وأما وجهُ تأويلِ مَن تأوَّل ذلك أنه الإماتةُ التي هي خروجُ الروحِ من الجسدِ، فإنه ينبغي أن يكونَ ذهَب بقولِه: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا}. إلى أنه خطابٌ لأهلِ القبورِ بعدَ إحيائِهم في قبورِهم، وذلك معنًى بعيدٌ؛ لأن التوبيخَ هنالك إنما هو توبيخٌ على ما سلَف وفرَط من إجْرامِهم، لا استعتابٌ واسترجاعٌ. وقولُه جلَّ ذِكْرُه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا}. توبيخُ مُستعتِبٍ عبْدَه ، وتأنيبُ مُسترجِعٍ خلْقَه من المعاصِي إلى الطاعَةِ، ومن الضلالِة إلى الإنابةِ، ولا إنابةَ في القبورِ بعدَ المماتِ، ولا توبةَ فيها بعدَ الوفاةِ.
Bunu ruhun bedenden çıkması anlamındaki ölüm olarak tevil edenin yaklaşımına gelince; onun, O'nun: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Siz cansız (ölü) idiniz” sözünden kastının, kabirlerinde diriltilmelerinden sonra kabir ehline yapılan bir hitap olduğu sonucuna varması gerekir. Bu ise uzak bir anlamdır; zira oradaki azarlama, geçmişte kalan ve işledikleri cürümlerden ötürü bir azarlamadır, rıza talebi ve [itaate] dönüş isteme değildir. Zikri yüce olan [Allah]'ın: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Siz cansız iken Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” sözü; kulundan rıza ve dönüş isteyenin bir azarlaması , yaratıklarını günahlardan itaate, sapıklıktan yönelişe döndürmek isteyenin bir kınamasıdır. Ölümden sonra kabirlerde yöneliş yoktur, vefattan sonra da tövbe yoktur.
وأما وجهُ تأويلِ قولِ قتادةَ ذلك أنهم كانوا أمواتًا في أصلابِ آبائِهم. فإنه عنَى بذلك أنهم كانوا نُطَفًا لا أرواحَ فيها، فكانت بمعنى سائرِ الأشياءِ المَواتِ التي لا أرواحَ فيها، وإحياؤُه إياها جل ذِكْرُه، نَفْخُه الأرواحَ فيها، وإماتَتُه إياهم بعدَ ذلك؛ قبضُه أرواحَهُم، وإحياؤه إياهم بعد ذلك؛ نفخُ الأرواحِ في أجسامِهم يومَ يُنْفَخُ في الصورِ ويُبعَثُ الخلقُ للموعودِ.
Katâde'nin, onların babalarının sulblerinde ölüler oldukları şeklindeki sözünün tevil yönüne gelince; o bununla onların ruhsuz nutfeler olduğunu kastetmiştir. Dolayısıyla onlar, içlerinde ruh bulunmayan diğer cansız nesneler mesabesindeydi. Zikri yüce olan [Allah]'ın onları diriltmesi, içlerine ruhları üflemesidir; bundan sonra onları öldürmesi, ruhlarını kabzetmesidir; bundan sonra onları diriltmesi ise, Sûr'a üfleneceği ve yaratılanların vadedilen gün için diriltileceği gün bedenlerine ruhları üflemesidir.
وأما ابنُ زيدٍ فقد أبان عن نفسِه ما قصَد بتأويلهِ ذلك، وأن الإماتةَ الأولَى
İbn Zeyd'e gelince; o, bu teviliyle neyi kastettiğini ve ilk ölümün
عندَه إعادةُ اللهِ جلَّ ثناؤه عبادَه في أصلابِ آبائِهم بعدَما أخَذهم من صُلبِ آدمَ، وأن الإحياءَ الآخَرَ هو نفخُ الأرواحِ فيهم في بطونِ أمهاتِهم، وأن الإماتةَ الثانيةَ هي قبضُ أرواحِهم للعَوْدِ إلى الترابِ، والمصيرُ في البرْزَخِ إلى يومِ البعثِ، وأن الإحياءَ الثالثَ هو نفخُ الأرواحِ فيهم لبعثِ الساعةِ ونشرِ القيامةِ. وهذا تأويلٌ إذا تَدبَّره المتدبِّرُ وجَده خِلافًا لظاهرِ قولِ اللهِ الذي زعَم مفسِّرُه أن الذي وصَفْنَا من قولِه تفسيرُه، وذلك أن اللهَ جلَّ ذكرُه أخْبر في كتابِه عن الذين أخبَر عنهم من خلقِه أنهم قالوا: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ}. وزعَم ابنُ زيدٍ أن تفسيرَه أن اللهَ أحياهم ثلاثَ إحياءاتٍ، وأماتهم ثلاثَ إماتاتٍ.
ona göre zikri yüce olan Allah'ın, kullarını Âdem'in sulbünden çıkardıktan sonra babalarının sulblerine geri döndürmesidir. Diğer diriltme, annelerinin karınlarında iken onlara ruhların üflenmesidir. İkinci ölüm, toprağa dönmeleri ve diriliş gününe kadar berzahta bulunmaları için ruhlarının kabzedilmesidir. Üçüncü diriltme ise kıyametin kopması ve mahşer için onlara ruhların üflenmesidir. Bu, üzerinde düşünen kimsenin, müfessirinin bu görüşle tefsir ettiğini iddia ettiği Allah'ın sözünün zahirine aykırı bulacağı bir tevildir. Çünkü zikri yüce olan Allah, kitabında yarattıklarından bahsettiği kimselerin şöyle dediklerini haber vermiştir: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin”. İbn Zeyd ise bunun tefsirinin, Allah'ın onları üç defa diriltip üç defa öldürdüğü şeklinde olduğunu iddia etmiştir.
قال أبو جعفرٍ: والأمرُ عندنا وإن كان في ما وصَف من استخراجِ اللهِ جلَّ ثناؤُه من صُلْبِ آدمَ ذُريتَه، وأخذِه ميثاقَه عليهم، كما وصَف، فليس ذلك من تأويلِ هاتين الآيتين - أعني قولَه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} الآية.
Ebû Ca'fer dedi ki: Bize göre mesele, zikri yüce olan Allah'ın Âdem'in sulbünden zürriyetini çıkarması ve onlardan misak alması konusunda anlattığı gibi olsa bile, bu durum şu iki ayetin tevilinden bir şey teşkil etmez - yani O'nun: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Siz cansız iken Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” ayeti
وقولَه: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} - ذي شيْءٍ؛ لأن أحدًا لم يدَّعِ أن اللهَ أمات من ذرَأ يومئذٍ غيرَ الإماتة التي صار بها في البرزخِ إلى البعثِ، فيكونَ جائزًا أن يوجَّهَ تأويلُ الآيةِ إلى ما وجَّههُ إليه ابنُ زيدٍ.
ve O'nun: {رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin” sözü -; zira hiç kimse, Allah'ın o gün yarattıklarını, dirilişe kadar berzahta kaldıkları ölümden başka bir ölümle öldürdüğünü iddia etmemiştir ki ayetin tevilinin İbn Zeyd'in yönlendirdiği şekle çekilmesi caiz olsun.
وقال بعضُهم: الموتةُ الأولَى مُفارقةُ نُطفةِ الرجلِ جسدَه إلى رحمِ المرأةِ، فهي ميتةٌ من لَدُنْ فِراقِها جسدَه إلى نفخِ الروحِ فيها، ثم يُحييها اللهُ بنفخِ الروحِ فيها فيجعَلُها بشرًا سويًّا بعدَ تاراتٍ تأتي عليها، ثم يُميتُه المِيتةَ الثانيةَ بقبضِ الروحِ منه، فهو في البرزخِ ميتٌ إلى يومِ يُنْفَخُ في الصورِ، فيَرُدُّ في جسدِه روحَه، فيعودُ حيًّا سويًّا لبعثِ القيامةِ، فذلك موتَتان وحياتان.
Bazıları ise şöyle demiştir: Birinci ölüm, erkeğin menisinin onun bedeninden ayrılıp kadının rahmine geçmesidir. Dolayısıyla o, bedeninden ayrıldığı andan itibaren içine ruh üfleninceye kadar ölüdür. Sonra Allah içine ruh üfleyerek onu diriltir ve üzerinden geçen evrelerin ardından onu düzgün bir insan yapar. Sonra ruhunu kabzederek onu ikinci ölümle öldürür; artık o, Sûr'a üfleneceği güne kadar berzahta ölüdür. [O gün] bedenine ruhunu iade eder, böylece kıyametteki diriliş için yeniden tastamam canlı hale döner. İşte iki ölüm ve iki hayat bundan ibarettir.
وإنما دعَا هؤلاء إلى هذا القولِ لأنهم قالوا: موتُ ذِي الروحِ مفارقةُ الروحِ إياه. فزعَموا أن كلَّ شيْءٍ من ابنِ آدمَ حيٌّ ما لم يفارقْ جسدَه الحيَّ ذا الروحِ، فكلُّ ما فارقَ جسدَه الحيَّ ذا الروحِ، فارقَتْه [الروحُ و] الحياةُ فصار ميتًا، كالعضوِ من أعضائِه؛ مثلُ اليدِ من يدَيْه أو الرِّجْلِ من رجلَيْه، لو قُطِعت فأُبينَتْ، والمقطوعُ ذلك منه حيٌّ، كان الذي بأن من جسدِه مَيِّتًا لا روحَ فيه بفراقِه سائرَ جسدِه الذي فيه الروحُ. قالوا: فكذلك نطفتُه حيةٌ بحياتِه، ما لم تفارقْ جسدَه ذا الروحِ، فإذا فارقَتْه مُبايِنةً له صارت مَيتةً، نطيرَ ما وصفْنَا من حكمِ اليدِ والرجلِ وسائرِ أعضائِه، وهذا قولٌ ووجهٌ من التأويلِ لو كان من أقوالِ أهلِ القُدْوةِ الذين يُرتضَى للقرآنِ تأويلُهم.
