyoruz ki sen ona îlâ yapmışsın ve kadın senden boşanmış.' Dedi ki: Bunun üzerine Ali'ye gelip olayı anlattım. [Ali] şöyle dedi: 'Îlâ ancak kendisiyle îlâ kastedilen şeydir.'
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بكرٍ البُرْسانيُّ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن جابرِ بنِ زيدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا إيلاءَ إلا بغضبٍ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bekr el-Bürsânî anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Câbir b. Zeyd'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Öfke hali dışında îlâ olmaz .
وحدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعْلَى، قال: ثنا سعيدٌ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا إيلاءَ إلا بغضبٍ.
Ve bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Öfke hali dışında îlâ olmaz.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا أبو وَكيعٍ، عن أبى
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Ebû Vekî‘, Ebû...
فَزَارةَ، عن يزيدَ بنِ الأصَمِّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لا إيلاءَ إلَّا بغضبٍ .
Fezâre'den, o Yezîd b. el-Esamm'dan, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Öfke hali dışında îlâ olmaz .
حَدَّثَنَا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الوَهَّابِ، قال: ثنا داودُ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، عن أبي عَطِيةَ، عن عليٍّ، قال: لا إيلاءَ إلا بغضب .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Simâk b. Harb'den, o Ebû Atıyye'den, o da Ali'den naklen anlattı, dedi ki: Öfke hali dışında îlâ olmaz .
حَدَّثَنَا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلي، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، أن عليًّا قال: إذا قال الرجلُ لامرأته وهى تُرْضِعُ: واللهِ لا قرَبْتُك حتى تَفْطِمى ولدِى. يُرِيدُ به صلاحَ ولدِه قال: ليس عليه إيلاءٌ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Saîd'den, o da Katâde'den naklen anlattı ki Ali şöyle demiştir: Bir adam hanımına o emzirirken: 'Vallahi çocuğumu sütten kesinceye kadar sana yaklaşmayacağım' dese ve bununla çocuğunun iyiliğini murat etse, [Ali] dedi ki: Onun üzerine bir îlâ [hükmü] yoktur .
حَدَّثَنَا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ منصورٍ السَّلُوليُّ، عن محمدِ بنِ مسلمٍ الطائفيّ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: جاء رجلٌ إلى عليٍّ، فقال: إنى قلتُ لأمرأتى: لا أَقْرَبُها سنتين. قال: قد آلَيْتَ منها. قال: إنما قلتُ لأنَّها تُرْضِعُ. قال: فلا إذَنْ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İshak b. Mansûr es-Selûlî, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den, o Amr b. Dînâr'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı, dedi ki: Bir adam Ali'ye gelip: 'Ben hanımıma iki yıl boyunca ona yaklaşmayacağımı söyledim' dedi. [Ali]: 'Ondan îlâ yapmışsın' dedi. Adam: 'Ben bunu sadece o emzirdiği için söyledim' deyince, [Ali]: 'Öyleyse [îlâ] olmaz' dedi .
حَدَّثَنِي المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن داودَ بنِ أبى هندٍ، عن سِماكِ بنِ حربٍ، عن أبي عطيةَ، عن عليٍّ أنه كان يقولُ: إنما الإيلاءُ ما كان في غضبٍ، يقولُ الرجلُ: واللهِ لا أَقْرَبُكِ، واللهِ لا أَمَسُّكِ. فأما ما كان في إصلاحٍ من أمرِ الرَّضاعِ وغيرِه، فإنه لا يَكونُ إيلاءً ولا تَبِينُ منه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Simâk b. Harb'den, o Ebû Atıyye'den, o da Ali'den naklen anlattı ki o şöyle derdi: Îlâ ancak öfke halinde olandır; adamın: 'Vallahi sana yaklaşmayacağım, vallahi sana dokunmayacağım' demesidir. Emzirme ve benzeri bir hususta ıslah (iyilik) maksadıyla olana gelince, bu îlâ olmaz ve kadın ondan boşanmış sayılmaz.
حَدَّثَنَا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، يعنى ابنَ مَهْديٍّ، قال: ثنا حمادُ بنُ
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman -yani İbn Mehdî- anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b.
زيدٍ، عن حفصٍ، عن الحسنِ أنه سُئِل عنها فقال: لا واللهِ ما هو بإيلاءٍ .
Zeyd, Hafs'tan, o da el-Hasan'dan naklen anlattı ki ona bu [durum] soruldu; o da: 'Hayır, vallahi bu îlâ değildir' dedi .
حَدَّثَنَا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا بشرُ بنُ منصورٍ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، قال: إذا حلَف مِن أجلِ الرَّضاعِ فليس بإيلاءٍ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Mansûr, İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan naklen anlattı, dedi ki: Emzirme sebebiyle yemin ederse bu îlâ değildir .
حَدَّثَنَا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، قال: ثنى يونُسُ، قال: سأَلْتُ ابنَ شِهابٍ عن الرجلِ يقولُ: واللهِ لا أَقْرَبُ امرأتى حتى تَفْطِمَ ولدِى. قال: لا أَعْلَمُ الإيلاءَ يَكونُ إلَّا بحلفٍ باللهِ فيما يُريدُ المرءُ أن يُضَارَّ به امرأتَه مِن اعتزالِها، ولا نَعْلَمُ فريضةَ الإيلاءِ إلَّا على أولئك، فلا نَرَى أن هذا الذى أَقْسَم بالاعتزالِ لامرأتِه حتى تَفْطِمَ ولدَه، أَقْسَم إلَّا على أمرٍ يَتَحَرَّى به فيه الخيرَ، فلا نَرَى وجَب على هذا ما وجَب على المُؤْلِى الذى يُؤلى في الغضبِ .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, dedi ki: Bana Yûnus anlattı, dedi ki: İbn Şihâb'a: 'Vallahi çocuğumu sütten kesinceye kadar hanımıma yaklaşmayacağım' diyen adam hakkında sordum. Şöyle dedi: Îlânın ancak kişinin hanımından uzak durarak ona zarar vermeyi murat ettiği durumlarda Allah adına yemin etmekle olduğunu biliyorum; îlâ farzının (hükmünün) da ancak bunlar hakkında olduğunu biliyoruz . Çocuğunu sütten kesinceye kadar hanımından uzak durmaya yemin eden bu kimsenin, ancak kendisinde hayır gözettiği bir husus üzerine yemin ettiğini görüyoruz; dolayısıyla öfke halinde îlâ yapan mü'lîye (îlâ yapana) gereken şeyin buna gerekeceğini düşünmüyoruz .