Bunları bu söze sevk eden şey yalnızca şudur: Onlar, “Canlı olanın ölümü, ruhun ondan ayrılmasıdır” demişlerdir. İddia ettiklerine göre Âdemoğlunun her bir parçası, ruh sahibi olan canlı bedeninden ayrılmadığı sürece canlıdır. Ruh sahibi canlı bedeninden ayrılan her şeyden [ruh ve] hayat ayrılmış olur ve o ölü hale gelir; nitekim organlarından bir organ, mesela iki elinden biri veya iki ayağından biri kesilip ayrılsa ve kendisinden bu parça kesilen kişi hayatta olsa, bedeninden ayrılan o parça, içinde ruh bulunan bedenin kalanından ayrılması sebebiyle ruhsuz bir ölü olur. Dediler ki: Aynı şekilde onun nutfesi de ruh sahibi olan bedeninden ayrılmadığı sürece onun hayatıyla canlıdır; ondan tamamen ayrıldığında ise el, ayak ve diğer organların hükmünde anlattığımızın bir benzeri olarak ölü hale gelir. Eğer bu görüş, Kur'an tevilleri makbul sayılan önder zatların görüşlerinden olsaydı [dikkate değer] bir görüş ve bir tevil yönü olurdu.
وأوْلَى مما ذكَرْنا من الأقوالِ التي بيّنَّا بتأويلِ قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} الآية. القولُ الذي ذكَرْناه عن ابنِ مسعودٍ، وعن ابنِ عباسٍ، من أنَّ معنى قولِه: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا}. أمواتَ الذِّكْرِ، خُمولًا في أصلابِ آبائِكم، نُطَفًا لا تُعرَفون ولا تُذكَرون، فأحياكُم بإنشائكُم بشرًا سويًّا، حتى ذُكِرتم وعُرِفتم وحَيِيتُم، ثم يميتُكم بقبضِ أرواحِكم وإعادتِكم رُفاتًا، لا تُعْرَفون ولا تُذْكرون في البرزخِ إلى يومِ تُبعثون، ثم يُحييكم بعدَ ذلك بنفخِ الأرواحِ فيكم لبعثِ الساعةِ وصَيحةِ القيامةِ، ثم إلى اللهِ تُرجَعون بعدَ ذلك، كما قال: {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه يُحيِيهم في قبورِهم قبلَ حشرِهم، ثم يحشُرُهم لموقفِ الحسابِ، كما قال جلَّ ذكرُه {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} [المعارج: ٤٣]. وقال: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} [يس: ٥١].
Zikri yüce olan Allah'ın: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} “Siz cansız iken size hayat veren Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” ayetinin tevilinde, açıkladığımız görüşler içerisinde en evla olanı; İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan naklettiğimiz görüştür ki buna göre O'nun: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Siz cansız (ölü) idiniz” sözünün anlamı şudur: Babalarınızın sulblerinde anılmaz, silik, tanınmayan ve zikredilmeyen nutfeler halindeydiniz; sizi tastamam bir insan olarak var etmek suretiyle diriltti, nihayet anıldınız, tanındınız ve hayat buldunuz. Sonra ruhlarınızı kabzederek ve sizi berzahta diriltileceğiniz güne kadar tanınmayan ve anılmayan çürümüş kemiklere dönüştürerek öldürür. Sonra kıyametin kopuşu ve diriliş sayhası için içinize ruhları üflemek suretiyle sizi diriltir. Sonra O'nun: {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sonra O'na döndürüleceksiniz” buyurduğu gibi bundan sonra Allah'a döndürülürsünüz; zira zikri yüce olan Allah, onları mahşere toplamadan önce kabirlerinde diriltir, sonra da hesap yerine toplar. Nitekim zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ} “Kabirlerden, sanki dikili taşlara koşarcasına hızlı hızlı çıkacakları gün” [Meâric: 43]. Ve şöyle buyurmuştur: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Sûr'a üflenmiştir; bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru akın akın gitmektedirler” [Yâsîn: 51].
والعِلةُ التي من أجلِها اختَرنا هذا التأويلَ، ما قدَّمنا ذِكْرَه للقائلين به،
Bu tevili tercih etmemizin gerekçesi, bunu söyleyenlerin [delilleri olarak] daha önce zikrettiğimiz hususlar
وفسادُ ما خالَفه بما قد أوضَحْناه قبلُ.
ve buna aykırı olan görüşlerin tutarsızlığını daha önce açıklamış olmamızdır.
وهذه الآيةُ توبيخٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه للقائلين: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ}. الذين أخبَر اللهُ عنهم أنهم مع قِيلِهم ذلك بأفواهِهم، غيرُ مؤمنين به، وأنهم إنما يقولون ذلك خِداعًا للهِ وللمؤمنين، فعذَلهم اللهُ بقولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ}. ووبَّخهم واحتجَّ عليهم في نكيرِهم ما أنكَروا من ذلك، وجُحودِهم ما جَحدوا بقلوبِهم المريضةِ، فقال: كيف تكفرون باللهِ فتَجْحَدون قدرتَه على إحيائِكم بعد إماتتِكم [لبعْثِ القيامةِ، ومجازاةِ المسئِ منكم بالإساءةِ، والمحسنِ بالإحسانِ، وقد كنتم نطفًا أمواتًا في أصلابِ آبائِكم، فأنشأتُكم خلقًا سويًّا، وجعلتُكم بشرًا أحياءً، ثم أمتُّكم بعد إنشائكم، فقد علِمتم أن من فعَل ذلك بقدرتِه، غيرُ معجزِه - بالقدرةِ التي فعَل ذلك بكم - إحياؤُكم بعد إماتتِكم] ، وإعادتُكم بعد إفنائِكم، وحشرُكم إليه لمجازاتِكم بأعمالِكم.
Bu ayet, zikri yüce olan Allah'ın: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inandık” diyenlere bir azarlamasıdır; Allah onların bunu dilleriyle söylemelerine rağmen O'na iman etmediklerini, bunu ancak Allah'ı ve müminleri kandırmak için söylediklerini haber vermiştir. Bunun üzerine Allah onları: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} “Siz cansız iken size hayat veren Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” sözüyle kınamış, azarlamış ve inkâr ettikleri şeyleri inkâr etmelerine ve hasta kalpleriyle reddettikleri şeyleri reddetmelerine karşı onlara delil getirerek şöyle buyurmuştur: Allah'ı nasıl inkâr edersiniz de [kıyamette diriltilmek ve sizden kötülük yapanın kötülükle, iyilik yapanın iyilikle cezalandırılması/mükâfatlandırılması için] öldürülmenizden sonra sizi diriltmeye olan kudretini reddedersiniz! [Oysa siz babalarınızın sulblerinde cansız nutfeler iken sizi tastamam bir yaratılışla var ettim , sizi yaşayan insanlar kıldım , sonra sizi var ettikten sonra öldürdüm . Artık bildiniz ki bunu kudretiyle yapan Zat için -bunu size yapan kudretiyle- sizi öldürdükten sonra diriltmek,] yok ettikten sonra geri döndürmek ve yaptıklarınızın karşılığını vermek üzere huzuruna toplamak O'nu aciz bırakamaz.
[القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}
[Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan...” sözünün tefsirine dair görüş:
قال أبو جعفرٍ]: ثم عدَّدَ ربُّنا عليهم، وعلى أوليائِهم من أحبارِ اليهودِ الذين جمَع بينَ قَصَصِهم وقَصصِ المنافقين في كثيرٍ من آيِ هذه السورةِ التي افتَتح الخبرَ
Ebû Ca'fer der ki:] Sonra Rabbimiz onlara ve haklarındaki habere kendisinde başladığı bu surenin pek çok ayetinde kıssalarını münafıkların kıssalarıyla bir arada zikrettiği Yahudi hahamlarından olan dostlarına,
عنهم فيها بقولهِ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} - نِعَمَه التي سلَفتْ منه إليهم وإلى آبائِهم، التي عظُمتْ منهم مواقِعُها، ثم سلْبُه كثيرًا منهم كثيرًا منها، بما ركِبوا من الآثامِ، واجتَرَموا من الأجْرامِ، وخالَفوا من الطاعةِ إلى المعصية، محذِّرَهم بذلك تعجيلَ العقوبةِ لهم، كالتي عجَّلها للأسلافِ والأفراطِ قبلَهم، ومخوِّفَهم حُلولَ مَثُلاتِه بساحتِهم، كالذي أحلَّ بأوائلِهم، ومعرِّفَهم ما لهم من النجاةِ في سرعةِ الأوْبةِ إليه وتعجيلِ التوبةِ؛ من الخلاصِ لهم يومَ القيامةِ من العقابِ. فبدأ بعدَ تعديدِه عليهم ما عدَّد من نِعَمِه التي هم فيها مُقيمون بذكرِ أبِينا وأبِيهم آدمَ أبي البشرِ، صلواتُ اللهِ عليه، وما سلَف منه من كرامتِه إليه وآلائِه لدَيه، وما أحلَّ به وبعدوِّه إبليسَ مِن عاجلِ عقوبتِه بمعصيتِهما التي كانت منهما، ومخالفتِهما أمْرَه الذي أمَرهما به، وما كان من تغمُّدِه آدمَ برحمتِه إذْ تاب وأناب إليه، وما كان من إحلالِه بإبليسَ من لعنتِه في العاجِل، وإعدادِه له ما أعدَّ له من العذابِ المقيمِ في الآجلِ، إذِ استكبرَ وأبَى التوبةَ إليه والإنابةَ، مُنبهًا لهم على حُكمِه في المُنيبين إليه بالتوبةِ، وقضائِه في المستكبرِين عن الإنابةِ، إعذارًا من اللهِ بذلك إليهم، وإنذارًا لهم لِيتدبَّروا آياتِه، ولِيَتذَكَّرَ منهم أُولو الألبابِ، وخاصًّا أهلَ الكتابِ بما ذكَر من قصَصِ آدمَ وسائرِ القصصِ التي ذكَرها معها وبعدَها، مما علِمه أهلُ الكتابِ وجهِلَتْه الأمةُ الأُميةُ مِن مشركِي عَبدَةِ الأوثانِ - بالاحتجاجِ عليهم - دونَ غيرِهم من سائرِ أصنافِ الأممِ الذين لا علْمَ عندَهم بذلك - لنبيِّه محمدٍ ﷺ؛ ليعلموا بإخبارِه إياهم بذلك أنه للهِ رسولٌ مبعوثٌ، وأن ما جاءهم به فمِن عندِه، إذْ كان ما اقتَصَّ عليهم من هذه القصصِ من مكنونِ
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.” sözüyle başladığı bu surenin birçok ayetinde kıssalarını münafıkların kıssalarıyla bir arada zikrettiği Yahudi bilginlerinden dostlarına— kendilerine ve atalarına daha önce bahşettiği ve katlarındaki değeri pek büyük olan nimetlerini; ardından işledikleri günahlar, irtikâp ettikleri cürümler ve itaatten isyana sapmaları sebebiyle onların çoğundan bu nimetlerin çoğunu geri alışını; böylece onları, kendilerinden önceki geçmişlere ve önden gidenlere çarçabuk verdiği ceza gibi bir cezanın kendilerine de acele verilmesinden sakındırarak, ilklerinin başına getirdiği gibi ibret verici azaplarının kendi yurtlarına da inmesinden korkutarak ve O'na çarçabuk yönelip tevbeyi öne almalarında kendileri için kıyamet gününde cezadan kurtuluş olan bir necat olduğunu bildirerek sayıp döktü. İçinde bulundukları nimetlerini kendilerine sayıp döktükten sonra, bizim ve onların babası, insanlığın atası Âdem'i —Allah'ın salâtı onun üzerine olsun—, daha önce ona gösterdiği lütuf ve ihsanlarını, işledikleri günah ve emrettiği emre muhalefet etmeleri sebebiyle onun ve düşmanı İblis'in başına getirdiği peşin cezayı, tevbe edip O'na yöneldiğinde Âdem'i rahmetiyle kuşatmasını, kibre kapılıp tevbe ve inâbeden yüz çevirdiğinde ise İblis'e dünyada lanetini indirmesini ve ahirette de onun için hazırladığı o ebedî azabı zikrederek söze başladı; böylece tevbe ile O'na yönelenler hakkındaki hükmünü ve O'na yönelmekten kibirlenenler hakkındaki takdirini onlara hatırlattı. Bu, Allah tarafından onlara bir mazeret bırakmamak, ayetlerini etraflıca düşünsünler ve içlerinden akıl sahipleri ibret alsınlar diye bir uyarıda bulunmak ve Âdem kıssasından ve onunla birlikte yahut ondan sonra zikrettiği, Ehl-i Kitab'ın bildiği fakat putperest müşriklerden oluşan ümmi toplumun bilmediği diğer kıssalardan zikrettikleriyle —onların bu konuda bilgisi olmayan diğer milletlere değil— özellikle Ehl-i Kitab'a karşı Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem lehine delil getirmek içindir; tâ ki Peygamber'in bunu kendilerine haber vermesiyle onun Allah'ın gönderdiği bir elçi olduğunu ve onlara getirdiği şeylerin O'nun katından geldiğini bilsinler. Zira onlara anlattığı bu kıssalar, onların gizli
علومِهم، ومَصونِ ما في كُتبِهم، وخفيِّ أمورِهم، التي لم يكنْ يدَّعِي معرفَةَ عِلْمِها غيرُهم وغيرُ مَن أخَذ عنهم وقرَأ كُتُبَهم. وكان معلومًا من محمدٍ ﷺ أنه لم يكنْ قطُّ كاتبًا، ولا لأسفارِهم تاليًا، ولا لأحدٍ منهم مصاحبًا ولا مجالسًا، فيمكِنَهم أن يَدَّعُوا أنه أخَذ ذلك من كُتبِهم، أو عن بعضِهم، فقال جلَّ ذكرُه في تعدِيدِه عليهم ما هم فيه مقيمون من نِعَمِه مع كفرِهم به، وتركِهم شُكْرَه عليها بما يَجِبُ له عليهم منَ طاعتِهِ: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}.
ilimlerinden, kitaplarında saklı olanlardan ve onlardan başka ve onlardan öğrenip kitaplarını okuyanlardan başka hiç kimsenin bilmediğini iddia ettiği kapalı işlerdendi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise asla yazı yazmadığı, onların kutsal kitaplarını okumadığı, onlardan hiçbir kimseyle arkadaşlık edip oturmadığı bilinmekteydi; dolayısıyla bunu onların kitaplarından veya bazılarından aldığını iddia etmeleri mümkün değildi. Zikri yüce olan [Allah], O'nu inkâr etmelerine ve itaati gereğince üzerlerine vacip olan şükrünü terk etmelerine rağmen içinde bulundukları nimetlerini onlara sayıp dökerken şöyle buyurdu: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir”.
فأخبَرهم جلَّ ذِكْرُه أنه خلَقَ لهم ما في الأرضِ جميعًا؛ لأن الأرضَ وجميعَ ما فيها لبني آدمَ منافعُ، أما في الدِّينِ فدليلٌ على وحدانيةِ ربِّهم ، وأما في الدنيا فمعاشٌ وبلاغٌ لهم إلى طاعتهِ، وأداءِ فرائضِه، فلذلك قال جلَّ ثناؤُه: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}.
Zikri yüce olan [Allah], yeryüzünde olan her şeyi onlar için yarattığını onlara bildirdi; zira yeryüzü ve içindeki her şey Âdemoğulları için faydalardır: Dinde Rablerinin birliğine bir delildir , dünyada ise O'na itaat etmeye ve farzlarını yerine getirmeye bir geçimlik ve azıktır . İşte bu sebeple zikri yüce olan [Allah]: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” buyurmuştur.
وقولُه: {هُوَ} مَكْنِيٌّ من اسمِ اللهِ جلَّ ذِكْرُه، عائدٌ على اسمِه في قولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ}. ومعنى خلْقِه ما خَلق جلّ ثناؤُه؛ إنشاؤُه عينَه، وإخراجُه من حالِ العدَمِ إلى الوجودِ. و {مَا} بمعنى "الذي"، فمعنى الكلامِ إذن: كيفَ تكفرون باللهِ وقد كنتم نُطَفًا في أصلابِ آبائِكم، فجعَلكم بشرًا أحياءً، ثم يميتُكم، ثم هو مُحيِيكم بعد ذلك، وباعثُكم يومَ الحشرِ للثوابِ
O'nun: {هُوَ} “O” sözü, zikri yüce olan Allah'ın isminin zamiridir (meknî); O'nun: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” sözündeki ismine dönmektedir. Senası yüce olan [Allah]'ın yarattığı şeyleri yaratmasının manası ise; onların zatlarını var etmesi, yokluk halinden varlığa çıkarmasıdır. {مَا} ise “ellezî (الَّذِي / o şey ki)” anlamındadır. Buna göre sözün anlamı şudur: Siz babalarınızın sulblerinde nutfeler iken sizi diri birer insan yapmışken, sonra sizi öldürecek, ardından da sizi diriltecek ve haşir günü mükâfat
والعقابِ، وهو المنُعمُ عليكم بما خلَق لكم في الأرضِ، من مَعايشِكم وأدِلَّتِكم على وحدانيةِ ربِّكم. و {كَيْفَ} بمعنى التعجبِ والتوبيخِ، لا بمعنى الاستفهامِ، كأنه قال: ويْحَكُمْ كيفَ تكفرون باللهِ! كما قال: {فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ} [التكوير: ٢٦].
ve ceza için sizi yeniden yaratacak olan O iken ve yeryüzünde yarattığı geçimliklerinizle ve Rabbinizin birliğine olan delillerinizle size nimet veren O iken, Allah'ı nasıl inkâr edersiniz! {كَيْفَ} “nasıl” kelimesi ise soru anlamında değil, hayret ve azarlama anlamındadır; sanki şöyle demiştir: Yazıklar olsun size, Allah'ı nasıl inkâr edersiniz! Nitekim: {فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ} “Öyleyse nereye gidiyorsunuz?” [Tekvîr: 26] buyurmuştur.
وحلَّ قولُه: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} محلَّ الحالِ، وفيه ضميرُ "قد"، ولكنَّها حُذفت لما في الكلامِ من الدليلِ عليها، وذلك أن "فَعل" إذا حلَّت محلَّ الحالِ كان معلومًا أنها مُقتضيةٌ "قد"، كما قال جلَّ ثناؤُه: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} [النساء: ٩٠] يعني: قد حَصِرتْ صدُورُهم. وكما تقولُ للرجلِ: أصبحتَ كَثُرَتْ ماشيتُك. تريدُ: قَدْ كثُرتْ ماشيتُك.
O'nun: {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} “Siz cansız iken size hayat vermişken” sözü hal konumundadır ve içinde gizli bir “kad (قَدْ)” anlamı vardır; ancak sözdeki delaletten ötürü hazfedilmiştir. Çünkü geçmiş zaman fiili (“fa'ale”) hal konumuna geldiğinde, onun bir “kad” gerektirdiği bilinir; nitekim zikri yüce olan [Allah]: {أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} “Yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler” [Nisâ: 90] buyurmuştur, yani: “kad hasirat sudûruhum (göğüsleri daralmış halde)”. Nitekim bir adama: “Asbahte kesurat mâşiyetuk” dersin; bununla “kad kesurat mâşiyetuk (davarların çoğalmış halde sabahladın)” demek istersin.
وبنحوِ ما قلنا في قولِه: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} كان قتادةُ يقولُ.
O'nun: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” sözü hakkında bizim söylediğimize benzer bir sözü Katâde de söylemekteydi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}: نَعَمْ واللهِ، سَخَّر لكم ما في الأرضِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin O'nun: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Evet vallahi, yeryüzünde olanları sizin hizmetinize verdi .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe yöneldi/istivâ etti” sözünün tefsirine dair görüş:
اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}؛ فقال بعضُهم: معنى {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}: أقبلَ عليها. كما تقولُ: كان فلانٌ مُقبلًا على فلانٍ، ثم استوى عليَّ يُشاتمُني، واستوى إليَّ يُشاتمُني. يعني: أقبَل عليَّ وإليَّ
Ehl-i tevil (tefsir ehli), O'nun: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe istivâ etti/yöneldi” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Göğe istivâ etti” ifadesinin manası; ona yöneldi demektir. Nitekim şöyle dersin: “Falan kimse falana yönelmiş durumdaydı, sonra bana yönelip sövmeye başladı (istevâ aleyye) ve bana yönelerek sövdü (istevâ ileyye).” Yani: Bana yöneldi (akbele aleyye ve ileyye) [demektir].