وقال آخَرون: سواءٌ إذا حلَف الرجلُ على امرأتِه ألا يُجامِعَها في فرجِها، كان حلِفُه في غضبٍ أو غيرِ غضبٍ، كلُّ ذلك إيلاءٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bir adam hanımına onunla cinsel ilişkide bulunmayacağına yemin ettiğinde, yemini ister öfke halinde olsun ister öfke dışında olsun eşittir; bunların hepsi îlâdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا ابنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ في رجلٍ قال لامرأتِه: إن غَشِيتُك حتى تَفْطِمى ولدَك فأنت طالقٌ. فترَكها أربعةَ أشهرٍ، قال: هو إيلاءٌ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den hanımına: 'Çocuğunu sütten kesinceye kadar sana yaklaşırsam sen boşsun' deyip onu dört ay terk eden adam hakkında nakletti; [İbrâhîm]: 'Bu bir îlâdır' dedi .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الأعْلَي، قال: ثنا سعيدٌ، عن أبي
Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ haber verdi, dedi ki: Bize Saîd, Ebû
مَعْشَرٍ، عن النَّخَعيِّ، قال: كلُّ شيءٍ يَحولُ بينَه وبينَ غِشْيانِها، فترَكها حتى تَمْضِىَ أربعةُ أشهرٍ فهو داخلٌ عليه.
Ma‘şer'den, o en-Nehaî'den naklen anlattı, dedi ki: Kendisiyle kadına yaklaşması arasına engel olan ve onu dört ay geçinceye kadar terk etmesine yol açan her şey [bu hükmün] kapsamına girer.
حَدَّثَنِي المثنَّي، قال: ثنا حبانُ بنُ موسي، قال: ثنا ابنُ المبُارَكِ، قال: أخْبَرَنا أبو عَوانةَ، عن المغيرةِ، عن القَعْقاعِ، قال: سأَلْتُ الحسنَ عن رجلٍ تُرْضِعُ امرأتُه صبيًّا فحلَف ألا يَطَأَها حتى تَفْطِمَ ولدَها، فقال: ما أَرَى هذا بغضبٍ، وإنما الإيلاءُ في الغضبِ. قال: وقال ابنُ سِيرينَ: ما أَدْرِى ما هذا الذى يُحَدِّثون؟ إنما قال اللهُ: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ}. إلى {فَإِنَّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} إذا مضَت أربعةُ أشهرٍ فلْيَخْطُئها إن رغِب فيها .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Habbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Mugîre'den, o el-Ka‘kâ‘dan naklen haber verdi, dedi ki: el-Hasan'a, hanımı bir çocuğu emziren ve çocuğunu sütten kesinceye kadar ona yaklaşmamaya yemin eden adam hakkında sordum; şöyle dedi: 'Bunun bir öfke olduğunu görmüyorum (düşünmüyorum); îlâ ancak öfkede olur.' Dedi ki: İbn Sîrîn de şöyle dedi: 'Bu anlattıkları şey nedir, bilmiyorum! Allah sadece: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...”den {فَإِنَّ اللهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “...şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”e kadar [olan ayeti] buyurmuştur; dört ay geçtiğinde, eğer ona rağbet ediyorsa (istiyorsa) onu istesin (yeniden nikahlasın/dönsün)' .
حَدَّثَنَا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا ابنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن مَنْصورٍ، عن إبراهيمَ في رجلٍ حلَف ألا يُكَلِّمَ امرأتَه، قال: كانوا يَرَوْن الإيلاءَ في الجماعِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den hanımıyla konuşmamaya yemin eden bir adam hakkında nakletti; [İbrâhîm]: 'Onlar îlâyı cinsel ilişkide görürlerdi' dedi .
حَدَّثَنَا أبو السائب، قال: ثنا أبو مُعاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، قال: كلُّ يمينٍ منَعَت جماعًا حتى تَمْضِىَ أربعةُ أشهرٍ فهى إيلاءٌ .
Bize Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o da İbrâhîm'den naklen anlattı, dedi ki: Dört ay geçinceye kadar cinsel ilişkiye engel olan her yemin îlâdır .
حَدَّثَنَا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعْتُ إسماعيلَ وأشْعَثَ، عن الشعبيِّ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: İsmâîl ve Eş‘as'ı, Şa‘bî'den naklen bunun benzerini [rivayet ederlerken] işittim.
حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ، قالا: كلُّ يمينٍ منَعَت جِماعًا فهى إيلاءٌ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm ve Şa‘bî'den naklen anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Cinsel ilişkiye engel olan her yemin îlâdır .