يُشاتمُني. واستَشهد على أن معنى الاستواءِ بمعنى الإقبالِ بقولِ الشاعرِ :
demektir. İstivânın yönelmek (ikbâl) manasına geldiğine şairin şu sözünü delil getirmiştir :
أقولُ وقد قَطَعْنَ بنا شَرَوْرَى … سَوامِدَ واستوَيْنَ مِنَ الضَّجُوعِ
Derim ki, onlar Şaravrâ'yı bizimle aşıp geçmişken … Yorgun develer olarak ve Dadcû'dan yönelip çıkmışken.
فزعَم أنه عنَى به انّهنَّ خرجْن من الضَّجوعِ، وكان ذلك عنده بمعنى "أقبَلْن".
İddia etmiştir ki bununla onların Dadcû'dan çıktıklarını kastetmiştir ve bu ona göre “yöneldiler (akbelne)” anlamındadır.
وهذا من التأويلِ في هذا البيتِ خطأٌ، وإنما معنى قولِه: واستوينَ من الضجوعِ - عندي -: استوَيْنَ على الطريقِ من الضَّجُوعِ خارجاتٍ. بمعنى: اسْتقَمْنَ عليه .
Bu beyitteki bu tevil hatalıdır. Bana göre onun “Vesteveyne mine'd-Dadcû” sözünün anlamı ancak şudur: Dadcû'dan çıkarak yola doğruldular; yani onun üzerinde dümdüz devam ettiler .
وقال بعضُهم: لم يكن ذلك من اللهِ جلَّ ذكرُه بتحوُّلٍ، ولكنه يعني فِعْلَه، كما تقولُ: كان الخليفةُ في أهلِ العراقِ يُواليهم، ثم تحوَّلَ إلى أهلِ الشامِ. إنما يريدُ تحوُّلَ فعْلِه.
Bazıları da şöyle demiştir: Bu, zikri yüce olan Allah'tan bir mekân değiştirme (intikal/tahavvül) ile olmamıştır; bilakis O'nun fiilini kastetmektedir. Nitekim şöyle dersin: “Halife Irak halkıyla beraberdi, onları gözetiyordu, sonra Şam halkına yöneldi (tahavvele).” Bununla ancak fiilinin yönelmesini kastedersin.
وقال بعضُهم: قولُه: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} يعني: استوتْ به. كما قال الشاعرُ:
Bazıları da şöyle demiştir: O'nun: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} sözü: “O, gökle birlikte istivâ etti/düzlendi” demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
أقُولُ لَهُ لَمَّا استوَى في ترابِه … على أيِّ دِينٍ [قَتَّل الناسَ] مُصْعبُ
Toprağında (kabrinde) istivâ edip yerleştiğinde ona şöyle diyordum: Mus'ab hangi din üzere [insanları öldürdü]?
وقال بعضُهم: {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}: عمَد لها. وقال: كلُّ تاركٍ عملًا كان فيه إلى آخرَ فهو مُستوٍ لما عمَد له ومُستوٍ إليه.
Bazıları da şöyle demiştir: {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}: “Ona kastetti/yöneldi” demektir. Ve şöyle demiştir: Meşgul olduğu bir işi bırakıp diğerine yönelen herkes, kastettiği şeye istivâ etmiş (kastetmiş/yönelmiş) olur.
وقال بعضُهم: الاستواءُ هو العلوُّ، والعلوُّ هو الارتفاعُ.
Bazıları da şöyle demiştir: İstivâ, ulüvv (yücelik/yükselmek) demektir; ulüvv ise irtifâ (yükselme) anlamındadır.
وممن قال ذلك الربيعُ بنُ أنسٍ، حُدِّثْتُ بذلك عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} يقولُ: ارتفعَ إلى السماءِ .
Bunu söyleyenlerden biri de er-Rebî' b. Enes'tir. Bu bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe istivâ etti”; şöyle der: Göğe yükseldi .
ثم اختلَف متأوِّلُو الاستواءِ بمعنى العلوِّ والارتفاعِ في الذي استوَى إلى السماءِ؛ فقال بعضُهم: الذي استوَى إلى السماءِ وعلَا عليها خالِقُها ومُنشِئُها.
Sonra istivâyı ulüvv ve irtifâ (yücelme ve yükselme) anlamında tevil edenler, göğe istivâ eden hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Göğe istivâ eden ve onun üzerinde yüce olan, onun yaratıcısı ve var edicisidir” demiştir.
وقال بعضُهم: بلِ العالي إليها الدخانُ الذي جعَله اللهُ للأرضِ سماءً.
Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis ona yükselen , Allah'ın yer için gök kıldığı dumandır.
قال أبو جعفرٍ: والاستواءُ في كلامِ العربِ منصرِفٌ على وجوهٍ؛ منها: انتهاءُ شبابِ الرجلِ وقوَّتِه، فيقالُ إذا صارَ كذلك: قدِ استوَى الرجلُ.
Ebû Ca'fer der ki: İstivâ, Arap kelamında muhtelif anlamlara gelir; bunlardan biri: Kişinin gençliğinin ve kuvvetinin kemale ermesidir. Nitekim böyle olduğunda: “Adam istivâ etti (kemale erdi/olgunlaştı)” denilir.
ومنها: استقامةُ ما كان فيه أوَدٌ من الأمورِ والأسبابِ، يقالُ منه: استوَى لفلانٍ أمرُه: إذا استقام له بعدَ أوَدٍ . ومنه قولُ الطِّرِمَّاحِ بنِ حكيمٍ :
Bunlardan biri de: İşlerden ve durumlardan eğrilik bulunan bir şeyin doğrulmasıdır. Bundan hareketle: “Eğriliğin ardından işi yoluna girdiğinde, filanın işi istivâ etti (düzeldi/doğruldu)” denir. et-Tırımmah b. Hakîm'in şu sözü de bundandır :
طال على رسمٍ مُهَدَّدٍ أبَدُهْ … و عفا واسْتَوَى به بَلَدُهْ
Yıkılıp gitmiş bir kalıntı üzerinde zaman uzayıp gitti... / Ve [izleri] silindi, toprağı onunla bir oldu (düzlendi).
يعني: استقام به.
Yani: Onunla düzeldi/bir oldu.
ومنها: الإقبالُ على الشيْءِ بالفعلِ، كما يقالُ: استوَى فلانٌ على فلانٍ بما يكرهُه ويسوءُه بعدَ الإحسانِ إليه.
Bunlardan biri de: Fiilen bir şeye yönelmektir; nitekim: “Filan kişi, iyilik ettikten sonra filana hoşlanmadığı ve canını sıkacak şeylerle yöneldi (kastetti)” denildiği gibi.
ومنها: [الاستيلاءُ والاحتواءُ] ، كقولِهم: استوَى فلانٌ على المملكةِ.
Bunlardan biri de: [Hükmü altına alma ve kuşatmadır] ; nitekim: “Filan kişi mülkü/krallığı istivâ etti (egemenliği altına aldı)” dedikleri gibi.
بمعنى: احتوَى عليها وحازَها.
Yani: Onu hükmü altına aldı ve mülk edindi.
ومنها: العلوُّ والارتفاعُ، كقولِ القائلِ: استوَى فلانٌ على سريرِه. يعني به: عُلوَّه عليه.
Bunlardan biri de: Yücelmek ve yükselmektir; nitekim söyleyenin: “Filan tahtına/yatağına istivâ etti” demesi gibi ki bununla onun üzerine yükselmesini kasteder.
قال أبو جعفرٍ: وأوْلَى المعاني بقولِ اللهِ: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ}: علَا عليهن وارتفَع، فدبَّرهن بقدرتِه وخلَقهنَّ سبعَ سماواتٍ.
Ebû Ca'fer der ki: Allah'ın: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ} “Sonra göğe istivâ edip onları düzenledi” sözüne en evlâ olan anlam: Onların üzerinde yüceldi ve yükseldi; sonra kudretiyle onları çekip çevirdi ve yedi gök olarak yarattı.
والعجبُ ممن أنكَرَ المعنى المفهومَ من كلامِ العربِ في تأويلِ قولِ اللهِ: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} الذي هو بمعنَى العلوِّ والارتفاعِ هَرَبًا عندَ نفسِه من أنْ يلزَمَه بزعمِه - إذا تأوَّله بمعناه المفهومِ كذلك - أن يكونَ إنما علَا وارتفَع بعد أن كان تحتَها، إلى أنْ تأوَّلَه بالمجهولِ من تأويلِه المُسْتَنْكَرِ، ثم لم ينجُ مما هرَب منه، فيقالُ له: أزعَمتَ أن تأويلَ قولِه: {اسْتَوَى}: أقبَل، أفكانَ مُدْبرًا عن السماءِ فأقبَل إليها؟ فإن زعَمَ أن ذلك ليس بإقبالِ فعلٍ ولكنه إقبالُ تدبيرٍ. قيلَ له: فكذلك فقلْ: علَا عليها عُلوَّ مُلْكٍ وسلطانٍ لا علوَّ انتقالٍ وزوالٍ. ثم لن يقولَ في شيْءٍ من ذلك قولًا إلا أُلزِم في الآخَرِ مثلَه. ولولا أنَّا كرِهنا إطالةَ الكتابِ بما ليس من جنسِه لأَنبأْنا عن فسادِ قولِ كلِّ قائلٍ قال في ذلك قولًا لقولِ أهلِ الحقِّ فيه مخالفًا، وفيما بيَّنا منه ما يُشرِفُ
Allah'ın: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe istivâ etti” buyruğunun tevilinde, yücelmek ve yükselmek mânâsına gelen ve Arap kelâmından anlaşılan mânâyı -şayet bunu bu şekilde anlaşılan mânâsıyla tevil ederse, O'nun ancak göğün altındayken sonradan onun üzerine yücelip yükselmiş olmasının kendi zannınca gerekeceğinden kendince kaçarak- inkâr edip sonunda onu meçhul ve münker (kabul edilemez) bir teville tevil eden, sonra da kaçtığı şeyden kurtulamayan kimsenin durumuna şaşılır! Zira ona şöyle denilir: “Sen O'nun: {اسْتَوَى} “İstivâ etti” sözünün tevilinin ‘yöneldi’ olduğunu mu iddia ediyorsun? Peki O, gökten yüz çevirmiş/uzaklaşmış durumdaydı da [sonradan mı] ona yöneldi?” Şayet o, bunun fiilî bir yönelme değil bilakis tedbir (idare etme) yönelmesi olduğunu iddia ederse, ona şöyle denilir: “Aynı şekilde sen de: [Allah] onun üzerine intikal ve zeval (yer değiştirme ve geçicilik) yücelmesiyle değil, mülk ve hâkimiyet yücelmesiyle yüceldi, de!” Sonra o, bunlardan herhangi birinde bir söz söyleyecek olsa, diğerinde de benzeri kendisine delil olarak dayatılır. Eğer biz, kitabın kendi türünden olmayan şeylerle uzamasını kerih görmeseydik, bu konuda hak ehlinin sözüne muhalif bir söz söyleyen herkesin görüşünün tutarsızlığını mutlaka bildirirdik. Bununla birlikte açıkladığımız hususlarda...
بذي الفهمِ على ما فيه له الكفايةُ إن شاء اللهُ.
anlayış sahibine Allah'ın izniyle kâfi gelecek miktar bulunmaktadır.
وإن قال لنا قائلٌ: أخبِرْنا عن استواءِ اللهِ جلَّ وعز إلى السماءِ، كان قبلَ خلْقِ السماءِ أم بعدَه؟
Eğer birisi bize: “Aziz ve Celil olan Allah'ın göğe istivâ etmesi göğün yaratılmasından önce miydi yoksa sonra mıydı, bize haber ver?” derse,
قيل: بعدَه، وقبلَ أن يسوِّيَهن سبعَ سماواتٍ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} [فصلت: ١١].
Şöyle denilir: Sonraydı, fakat onları yedi gök olarak düzenlemesinden önceydi; nitekim senası yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} [Fussilet: 11] “Sonra duman hâlinde olan göğe istivâ etti; ona ve yere: ‘İsteyerek veya istemeyerek gelin!’ dedi.”
فالاستواءُ كان بعد أن خلَقها دخانًا، وقبل أن يسَوِّيَها سبعَ سماواتٍ.
Demek ki istivâ, onu duman olarak yarattıktan sonra ve onu yedi gök olarak düzenlemeden önce gerçekleşmiştir.
وقال بعضُهم: إنما قال : {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} ولا سماءَ، كقولِ الرجلِ لآخَرَ: اعمَلْ هذا الثوبَ. وإنما معه غزلٌ.
Bazıları da şöyle demiştir: [Henüz ortada] bir gök yokken {اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Göğe istivâ etti” buyurması , bir adamın diğerine elinde sadece iplik varken: “Şu elbiseyi yap!” demesi gibidir.
وأما قولُه: {فَسَوَّاهُنَّ}. فإنه يعني: هيَّأَهُنَّ وخلَقهن ودبَّرهن وقوَّمهن.
O'nun: {فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenledi” sözüne gelince; bu: Onları hazırladı, yarattı, çekip çevirdi ve düzeltti/tamamladı demektir.
والتسويةُ في كلامِ العربِ التقويمُ والإصلاحُ والتوطئةُ، كما يقالُ: سوَّى فلانٌ لفلانٍ هذا الأمرَ. إذا قوَّمه وأصلَحه ووطَّأَه له، فكذلك تسويةُ اللهِ جلَّ وعز سماواتِه، تَقويمُه إياهن على مشيئتِه، وتدبيرُه لهن على إرادتِه، وتفتيقُهن بعد ارْتِتاقِهن .
Tesviye (تَسْوِيَة), Arap kelamında doğrultmak/düzeltmek, ıslah etmek ve hazırlamak demektir; nitekim: “Filan kişi, bu işi filan için düzelttiğinde, ıslah ettiğinde ve hazırladığında, filan bu işi filana tesviye etti (düzenledi)” denir. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın göklerini tesviye etmesi de onları dilediği gibi doğrultup düzenlemesi, iradesine göre çekip çevirmesi ve bitişikken onları birbirinden ayırmasıdır .
كما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} يقولُ: سوّى خْلَقَهنّ، {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
Nitekim Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} “Onları yedi gök olarak düzenledi”; şöyle der: Onların yaratılışını düzenledi; {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “O, her şeyi hakkıyla bilendir” .
وقال جلّ ذكرُه: {فَسَوَّاهُنَّ}. فأخرَج مَكنِيَّهن مُخرجَ مَكْنيِّ الجميعِ،
Zikri yüce olan [Allah]: {فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenledi” buyurdu. Böylece onların zamirini çoğul zamiri kalıbında getirdi,
وقد قال قبلُ: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} فأخرَجها على تقديرِ الواحدِ، وإنما أخرَج مَكنِيَّهن مُخرَجَ مَكْنيِّ الجميعِ؛ لأن السماءَ جمعٌ، واحدُها سماوَةٌ، فتقديرُ واحدتِها وجميعِها إذن تقديرُ بقرةٍ وبقرٍ، ونخلةٍ ونخلٍ، وما أشبهَ ذلك، ولذلك أُنِّثت السماءُ مرةً، فقيل: هذه سماءٌ. وذُكِّرت أُخرى، فقيل: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} [المزمل: ١٨]. كما يُفعَلُ ذلك بالجميعِ الذي لا فرْقَ بينَه وبين واحدِه غيرُ دخولِ الهاءِ وخروجِها، فيقالُ: هذا بقرٌ، وهذه بقرٌ، وهذا نخلٌ، وهذه نخلٌ. وما أشبهَ ذلك.
Hâlbuki daha önce: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe istivâ etti” buyurarak onu tekil takdiriyle zikretmişti. Onların zamirini çoğul zamiri kalıbında getirmesinin sebebi şudur: Çünkü semâ (سماء) bir çoğul isimdir (cins ismidir), tekili semâve (سماوة) kelimesidir. Dolayısıyla tekilinin ve çoğulunun takdiri; bakara (بقرة) ve bakar (بقر), nahle (نخلة) ve nahl (نخل) ve benzerlerinin takdiri gibidir. Bundan dolayı semâ kelimesi bazen müennes kabul edilmiş ve: “Hâzihî semâ' (bu bir göktür)” denilmiştir; bazen de müzekker kabul edilip: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} [el-Müzzemmil: 18] “Gök onunla yarılacaktır” buyrulmuştur. Nitekim tekili ile çoğulu arasında yuvarlak te (tâ-i merbûta) harfinin bulunup bulunmamasından başka fark olmayan çoğul isimlerde de böyle yapılır; “Hâzâ bakar” ve “Hâzihî bakar”, “Hâzâ nahl” ve “Hâzihî nahl” ve benzerleri denilir.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يزعُمُ أن السماءَ واحدةٌ، غيرَ أنها تدُلُّ على السماواتِ، فقيل: {فَسَوَّاهُنَّ}. يُراد بذلك التي ذُكرتْ وما دلَّتْ عليه من سائرِ السماواتِ التي لم تُذكرْ معها. قال: وإنما تُذكَّرُ إذا ذُكِّرتْ وهي مؤنثةٌ، فيقالُ: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ}. كما يُذَكَّرُ المؤنثُ، وكما قال الشاعرُ :
Arap dili ehlinden bazıları ise semâ kelimesinin tekil olduğunu, ancak göklere delalet ettiğini, bu yüzden {فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenledi” denildiğini; bununla hem zikredilenin hem de onun delalet edip de beraberinde zikredilmeyen diğer göklerin kastedildiğini iddia etmekteydi. Şöyle demiştir: Müennes olduğu hâlde müzekker kılındığında: {السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ} “Gök onunla yarılacaktır” denilir; nitekim [bazen] müennes müzekker kılınır; şairin dediği gibi :
فلا مُزْنةٌ ودَقَتْ وَدْقَها … ولا أرضَ أبْقَلَ إبْقالَها
Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı … Ne de bir yer otunu bitirdi.
وكما قال أعْشى بني ثعلبةَ :
Ve Sa'lebeoğulları'ndan el-A'şâ'nın dediği gibi :
فإمّا تَرَىْ لِمَّتِى بُدِّلَتْ … فإنَّ الحوادثَ أزْرَى بها
Saçımın değiştiğini görürsen … Şüphesiz olaylar onu yıpratmıştır.
وقال بعضُهم: السماءُ وإن كانت سماءً فوقَ سماءٍ، وأرضًا فوقَ أرضٍ، فهي في التأويلِ واحدةٌ إن شئتَ، ثم تكونُ تلك الواحدةُ جِماعًا، كما يقالُ: ثوبٌ
Bazıları da şöyle demiştir: Semâ, her ne kadar gök üstünde gök ve yer üstünde yer olsa da, dilersen tevil (yorum/anlam) bakımından birdir; sonra bu bir olan, tıpkı: “Sevbün...
أخلاقٌ وأسمالٌ ، وبُرْمةٌ أعشارٌ . للمتكسِّرَةِ، وبُرْمةٌ أكسارٌ وأجبارٌ. وأخلاقٌ، أي أنّ نواحيَه أخلاقٌ.
ahlâkun ve esmâlün [eski püskü elbise]”; kırılan çömlek için “burmetün a'şârun [parça parça olmuş çömlek]”, “burmetün eksârun ve ecbârun [kırılıp tamir edilmiş çömlek]” denir. “Ahlâk” yani onun her tarafı eskimiştir demektir.