وقال آخَرون: كلُّ يمينٍ حلَف بها الرجلُ في مَسَاءةِ امرأتِه فهى إيلاءٌ منه منها؛ على الجِماعِ حلَف أو غيره، في رضًا حلَف أو سُخْطٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bir erkeğin hanımını üzmek/sıkıntıya sokmak maksadıyla ettiği her yemin, ondan [yapılmış] bir îlâdır; ister cinsel ilişki üzerine yemin etmiş olsun ister başka bir şey üzerine, ister rıza halinde yemin etmiş olsun ister öfke halinde.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن خُصَيفٍ، عن الشعبيِّ، قال: كلُّ يمينٍ حالَت بينَ الرجلِ وبينَ امرأته فهى إيلاءٌ، إذا قال: واللهِ لَأُغْضِبَنَّك، واللهِ لَأَسُوءَنَّك، واللهِ لَأَضْربَنَّك. وأشباهُ هذا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Husayf'tan, o da eş-Şa‘bî'den naklen haber verdi, dedi ki: Adamla hanımının arasına giren her yemin îlâdır; 'Vallahi seni mutlaka öfkelendireceğim', 'Vallahi seni mutlaka üzeceğim', 'Vallahi seni mutlaka döveceğim' ve benzeri sözleri söylemesidir .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنى أبى وشُعَيْبٌ، عن الليثِ، عن يزيدَ بنِ أبي حَبيبٍ، عن ابنِ أبى ذئبٍ العامرىِّ، أن رجلًا مِن أهلِه قال لامرأتِه: إن كلَّمْتُك سنةً فأنت طالقٌ. واسْتَفْتَى القاسمَ وسالمًا، فقالا: إن كلَّمْتَها قبلَ سنةٍ فهى طالقٌ، وإن لَمْ تُكَلِّمْها فهى طالقٌ إذا مضَت أربعةُ أشهرٍ.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakam anlattı, dedi ki: Bana babam ve Şuayb, el-Leys'ten, o Yezîd b. Ebî Habîb'den, o da İbn Ebî Zi'b el-Âmirî'den naklen anlattılar ki: Ailesinden bir adam hanımına: 'Eğer seninle bir yıl boyunca konuşursam sen boşsun' dedi ve el-Kâsım ile Sâlim'den fetva istedi. İkisi şöyle dediler: 'Eğer bir yıldan önce onunla konuşursan boştur; eğer onunla konuşmazsan dört ay geçtiğinde yine boştur.'
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ بَشّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، قال: سمِعْتُ حمادًا قال: قلتُ لإبراهيمَ: الإيلاءُ أن يَحْلِفَ ألا يُجامِعَها، ولا يُكَلِّمَها، ولا يَجْمَعَ رأسَه [ورأسَها]، أو لَيُغْضِبَنَّها، أو لَيَحْرِمَنَّها، أو لَيَسُوءَنَّها، قال: نعم.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Hammâd'ı şöyle derken işittim: İbrâhîm'e: "Îlâ; [kişinin] onunla cinsel ilişkide bulunmamaya, onunla konuşmamaya, başını [onun başıyla] bir araya getirmemeye ya da onu mutlaka öfkelendireceğine, onu mutlaka mahrum bırakacağına veya onu mutlaka üzeceğine yemin etmesi midir?" diye sordum. O da: "Evet" dedi.
حَدَّثَنَا ابنُ المثنَّي، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سألْتُ الحكمَ عن رجلٍ قال لامرأتِه: واللهِ لَأَغِيظَنَّك. فترَكَها أربعةَ أشهرٍ، قال: هو إيلاءٌ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be anlattı, dedi ki: el-Hakem'e, hanımına: 'Vallahi seni mutlaka öfkelendireceğim' deyip onu dört ay terk eden adam hakkında sordum; 'Bu bir îlâdır' dedi.
حَدَّثَنَا ابنُ المثنَّي، قال: ثنا وهبُ بنُ جَريرٍ، قال: سمِعْتُ شعبةَ، قال: سأَلْتُ الحكمَ. فذكَر مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Şu‘be'yi: 'el-Hakem'e sordum...' derken işittim ve benzerini zikretti.
حَدَّثَنِي المثنَّي، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حَدَّثَنِي الليثُ، [قال: ثنا يونُسُ] ، قال: قال ابنُ شِهابٍ: حَدَّثَنِي سعيدُ بنُ المسيِّبِ، أنه إن حلَف رجلٌ ألا يُكَلِّمَ امرأتَه يومًا أو شهرًا. قال: فإنا نَرَى ذلك يَكُونُ إيلاءً. وقال: إلَّا أن يَكُونَ حلَف ألا يُكَلِّمَها فكان يَمَسُّها، فلا نَرَى ذلك يَكُونُ مِن الإيلاءِ، والفَىْءُ أن يَفِئَ إلى امرأتِه فيُكَلِّمَها أو يَمَسَّها، فمَن فعَل ذلك قبل أن تَمْضِىَ الأربعةُ أشهُرٍ فقد فاء، ومن فاء بعدَ أربعةِ أشهرٍ وهى في عِدَّتِها فقد فاء وملَك امرأتَه، غيرَ أنه مضَت لها تَطْليقةٌ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana el-Leys anlattı, [dedi ki: Bize Yûnus anlattı] , dedi ki: İbn Şihâb dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb anlattı ki bir adam hanımıyla bir gün veya bir ay konuşmamaya yemin ederse... Dedi ki: Biz bunun îlâ olacağını düşünüyoruz. Ve dedi ki: Ancak onunla konuşmamaya yemin etmiş olup da ona dokunuyorsa (cinsel ilişkide bulunuyorsa), bunu îlâdan saymıyoruz. Fey' (geri dönüş) ise, hanımına dönüp onunla konuşması veya ona dokunmasıdır. Kim dört ay geçmeden önce bunu yaparsa geri dönmüş (feîe) olur; kim de dört aydan sonra o kadın iddetindeyken geri dönerse geri dönmüş olur ve hanımına malik olur (evliliği sürer), ancak kadın için bir talak geçmiş olur.
وعلَّةُ مَن قال: إنما الإيلاءُ في الغضَبِ والضِّرارِ. أن اللهَ تعالى ذكرُه إنما جعَل الأجَلَ الذى أجَّل في الإيلاءِ مَخْرَجًا للمرأةِ مِن عَضْلِ الرجلِ وضِرارِه إياها فيما لها عليه مِن حُسْنِ الصحبةِ والعِشْرةِ بالمعروفِ، وإذا لَمْ يَكُنِ الرجلُ لها عاضِلًا ولا مُضارًّا بيمينِه وحَلِفِه على تَرْكِ جِماعِها، بل كان طالبًا بذلك رِضاها، وقاضيًا بذلك حاجتَها، لَمْ يَكُنْ بيَمينِه تلك مُؤلِيًا؛ لأنه لا معنى هنالك لحِقَ المرأةَ به مِن قِبَلِ بعلِها مَساءةٌ وسوءُ عشرةٍ، فيَجْعَلَ الأجَلَ الذى جَعَل للمؤلى لها مخْرجًا منه.
'Îlâ ancak öfke ve zarar verme halinde olur' diyenlerin gerekçesi şudur: Şanı yüce olan Allah, îlâda belirlediği süreyi, kadının kocasından beklediği güzel arkadaşlık ve maruf ile muaşeret hakkı konusunda erkeğin kadını sıkıştırmasından ve ona zarar vermesinden kurtulması için bir çıkış yolu kılmıştır. Erkek onunla cinsel ilişkiyi terk etmeye dair yeminiyle kadını sıkıştıran ve ona zarar veren biri olmayıp bilakis bununla onun rızasını arıyor ve onun bir ihtiyacını gideriyorsa, bu yeminiyle îlâ yapmış olmaz. Çünkü orada kadına kocası tarafından bir kötülük ve kötü muamele ulaşmış olması gibi bir durum yoktur ki , îlâ yapan için belirlenen süre kadın için ondan bir çıkış yolu kılınmış olsun.
وأما علَّةُ مَن قال: الإيلاءُ في حالِ الغضبِ والرضا سواءٌ. عُمومُ الآيةِ، وأن اللهَ تعالى ذكرُه لَمْ يَخْصُصْ مِن قولِه: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ}. بعضًا دونَ بعضٍ، بل عمَّ به كلَّ مؤلٍ ومُقْسِمٍ، فكلُّ مُقْسمٍ على امرأتِه ألا يَغْشاها مدةً هى أكثرُ مِن الأجَلِ الذى جعَل اللهُ له تربُّصَه، فمُؤْلٍ مِن امرأتِه عند بعضِهم، وعندَ بعضِهم هو مُؤْلٍ وإن كانت مدةُ يَمينِه الأجلَ الذى جُعِل له تربُّصه.
"Öfke ve rıza halinde îlâ eşittir" diyenlerin gerekçesi ise ayetin genel anlamı ve şanı yüce olan Allah'ın: {لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır” kavlinden bir kısmını tahsis etmeyip bilakis bununla her îlâ ve yemin edeni kapsamış olmasıdır. Dolayısıyla hanımına, Allah'ın kendisi için bekleme süresi kıldığı müddetten daha fazla bir süre yaklaşmamaya yemin eden herkes, bazılarının nezdinde hanımına îlâ yapmış olur; bazılarının nezdinde ise yemin süresi kendisi için bekleme süresi kılınan müddet kadar olsa dahi hanımına îlâ yapmış sayılır.
وأما علةُ مَن قال بقولِ الشَّعبيِّ والقاسمِ وسالمٍ، أن اللهَ تعالى ذكرُه جعَل الأجَلَ الذى حدَّه للمُؤلى مَخْرَجًا للمرأةِ من سوءِ عِشْرةِ بعلِها إياها وضرارِه لها ، وليست اليمينُ عليها بألا يجامِعَها ولا يَقْرَبَها بأولى بأن تَكُونَ مِن معانى سوءِ العشرةِ والضِّرارِ مِن الحلِفِ عليها ألا يُكَلِّمَها أو يَسُوءَها أو يَغِيظَها؛ لأنَّ كلَّ ذلك ضَرَرٌ عليها، وسُوءُ عشرةٍ لها.
Şa‘bî, el-Kâsım ve Sâlim'in görüşünü benimseyenlerin gerekçesi ise şudur: Şanı yüce olan Allah, îlâ yapan kimse için sınırladığı süreyi, kocasının kötü muamelesinden ve ona zarar vermesinden kadın için bir çıkış yolu kılmıştır. Kadına onunla cinsel ilişkide bulunmamak ve ona yaklaşmamak üzerine yemin etmek; onunla konuşmamaya, onu üzmeye veya onu öfkelendirmeye yemin etmekten kötü muamele ve zarar verme anlamlarına daha yakın veya öncelikli değildir; çünkü bunların hepsi kadın için bir zarardır ve ona yönelik kötü muameledir.
وأولى التأويلاتِ التى ذكَرْنا في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: كلُّ يمينٍ منَعت المُقْسِمَ الجماعَ أكثرَ مِن المدةِ التى جعَل اللهُ للمُؤلى تربُّصَها، قائلًا في غضبٍ كان ذلك أو رِضًا. وذلك للعلةِ التى ذكَرْناها قبلُ لقائِلى ذلك، وقد أتينا على فسادِ قولِ مَن خالَف ذلك في كتابِنا "كتابِ اللطيفِ" بما فيه الكفايةُ، فكرِهنا إعادتَه في هذا الموضِعِ.
Bu konuda zikrettiğimiz tevilllerin doğruya en yakın olanı; yemin eden kimseyi, Allah'ın îlâ yapan için belirlediği bekleme süresinden daha fazla bir süre cinsel ilişkiden alıkoyan her yeminin -bunu söyleyen kimse ister öfke ister rıza halinde olsun- [îlâ olduğunu] söyleyenin görüşüdür. Bu da bunu söyleyenler için daha önce zikrettiğimiz gerekçeden ötürüdür. Buna muhalif olanların görüşünün geçersizliğini "Kitâbü'l-Latîf" adlı kitabımızda yeteri kadar ortaya koymuştuk, bu sebeple burada onu tekrarlamayı uygun görmedik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦)} “Eğer [yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى تعالى ذكرُه بذلك: فإن رجَعوا إلى تَرْكِ ما حلَفوا عليه أن يَفْعَلوه بهنَّ مِن تَرْكِ جماعِهن فجامَعوهنَّ وحنِثوا في أيمانِهم، فإن اللهَ غفورٌ لِما كان منهم مِن الكذبِ في أيمانِهم بألَّا يَأْتُوهنَّ ثم أتَوْهُنَّ، ولما سلَف منهم إليهنَّ مِن اليمينِ على ما لَمْ يَكُنْ لهم أن يَحْلِفوا عليه فحلَفوا عليه، رحيمٌ بهم
Şânı yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Eğer kadınlara yapmaya yemin ettikleri şeyi terk etmeye -yani onlarla cinsel ilişkiyi bırakmaktan vazgeçmeye- dönüp onlarla cinsel ilişkide bulunur ve yeminlerini bozarlarsa; şüphesiz Allah, kadınlara yaklaşmayacaklarına dair yeminlerindeki yalandan -ki daha sonra onlara yaklaşmışlardır- ve kadınlara karşı geçmişte ettikleri, aslında üzerine yemin etmemeleri gereken ama yemin ettikleri şeyden dolayı bağışlayandır, onlara merhamet edendir,
وبغيرِهم مِن عبادِه المؤمنين.
ve diğer mümin kullarına merhamet edendir.
وأصلُ الفَىْءِ الرُّجوعُ مِن حالٍ إلى حالٍ، ومنه قولُه تعالى ذكرُه: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا}. إلى قولِه: {حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ} [الحجرات: ٩]. يعنى: حتى تَرْجِعَ إلى أمرِ اللهِ. ومنه قولُ الشاعرِ :
Fey' kelimesinin aslı, bir halden başka bir hale dönmektir. Şanı yüce olan Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: {وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا} “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin...” kavlinden {حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ} “...Allah'ın emrine dönünceye kadar” [Hucurât: 9] kavline kadar; yani: Allah'ın emrine dönünceye kadar. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
ففاءَت ولم تَقْضِ الذى [أقبَلَت له] … ومِن حاجةِ الإنسانِ ما ليس قاضيَا
Geri döndü fakat [için geldiği] ihtiyacını göremedi... İnsanın kimi ihtiyacı vardır ki görülmez
يقالُ منه: فاء فلانٌ يَفِئُ فَيْئَةً، مثلَ الجَيْئَةِ، وفَيْئًا. والفَيْئَةُ المرةُ، فأما في الظلِّ، فإنه يقالُ: فاء الظلُّ يَفئُ فُيوءًا وفَيْئًا. وقد يُقالُ: فُيوءًا. أيضًا في المعنى الأولِ، لأنَّ الفَىْءَ في كلِّ الأشياءِ بمعنى الرُّجوعِ.
Bundan türetilerek: Fey'e (فَيْئَةً), fey' (فَيْئًا) denir; tıpkı cey'e (جَيْئَةً) gibi. Fey'e, bir kere [dönmek] demektir. Gölge hakkında ise: 'Fâe'z-zıllu yefîü fuyûen ve fey'en' (فاء الظل يفيء فيوءا وفيئا) denir. İlk anlamda da 'fuyûen' (فيوءا) denebilir; çünkü fey' her şeyde 'dönüş' anlamındadır.
وبمثلِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، غيرَ أنهم اختلَفوا فيما يَكُونُ به المُؤْلِى فائيًا، فقال بعضُهم: لا يَكُونُ فائيًا إلَّا بالجِماعِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir; ancak onlar îlâ yapan kimsenin ne ile geri dönmüş sayılacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Ancak cinsel ilişki ile geri dönmüş olur' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ الرَّمْلِيُّ، قال: ثنا مُؤَمَّلٌ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي ليلي، عن الحَكَمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الفَىْءُ الجِماعُ .
Bize Ali b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Leylâ'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Fey' (geri dönüş), cinsel ilişkidir .
حَدَّثَنَا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو نعيمٍ، عن يزيدَ بنِ أبي زيادِ بنِ عن أبي الجَعْدِ، عن الحَكَمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الفَىْءُ الجِماعُ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym, Yezîd b. Ebî Ziyâd b. Ebü'l-Ca‘d'dan, o el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı, dedi ki: Fey' (geri dönüş), cinsel ilişkidir.
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، عن مِقْسَمٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, el-Hakem'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletti .
حدَّثنا محمدُ بنُ يحيى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن صاحبٍ له، عن الحكمِ بنِ عُتَيْبَةَ، عن مِقْسمٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, bir arkadaşından, o Hakem b. Uteybe'den, o Mıksem'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن حُصَينٍ، عن الشعبىِّ، عن مَسْروقٍ، قال: الفَىْءُ الجِماعُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o Şa‘bî'den, o da Mesrûk'tan naklen anlattı, dedi ki: Fey' (dönüş), cinsel ilişkidir .
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا ابنُ أبى عَدِىٍّ، عن شعبةَ، عن حُصَينٍ، عن الشعبىِّ، عن مَسْروقٍ مثلَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Şu‘be'den, o Husayn'dan, o Şa‘bî'den, o da Mesrûk'tan bunun benzerini nakletti.
حدَّثنا عبدُ الحميدِ بنُ بَيَانٍ، قال: أخبرَنا محمدُ بنُ يزيدَ، عن إسماعيلَ، قال: كان عامرٌ لا يَرَى الفَىْءَ إلا الجماعَ .
Bize Abdülhamîd b. Beyân anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, İsmâil'den haber verdi, dedi ki: Âmir, fey'i ancak cinsel ilişki olarak görürdü .
حدَّثنا تَميمُ بنُ المنُتصِرِ، قال: أخبرَنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبرَنا إسماعيلُ، عن عامرٍ بمثلِه.
Bize Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, dedi ki: Bize İsmâil, Âmir'den bunun benzerini haber verdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن علىِّ بنِ بَذِيمةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: الفَئُ الجِماعُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ali b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı, dedi ki: Fey', cinsel ilişkidir .
حدَّثنا أبو عبدِ اللهِ النَّسائىُّ، قال: ثنا إسحاقُ الأزرقُ، عن سفيانَ، عن علىِّ بنِ بَذِيمةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ مثلَه.
Bize Ebû Abdillâh en-Nesâî anlattı, dedi ki: Bize İshâk el-Ezrak, Süfyân'dan, o Ali b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، قال: الفَىْءُ الجِماعُ، لا عُذْرَ له إلا أن يُجامِعَ، وإن كان في سجنٍ أو في سَفَرٍ. سعيدٌ القائلُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den haber verdi, dedi ki: Fey', cinsel ilişkidir; hapiste veya yolculukta da olsa cinsel ilişkide bulunmaktan başka mazereti yoktur. Bunu söyleyen Saîd'dir .
حدَّثنى محمدُ بنُ يحيى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ أنه قال: لا عذْرَ له حتى يَغْشَى.
Bana Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı ki o şöyle demiştir: Cinsel ilişkide bulunmadıkça onun için bir mazeret yoktur.
حدَّثنى المثنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن حمادٍ وإياسٍ، عن الشعبىِّ، قال أحدُهما: عن مَسْروقٍ، قال: الفَىْءُ الجِماعُ. وقال الآخرُ: عن الشعبىِّ: الفَىْءُ الجِماعُ.
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Hammâd ve İyâs'tan, onlar Şa‘bî'den naklen anlattı; ikisinden biri: Mesrûk'tan: "Fey', cinsel ilişkidir" dedi. Diğeri ise: Şa‘bî'den: "Fey', cinsel ilişkidir" dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ في رجلٍ آلَى مِن امرأتِه ثم شغَله مَرَضٌ، قال: لا عُذْرَ له حتى يَغْشَى.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Saîd'den, o Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den naklen anlattı; karısına îlâ yapıp sonra kendisini hastalık engelleyen adam hakkında şöyle demiştir: Cinsel ilişkide bulunmadıkça onun için bir mazeret yoktur.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: حدَّثنى أبى، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ في الرجلِ يُؤْلى مِن امرأتِه قبلَ أن يَدْخُلَ بها أو بعدَ ما دخَل بها، فيَعْرِضُ له عارضٌ يَحْبِسُه، أو لا يَجِدُ ما يَسوقُ، أنه إذا مضَت أربعةُ أشهرٍ أنها أحقُّ بنفسِها.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam Katâde'den, o da Saîd b. Cübeyr'den naklen anlattı; zifaftan önce veya zifaftan sonra karısına îlâ yapan, ardından kendisini alıkoyan bir engel çıkan yahut [mehir olarak] sevk edecek bir şey bulamayan adam hakkında: Dört ay geçtiğinde kadının kendi nefsine daha çok hak sahibi olduğunu [söylemiştir].
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن الحكَمِ والشعبىِّ، قالا: إذا آلَى الرجلُ مِن امرأتِه ثم أراد أن يَفِئَ، فلا فَىْءَ إلا الجِماعُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da el-Hakem ve Şa‘bî'den naklen anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Bir adam karısına îlâ yapar da sonra geri dönmek isterse, cinsel ilişkiden başka fey' (dönüş) yoktur .
وقال آخرون: الفَىْءُ المراجعةُ باللسانِ أو القلبِ في حالِ العذرِ، وفى غيرِ حالِ العذرِ الجماعُ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: Fey' (dönüş), mazeret hâlinde dille veya kalple geri dönmektir; mazeret bulunmayan hâlde ise cinsel ilişkidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ يحيى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ وعكرمةَ أنهما قالا: إذا كان له عُذْرٌ فأَشْهَدَ فذاك له . يعنى في رجلٍ آلَى مِن امرأتِه فشغَله مرضٌ أو طريقٌ فأَشْهَدَ على مراجعةِ امرأتِه.
Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan ve İkrime'den naklen anlattı; ikisi şöyle demişlerdir: Eğer bir mazereti olur da şahit tutarsa bu onun için geçerlidir . Yani karısına îlâ yapıp da kendisini hastalık veya yol meşgul eden ve karısına geri döndüğüne şahit tutan adam hakkında.
حدَّثنا محمدُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، عن صاحبٍ له، عن الحَكَمِ، قال: تذاكَرْنا أنا والنَّخَعِىُّ ذلك، فقال النَّخَعِىُّ: إذا كان له عُذْرٌ فأَشْهَدَ فقد فاء. وقلتُ أنا: لا عُذْرَ له حتى يَغْشَى. فانْطَلَقْنا إلى أبى وائلٍ، فقال: إنى أرجو إذا كان له عُذْرٌ فأَشْهَدَ جاز.
Bize Muhammed b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ haber verdi, dedi ki: Bize Saîd, bir arkadaşından, o da el-Hakem'den naklen anlattı, dedi ki: Ben ve en-Nehaî bunu müzakere ettik. en-Nehaî: "Bir mazereti olur da şahit tutarsa fey' yapmıştır (geri dönmüştür)" dedi. Ben ise: "Cinsel ilişkide bulunmadıkça onun için mazeret yoktur" dedim. Bunun üzerine Ebû Vâil'e gittik; o da: "Umarım ki bir mazereti olur da şahit tutarsa caiz olur" dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، قال: إن آلَى ثم مرِض أو سُجِن أو سافر، فراجَع، فإن له عُذْرًا ألا يجامِعَ. قال: وسمِعتُ الزهرىَّ يقولُ مثلَ ذلك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den, o da el-Hasan'dan haber verdi, dedi ki: Îlâ yapar da sonra hastalanır, hapsedilir veya yolculuğa çıkarsa ve geri dönerse, cinsel ilişkide bulunmamak için onun bir mazereti vardır. Dedi ki: Zührî'nin de bunun benzerini söylediğini işittim .
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا حِبانُ بنُ موسى، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، قال: أخبرَنا أبو عَوانةَ، عن مُغيرةَ، عن إبراهيمَ في النُّفَساءِ يُؤْلِى منها زوجُها، قال: هذه في مُحارِبٍ ، سئِل عنها أصحابُ عبدِ اللهِ، فقالوا: إذا لم يَسْتَطِعْ كَفَّرَ عن يَمينِه، وأَشْهَدَ على الفَىْءِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hibbân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Avâne, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den naklen lohusa kadın hakkında, kocası ondan îlâ yaptığında şöyle haber verdi: Bu, Muhârib kabilesinde olmuştu ; bu durum Abdullah'ın ashabına soruldu da onlar: "Güç yetiremediği takdirde yeminine kefaret öder ve fey'e (dönüşe) şahit tutar" dediler .
حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن أبى الشَّعثاءِ، قال: نزَل به ضيفٌ، فآلَى مِن امرأتِه فنُفِسَت، فأراد أن يَفِئَ فلم يَسْتَطِعْ أن
Bize Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den, o da Ebü'ş-Şa‘sâ'dan nakletti; dedi ki: [Bir adama] bir misafir konuk oldu, o da hanımından îlâ yaptı ve ardından kadın lohusa oldu. Bunun üzerine [hanımına] dönmek istedi ancak...
يَقْرَبهَا مِن أجلِ نِفاسِها، فأتى علقمةَ فذكَر ذلك له، فقال: أليس قد فِئْتَ بقلبِك ورَضِيت؟ قال: بلى. قال: فقد فِئْتَ، هى امرأتُك .
lohusalığı sebebiyle ona yaklaşamadı. Alkame'ye gelip durumu ona anlattı. Alkame: "Kalbinle dönüp razı olmadın mı?" dedi. O: "Evet" dedi. Alkame: "Artık dönmüşsündür, o senin karındır" dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الأعمش، عن إبراهيمَ أن رجلًا آلَى مِن امرأتِه، فولَدت قبلَ أن تَمْضِىَ أربعةُ أشهرٍ، أراد الفَيْئَةَ، فلم يَسْتَطِعْ مِن أجلِ الدمِ حتى مَضَت أربعةُ أشهرٍ، فسأل عنها علقمةَ بنَ قيسٍ، فقال: أليس قد راجَعتَها في نفسِك؟ قال: بلى. قال: فهى امرأتُك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den naklen haber verdi ki: Bir adam karısına îlâ yaptı, kadın da dört ay geçmeden önce doğum yaptı. Adam geri dönmek istedi fakat kanama sebebiyle dört ay geçinceye kadar güç yetiremedi. Bunu Alkame b. Kays'a sordu; Alkame: "İçinden ona geri dönmedin mi?" dedi. Adam: "Evet" dedi. Alkame: "O halde o senin karındır" dedi .
حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: أخبَرنا عامرٌ، عن الحسنِ، قال: إذا آلَى مِن امرأتِه ثم لم يَقْدِرْ أن يَغْشاها مِن عذرٍ، قال: يُشْهِدُ أنه قد فاء، وهى امرأتُه .
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Âmir, el-Hasan'dan haber verdi, dedi ki: Karısına îlâ yapıp da bir mazeretten ötürü onunla cinsel ilişkide bulunmaya güç yetiremediğinde şöyle demiştir: Geri döndüğüne şahit tutar ve o, karısıdır .
حدَّثنا عِمرانُ، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا عامرٌ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ بمثلِه .
Bize İmrân anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Âmir, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den, o da Alkame'den bunun benzerini anlattı .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: ثنى أبى، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، قال، وحدَّثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا سعيدٌ، في قتادةَ، عن عكرمةَ، قال: إذا آلَى مِن امرأتِه فجهَد أن يَغْشاها فلم يَسْتَطِعْ، فله أن يُشْهِدَ على رَجْعَتِها.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam Katâde'den, o İkrime'den anlattı; dedi [İbn Beşşâr]: Ve bize Abdüla‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İkrime'den naklen anlattı, dedi ki: Karısına îlâ yapıp da onunla cinsel ilişkide bulunmaya çabaladığı halde güç yetiremezse, ona dönüşüne şahit tutma hakkı vardır.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الأعلى، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ وعكرمةَ أنهما سئِلا عن رجلٍ آلَى مِن امرأتِه فشغَله أمرٌ، فأَشْهَد على مراجعةِ امرأتِه، قالا: إذا كان له عُذْرٌ فذاك له.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdüla‘lâ, Saîd'den, o Katâde'den, o da el-Hasan ve İkrime'den naklen anlattı ki kendilerine, karısına îlâ yapıp da [araya giren] bir iş kendisini engelleyen ve karısına döndüğüne dair şahit tutan adam[ın durumu] soruldu. Onlar: "Eğer bir mazereti varsa bu onun için geçerlidir" dediler.
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا غُنْدَرٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحَكَمِ، قال: انْطَلَقْتُ أنا وإبراهيمُ إلى أبى الشَّعثاءِ، فحدَّث أن رجلًا مِن بنى سعدِ بنِ هَمّامٍ آلَى مِن امرأتِه فنُفِسَت فلم يَسْتَطِعْ أن يَقْرَبَها، فسأَل الأسودَ أو بعضَ أصحابِ عبدِ اللهِ، فقال: إذا أَشْهَد فهى امرأتُه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Gunder anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, el-Hakem'den naklen anlattı, dedi ki: Ben ve İbrâhîm, Ebü'ş-Şa‘sâ'ya gittik; o da Benî Sa‘d b. Hemmâm'dan bir adamın karısına îlâ yaptığını, kadının da lohusa olup adamın ona yaklaşamadığını, bunun üzerine el-Esved'e yahut Abdullah'ın ashabından bazılarına sorduğunu, onların da: "Şahit tutarsa o onun karısıdır" dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: ثنا غُنْدَرٌ، قال: ثنا شعبةٌ، عن حمادٍ، عن إبراهيمَ أنه قال: إن كان له عُذْرٌ فأَشْهَد فذلك له. يَعْنى المُؤْلِىَ مِن امرأتِه .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Gunder anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Hammâd'dan, o da İbrâhîm'den naklen anlattı ki o şöyle demiştir: Bir mazereti olur da şahit tutarsa bu onun için geçerlidir. Yani karısına îlâ yapan kimseyi [kastediyor] .
حدَّثنا ابنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ أنه كان يحدِّثُ عن أبى الشَّعثاءِ، عن علقمةَ وأصحابِ عبدِ اللهِ أنهم قالوا في الرجلِ إذا آلَى مِن امرأتِه فنُفِسَت، قالوا: إذا أَشْهَد فهى امرأتُه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Mugîre'den anlattı ki İbrâhîm; Ebü'ş-Şa‘sâ'dan, o Alkame'den ve Abdullah'ın ashabından naklen onların karısına îlâ yapıp kadın lohusa olan adam hakkında: "Şahit tutarsa o onun karısıdır" dediklerini anlatırdı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن مُغيرةَ، عن حمادٍ، قال: إذا آلَى الرجلُ مِن امرأتِه ثم فاء فلْيُشْهِدْ على فَيْئِه، وإذا آلَى الرجلُ مِن امرأتِه وهو في أرضٍ غيرِ الأرضِ التى فيها امرأتُه فلْيُشْهِدْ على فَيْئِه، فإن أشْهَد وهو لا يَعْلَمُ أن ذلك لا يُجزئُه مِن وقوعِه عليها، فمضَت أربعةُ أشهرٍ قبل أن يجامِعَها فهى امرأتُه، وإن علِم أنه لا فَىْءَ إلا في الجماعِ في هذا البابِ ففاء وأَشْهَد على فَيْئِه ولم يَقَعْ عليها حتى مضَت أربعةُ أشهرٍ، فقد بانَت منه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da Hammâd'dan naklen anlattı, dedi ki: Adam karısına îlâ yapar da sonra fey' yaparsa (dönerse), dönüşüne şahit tutsun. Adam karısına îlâ yapar da karısının bulunduğu memleketten başka bir memlekette olursa, dönüşüne şahit tutsun. Eğer bunun, kadına yaklaşmanın yerine geçmeyeceğini bilmeyerek şahit tutar da onunla cinsel ilişkide bulunmadan önce dört ay geçerse kadın onun karısıdır. Şayet bu konuda cinsel ilişkiden başka fey' olmadığını bildiği halde fey' yapar ve dönüşüne şahit tutar da dört ay geçinceye kadar onunla cinsel ilişkide bulunmazsa kadın ondan bâin talâkla boşanmış olur.
حدَّثَنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى الليثُ، قال: ثنى يونسُ، قال: قال ابنُ شهابٍ: حدَّثنى سعيدُ بنُ المسيَّبِ أنه إذا آلَى الرجلُ مِن امرأتِه، قال: فإن كان به مرَضٌ ولا يَسْتَطِيعُ أن يَمَسَّها، أو كان مسافِرًا فحُبِس، قال: فإذا فاء وكفَّرَ عن يمينِه فأَشْهَد على فَيْئِه قبل أن تَمْضِىَ أربعةُ أشهرٍ فلا نَرَاه إلا قد صلَح له أن يُمْسِكَ امرأتَه ولم يَذْهَبْ مِن طلاقِها شَىْءٌ. قال: وقال ابنُ شهابٍ في رجلٍ يُؤْلِى مِن امرأتِه
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Leys anlattı, dedi ki: Bana Yûnus anlattı, dedi ki: İbn Şihâb şöyle dedi: Bana Sa‘îd b. el-Müseyyeb, adam karısına îlâ yaptığında [ne olacağı hususunda] anlattı, dedi ki: Şayet kendisinde bir hastalık bulunur da kadına dokunmaya güç yetiremezse yahut yolcu olup da alıkonulursa, dedi ki: Dört ay geçmeden önce fey' yapar (döner), yeminine kefaret öder ve dönüşüne de şahit tutarsa, karısını [nikâhında] tutmasının onun için geçerli olduğunu ve boşanmasından hiçbir şeyin gitmediğini (boşamanın vuku bulmadığını) kabul ederiz. Dedi ki: İbn Şihâb karısına îlâ yapan bir adam hakkında şöyle dedi:
ولم يَبْقَ لها عليه إلا تَطْليقةٌ، فيُريدُ أن يَفئَ في آخرِ ذلك وهو مريضٌ أو مسافرٌ، أو هى مريضةٌ أو طامثٌ أو غائبةٌ، لا يقدرُ على أن يَبْلُغَها حتى تَمْضِىَ أربعةُ أشهرٍ، أله في شيءٍ مِن ذلك رخصةٌ أن يُكَفِّرَ عن يمينِه، ولم يَقْدِرْ على أن يَطَأَ امرأتَه؟ قال: نرى -واللهُ أعلمُ- إن فاء قبل الأربعةِ الأشهرِ فهى امرأتُه، بعد أن يُشْهِدَ على ذلك ويُكفِّرَ عن يمينِه، وإن لم يَبْلُغْها ذلك مِن فَيئتِه فإنه قد فاء قبلَ أن يَكُونَ طلاقًا.
ve üzerinde sadece bir boşama hakkı kalmışken, bu sürenin sonunda kendisi hasta veya yolcu olduğu yahut kadın hasta, hayızlı veya uzakta olup da dört ay geçinceye kadar ona ulaşmaya güç yetiremediği bir halde dönmek isterse; bunlardan herhangi birinde yeminine kefaret ödemesi için bir ruhsat var mıdır, halbuki karısıyla cinsel ilişkide bulunmaya güç yetirememiştir? Dedi ki: –Allah daha iyi bilir ya– biz şöyle düşünürüz: Eğer buna şahit tutup yeminine kefaret ödedikten sonra dört aydan önce dönerse kadın onun karısıdır; bu dönüşü kadına ulaşmasa bile, boşanma olmadan önce geri dönmüş sayılır.
حُدِّثْت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: الفَىْءُ الجماعُ، فإن هو لم يَقْدِرْ على المجامَعةِ، وكانت به علةٌ مِن مرَضٍ، أو كان غائبًا، أو كان مُحرِمًا، أو شىْءٌ له فيه عذرٌ، ففاء بلسانِه، وأَشْهَد على الرِّضَا، فإن ذلك له فَئٌ إن شاء اللهُ.
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer babasından, o Rebî‘den naklen anlattı, dedi ki: Fey', cinsel ilişkidir. Şayet cinsel ilişkide bulunmaya güç yetiremez de kendisinde hastalıktan ötürü bir illet bulunursa yahut uzakta olursa veya ihramlı olursa yahut kendisi için mazeret teşkil eden bir durum olursa, diliyle fey' yapar (döner) ve rızaya şahit tutarsa, Allah'ın izniyle bu onun için bir fey'dir (dönüştür).