فإن قال لنا قائلٌ: فإنك قد قلتَ: إن اللهَ استوَى إلى السماءِ وهي دخانٌ قبل أن يسوِّيَها سبعَ سماواتٍ ثم سوّاها سبعًا [بعد استوائِه إليها] ، فكيف زعَمتَ أنها جماعٌ؟
Eğer birisi bize: “Sen Allah'ın göğe, onu yedi gök olarak düzenlemeden önce duman hâlindeyken istivâ ettiğini, sonra [ona istivâ ettikten sonra] onu yedi [gök] olarak düzenlediğini söylemiştin; öyleyse nasıl onun bir topluluk ismi olduğunu iddia ettin?” derse,
قيل: إنهنَّ كُنَّ سبعًا غيرَ مُستوياتٍ، فلذلك قال تعالى ذكرُه: فسواهنَّ سبعًا.
Şöyle denilir: Onlar düzenlenmemiş yedi hâldeydiler, bu yüzden zikri yüce olan Allah: “Onları yedi [gök] olarak düzenledi” buyurmuştur.
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قال: قال محمدُ بنُ إسحاقَ: كان أوّلَ ما خلَق اللهُ تعالى ذكرُه النورُ والظلمةُ، ثم ميَّزَ بينَهما فجعَل الظُلمةَ ليلًا أسودَ مُظلمًا، وجعَل النورَ نهارًا مضيئًا مُبصرًا، ثم سمَك السماواتِ السبعَ من دخانٍ، يقالُ - واللهُ أعلمُ -: من دخانِ الماءِ. حتى استقلَلْنَ ولم يُحْبَكن، وقد أغطَش في السماءِ الدنيا ليلَها وأخرَج ضُحاها، فجرَى فيها الليلُ والنهارُ، وليس فيها شمسٌ ولا قمرٌ ولا نجومٌ، ثم دحَا الأرضَ فأرْساها بالجبالِ، وقدَّر فيها الأقواتَ، وبثَّ فيها ما أراد من الخَلْقِ، ففرَغ من الأرضِ وما قدَّر فيها من أقواتِها في أربعةِ أيامٍ، ثم استَوى إلى السماءِ وهي دخانٌ، كما قال، فحبَكَهُنَّ، وجعَل في السماءِ الدنيا شمسَها وقمرَها ونجومَها، وأوْحَى في كلِّ سماءٍ أمْرَها،
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Muhammed b. İshâk şöyle dedi: Zikri yüce olan Allah'ın ilk yarattığı şey ışık ve karanlıktı. Sonra ikisini birbirinden ayırıp karanlığı kapkaranlık siyah bir gece, ışığı ise aydınlatıcı ve gösterici bir gündüz yaptı. Sonra yedi göğü bir dumandan yükseltti -Allah en iyisini bilir ya, suyun dumanından [buharından] olduğu söylenir-. Nihayet [gökler] kendi başlarına yükselip ayrıştılar ancak henüz sağlam bir şekilde dokunup nizama sokulmamışlardı. Dünya semasında gecesini karartıp gündüz aydınlığını çıkardı; böylece henüz içinde ne güneş, ne ay ne de yıldızlar bulunmadığı hâlde gece ve gündüz akıp gitti. Sonra yeri yayıp döşedi, dağlarla onu sabitledi, orada rızıkları belirledi ve dilediği canlıları oraya yaydı. Böylece yeri ve orada takdir ettiği rızıkları dört günde bitirdi. Sonra [Ayet-i Kerime'de] buyurduğu gibi duman hâlinde olan göğe istivâ etti; onları sağlamca dokuyup nizam verdi, dünya semasına güneşini, ayını ve yıldızlarını yerleştirdi ve her bir semaya kendi işini vahyetti,
فأكمَل خَلْقَهن في يومين، ففرَغ من خلْقِ السماواتِ والأرضِ في ستةِ أيامٍ، ثم استوَى في اليومِ السابعِ فوقَ سَماواتِه، ثم قال للسّماواتِ والأرضِ: {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} لِمَا أردْتُ بكما، فاطمَئِنَّا عليه طوعًا أو كرهًا {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} .
Onların yaratılışını iki günde tamamladı. Böylece göklerin ve yerin yaratılışını altı günde bitirdi. Sonra yedinci günde göklerinin üzerine istivâ etti. Sonra göklere ve yere: Sizin için dilediğime {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “İsteyerek veya istemeyerek gelin!”, isteyerek ya da istemeyerek buna boyun eğip teslim olun [dedi]; {قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “İkisi de: ‘İsteyerek geldik’ dediler” .
فقد أخبَر ابنُ إسحاقَ أن اللهَ تعالى ذكرُه استوَى إلى السماءِ بعد خلقِه الأرضَ وما فيها وهنّ سبعٌ من دخانٍ، فسَوّاهُنَّ كما وصَف.
Nitekim İbn İshâk, zikri yüce olan Allah'ın yeri ve içindekileri yarattıktan sonra, onlar dumandan yedi [kat] iken göğe istivâ ettiğini ve onları vasfettiği gibi düzenlediğini haber vermiştir.
وإنما استَشهدْنا لقولِنا الذي قُلْنا في ذلك بقولِ ابنِ إسحاقَ؛ لأنه أوضحُ بيانًا عن خبرِ السماواتِ أنهنَّ كن سبعًا من دخانٍ قبلَ استواءِ ربِّنا إليها لتسويتِها - من غيرِه، وأحسنُ شرحًا لما أردْنا الاستدلالَ به، من أن معنى السماءِ التي قال تعالى ذكرُه فيها: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} بمعنى الجمعِ على ما وصفْنَا، وأنَّه إنما قال جلَّ ثناؤُه: {فَسَوَّاهُنَّ}. إذْ كانت السماءُ بمعنى الجمعِ، على ما بيَّنَّا.
Bu hususta söylediğimiz sözümüze İbn İshâk'ın sözünü delil getirmemizin sebebi, onun göklerin Rabbimizin onları tesviye etmek için kendilerine istivâ etmesinden önce dumandan yedi [kat] olduğu haberini başkalarından daha açık bir şekilde beyan etmesi ve delil getirmek istediğimiz hususu -yani zikri yüce olan Allah'ın hakkında: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “Sonra göğe istivâ etti” buyurduğu semâ kelimesinin vasfettiğimiz üzere çoğul anlamında olduğunu ve açıkladığımız üzere semâ çoğul anlamında olduğu için senası yüce olan Allah'ın: {فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenledi” buyurduğunu- en güzel şekilde açıklamış olmasıdır.
فإن قال لنا قائلٌ: فما صِفةُ تسويةِ اللهِ السماواتِ التي ذكَرها في قولِه: {فَسَوَّاهُنَّ}. إذْ كنَّ قد كنّ خُلِقن سبعًا قبل تسويتِه إياهُنَّ؟ وما وجْهُ ذكْرِ خلْقِهنّ بعد ذكْرِ خلْقِ الأرضِ، أَلأنَّها خُلِقتْ قبلَها أم لمعنًى غيرِ ذلك؟
Eğer birisi bize: “Mademki gökler Allah onları düzenlemeden önce yedi olarak yaratılmıştı, öyleyse O'nun: {فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenledi” sözünde zikrettiği Allah'ın gökleri tesviye etmesinin niteliği nedir? Yerin yaratılışının zikrinden sonra göklerin yaratılışının zikredilmesinin yönü nedir; yer onlardan önce yaratıldığı için midir , yoksa bundan başka bir anlamdan dolayı mıdır ?” derse,
قيل: قد ذكَرْنا ذلك في الخبرِ الذي رَوَيْناه عن ابنِ إسحاقَ، ونزيدُ ذلك توكيدًا بما نضُمُّ إليه من أخبارِ بعضِ السلفِ المتقدِّمين وأقوالِهم.
Şöyle denilir: Biz bunu İbn İshâk'tan rivayet ettiğimiz haberde zikretmiştik; önceki selef âlimlerinden bazılarının haber ve sözlerini buna ekleyerek bu hususu daha da pekiştireceğiz.
فحدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ}. قال: إن اللهَ تعالى ذكرُه كان عرشُه على الماءِ، ولم يخلُقْ شيئًا غيرَ ما خلَق قبلَ الماءِ، فلمَّا أراد أن يَخْلُقَ الخْلقَ أخرَج من الماءِ دخانًا، فارتفَع فوق الماءِ فسَما عليه، فسمّاهُ سماءً، ثم أيبَس الماءَ فجعَله أرضًا واحدةً، ثم فتقَها فجعَل سبعَ أرَضينَ في يومين، في الأحدِ والاثنينِ، فخلَق الأرضَ على حوتٍ، والحوتُ هو النونُ الذي ذكَر اللهُ في القرآن: {ن وَالْقَلَمِ} [القلم: ١]. والحوتُ في الماءِ، والماءُ على ظَهْرِ صَفَاةٍ، والصفاةُ على ظهرِ مَلَكٍ، والمَلَكُ على صخرةٍ، والصخرةُ في الريحِ - وهي الصخرةُ التي ذكَر لقمانُ - ليست في السماءِ ولا في الأرضِ، فتحرَّك الحوتُ فاضطرَب، فتزلزلتِ الأرضُ، فأرْسَى عليها الجبالَ فقرّتْ، فالجبالُ تفخَرُ على الأرضِ، وذلك قولُه: [{وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ] رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} [النحل: ١٥]. وخلَق الجبالَ فيها، وأقواتَ أهلِها، وشجرَها، وما ينبغي لها في يومين؛ في الثلاثاءِ والأربعاءِ، وذلك حينَ يقولُ: {أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٩) وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا}. يقولُ: أنبتَ شجرَها. {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا}. يقولُ:
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, onlar İbn Abbâs'tan; [es-Süddî ayrıca] Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Şanı yüce olan Allah'ın arşı su üzerindeydi. Sudan önce yarattığı şeylerin dışında henüz hiçbir şey yaratmamıştı. Varlıkları yaratmayı dilediğinde, sudan bir duman çıkardı; duman suyun üzerine yükselip üstüne çıktı ve onu gök (semâ) olarak adlandırdı. Sonra suyu kurutup tek bir yer kıldı. Ardından onu yarıp ayırdı ve pazar ile pazartesi olmak üzere iki günde yedi yer yaptı. Yeri bir balık (hut) üzerine yarattı. Bu balık, Allah'ın Kur'an'da: {ن وَالْقَلَمِ} [el-Kalem: 1] “Nûn. Kaleme andolsun” şeklinde zikrettiği Nûn'dur. Balık suyun içinde, su düz bir kayanın üzerinde, düz kaya bir meleğin sırtında, melek bir kayanın üzerinde, kaya ise rüzgârın içindedir -ki bu, Lokmân'ın zikrettiği kayadır- ne göktedir ne de yerde. Balık kımıldayınca çalkalandı ve yer sarsıldı. Bunun üzerine Allah yerin üstüne dağları oturttu ve yer sakinleşti; bu sebeple dağlar yeryüzüne karşı övünür. İşte O'nun: [{وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ] رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ} [en-Nahl: 15] “Sizi sarsar diye yeryüzüne sarsılmaz dağlar bıraktı” kavli budur. Salı ve çarşamba olmak üzere iki günde onda dağları, halkının rızıklarını, ağaçlarını ve ona uygun olan şeyleri yarattı. İşte bu, O'nun şöyle buyurduğu vakittir: {أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٩) وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا} “Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkâr edip O'na ortaklar mı koşuyorsunuz? İşte O, âlemlerin Rabbidir. O, yerin üstünden sarsılmaz dağlar yerleştirdi ve orada bereketler var etti.” [Süddî] der ki: Ağaçlarını bitirdi. {وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا} “Orada rızıklarını takdir etti.” [Süddî] der ki:
أقواتَها لأهلِها. {فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ}. يقول: [مَن سأل فهكذا] الأمرُ. {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ} [فصلت: ٩ - ١١]. وكان ذلك الدخانُ من تنَفُّسِ الماءِ حينَ تنفَّس، فجعَلها سماءً واحدةً، ثم فتقَها فجعَلها سبعَ سماواتٍ في يومين؛ في الخميس والجمُعةِ، وإنما سُمِّيَ يومَ الجمُعةِ لأنه جُمِع فيه خلْقُ السماواتِ والأرضِ، {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا}. قال: خلَق في كلِّ سماءٍ خلْقَها من الملائكةِ والخَلْقِ الذي فيها، من البحارِ وجبالِ البَرَدِ وما لا يُعلَمُ، ئم زيَّنَ السَّماءَ الدُّنْيا بالكواكبِ، فجَعَلها زينةً وحِفْظًا تَحْفَظُ من الشياطيِن، فلمّا فَرَغَ من خلْقِ ما أحبّ، استوَى على العرشِ، فذلك حينَ يقولُ: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} [الأعراف: ٥٤، يونس: ٣، هود: ٧]. يقولُ: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} [الأنبياء: ٣٠].
Halkı için rızıklarını [takdir etti]. {فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ} “Arayıp soranlar için tastamam dört günde.” Şöyle der: [Kimin sorusu olursa işte] durum böyledir. {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ} [Fussilet: 9-11] “Sonra duman hâlinde olan göğe istivâ etti.” O duman, suyun nefes aldığı andaki buğusundandı; böylece onu tek bir gök kıldı, sonra onu yarıp iki günde, perşembe ve cuma günlerinde yedi gök yaptı. Cuma gününe, göklerin ve yerin yaratılışı onda cem edildiği (toplandığı) için cuma denilmiştir. {وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا} “Ve her göğe kendi işini vahyetti.” Dedi ki: Her gökte meleklerden ve onun içindeki denizlerden, dolu dağlarından ve bilinmeyen yaratıklardan var olan mahlûkatını yarattı. Sonra dünya semasını yıldızlarla süsledi, onları bir süs ve şeytanlardan koruyucu kıldı. Dilediği şeyleri yaratmayı bitirince Arş'a istivâ etti. İşte: {خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} [el-A'râf: 54, Yûnus: 3, Hûd: 7] “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” dediği vakit budur. Şöyle buyurur: {كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا} [el-Enbiyâ: 30] “İkisi bitişik idi de biz onları ayırdık”.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ}. قال: خلَق الأرضَ قبلَ السماءِ، فلمّا خلَق الأرضَ ثارَ منها دخانٌ، فذلك حينَ يقولُ: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ}. قال: بعضُهن فوقَ بعضٍ، وسبعُ أرَضين بعضُهن تحتَ
Bize el-Hasan b. Yahyâ nakletti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun şu sözü hakkında haber verdi: {هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe istivâ edendir.” [Mücâhid] dedi ki: Yeri gökten önce yarattı. Yeri yaratınca ondan bir duman yükseldi. İşte bu, [Allah Teâlâ'nın] şöyle buyurduğu vakittir: {ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} “Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenledi.” Dedi ki: [Göklerin] bir kısmı diğerinin üzerindedir; yedi yer de bir kısmı diğerinin altında
بعضٍ
[bir kısmının altındadır] .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولهِ: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} قال: بعضُهن فوق بعضٍ، بين كلِّ سماءيْن مَسِيرةُ خمسِمائةِ عامٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ nakletti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, O'nun: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} “Onları yedi gök olarak düzenledi” sözü hakkında şöyle demiştir: Bir kısmı diğerinin üzerindedir, her iki gök arası beş yüz yıllık mesafedir .
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ في قولهِ حيثُ ذكَر خلْقَ الأرضِ قبلَ السماءِ، ثم ذكَر السماءَ قبلَ الأرضِ -: وذلك أن اللهَ خلَق الأرضَ بأقواتِها من غيرِ أن يدْحُوَها قبلَ السماءِ، ثم استوَى إلى السماءِ فسوّاهُنّ سبعَ سماواتٍ، ثم دَحَا الأرضَ بعد ذلك، فذلك قولُه ﷿: {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} [النازعات: ٣٠].
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm nakletti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih nakletti, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, İbn Abbâs'ın -yerin gökten önce yaratılışını zikredip ardından göğü yerden önce zikrettiği ayet hakkında- şöyle dediğini nakletti: Şöyle ki, Allah yeri, gökten önce henüz onu yayıp döşemeksizin rızıklarıyla birlikte yarattı; sonra göğe istivâ edip onları yedi gök olarak düzenledi; ardından bundan sonra yeri yayıp döşedi. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} [en-Nâziât: 30] “Ondan sonra da yeri yayıp döşedi” sözü budur.
حدثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني أبو معشرٍ، عن سعيدِ بنِ أبي سعيدٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ سلامٍ أنه قال: إن اللهَ بدَأ الخلْقَ يومَ الأحدِ، فخلَق الأرَضِين في الأحدِ والاثنينِ، وخلَق الأقواتَ والرواسِيَ في الثلاثاءِ والأربعاءِ، وخلَق السماواتِ في الخميس والجمُعةِ، وفرَغ في آخرِ ساعةٍ من يومِ الجمُعةِ، فخلَق فيها آدمَ على عَجَلٍ، فتلك الساعةُ التي تقومُ فيها الساعةُ.
Bana el-Müsennâ nakletti, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih nakletti, dedi ki: Bana Ebû Ma'şer, Saîd b. Ebî Saîd'den, [o da] Abdullâh b. Selâm'dan nakletti; o şöyle demiştir: Allah yaratmaya pazar günü başladı; yerleri pazar ve pazartesi günlerinde yarattı, gıdaları ve sarsılmaz dağları salı ve çarşamba günlerinde yarattı, gökleri perşembe ve cuma günlerinde yarattı ve cuma gününün son saatinde [yaratmayı] bitirdi. O saatte Âdem'i aceleyle yarattı; işte kıyametin kopacağı vakit de o saattir.
فمعنى الكلامِ إذن: هو الذي أنعَم عليكم، فخلَق لكم ما في الأرضِ جميعًا، وسخَّره لكم، تفضُّلًا منه بذلك عليكم؛ ليكونَ لكم بلاغًا في دنياكم، ومتاعًا إلى موافاةِ آجالِكم، ودليلًا لكُم على وحدانيةِ ربِّكم، ثم علَا إلى السماواتِ السبعِ وهنَّ دخانٌ، فسوّاهن وحَبَكهن، وأجرَى في بعضِهن [شمسَه وقمرَه ونجومَه] ، وقدَّر في كلِّ واحدةٍ منهنَّ ما قدَّر من خلْقِه.
O hâlde sözün anlamı şöyledir: Size lütufta bulunarak dünyanızda size bir yetinme vesilesi, ecelleriniz gelinceye kadar bir geçimlik ve Rabbinizin birliğine bir delil olsun diye, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan ve onları hizmetinize veren O'dur; sonra duman hâlinde olan yedi göğün üzerine yüceldi, onları düzenleyip sağlamlaştırdı, bazısında [güneşini, ayını ve yıldızlarını] akıttı ve her birinde yarattıklarından takdir ettiğini takdir etti.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)} “O, her şeyi hakkıyla bilendir” sözünün teviline dair görüş:
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَهُوَ} نفسَه، وبقولِه: {بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} أن الذي خلَقكم وخلَق لكم ما في الأرضِ جميعًا، وسوَّى السماواتِ السبعَ بما فيهن، فأحكَمهن مِن دخانِ الماءِ وأتقَن صُنْعَهن، لا يخفَى عليه أيُّها المنافقون والملحدون والكافرون به مِن أهلِ الكتابِ - ما تُبْدون وما تكتُمون في أنفسِكم، وإن أبدَى منافقوكم بألسِنتِهم قولَهم: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ}. وهم على التكذيبِ به مُنْطَوون، وكذَّبتْ أحبارُكم بما أتاهم به رسولي من الهدَى والنورِ، [وهم] بصحتِه عارِفون، وجحَدوا وكتَموا ما
Zikri yüce olan [Allah], {وَهُوَ} “O” sözüyle Kendisini; {بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Her şeyi hakkıyla bilendir” sözüyle de sizi yaratan, yeryüzünde olanların hepsini sizin için var eden, yedi göğü içindekilerle birlikte düzenleyen, onları suyun dumanından muhkem kılıp yaratılışlarını kusursuz kılanın -ey münafıklar, mülhidler ve Ehl-i Kitap'tan O'nu inkâr edenler!- açığa vurduğunuz ve içinizde gizlediğiniz şeylerin Kendisine asla gizli kalmayacağını kastetmektedir. Münafıklarınız dilleriyle {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inandık” sözünü açığa vursalar da içten içe onu yalanlamaya devam etmektedirler; din bilginleriniz de doğruluğunu pekâlâ bildikleri hâlde Elçimin kendilerine getirdiği hidayeti ve nuru yalanlamış, [onlar] inkâr etmiş ve gizlemişlerdir...
قد أخَذْتُ عليهم تبْيانَه لخلقِي من أمرِ محمدٍ ﷺ[ونُبُوَّتِه] - المواثيقَ، وهم به عالمون، بل أنا عالمٌ بذلك [من أمْرِكم] وغيرِه من أمورِكم وأمورِ غيرِكم؛ أي بكلِّ شيْءٍ عليمٌ.
Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] durumuna [ve peygamberliğine] dair yaratıklarıma açıklamaları hususunda kendilerinden kesin sözler aldığım şeyi bile bile gizlemişlerdir. Bilakis Ben, [işinizden] olan bunu da, sizin diğer işlerinizi de, sizden başkalarının işlerini de bilmekteyim; yani her şeyi hakkıyla bilenim .
وقولُه: {عَلِيمٌ}. بمعنى عالمٍ. ورُوِي عن ابنِ عباسٍ أنه كان يقولُ. هو الذي قد كَمُلَ في علْمِه.
O'nun: {عَلِيمٌ} “Alîm” sözü; bilen (âlim) anlamındadır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle derdi: “O, ilminde kemale ermiş olandır.”
حدَّثني المُثَنَّى بن إبراهيمَ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ ابنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: العالِمُ الذي قد كَمُلَ في عِلْمِه .
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm nakletti, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih nakletti, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: “İlminde kemale ermiş olan Âlim'dir .”
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ}.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki” sözünün teviline dair görüş:
زعَم بعضُ المنسوبين إلى العلمِ بلُغاتِ العَربِ من أهلِ البصرةِ أن تأويلَ قولِه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ}: وقال ربُّك. وأنّ {وَإِذْ} من الحروفِ الزَّوائدِ، وأن معناها الحذفُ. واعتَلَّ لقولِه الذي وصَفْنا عنه في ذلك ببيتِ الأسودِ بنِ يَعْفُرَ :
Basra ehlinden Arap dillerine dair ilme mensup kılınan bazı kimseler , O'nun: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki” sözünün tevilinin: “Ve Rabbin dedi ki” şeklinde olduğunu, {وَإِذْ} lafzının zâid harflerden (edatlardan) olduğunu ve anlamının hazf (fazlalık olup atılabilir) olduğunu iddia etmişlerdir. Bu konuda kendisinden naklettiğimiz sözüne el-Esved b. Ya'fur'un şu beytini gerekçe göstermiştir :
فإذا وذلك لا مَهاهَ لِذِكْرِه … والدهرُ يُعْقِبُ صالحًا بفسادِ
İşte o [bitti], artık bunu anmanın bir tadı tuzu kalmadı … Zira zaman, iyiliğin ardına bozulmayı getirir.
ثم قال: ومعناها: وذلك لا مَهاهَ لذِكْرِه. وببيتِ عبدِ منافِ بن رِبْعٍ الهُذليِّ :
Sonra dedi ki: Bunun anlamı: “Bunu anmanın artık bir tadı kalmadı” şeklindedir. Bir de Abdümenâf b. Rib' el-Hüzelî'nin şu beytini [delil getirdi]:
حتى إذا أسلَكوهم في قُتائِدَةٍ … شَلًّا كما تطْرُدُ الجَمّالةُ الشُّرُدا
Nihayet onları Kutâide'ye soktuklarında … develeri güdenlerin kaçışanları sürüp kovduğu gibi
وقال: معناه: حتى أسْلَكُوهم.
Ve dedi ki: Anlamı: “Onları soktuklarında” demektir.
قال أبو جعفرٍ: والأمرُ في ذلك بخلافِ ما قال، وذلك أن "إذْ" حرفٌ يأتي بمعنى الجزاءِ، ويَدُلُّ على مجهولٍ من الوقتِ، وغيرُ جائزٍ إبطالُ حرفٍ كان دليلًا على معنًى [في الكلامِ] . إذ سواءٌ قيلُ قائلٍ: هو بمعنى البُطولِ ، [وهو] في الكلامِ دليلٌ على معنًى مفهومٍ. وقيلُ آخرَ في جميعِ الكلامِ الذي نطَق به دليلًا على ما أرِيدَ به: هو بمعنى البُطولِ .
Ebû Ca'fer der ki: Bu husustaki durum onun söylediğinin aksinedir. Şöyle ki: "İz" , ceza (şart) anlamında gelen ve belirsiz bir zamana delalet eden bir harftir (edattır). [Kelamda] bir anlama delalet eden bir harfin iptal edilmesi (fazlalık sayılıp yok kabul edilmesi) caiz değildir. Zira [kelamda] anlaşılır bir anlama delalet ettiği hâlde bir kimsenin onun hakkında: “Bu bâtıldır (fazlalıktır/boştur) ” demesi ile, bir başkasının kastedilen şeye delalet etmek üzere telaffuz edilmiş bütün kelam hakkında: “Bu bâtıldır (boştur) ” demesi [hükümce] eşittir.
وليس [لما ادّعى] الذي وصَفْنا قولَه - في بيتِ الأسودِ بنِ يَعفُرَ، أن "إذا" بمعنى البُطولِ - وجهٌ مفهومٌ، بل ذلك لو حُذِف من الكلامِ لَبَطَل المعنَى
Görüşünü aktardığımız kimsenin -Esved b. Ya‘fur’un beytinde geçen "izâ"nın bâtıl (fazlalık) anlamında olduğuna dair- iddia ettiği şeyin anlaşılır bir tarafı yoktur; bilakis bu [edat] kelamdan çıkarılacak olsa...
الذي أراده الأسودُ من قولِه:
anlam bozulurdu:
* فإذا وذلك لا مَهاهَ لذِكْرِه *
* İşte böyle, artık bunu anmanın bir tadı kalmadı *
وذلك أنه أراد بقولِه: فإذا : فإذا الذي نحن فيه وما قد مضَى من عَيْشِنا.
Şöyle ki o, “Fe-izâ” sözüyle: “İçinde bulunduğumuz durum ve yaşantımızdan geçmiş olanlar böyle olunca” anlamını kastetmiştir.
وأشار بقولِه: [وذلك] . إلى ما تقدَّم وصْفُه من عيشِه الذي كان فيه. لا مَهاهَ لذِكْرِهِ، يعني: لا طَعْمَ له ولا فضْلَ؛ لإعقابِ الدهرِ صالحَ ذلك بفسادٍ. وكذلك معنى قولِ عبدِ منافِ بنِ رِبعٍ :
[Ve zâlike] sözüyle de içinde bulunduğu yaşantısından daha önce vasfettiği duruma işaret etmiştir. “Lâ mehâhe li-zikrihî” yani: Zaman, o iyiliğin peşinden kötülük getirdiği için artık bunun ne bir tadı ne de bir üstünlüğü kalmıştır. Abdümenâf b. Rib'in şu sözünün anlamı da böyledir:
حتى إذا أسلكوهم في قُتائدةٍ … شلًّا .....................
Nihayet onları Kutâide'ye soktuklarında … sürüp kovarak .....................
لو أُسقِط منه "إذا" بطَل معنى الكلامِ؛ لأن معناه: حتى إذا أسلَكوهم في قُتائدةٍ سلَكوا شَلًّا. فدلَّ قولُه: أسلكوهم شلًّا (٤). على مَعْنَى المْحذُوفِ، فاسْتُغْنِي عن ذكْرِه بدَلالةِ "إذا" عليه فحُذِف - كما قد ذكَرْنا فيما مَضَى من كتابِنا - على ما تفعَلُ العربُ في نظائرِ ذلك، وكما قال النَّمِرُ بنُ تَوْلَبٍ :
Eğer ondan "izâ" düşürülseydi kelamın anlamı bozulurdu; çünkü bunun anlamı: “Nihayet onları Kutâide'ye soktuklarında, sürüp kovularak girdiler” demektir. Onun: “Onları sürüp kovarak soktular ” sözü hazfedilenin anlamına delalet etmiştir ; böylece kitabımızın geçen kısımlarında belirttiğimiz üzere , Arapların benzer durumlarda yaptığı gibi "izâ"nın ona delaleti sayesinde zikredilmesine ihtiyaç kalmamış ve hazfedilmiştir; nitekim Nemir b. Tevleb şöyle demiştir:
فإن المنيةَ من يخْشَها … فسوف تصادِفُه أيْنَما
Ölümden kim korkarsa … her nerede [olursa olsun] ölüm onu bulacaktır
وهو يريدُ: أينما ذهَب. وكما تقولُ العربُ: أتيتُك من قبلُ ومن بعدُ. تُرِيدُ:
[Şair burada]: “Nereye giderse [gitsin]” [anlamını] kastetmektedir. Tıpkı Arapların: “Sana önce ve sonra geldim” demesi gibi. [Bununla] şunu kastederler:
من قبلِ ذلكَ ومن بعدِ ذلكَ. فكذلك ذلك في "إذا"، كما يقولُ القائلُ: إذا أكرَمك أخوك فأكرِمْه، وإذا لا فلَا. يريدُ: وإذا لم يُكرِمْك فلا تُكرِمْه. ومن ذلك قولُ الآخر .
“Ondan önce ve ondan sonra” anlamını kastetmeleri gibi. İşte bir kimsenin: “Kardeşin sana ikram ederse sen de ona ikram et, etmezse etme” sözünde olduğu gibi bu durum "izâ"da da böyledir. Burada: “Sana ikram etmediğinde sen de ona ikram etme” anlamını kastetmektedir. Şairin şu sözü de bundandır: