Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 14. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإذا وذلك لا يضُرُّك ضُرُّه … في يومِ أسألُ نائلًا أو أنكَدَا

İşte böyle, bir bağış istediğim ya da mahrum kaldığım günde … onun zararı sana zarar vermez

نظيرَ ما ذكَرْنا من المعنى في بيتِ الأسودِ بنِ يَعفُرَ. وكذلك معنى قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ}. لو أُبْطِلَتْ "إذْ" وحذِفتْ من الكلامِ، لاستحالَ عن معناه الذي هو به وفيه "إذْ".

Bu da el-Esved b. Ya'fur'un beytindeki anlam hususunda zikrettiğimizin bir benzeridir. Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere demişti ki” sözünün anlamı da böyledir. Şayet "iz" bâtıl (fazlalık) sayılıp kelamdan hazfedilseydi, içinde "iz" bulunan o asıl anlamından çıkıp imkânsızlaşırdı .

فإن قال قائلٌ: فما معنى ذلك، وما الجالبُ لـ "إذ"، إذا لم يكنْ في الكلامِ قبلَه ما يُعطَفُ به عليه؟

Eğer birisi: “Kelamda kendisinden önce kendisine atfedileceği bir şey bulunmadığı takdirde bunun anlamı nedir ve "iz"i getiren âmil nedir?” derse,

قيل له: قد ذكَرنا فيما مضَى أن اللهَ تعالى ذكرُه خاطَب الذين خاطَبهم بقولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا}. بهذه الآياتِ والتي بعدَها مُوَبِّخَهم ومُقَبِّحًا إليهم سوءَ فِعالِهم ومُقامِهم على ضلالِهم مع النعمِ التي أنعَمها عليهم وعلى أسلافِهم، ومُذكِّرَهُم - بتعديدِ نِعَمِه عليهم وعلى أسلافِهم - بأسَه أن يسلُكوا سبيل مَن هلَك من أسلافِهم في معصيتِه، فيسلُكَ بهم سبيلَهم في

Ona şöyle denilir: Daha önce zikretmiştik ki; zikri yüce olan Allah, {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Ölüler iken [sizi dirilten] Allah’ı nasıl inkâr edersiniz?” sözüyle hitap ettiği kimselere, kendilerine ve atalarına ihsan ettiği nimetlere rağmen kötü fiillerini ve sapıklık üzere ısrarlarını kınayıp çirkin bularak bu ayetlerle ve sonrasındakilerle hitap etmiştir. Ayrıca hem kendilerine hem de atalarına olan nimetlerini tek tek sayarak, O'na isyan hususunda helak olmuş atalarının yoluna girmemeleri ve [böylece Allah'ın da] onları [aynı helak] yoluna...

عقوبتِه، ومُعرِّفَهم ما كان منه من تعطُّفِه على التائبِ منهم، استعتابًا منه لهم، فكان مما عدَّدَ من نِعَمِه عليهم، أنه خلَق لهم ما في الأرضِ جميعًا، وسخَّر لهم ما في السماواتِ؛ من شمسِها وقمرِها ونجومِها وغيرِ ذلك من منافعِها التي جعَلها لهم ولسائرِ بني آدمَ معهم منافعَ، فكان في قولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ}. معنى : اذكُروا نعمتي عليكم إذ خلَقتُكم ولم تكونوا شيئًا، وخلَقتُ لكم ما في الأرض جميعًا، وسوَّيتُ لكم ما في السماءِ. ثم عطَف بقولِه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} على المعنى المقتضَى بقولِه: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ} إذ كانَ مُقتضيًا ما وصفتُ من قولِه: اذكُروا نِعمتي إذْ فعلتُ بكم وفعلتُ، واذكُروا فِعْلِي بأبِيكم آدمَ، إذْ قلتُ للملائكةِ: إني جاعلٌ في الأرضِ خليفةً.

uğramamaları için azabını hatırlatarak, tövbe edene yönelik lütfunu ve kendilerini rızasına davetini bildirerek hitap etmiştir. Onlara saydığı nimetlerden biri de; yeryüzündeki her şeyi onlar için yaratmış olması, güneşi, ayı, yıldızları ve göklerdeki diğer şeyleri onlar ve onlarla birlikte diğer Âdemoğulları için faydalar kılarak hizmetlerine vermiş olmasıdır. Dolayısıyla O'nun: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Siz ölüler iken sizi dirilten, sonra öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve sonunda O'na döndürülecek olduğunuz hâlde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” sözünde: “Siz hiçbir şey değilken sizi yarattığım, yeryüzündeki her şeyi sizin için yarattığım ve göğü sizin için düzenlediğim zamanki üzerinizdeki nimetimi hatırlayın” anlamı vardır. Sonra: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki” sözüyle, {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” sözünün gerektirdiği anlama atfetmiştir; zira bu söz, vasfettiğim şu anlamı gerektirmektedir: “Size şöyle şöyle yaptığım zamanki nimetimi hatırlayın; meleklere: ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım’ dediğim zamanki babanız Âdem'e yaptığım muamelemi de hatırlayın.”

فإن قال قائلٌ: فهل لذلك من نظيرٍ في كلامِ العربِ نعلَمُ به صحةَ ما قلتَ؟

Eğer birisi: “Söylediğinin doğruluğunu anlayabileceğimiz şekilde Arapların kelamında bunun bir benzeri var mıdır?” derse,

قيل: نعم، أكثرُ مِن أن يُحصَى، من ذلك قولُ الشاعرِ :

Şöyle denilir: Evet, sayılamayacak kadar çoktur; şairin şu sözü bundandır:

أجِدَّك لن تَرَى بثُعَيْلِباتٍ … ولا بَيْدَانَ ناجيةً ذَمُولَا

Sahi sen ne Süaylibât’ta ne de Beydân’da hızlı ve seri yürüyen bir deve görebilirsin;

ولا متدارَكٍ والشمسُ طِفْلٌ … ببعضِ نواشغِ الوادي حُمُولَا

Güneş henüz doğarken vadinin bazı su yollarında binekleri yetişmiş birini de

فقال: ولا مُتدارَكٍ. ولم يتقدَّمْه فعلٌ بلفظِه يُعطَفُ به عليه، ولا حرفٌ مُعرَبٌ إعرابَه فيُرَدَّ "متدارك" عليه في إعرابِه، ولكنه لما تقدَّمه فعلٌ مجحودٌ بـ "لن" يَدُلُّ على المعنى المطلوبِ في الكلامِ من المحذوفِ، استغْنَى بدَلالةِ ما ظَهَر منه عن إظهارِ ما حُذِف، وعامَل الكلامَ في المعنى والإعرابِ معاملتَه أن لو كان ما هو محذوفٌ منه ظاهرًا؛ لأن قولَه:

Burada: “ve lâ mütedârekin” demiştir. Hâlbuki ondan önce kendisine atfedileceği lafzen bir fiil veya irabı gibi irap edilmiş ve “mütedârek” kelimesinin irapta kendisine bağlanacağı bir edat geçmemiştir. Fakat öncesinde "len" ile olumsuz kılınmış ve kelamda hazfedilmiş olan kastedilen anlama delalet eden bir fiil geçtiği için, açıkta olanın delaleti sayesinde hazfedileni açıkça zikretmeye ihtiyaç duymamış ve anlam ile irap bakımından kelama, sanki hazfedilen şey açıkta varmış gibi muamele etmiştir; zira onun:

* أجِدَّك لن تَرَى بثُعَيْلِباتٍ *

* Andolsun ki Süeylibât'ta göremezsin *

معناه: أجِدَّك لستَ براءٍ. فردَّ "مُتداركًا" على مَوضعِ "تَرَى"، كأن "لست" والباءَ موجودتان في الكلامِ. فكذلك قولُه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ}.

sözünün anlamı: “Andolsun ki sen görecek değilsin” demektir. Böylece “mütedâreken” kelimesini, kelamda sanki "leste" ve "bâ" harf-i cerri varmış gibi "terâ"nın mahalline atfetmiştir. O'nun: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki” sözü de böyledir.

لمّا سلَف قبلَه تذكيرُ اللهِ جلّ وعزَّ المخاطَبين به ما سلَف قِبلَهم وقِبلَ آبائِهم من أيادِيه وآلائِه، وكان قولُه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ} مع ما بعدَه من النِّعَمِ التي عدَّدَها عليهم، ونَبَّههم على مواقعِها - ردَّ "إذْ" على موضعِ {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ}. لأن معنى ذلك: اذكُروا هذه من نِعَمِي، وهذه التي قلتُ فيها للملائكةِ. فلمّا كانت الأولى مُقتضيةً "إذ"، عطَف

Aziz ve Celil olan Allah'ın bundan önce muhataplara, bizzat kendilerine ve atalarına geçmişte lütfettiği nimet ve ihsanlarını hatırlatması geçmiş olduğu ve O'nun: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere demişti ki” sözü de kendilerine sayıp döktüğü ve önemine dikkat çektiği nimetlerle birlikte yer aldığı için, “iz” (إِذْ) lafzını {وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ} “ve sizler ölüler idiniz de sizi diriltti” [ayetinin] mahalline atfetmiştir. Çünkü bunun anlamı: “Nimetlerimden şunu ve meleklere [o sözü] söylediğim vakitteki şu [nimeti] hatırlayın!” demektir. Birinci [ifade] “iz” edatını gerektirdiğinde, [ikincisini de]...

[بـ "إذ"] على موضعِها في الأولى، كما وصَفْنا من فِعْلِ الشاعرِ في: ولا مُتداركٍ.

tıpkı şairin: “Ve lâ mütedârekin” dizesindeki fiilinde vasfettiğimiz gibi, ["iz" edatını] birincideki mahalline atfetmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {لِلْمَلَائِكَةِ}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {لِلْمَلَائِكَةِ} “Meleklere” sözünün teviline dair görüş:

والملائكةُ جمعُ مَلْأَكٍ ، غيرَ أن أحدَهم بغيرِ الهمزِ أكثرُ وأشهرُ في كلامِ العربِ منه بالهمزِ، وذلك أنهم يقولون في واحدِهم: مَلَكٌ من الملائكةِ.

Melâike (الْمَلَائِكَة), mel'ek (مَلْأَك) kelimesinin çoğuludur . Ne var ki tekilinin hemzesiz kullanımı Arapların kelamında hemzeli kullanımından daha çok ve daha meşhurdur. Şöyle ki onlar tekili için: “Meleklerden bir melek (مَلَك)” derler.

فيحذِفون الهمزَ منه، ويُحرِّكون اللامَ التي كانت مُسَكَّنةً لو هُمزَ الاسمُ، وإنما يُحرِّكونها بالفَتْحِ لأنهم ينقُلونَ حركةَ الهمزةِ التي فيه بسقوطِها إلى الحرفِ الساكنِ قبلَها، فإذا جمَعوا واحدَهم ردُّوه في الجمعِ إلى الأصلِ [وهمَزُوا]، فقالوا: ملائكةٌ. وقد تفعَلُ العربُ نحوَ ذلك كثيرًا في كلامِها، فتترُكُ الهمزَ في الكلمةِ التي هي مهموزةٌ فيجرِي كلامُهم بتَرْكِ هَمْزِها في حالٍ، وبهمزِها في أُخرى، كقولِهم: رأيتُ فلانًا. فجرَى كلامُهم بهمزِ "رأيتُ"، ثم قالوا: نرَى / وترَى ويَرى. فجرَى كلامُهم في "يفعل" ونظائرِها بتركِ الهمزِ، حتى صار الهمزُ معها شاذًّا، مع كونِ الهمزِ فيها أصلًا. فكذلك ذلك في "مَلَك وملائكة"، جرَى كلامُهم بتركِ الهمزِ من واحدِهم، وبالهمزِ

Böylece ondan hemzeyi atarlar ve isim hemzeli olsaydı sakin olacak olan lâm harfini harekelerler. Onu sırf fetha ile harekelerler; zira onda bulunan hemzenin düşmesiyle harekesini kendisinden önceki sakin harfe naklederler. Tekilini çoğul yaptıklarında ise çoğulda onu aslına döndürürler [ve hemzeli söylerler]; böylece: "Melâike" (ملائكة) derler. Araplar kelamlarında buna benzer kullanımı çokça yaparlar; aslen hemzeli olan bir kelimede hemzeyi terk ederler, böylece kullanımlarında bir durumda hemzenin terkiyle, diğer bir durumda ise hemzeyle söylenir; tıpkı "Falancayı gördüm" (رأيتُ فلانًا) demeleri gibi. Nitekim kullanımlarında "raeytu" (رأيتُ) hemzeli olarak yerleşmiş, sonra da "nerâ" (نرَى), "terâ" (ترَى) ve "yerâ" (يرَى) demişlerdir. Dolayısıyla "yef'alu" (يفعل) ve benzeri kalıplarda kullanımları hemzenin terkiyle yerleşmiş, hatta aslen hemzeli olmasına rağmen bu kelimelerde hemzeli kullanım şaz hale gelmiştir. İşte "melek" (مَلَك) ve "melâike" (ملائكة) kelimelerindeki durum da böyledir; kullanımlarında tekilinin hemzesiz, çoğulunun ise hemzeli

في جميعِهم، وربما جاء الواحدُ منهم مهموزًا، كما قال الشاعرُ :

hemzeli kullanılması yerleşmiştir. Bazen tekili de şairin dediği gibi hemzeli gelebilir:

فلستَ بجنِّيٍّ ولكنْ مَلْأَكًا … تحدَّر من جوِّ السماءِ يَصُوبُ

Sen bir cin değilsin, bilakis göğün derinliklerinden süzülüp inen bir meleksin

وقد يقالُ في واحدِهم: مألكٌ. فيكونُ ذلك مثلَ قولِهم: جبَذ وجذَب، وشَأْمَلَ وشمْأَل . وما أشبهَ ذلك من الحروفِ المقلوبةِ ، غيرَ أن الذي يجبُ إذا سُمِّيَ واحدُهم: مألكٌ ، أن يُجمَعَ إذا جُمِعَ على ذلك: مآلكُ، ولستُ أحفظُ جمعَهُم كذلك سماعًا، ولكنهم قد يَجمعون: ملائِكُ، وملائِكةٌ، كما يُجْمَعُ أشعثُ: أشاعثُ وأشاعِثةٌ، ومِسْمَعٌ: مَسامعُ ومَسامِعَةٌ. قال أميةُ بنُ أبي الصَّلْتِ في جمعِهم كذلك :

Bazen tekili için: “Me'lek (مَأْلَك)” de denilir. Bu da onların: “Cebeze (جبذ) ve cezebe (جذب)”, “şe'mele (شأمل) ve şem'ele (شمأل) ” demeleri ve harfleri yer değiştirmiş (kalb edilmiş) benzeri kelimeler gibidir. Ancak tekili “me'lek (مألك) ” olarak isimlendirildiğinde, bu kalıpta çoğul yapıldığı takdirde “meâlik (مآلك)” şeklinde çoğul yapılması gerekir; fakat ben onların bu şekilde çoğul yaptıklarını semâî (işitme yoluyla) olarak hatırlamıyorum. Ancak onlar “eş'as (أشعث)” kelimesinin “eşâis (أشاعث)” ve “eşâise (أشاعثة)”, “misma' (مسمع)” kelimesinin “mesâmi' (مسامع)” ve “mesâmia (مسامعة)” şeklinde çoğul yapılması gibi “melâik (ملائك)” ve “melâike (ملائكة)” şeklinde de çoğul yaparlar. Ümeyye b. Ebi's-Salt onların bu şekilde çoğul yapılması hakkında şöyle demiştir :

وفيها مِنْ عبادِ اللهِ قومٌ … ملائِكُ ذُلِّلوا وهُمُ صِعابُ

Orada Allah'ın kullarından bir topluluk vardır … Boyun eğdirilmiş meleklerdir onlar, oysa pek güçlüdürler

وأصلُ الملأكِ الرسالةُ، كما قال عديُّ بنُ زيدٍ العِبَادِيُّ:

“Mel'ek (ملأك)” kelimesinin aslı ise elçiliktir (mesajdır); nitekim Adiy b. Zeyd el-İbâdî şöyle demiştir:

أبلغِ النعمانَ عنى ملأكًا … أنه قد طال حَبْسِي وانتظارِي

Benden Nu'mân'a bir elçilik (mesaj) ulaştır … Hapsimin ve bekleyişimin uzadığını

وقد يُنشَدُ: مَأْلَكًا، على اللغةِ الأخْرَى. فمن قال: ملأَكًا. فهو "مَفْعَل"، من: [لأَك إليه يَلْأَكُ ] ، إذا أرسَل إليه رسالةً، مَلْأَكةً . ومن قال: مَأْلَكًا. فهو "مَفْعَل"، من: ألَكتُ إليه ألِكُه ، إذا أرسلتَ إليه، مأْلكةً وأَلُوكًا. كما قال لَبيدُ ابنُ ربيعةَ :

Diğer lehçeye göre: “Me'leken (مألكًا)” şeklinde de okunur. “Mel'eken (ملأكًا)” diyen kimseye göre bu kelime; birine bir mektup/mesaj gönderdiğinde kullanılan [“le'eke ileyhi yel'ekü ”den] “mef'al (مَفْعَل)” veznindedir; mastarı da “mel'aketen (ملأكة) ” gelir. “Me'leken (مألكًا)” diyen kimseye göre ise; birine elçi gönderdiğinde kullanılan “elektü ileyhi elikühû ” fiilinden “mef'al (مَفْعَل)” veznindedir; mastarı “me'leketen (مألكة)” ve “elûken (ألوك)” gelir. Nitekim Lebîd b. Rebîa şöyle demiştir:

وغُلامٍ أرسلَتْه أُمُّه … بأَلوكٍ فبَذَلْنا ما سأَلْ

Annesinin bir haberle (mesajla) gönderdiği nice gence … dilediği şeyi verdik

فهذا من: ألَكت. ومنه قولُ نابغةِ بني ذُبيانَ :

İşte bu, “elektü” fiilindendir. Benî Zübyân'ın Nâbiga'sının şu sözü de bundandır:

ألِكْنِي يا عُيَينَ إليك قولًا … [سأُهْدِيه إليك إليك عنِّيْ]

Ey Uyeyne! Sana bir söz ulaştırayım (elçilik edeyim) … [benden sana takdim edeceğim]

وقال عبدُ بني الحَسْحاسِ :

Abd-i Benî'l-Hashâs da şöyle demiştir:

ألِكْنى إليها عَمْرَك اللهَ يا فتى … بآيةِ ما جاءت إلينا تهادِيَا

Ey delikanlı! Allah ömrünü uzun kılsın, salına salına bize geldiğinin alametiyle (hatırasıyla) ona benden elçilik et [mesajımı ilet].

يعني بذلك: أبْلِغها رسالتِي. فسُمِّيتِ الملائكةُ ملائكةً بالرسالةِ؛ لأنَّها رسُلُ اللهِ بينَه وبينَ أنبيائِه ومَن أُرسِلتْ إليه مِن عبادِه.

Bununla: “Ona mesajımı ulaştır” anlamını kasteder. Meleklere elçilik (risalet) sebebiyle melek ismi verilmiştir; çünkü onlar Allah ile peygamberleri ve kullarından kendilerine gönderildikleri kimseler arasında Allah'ın elçileridir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعز: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ} “Ben yeryüzünde var edeceğim/yaratacağım” sözünün teviline dair görüş:

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ}؛ فقال بعضُهم: إني فاعلٌ.

Tevil ehli O'nun: {إِنِّي جَاعِلٌ} “Ben var edeceğim” sözünün tevilinde ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “Ben yapacağım/yaratacağım” [demektir] demiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن جريرِ بنِ حازمٍ ومباركٍ، عن الحسنِ، وأبي بكرٍ - يعني الهُذَليَّ - عن الحسنِ وقتادةَ، قالوا: قال اللهُ تعالى ذِكْرُه لملائكتِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}.

Bize el-Kâsım b. el-Hasan nakletti, dedi ki: Bize el-Hüseyin nakletti, dedi ki: Bana Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar el-Hasen'den; [ayrıca Haccâc] Ebû Bekir'den -yani el-Hüzelî'den-, o da el-Hasen ve Katâde'den nakletti; onlar dediler ki: Zikri yüce olan Allah meleklerine: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurdu.

قال لهم: إني فاعلٌ .

Onlara: “Ben yapacağım/yaratacağım ” buyurdu.

وقال آخرون: إني خالقٌ.

Başkaları da: “Ben yaratanım/yaratıcıyım [demektir]” demiştir.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثت عن المنِجابِ بنِ الحارثِ، قال: حَدَّثَنَا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، قال: كلُّ شيْءٍ في القرآنِ "جعَل" فهو "خلَق".

Bana el-Müncâb b. el-Hâris'ten rivayet edildi; dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan aktardı; o şöyle dedi: Kur'an'da geçen her "ce'ale" (kıldı/yaptı) kelimesi "haleka" (yarattı) [anlamındadır].

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ في تأويلِ قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” sözünün tevilinde doğru olan şudur:

إنِّي مُستخلِفٌ فيها خليفةً، ومُصَيِّرٌ فيها خُلَفاءَ . وذلك شبيهٌ بتأويلِ قولِ الحسنِ وقتادةَ.

Ben orada bir halife tayin edeceğim ve orada halifeler kılacağım [anlamındadır]. Bu da el-Hasen ve Katâde'nin sözünün teviline benzemektedir.

وقيل: إن الأرضَ التي ذكَرها اللهُ جل ثناؤُه في هذه الآيةِ هي مكةُ.

Övgüsü yüce olan Allah'ın bu ayette zikrettiği yeryüzünün Mekke olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenin zikri:

حَدَّثَنَا ابنُ حميدٍ، قال: حَدَّثَنَا جريرٌ، عن عطاءٍ، عن ابنِ سابطٍ، أن النَّبِيَّ ﷺ قال: "دُحِيتِ الأرضُ مِن مكَّةَ، وكانت الملائكةُ تطُوفُ بالبيتِ، فهي أولُ من طاف به، وهي الأرضُ التي قال اللهُ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. وكان النبيُّ إذا هلَك قومُه ونَجا هُوَ والصالحون، أتاها هو ومَن معه فعبَدوا اللهَ بها حتى يموتوا، فإنَّ قبرَ نوحٍ وهودٍ وصالحٍ وشعيبٍ بينَ زمزمَ والرُّكنِ والمَقامِ" .

Bize İbn Humeyd nakletti, dedi ki: Bize Cerîr, Atâ'dan, o da İbn Sâbit'ten nakletti; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yeryüzü Mekke'den yayılıp döşendi. Melekler Beyt'i tavaf ediyorlardı ve onu ilk tavaf edenler onlardı. Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu yer işte bu yerdir. Peygamber, kavmi helak olup kendisi ve salih kimseler kurtulduğunda, o ve beraberindekiler buraya gelir ve ölünceye kadar orada Allah'a ibadet ederlerdi. Nitekim Nûh, Hûd, Sâlih ve Şuayb'ın kabirleri Zemzem ile Rükn ve Makam arasındadır” .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {خَلِيفَةً}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {خَلِيفَةً} “bir halife” sözünün teviline dair görüş:

والخليفةُ الفَعِيلةُ، من قولِك: خلَف فلانٌ فلانًا في هذا الأمرِ، إذا قام مَقامَه فيه بعدَه، كما قال تعالى ذكرُه. {ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [يونس: ١٤]. يَعْني بذلك أنه أبدَلكم في الأرضِ منهم، فجعلَكم خُلفاءَ [بعدَهم، ومن ذلك قيل للسلطانِ الأعظمِ: خليفةٌ. لأنه خلَف الذي كان قبلَه، فقام بالأمرِ مَقامَه، فكان منه خَلَفًا] ، يقالُ منه: خَلَف الخليفةُ يخلُفُ خِلافةً وخِلِّيفَي .

Halîfe (الخليفة) [kelimesi], fa‘île (الَفَعِيلة) vezninde olup bir kimse kendisinden sonra birinin yerine geçtiğinde söylenen: “Falan kimse bu işte falanın ardılı oldu / yerine geçti” sözünden gelmektedir. Nitekim zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [Yûnus: 14] “Sonra, nasıl amel edeceğinizi görelim diye onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık”. Bununla [Allah], onların yerine yeryüzüne sizi getirdiğini ve sizi [onların ardından] halifeler kıldığını kastetmektedir. [Bundan ötürü en büyük sultana / yöneticiye de kendisinden öncekinin ardılı olduğu, bu emirde / idarede onun makamına geçtiği ve onun bir halefi olduğu için “halife” denilmiştir] . Bu fiilden hareketle: [Halife hilafet makamına geçti / yerine geçti anlamında] “Halefe'l-halîfetü yahlüfü hilâfeten ve hillîfâ” (خَلَف الخليفةُ يخلُفُ خِلافةً وخِلِّيفَي) denilir.

وكان ابنُ إسحاقَ يقولُ بما حَدَّثَنَا به ابنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} - يقولُ: ساكنًا وعامرًا يَسكُنُها ويَعْمُرُها - ليسَ خَلْقًا منكم .

İbn İshâk ise İbn Humeyd'in bize naklettiği şu rivayetteki görüşü belirtirdi: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; o: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” ayeti hakkında: “Orada oturacak ve orayı imar edecek bir sakin ve imarcı [var edeceğim] -sizden bir yaratık değil- demektir” demiştir.

وليس الذي قال ابنُ إسحاقَ في معنى "الخليفةِ" بتأويلِها ، وإن كان اللهُ تعالى ذكرُه إنما أخبَر ملائكتَه أنه جاعلٌ في الأرضِ خليفةً يَسكُنُها، ولكن معناها ما وصفتُ قبلُ.

İbn İshâk'ın “halife”nin anlamı hakkında söylediği bu söz onun tevili değildir ; gerçi zikri yüce olan Allah meleklerine ancak yeryüzünde orada oturacak bir halife kılacağını bildirmiştir, fakat bunun anlamı daha önce açıkladığım gibidir.

فإن قال لنا قائلٌ: فما الذي كان في الأرضِ قبلَ بني آدمَ لها عامرًا، فكان بنو آدمَ منه بدلًا، وفيها منه خَلَفًا؟

Eğer biri bize: “Âdemoğullarından önce yeryüzünü imar eden ne vardı ki Âdemoğulları onun yerine geçmiş ve onda onun ardılları (halefleri) olmuşlardır?” diye soracak olursa,

قيلَ: قد اختَلف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فحَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حَدَّثَنَا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ

Şöyle denilir: Tevil ehli (müfessirler) bu hususta ihtilaf etmiştir; bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, [o] Dahhâk'tan, [o da] İbn

عباسٍ، قال: أولُ من سكَن الأرضَ الجنُّ، فأفسَدوا فيها، وسفَكوا الدماءَ، وقتَل بعضُهم بعضًا. قال: فبعَث اللهُ إليهم إبليسَ في جندٍ مِن الملائكةِ، فقتَلهم إبليسُ ومن معه ، حتى ألحقُوهم بجزائرِ البحورِ وأطرافِ الجبالِ، ثم خلَق اللهُ آدمَ فأسكَنه إياها، فلذلك قال: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} .

Abbas'tan nakletti; o şöyle demiştir: Yeryüzünde ilk ikamet edenler cinlerdi; orada bozgunculuk yaptılar, kan döktüler ve birbirlerini öldürdüler. Dedi ki: Bunun üzerine Allah onlara meleklerden bir ordu içinde İblis'i gönderdi. İblis ve beraberindekiler onları öldürdüler, nihayet onları deniz adalarına ve dağların uçlarına sürdüler . Sonra Allah Âdem'i yarattı ve onu oraya yerleştirdi; işte bundan dolayı: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu.

[فعلى هذا] القولِ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} من الجنِّ يَخلُفونهم فيها فيسكُنونها ويَعْمُرُونها.

[Bu] söze göre: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” ifadesi, cinlerin yerine geçip yeryüzünde ikamet edecek ve orayı imar edecek bir halife demektir.

حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ، قال: حَدَّثَنَا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} الآية. قال: إن اللهَ خلَقَ الملائكةَ يومَ الأربعاءِ، وخلَق الجنَّ يومَ الخميسِ، وخلَق آدمَ يومَ الجمُعةِ، قال: فكفَر قومٌ مِن الجنِّ، فكانتِ الملائكةُ تهبِطُ إليهم في الأرضِ فتُقاتِلُهم، فكانت الدماءُ وكان الفسادُ في الأرضِ .

Bana el-Müsennâ nakletti, dedi ki: Bize İshak nakletti, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” ayeti hakkında nakletti; o dedi ki: Allah melekleri çarşamba günü yarattı, cinleri perşembe günü yarattı ve Âdem'i cuma günü yarattı. Dedi ki: Cinlerden bir topluluk kâfir oldu, bunun üzerine melekler yeryüzüne inip onlarla savaşıyorlardı; böylece yeryüzünde kanlar döküldü ve bozgunculuk meydana geldi .

وقال آخرون في تأويلِ قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. أي: خُلَفاءَ

Başkaları ise Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” kavlinin tevilinde şöyle demişlerdir: Yani halifeler [ardıllar]

يخلُفُ بعضُهم بعضًا، وهم ولدُ آدمَ الذين يَخْلُفون أباهم آدمَ، ويَخْلُفُ كلُّ قرنٍ منهم القرنَ الذي سلَف قبلَه. وهذا قولٌ حُكِي عن الحسنِ البصريِّ.

[demektir ki] birbirlerinin ardınca gelirler; bunlar da babaları Âdem'in ardından gelen ve her bir nesli kendisinden önce geçen neslin yerini alan Âdemoğullarıdır. Bu, Hasan-ı Basrî'den nakledilen bir görüştür.

ونظيرٌ له ما حَدَّثَنَا به محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حَدَّثَنَا أبو أحمدَ الزّبيريُّ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن ابنِ سابطٍ في قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} قال: يَعنُون به بني آدمَ .

Bunun benzeri, Muhammed b. Beşşâr'ın bize naklettiği şu rivayettir: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî nakletti, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da İbn Sâbit'ten nakletti; Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim. Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” ayeti hakkında o: “Bununla Âdemoğullarını kastediyorlar” demiştir .

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهب، قال: قال ابنُ زيدٍ: قال اللهُ للملائكةِ: إني أُرِيدُ أن أخلُقَ في الأرضِ خَلْقًا، وأجعلَ فيها خليفةً. وليس للهِ يومئذٍ خَلْقٌ إلَّا الملائكةُ، والأرضُ ليس فيها خلقٌ .

Bana Yûnus nakletti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Allah meleklere: “Ben yeryüzünde bir mahluk yaratmak ve orada bir halife kılmak istiyorum” buyurdu. O gün Allah'ın meleklerden başka yaratığı yoktu ve yeryüzünde de hiçbir yaratık bulunmuyordu .

وهذا القولُ يَحْتَمِلُ ما حُكِي عن الحسنِ، ويَحْتَمِلُ أن يكونَ أراد ابنُ زيدٍ أن اللهَ تعالى ذِكْرُه أخبَر الملائكةَ أنه جاعلٌ في الأرضِ خليفةً له، يَحْكُمُ فيها بينَ خلْقِه بحُكْمِه، نظيرَ مَا حَدَّثَنِي به موسى بنُ هارونَ، قال: حَدَّثَنَا عمرُو ابنُ حمادٍ، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ [عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ] وعن ناسٍ مِن أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ، أن اللهَ جلَّ ثناؤُه قال للملائكةِ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}.

Bu söz, el-Hasen'den nakledilen anlamı da İbn Zeyd'in; zikri yüce olan Allah'ın meleklere, yeryüzünde mahlukatı arasında Kendi hükmüyle hükmedecek bir halifesini var edeceğini haber verdiğini kastetmiş olması ihtimalini de taşır. Nitekim Mûsâ b. Hârûn'un bana naklettiği şu rivayet de bunun benzeridir: Bize Amr b. Hammâd nakletti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik ve Ebû Sâlih'ten [onlar İbn Abbas'tan, Mürre'den, o da İbn Mes'ûd'dan] ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden naklettiği bir haberde: Övgüsü yüce olan Allah meleklere: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu.

قالوا: ربَّنا وما يَكُونُ ذلك الخليفةُ؟ قال يكونُ له ذريةٌ يُفْسِدُون في الأرضِ

[Melekler:] “Rabbimiz! O halife nasıl biri olacak?” dediler. [Allah] buyurdu ki: “Onun, yeryüzünde bozgunculuk yapacak bir soyu olacak,

وَيَتَحَاسَدونَ ويَقْتُلُ بعضُهم بعضًا .

birbirlerini kıskanacak ve birbirlerini öldürecek bir soyu olacak” .

فكان تأويلُ الآيةِ على هذه الروايةِ التي ذكَرناها عن ابنِ مسعودٍ وابنِ عباسٍ: إني جاعلٌ في الأرضِ خليفةً منِّي يَخْلُفُني في الحكمِ بمنَ خَلْقِي، وذلك الخليفةُ هو آدمُ وَمَن قامَ مَقامَه في طاعةِ اللهِ، والحكمِ بالعدلِ بينَ خَلْقِه. وأما الإفسادُ وسفكُ الدماءِ بغيرِ حَقِّها فمن غيرِ خلفائِه، ومن غيرِ آدمَ ومَن قام مَقامَه في عبادِ اللهِ؛ لأنهما أخبرَا أن اللهَ تعالى ذِكْرُه قال لملائكتِه إذْ سألوه: ما ذاك الخليفةُ؟: إنه خليفةٌ تكونُ له ذريةٌ يُفْسِدون في الأرضِ ويتحاسَدون ويَقْتُلُ بعضُهم بعضًا. فأضاف الإفسادَ وسفْكَ الدماءِ بغيرِ حقِّها إلى ذريةِ خَليفتِه دونَه، وأخرَج منه خليفتَه.

İbn Mes'ûd ve İbn Abbas'tan zikrettiğimiz bu rivayete göre ayetin tevili şöyle olmaktadır: “Ben yeryüzünde mahlukatım arasında hükmetmede Benim yerime geçecek Benden bir halife var edeceğim.” O halife ise Âdem ve Allah'a itaatte ve mahlukatı arasında adaletle hükmetmede onun makamına geçen kimselerdir. Haksız yere bozgunculuk yapmak ve kan dökmek ise O'nun halifelerinden olmayan, Âdem ve Allah'ın kulları arasında onun makamına geçenlerin dışındaki kimselerden kaynaklanır. Çünkü her ikisi, zikri yüce olan Allah'ın meleklere, onlar O'na: “O halife nedir/nasıldır?” diye sorduklarında: “O, yeryüzünde bozgunculuk yapacak, birbirlerini kıskanacak ve birbirlerini öldürecek bir soyu olacak bir halifedir” buyurduğunu haber vermişlerdir. Böylece O, haksız yere bozgunculuk yapmayı ve kan dökmeyi halifesinin bizzat kendisine değil soyuna nispet etmiş, halifesini bundan hariç tutmuştur.

وهذا التأويلُ وإن كان مخالفًا في معنى الخليفةِ ما حُكِي عن الحسنِ من وجهٍ، فموافقٌ له من وجهٍ، فأما موافقتُه إياه فصرْفُ متأوِّلِيه إضافةَ الإفسادِ في الأرضِ وسَفْكِ الدماءِ فيها إلى غيرِ الخليفةِ. وأما مخالفتُه إياه، فإضافتُهم الخلافةَ إلى آدمَ بمعنى استخلافِ اللهِ إياه فيها. وإضافةُ الحسنِ الخلافةَ إلى ولدِه، بمعنى خلافةِ بعضِهم بعضًا، وقيامِ قرْنٍ منهم مَقامَ قَرْنٍ قبلَهم، وإضافةِ الإفسادِ في الأرض وسَفْكِ الدماءِ إلى الخليفةِ.

Bu tevil, halife anlamı hususunda bir yönden el-Hasen'den nakledilene muhalif olsa da bir yönden ona uygundur. Ona uygun olan yönü; bunu tevil edenlerin yeryüzünde bozgunculuk yapmayı ve kan dökmeyi halifenin dışındakilere nispet etmeleridir. Ona muhalif olan yönü ise; onların hilafeti, Allah'ın Âdem'i yeryüzünde halife kılması anlamında Âdem'e nispet etmeleridir. el-Hasen'in ise hilafeti, bazısının bazısına halef olması ve bir neslin kendilerinden önceki bir neslin yerine geçmesi anlamında onun çocuklarına nispet etmesi ve yeryüzünde bozgunculuk ile kan dökmeyi bizzat halifeye bağlamasıdır.

والذي دعَا المتأوِّلين قولَه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}

O'nun: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” sözünü,

التأويلَ الذي ذُكِر عن الحسنِ - إلى ما قالوا في ذلك؛ أنّهم قالوا: إن

el-Hasen'den zikredilen tevilin [aksine], bu hususta söyledikleri [görüşe] yönelten [gerekçe] şudur: Onlar şöyle demişlerdir: Şüphesiz

الملائكةَ إنما قالت لربِّها - إذ قال لهم ربُّهم: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} -: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. إخبارًا منها بذلك عن الخليفةِ الذي أخبَر اللهُ جلَّ ذِكْرُه أنه جاعِلُه في الأرضِ لا عن غيرِه؛ لأنَّ [المحاورةَ بين] الملائكةِ وبين ربِّها عنه جرتْ. قالوا: فإذ كان ذلك كذلك، وكان اللهُ تعالى ذِكْرُه قد برَّأ آدمَ من الإفسادِ في الأرضِ وسفْكِ الدماءِ، وطهَّره من ذلك، عُلِمَ أن الذي عُنِي به غيرُه من ذرِّيتِه. فثبَت أن الخليفةَ الذي يفسِدُ في الأرضِ ويَسفِكُ الدماءَ هو غيرُ آدمَ، وأنهم ولدُه الذين فعلُوا ذلك، وأن معنى الخلافةِ التي ذكَرها اللهُ إنما هي خلافةُ قرْنٍ منهم قرنًا، عندَهم؛ لما وصَفْنا. وأغفَل قائلُو هذه المقالةِ ومتأوِّلو الآيةِ هذا التأويلَ سبيلَ التأويلِ، وذلك أن الملائكةَ - إذ قال لها ربُّها: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} - لَمْ تُضِفِ الإفسادَ وسفْكَ الدماءِ في جوابِها ربَّها إلى خليفتِه في أرضِه، بل قالت: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. [وغيرُ مُنكرٍ أن يكونَ ربُّها أعلَمَها أنه يكونُ لخليفتِه ذلكَ ذريةٌ يكونُ منهم الإفسادُ وسفكُ الدماءِ [فقالت: يا ربَّنا، أتجعلُ فيها من يفسِدُ فيها ويسفِكُ الدماءَ]]. كما قال ابنُ مسعودٍ وابنُ عباسٍ ومَن حكَيْنا ذلك عنه من أهلِ التأويلِ.

Melekler, Rableri kendilerine: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğu zaman: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözünü, başkası hakkında değil, sadece zikri yüce olan Allah'ın yeryüzünde var edeceğini bildirdiği halife hakkında bir haber olarak söylemişlerdir. Çünkü melekler ile Rableri arasındaki [karşılıklı konuşma] onun hakkında cereyan etmiştir. Onlar şöyle dediler: Durum böyle olunca ve zikri yüce olan Allah da Âdem'i yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan ve kan dökmekten beri kılıp bundan arındırdığına göre, bununla kastedilenin ondan başkası, yani onun soyu olduğu anlaşılır. Böylece yeryüzünde bozgunculuk yapıp kan dökecek olan halifenin Âdem'den başkası olduğu, bunu yapanların onun çocukları olduğu ve Allah'ın zikrettiği hilafetin manasının da açıkladığımız gerekçeden ötürü onlara göre nesillerin birbiri ardınca gelmesi demek olduğu sabit olmuştur. Bu sözü söyleyenler ve ayeti bu şekilde tevil edenler, tevilin doğru yolunu gözden kaçırmışlardır. Şöyle ki: Melekler, Rableri kendilerine: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda, Rablerine verdikleri cevapta bozgunculuk çıkarmayı ve kan dökmeyi O'nun yeryüzündeki halifesine nispet etmemiş, bilakis: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” demişlerdir. [Rablerinin meleklere, o halifesinin soyundan bozgunculuk yapacak ve kan dökecek kimseler olacağını bildirmiş olması [ve meleklerin de bunun üzerine: "Ey Rabbimiz! Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?" demiş olmaları] da akla uzak değildir]. Nitekim İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs ve kendilerinden bunu naklettiğimiz tevil ehli de böyle söylemiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه خبرًا عن ملائكتِه: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}.

Övgüsü yüce olan Allah'ın, meleklerinden haber vererek buyurduğu: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözünün teviline dair görüş:

إن قال لنا قائلٌ: وكيف قالتِ الملائكةُ لربِّها، إذ أخبَرها أنه جاعلٌ في الأرضِ خليفةً: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} يكنْ آدمُ بعدُ مخلوقًا ولا ذريتُه، فيعلَموا ما يفعَلون عِياناً؟ أعلِمتِ الغيبَ فقالت ذلك، أم قالت ما قالت مِن ذلك ظنًّا؟ فذلك شهادةٌ منها بالظنِّ، وقولٌ بما لا تعلمُ، وذلك ليس مِن صفتِها، أمْ ما وجهُ قِيلِها ذلك لربِّها؟

Eğer bize birisi: “Henüz Âdem ve soyu yaratılmamışken ve ne yapacaklarını bizzat görmemişken, melekler Rableri kendilerine yeryüzünde bir halife var edeceğini bildirdiğinde O'na nasıl: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} ‘Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?’ diyebildiler? Gaybı bildiler de mi bunu söylediler, yoksa bu söylediklerini bir zandan ötürü mü söylediler? Eğer öyleyse bu, onların zanna dayalı bir şahitliği ve bilmedikleri şeyi söylemeleridir ki bu onların sıfatı değildir. Yoksa Rablerine bunu söylemelerinin vechi nedir?” diye soracak olursa,

قيل: قد قالتِ العلماءُ من أهلِ التأويلِ في ذلك أقوالاً، ونحن ذاكِرو أقوالِهم في ذلك، ثم مُخْبِرون بأصحِّها برهانًا وأوضحِها حُجةً.

Şöyle denilir: Tevil ehlinden olan ilim adamları bu konuda çeşitli görüşler ileri sürmüşlerdir; biz onların bu konudaki görüşlerini zikredecek, ardından da delil bakımından en sahih ve hüccet bakımından en açık olanını haber vereceğiz.

فرُوِي عن ابنِ عباسٍ في ذلك ما حدثنا به أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان إبليسُ مِن حيٍّ مِن أحياءِ الملائكةِ يقالُ لهم: الجنُّ. خُلِقوا من نارِ السَّمومِ مِن بيِن الملائكةِ. قال: وكان اسمُه الحارثَ. قال: وكان خازنًا مِن خُزَّانِ الجَنَّةِ. قال: وخُلِقتِ الملائكةُ كلُّهم مِن نورٍ غيرَ هذا الحيِّ. قال: وخُلِقتِ الجنُّ الذين ذكِروا في القرآنِ من مارجٍ من نارٍ - وهو لسانُ النارِ الذي يكونُ في طرَفِها إذا أُلهِبَت - قال: وخلِق الإنسانُ [من طينٍ]، فأولُ من سكَن الأرضَ الجنُّ، فأفسَدوا فيها وسفَكوا الدماءَ، وقتَل بعضُهم بعضًا. قال: فبعَث اللهُ جلَّ وعزَّ إليهم

Bu konuda İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bize Ebû Küreyb'in rivayet ettiği şu haber nakledilmiştir: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İblis, melek kabilelerinden kendilerine Cin denilen bir kabileye mensuptu. Bunlar melekler arasından semûm ateşinden (kavurucu sam yeli ateşinden) yaratılmışlardı. Dedi ki: İblis'in adı el-Hâris idi. Dedi ki: O, cennet bekçilerinden bir bekçiydi. Dedi ki: Bu kabile dışındaki meleklerin tamamı nurdan yaratılmıştır. Dedi ki: Kur'an'da zikredilen cinler ise ateşin alevinden -ki o, tutuşturulduğunda ateşin ucunda beliren alev dilidir- yaratılmıştır. Dedi ki: İnsan ise [balçıktan/topraktan] yaratılmıştır. Yeryüzüne ilk yerleşenler cinler oldu; orada bozgunculuk çıkardılar, kan döktüler ve birbirlerini öldürdüler. Dedi ki: Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onlara...

إبليسَ في جندٍ مِن الملائكةِ - وهم هذا الحيُّ [الذين يُقالُ لهم: الجنُّ] - فقتَلهم إبليسُ ومن معه حتى ألحَقَهم بجزَائرِ البُحورِ وأطرافِ الجبالِ، فلما فعَل إبليسُ ذلك اغترَّ في نفسِه، وقال: قد صنَعْتُ شيئًا لم يَصْنَعْه أحدٌ. قال: فاطَّلع اللهُ على ذلك مِن قلبِه، ولم تطَّلِعْ عليه الملائكةُ الذين كانوا معه، فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه للملائكةِ [الذين معه] : {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. فقالتِ الملائكةُ مجيبِين له: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}، كما أفسَدتِ الجنُّ وسفَكتِ الدماءَ، وإنما بعَثْتَنا عليهم لذلك، فقال: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}.

meleklerden bir ordu içinde İblis'i gönderdi -onlar da kendilerine [Cin denilen] bu kabile idi -. İblis ve beraberindekiler onları öldürdüler, nihayet onları deniz adalarına ve dağların uçlarına sürdüler. İblis bunu yapınca kendi içinde gurura kapıldı ve: “Hiç kimsenin yapmadığı bir şey yaptım” dedi. Dedi ki: Allah onun kalbindeki bu durumu bildi, onunla beraber olan melekler ise bunu bilmediler. Bunun üzerine övgüsü yüce olan Allah [beraberindeki] meleklere: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Melekler O'na cevap vererek: “Cinlerin bozgunculuk yaptığı ve kan döktüğü gibi, {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} ‘Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?’ Halbuki sen bizi onların üzerine bunun için göndermiştin ” dediler. Bunun üzerine [Allah]: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben sizin bilmediğinizi bilirim” buyurdu.

يقولُ: إني قد اطَّلعتُ من قلبِ إبليسَ على ما لم تطَّلعوا عليه من كِبْرِه واغْتِرارِه .

Şöyle buyurmaktadır: İblis'in kalbinde gizlediği kibrini ve gururunu Ben bilip muttali oldum, siz ise bunu bilmiyorsunuz.

قال: ثم أمَر بتربةِ آدمَ فرُفِعَت، فخلَق اللهُ آدمَ مِن طينٍ لازِبٍ - واللازِبُ اللَّزِجُ الطيِّبُ - مِن حمأٍ مَسْنونٍ مُنْتِنٍ. قال: وإنما كان حمأً مسنونًا بعدَ الترابِ.

Dedi ki: Sonra Âdem'in toprağını emretti ve o toprak getirildi. Allah Âdem'i yapışkan bir çamurdan -lâzib (اللازب): yapışkan ve iyi [çamur]- şekillenmiş, kokmuş bir balçıktan yarattı. Dedi ki: O, ancak topraktan sonra şekillenmiş kokmuş bir balçık oldu.

قال: فخلَق منه آدمَ ﵇ بيدِه. قال: فمكَث أربعينَ ليلةً جسدًا ملقًى، فكان إبليسُ يَأْتِيه فيَضْرِبُه برِجْلِه فيُصَلْصِلُ - أي: فيُصَوِّتُ - قال: فهو قولُ اللهِ تعالى ذكرُه: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤)} [الرحمن: ١٤]. يقولُ: كالشيْءِ المنفوخِ الذي ليس بمُصمَتٍ. قال: ثم يَدْخلُ في فِيه ويَخرجُ من دُبُرِه،

Dedi ki: Ondan Âdem'i aleyhisselâm Kendi eliyle yarattı. Dedi ki: [Âdem] kırk gece serilmiş bir ceset hâlinde kaldı. İblis ona gelir, ayağıyla ona vurur, o da çınlardı -yani: ses çıkarırdı-. Dedi ki: Bu, zikri yüce olan Allah'ın: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤)} “Pişmiş çömlek gibi [çınlayan] kuru bir balçıktan” [er-Rahmân: 14] sözüdür. Şöyle demektedir: İçi dolu (som) olmayan, içi boş/üflenmiş bir şey gibi. Dedi ki: Sonra ağzından girer, arkasından çıkardı;

ويَدْخلُ من دُبُرِه، ويَخرُجُ من فِيه، ثم يقولُ: لستَ شيئًا للصلصلةِ، ولشيْءٍ ما خُلقتَ، لئن سُلِّطتُ عليك لأُهْلِكَنَّك، ولئن سُلِّطْتَ عليَّ لَأَعْصِيَنَّك. قال: فلما نفَخ اللهُ فيه من رُوحِه، أتَتِ النَّفخةُ مِن قِبلِ رأسِه فجعَل لا يَجرِي شيْءٌ منها في جسدِه إلا صار لحمًا ودمًا، فلما انتهتِ النفخةُ إلى سُرَّتِه نظَر إلى جسدِه، فأعْجَبه ما رأى مِن حُسنِه، فذهَب ليَنهضَ فلم يَقدِرْ، فهو قولُ اللهِ ﷿: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (١١)} [الإسراء: ١١]. قال: ضجِرًا لا صبْرَ له على سَرَّاءَ ولاضَرّاءَ. قال: فلما تمَّتِ النفخةُ في جسدِه عطَس فقال: الحمدُ للهِ ربِّ العالمين. بإلهامِ اللهِ له، فقال اللهُ له: يَرْحَمُك اللهُ يا آدمُ. قال: ثم قال اللهُ للملائكةِ الذين كانوا مع إبليسَ خاصةً دونَ الملائكةِ الذين في السماواتِ: اسْجُدوا لآدمَ. فسجَدوا كلُّهم أجمعون إلا إبليسَ أبَى واستكبر، لما كان حدَّث به نفسَه مِن كِبْرِه واغتِرارِه ، فقال: لا أسجدُ له، وأنا خيرٌ منه، وأكبر سنًّا وأقوى خلقًا، {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢)} [الأعراف: ١٢]،. يقولُ: إن النارَ أقْوَى مِن الطيِن. قال: فلما أبَى إبليسُ أن يسجدَ أبْلَسَه اللهُ، أي : آيَسَه مِن الخيرِ كلِّه، وجعَله شيطانًا رَجيمًا عقوبةً لمعصيتِه.

arkasından girer, ağzından çıkardı. Sonra da: “Sen bu çınlamandan ötürü hiçbir şey değilsin ve mutlaka bir maksat için yaratıldın. Eğer sana musallat edilirsem (yetki verilirsem) seni kesinlikle helak ederim, şayet sen bana musallat edilirsen sana kesinlikle isyan ederim” derdi. Dedi ki: Allah ona Kendi ruhundan üfleyince, üfürüş baş tarafından geldi; cesedinden nereye ulaştıysa orası et ve kana dönüştü. Üfürüş göbeğine ulaşınca cesedine baktı, onun güzelliği hoşuna gitti ve kalkmaya çalıştı fakat buna güç yetiremedi. İşte bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (١١)} [الإسراء: ١١] “İnsan pek acelecidir” [el-İsrâ, 11] sözüdür. Dedi ki: [İnsan] tahammülsüzdür, ne darlıkta ne de bollukta sabrı vardır. Dedi ki: Ruhun üflenmesi cesedinde tamamlanınca aksırdı ve Allah'ın ona ilham etmesiyle: “el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn (Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun)” dedi. Allah da ona: “Allah sana merhamet etsin ey Âdem!” buyurdu. Dedi ki: Sonra Allah, göklerdeki melekler hariç, özellikle İblis'in beraberinde bulunan meleklere: “Âdem'e secde edin” buyurdu. Hepsi birden secde ettiler; sadece İblis, kibrinden ve gururundan dolayı kendi içinde kurduğu şey sebebiyle diretti ve büyüklük tasladı. Dedi ki: “Ona secde etmem; ben ondan daha hayırlıyım, yaşça daha büyüğüm ve yaratılışça daha güçlüyüm. {خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢)} [الأعراف: ١٢] ‘Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın’ [el-A'râf, 12].” Yani: Ateş çamurdan daha güçlüdür [demek istedi]. Dedi ki: İblis secde etmekten kaçınınca Allah onu eblese kıldı; yani : bütün hayırlardan ümidini kestirdi ve isyanının cezası olarak onu kovulmuş bir şeytan yaptı.

ثم علَّم آدمَ الأسماءَ كلَّها، وهي هذه الأسماءُ التي يَتعارَفُ بها الناسُ؛ إنسانٌ ودابةٌ وأرضٌ وسهلٌ وبحرٌ وجبلٌ وحمارٌ، وأشباهُ ذلك مِن الأممِ وغيرِها، ثم عرَض

Sonra Âdem'e bütün isimleri öğretti. Bunlar, insanların birbirleriyle iletişim kurarken kullandıkları (bildikleri) şu isimlerdir: İnsan, hayvan, yeryüzü, ova, deniz, dağ, eşek ve canlı türleri ile diğer şeylerden bunların benzerleridir. Sonra...

هذه الأسماءَ على أولئك الملائكةِ - يعني الملائكةَ الذين كانوا مع إبليسَ الذين خُلِقوا مِن نارِ السمومِ - وقال لهم: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ}. يقولُ: أخْبِرُوني بأسماءِ هؤلاء، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}: [إن كنتم] تَعلمون لمَ أجعَلُ في الأرضِ خليفةً. قال: فلمّا علِمتِ الملائكةُ مُؤاخذةَ اللهِ عليهم فيما تكلَّموا به من علمِ الغيبِ الذي لا يعلمُه غيرُه، الذي ليس لهم به علمٌ، قالوا: {سُبْحَانَكَ} - تَنزيهًا للهِ مِن أن يكونَ أحدٌ يعلمُ الغيبَ غيرَه - تبنا إليك، {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} - تَبَرِّيًا منهم من علمِ الغيبِ - {إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} كما علَّمْتَ آدمَ. فقال: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ}. يقولُ: أخبِرْهم بأسمائِهم، {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ}. [يقولُ: أخبَرَهم] بأسمائهم، {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} أيها الملائكةُ خاصةً: {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}، ولا يَعْلَمُه غيري، {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ}. يقول: ما تُظْهِرون، {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. يقول: أعلمُ السرَّ كما أعلمُ العَلانيةَ، يعني ما كتَم إبليسُ في نفسِه مِن الكبْرِ والاغْتِرارِ .

bu isimleri o meleklere -yani İblis ile beraber olan ve kavurucu ateşten yaratılan meleklere- arz etti ve onlara: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ} “Bunların isimlerini bana bildirin” buyurdu. Yani: Bana bunların isimlerini haber verin, {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz”: [Eğer] yeryüzünde niçin bir halife kıldığımı biliyorsanız . Dedi ki: Melekler hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları ve O'ndan başkasının bilemeyeceği gayb ilmi hususunda söyledikleri sözden dolayı Allah'ın kendilerini muahaze ettiğini (sorumlu tuttuğunu) anlayınca: “Gaybı O'ndan başka birinin bilmesinden Allah'ı tenzih ederek: {سُبْحَانَكَ} ‘Seni tenzih ederiz’, Sana tövbe ettik, gayb bilgisinden beri olduklarını ikrar ederek: {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} ‘Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur’, Âdem'e öğrettiğin gibi {إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} ‘Senin bize öğrettiğinden başka’ [bir bilgimiz yoktur]” dediler. Bunun üzerine [Allah]: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir” buyurdu. Yani: Onlara bunların isimlerini haber ver, {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “O, isimlerini kendilerine bildirince”. [Yani: Onlara haber verince] , [Allah] özellikle o meleklere hitaben: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} “Ben size demedim mi?”, {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” ve bunu Benden başkası bilmez, {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “ve açığa vurduğunuzu da bilirim”. Yani: Aşikâr ettiğinizi, {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “ve gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]”. Yani: Açığı bildiğim gibi gizliyi de bilirim; yani İblis'in kendi içinde gizlediği kibrini ve gururunu [bilirim buyurdu].

وهذه الروايةُ عن ابنِ عباسٍ تُنبئُ عن أن قولَ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. خطابٌ مِن اللهِ ﷿ لخاصٍّ مِن الملائكةِ دونَ الجميعِ، وأن الذين قيل لهم ذلك من الملائكةِ كانوا قبيلةَ إبليسَ خاصةً، الذين قاتَلوا معه جنَّ الأرضِ قبلَ خلقِ آدمَ، وأن اللهَ إنما خصَّهم بقيلِ ذلك امتحانًا منه لهم وابتلاءً؛ ليعرِّفَهم قصورَ علْمِهم وفضْلَ كثيرٍ ممَّن هو أضعفُ خَلْقًا منهم من خَلْقِه عليهم، وأن كرامتَه لا تُنالُ بقُوَى الأبدانِ وشدةِ الأجسامِ، كما ظنَّه إبليسُ عدوُّ اللهِ، ومُصَرِّحٌ بأن قِيلَهم لربِّهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. كانت هَفْوةً منهم ورَجْمًا بالغيبِ، وأن اللهَ أطْلَعَهم على مكروهِ ما نطَقوا به مِن ذلك، ووقَّفهم عليه حتى تابوا وأنابوا إليه مما قالوا ونطَقوا مِن رَجْمِ الغيْبِ بالظُّنونِ، وتبرَّءُوا إليه من أن يَعْلَمَ الغيبَ غيرُه، وأظْهَر لهم مِن إبليسَ ما كان مُنطوِيًا عليه من الكِبْرِ الذي قد كان عنهم مسْتَخْفِيًا.

İbn Abbâs'tan gelen bu rivayet; zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde muhakkak bir halife kılacağım' demişti” sözünün, meleklerin hepsine değil, onlardan özel bir gruba yönelik bir hitap olduğunu; meleklerden kendilerine bu sözün söylendiği kimselerin, Âdem'in yaratılışından önce yeryüzündeki cinlerle onunla birlikte savaşan özellikle İblîs'in kabilesi olduğunu; Allah'ın bu sözü onlara yalnızca kendilerini sınamak ve imtihan etmek, ilimlerinin yetersizliğini ve Kendi yarattıklarından hilkat bakımından kendilerinden daha zayıf olan pek çoğunun onlara olan üstünlüğünü kendilerine bildirmek ve O'nun ikramının, Allah'ın düşmanı İblîs'in zannettiği gibi bedenlerin kuvveti ve cüsselerin sağlamlığıyla elde edilemeyeceğini [göstermek] için tahsis ettiğini; ve onların Rablerine: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?” şeklindeki sözlerinin kendilerinden sâdır olan bir zelle ve gayba dair temelsiz bir tahmin (recm bi'l-gayb) olduğunu açıkça ifade ettiğini ; Allah'ın bu hususta sarf ettikleri hoş olmayan sözü kendilerine bildirdiğini, zanlarla gayba dair temelsiz tahminde bulunarak söyledikleri ve telaffuz ettikleri şeylerden tövbe edip O'na yönelinceye, O'ndan başkasının gaybı bilemeyeceğini ikrar edip [bu iddiadan] Allah'a sığınıncaya kadar onları bu hususta uyardığını ve İblîs'in içinde gizlediği ve o zamana kadar kendilerinden saklı kalan kibri onlara açığa çıkardığını bildirmektedir.

وقد رُوِي عن ابنِ عباسٍ خلافُ هذه الروايةِ، وهو ما حدَّثني به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: لما فرَغ اللهُ مِن خلقِ ما أحبَّ، استوى على العرشِ، فجعَل إبليسَ على مُلْكِ سماءِ الدنيا، وكان من قبيلةٍ من الملائكةِ يُقالُ لهم: الجنُّ. وإنما سُمُّوا الجنَّ لأنهم خُزَّانُ الجَنَّةِ، وكان إبليسُ مع مُلكِه خازنًا، فوقَع في صدرِه كِبْرٌ، وقال: ما أعطاني اللهُ هذا إلا لمزيدٍ لي - هكذا قال موسى ابنُ هارونَ، وقد حدَّثني به غيرُه فقال: لمَزِيَّةٍ لي - على الملائكةِ. فلما وقَع

İbn Abbâs’tan bu rivayetin aksine bir rivayet de nakledilmiştir. O da şudur: Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den naklen onun Ebû Mâlik’ten, Ebû Sâlih’ten ve İbn Abbâs’tan; Mürre’den, İbn Mes‘ûd’dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashâbından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde [şöyle dediğini] rivayet etti: “Allah dilediği şeyleri yaratmayı tamamlayınca Arş’a istivâ etti. İblis’i dünya semasının idaresine/hükümranlığına getirdi. O, kendilerine ‘cin’ denilen bir melek kabilesindendi. Onlara ‘cin’ denilmesinin sebebi ise cennetin bekçileri/hâzinleri olmalarıydı. İblis hükümranlığının yanı sıra aynı zamanda [cennetin de] bekçisiydi. Derken kalbine bir kibir düştü ve: ‘Allah bana bunu ancak melekler üzerinde bana ait bir fazlalık/üstünlük bulunduğu için verdi’ dedi -Mûsâ b. Hârûn böyle demiştir; bunu bana ondan başkası rivayet ederken: ‘Melekler üzerinde bana ait bir meziyet (ayrıcalık) sebebiyle [verdi]’ dedi-. Vaktâki...

ذلك الكِبْرُ في نفسِه، اطَّلَع اللهُ على ذلك منه، فقال اللهُ للملائكةِ: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. قالوا: ربَّنا، وما يكونُ ذلك الخليفةُ؟ قال: يكونُ له ذريةٌ يُفْسِدُون في الأرضِ ويتحاسَدون ويَقْتُلُ بعضُهم بعضًا. قالُوا: ربَّنا {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يعني من شأنِ إبليسَ. فبعَث جبريلَ ﵇ إلى الأرضِ ليَأْتِيَه بطِينٍ منها، فقالتِ الأرضُ: إني أعوذُ باللهِ منك أن تَنقُصَ مني أو تَشِينَني. فرجَع ولم يأخُذْ، وقال: ربِّ إنها عاذَت بك فأعذْتُها. فبعَث اللهُ مِيكائيلَ، فعاذَت منه فأعاذها، فرجَع فقال كما قال جبريلُ، فَبعَث مَلَكَ الموتِ، فعاذت منه، فقال: وأنا أَعوذُ باللهِ أن أرجِعَ ولم أُنْفِذْ أمْرَه. فأخَذ مِن وجهِ الأرضِ وخلَط، فلم يَأْخُذْ من مكانٍ واحدٍ، وأخَذ مِن تُرْبةٍ حمراءَ وبيضاءَ وسوداءَ، فلذلك خرَج بنو آدمَ مُخْتَلِفين، فصَعِد به فبلَّ الترابَ حتى عاد طينًا لازبًا - واللازبُ هو الذي يَلْتَزِقُ بعضُه ببعضٍ - ثم تُرِك حتى أنْتَن وتغَيَّر، فذلك حينَ يقولُ: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)} [الحجر: ٢٦]. قال: مُنْتِنٍ. ثم قال للملائكةِ: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢)} [ص: ٧١، ٧٢]. فخلَقه اللهُ بيدَيْه، لكَيْلا يَتكبَّرَ إبليسُ عنه ليقولَ له: تتكبَّرُ عما عمِلْتُ بيديَّ، ولم أتكبَّرْ أنا عنه؟ فخلَقه بشرًا، فكان جسدًا من طينٍ أربعين سنةً مِن مقدارِ يومِ الجمعةِ، فمرَّت به الملائكةُ، ففزِعوا منه لمَّا رأَوْه، وكان أشدَّهم منه فزَعًا إبليسُ، فكان يمرُّ به فيضرِبُه، فيُصَوِّتُ الجسدُ كما يُصَوِّتُ الفَخَّارُ، وتَكُونُ له صَلْصَلةٌ، فذلك حينَ يقولُ: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤)} [الرحمن: ١٤]. ويقولُ: لأمرٍ ما خُلِقْتَ. ودخَل مِن فِيه فخرَج مِن دُبُرِه. فقال للملائكةِ: لا تَرْهَبوا مِن هذا، فإن ربَّكم صَمَدٌ وهذا أجوفُ،

[İçinde] bu kibir [oluşunca], Allah onun bu durumuna vâkıf oldu. Bunun üzerine Allah meleklere: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Muhakkak ki ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurdu. Melekler: “Rabbimiz, o halife nasıl biri olacak?” dediler. [Allah]: “Yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak, birbirlerine haset edecek ve birbirlerini öldürecek bir nesli olacak” buyurdu. Onlar: “Rabbimiz! {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis edip dururken, orada bozgunculuk yapacak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? [Allah]: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu” dediler. Yani İblis’in durumunu kastetti. Bunun üzerine [Allah], yeryüzünden kendisine bir miktar balçık getirmesi için Cibrîl aleyhisselâm’ı gönderdi. Yeryüzü: “Benden bir şey eksiltmenden veya beni kusurlu kılmandan Allah’a sığınırım” dedi. Cibrîl de [hiçbir şey] almadan geri döndü ve: “Rabbim, o sana sığındı, ben de ona dokunmadım” dedi. Allah Mikâîl’i gönderdi; yeryüzü ondan da Allah’a sığındı, o da ona dokunmadı ve geri dönüp Cibrîl’in söylediği gibi söyledi. Bunun üzerine ölüm meleğini gönderdi; yeryüzü ondan da Allah’a sığındı. [Ölüm meleği]: “Ben de O’nun emrini yerine getirmeden geri dönmekten Allah’a sığınırım” dedi. Yeryüzünün sathından karışık olarak aldı, tek bir yerden almadı; kırmızı, beyaz ve siyah topraktan aldı. İşte bundan dolayı Âdemoğulları farklı farklı çıktılar (renk ve mizaçları çeşitli oldu). [Ölüm meleği] o toprakla yukarı çıktı ve toprağı, yapışkan bir balçık (lâzib) haline gelinceye kadar ıslattı —lâzib (لازب), birbirine yapışan demektir—. Sonra kokuşup başkalaşıncaya kadar bırakıldı; işte: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)} [el-Hicr: 26] “Değişip kokuşmuş bir balçıktan” buyurduğu an budur. [Râvi]: “Yani kokmuş” dedi. Sonra meleklere şöyle buyurdu: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢)} [Sâd: 71-72] “Ben balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın!”. İblis’e: “Kendi ellerimle yaptığıma karşı büyükleniyor musun, ben ona karşı büyüklenmemişken?” diyebilmek ve İblis ona karşı kibirlenmesin diye Allah onu iki eliyle yarattı. Onu bir insan olarak yarattı; cuma gününün [vaktinin] miktarınca kırk yıl çamurdan bir ceset olarak kaldı. Melekler onun yanından geçtiklerinde onu görünce korkuya kapıldılar; ondan en çok korkan ise İblis idi. İblis onun yanından geçer ve ona vururdu; ceset tıpkı pişmiş çömlek gibi ses çıkarır, çınlardı. İşte: {مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ (١٤)} [er-Rahmân: 14] “Pişmiş çömlek gibi kuru bir balçıktan” buyurduğu an budur. Ve [İblis]: “Sen mühim bir iş için yaratıldın!” derdi. Ağzından girip arkasından çıkardı. Sonra meleklere: “Bundan korkmayın; zira Rabbiniz Samed’dir (içi dolu ve eksiksizdir), bu ise içi boştur;

لئن سُلِّطْتُ عليه لَأُهْلِكَنَّه. فلمَّا بلَغ الحينَ الذي يُريدُ اللهُ جلَّ ثناؤُه أن يَنفُخَ فيه الرُّوحَ، قال للملائكةِ: إذا نفَخْتُ فيه مِن رُوحي فاسْجُدوا له. فلمّا نفَخ فيه الرُّوحَ فدخَل الرُّوحُ في رأسِه، عطَس، فقالت له الملائكهُ: قل: الحمدُ للهِ. فقال: الحمدُ للهِ. فقال له اللهُ: رحِمك ربُّك. فلما دخَل الروحُ في عينَيْهِ نظَر إلى ثِمارِ الجَنَّةِ، فلمّا دخَل في جوفِه اشْتهَى الطعامَ، فوثَب قبلَ أن تَبْلُغَ الروحُ رجليْه عَجْلانَ إلى ثمارِ الجَنَّةِ، فذلك حينَ يقولُ: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} [الأنبياء: ٣٧]. {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ} [الحجر ٣٠، ٣١] أي: استكبر وكان من الكافرين. قال اللهُ له: ما منَعك أنْ تَسجدَ إذ أمَرتُك لِما خلقْتُ بيدَيَّ. قال: أنا خيْرٌ منه لم أَكُنْ لأَسْجُدَ لبشرٍ خلقتَه من طينٍ. قال اللهُ له: اخْرُجْ منها فما يَكُونُ لك - يعني: ما يَنْبغي لك - أنْ تَتَكَبَّرَ فيها، فاخْرُجْ إنك مِن الصاغِرين. والصَّغارُ هو الذُّلُّ. قال: وعلَّم آدمَ الأسماءَ كلَّها، ثم عرَض الخلْقَ على الملائكةِ فقال: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١)} [البقرة: ٣١] أنَّ بني آدمَ يُفسِدون في الأرضِ ويَسفِكون الدماءَ. فقالوا له: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}. قال اللهُ: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: قولُهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. فهذا الذي أبْدَوْا، وأَعْلمُ ما كنتم تكْتُمون، يعني ما أسَرَّ إبليسُ في نفسِه من الكِبْرِ.

[İblis]: 'Eğer ona musallat edilirsem onu mutlaka helak ederim' [dedi]. Allah celle senâuhu ona ruh üflemeyi dilediği vakte erişince meleklere: 'Ona ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın' buyurdu. Ona ruh üfleyip de ruh başına girince [Âdem] aksırdı. Bunun üzerine melekler ona: 'Elhamdülillâh (Allah'a hamdolsun) de' dediler. O da: 'Elhamdülillâh' dedi. Allah da ona: 'Rabbin sana merhamet etsin' buyurdu. Ruh gözlerine girince cennet meyvelerine baktı. Ruh karnına girince canı yemek istedi; ruh henüz ayaklarına ulaşmadan aceleyle cennet meyvelerine doğru atıldı. İşte bu, [Allah'ın]: {خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” [el-Enbiyâ 37] buyurduğu andır. {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. Ancak İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı” [el-Hicr 30-31], yani büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. Allah ona: 'İki elimle yarattığıma, sana emrettiğim zaman secde etmekten seni ne alıkoydu?' buyurdu. [İblis]: 'Ben ondan daha hayırlıyım; çamurdan yarattığın bir beşere secde edecek değilim' dedi. Allah ona: 'Çık oradan! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir -yani sana yaraşmaz-. Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!' buyurdu. es-Sağâr (الصَّغارُ), zillet (alçaklık) demektir. [Râvi] dedi ki: Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra mahlukatı meleklere arz edip: Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk yapıp kan dökecekleri iddiasında {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz bunların isimlerini bana bildirin” [el-Bakara 31] buyurdu. Melekler O'na: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” dediler. Allah: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini bildir buyurdu. [Âdem] onlara bunların isimlerini bildirince [Allah]: 'Ben size göklerin ve yerin gaybını kesinlikle bildiğimi, açığa vurduklarınızı da gizlemekte olduklarınızı da bildiğimi söylememiş miydim?' buyurdu”. [Râvi] dedi ki: Onların: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” sözü, işte bu onların açığa vurdukları şeydir. 'Gizlemekte olduklarınızı da bilirim' ifadesi ise İblis'in içinde gizlediği kibirdir.

فهذا الخبرُ أولُه مُخالِفٌ معْناه معنى الروايةِ التي رُوِيتْ عن ابنِ عباسٍ مِن روايةِ الضحاكِ التي قدمْنا ذِكْرَها قبلُ، وموافقٌ معنى آخرِه معناها، وذلك أنه ذُكِر في أوَّلِه أن الملائكةَ سأَلت ربَّها: ما ذاك الخليفةُ؟ حين قال لها: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. فأجابها أنه تكونُ له ذُرِّيةٌ يُفسِدُون في الأرضِ وَيَتَحَاسَدُون ويَقتلُ بعضُهم بعضًا، فقالت الملائكةُ حينئذٍ: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. فكان قولُ الملائكةِ ما قالت لربِّها من ذلك بعدَ إعلامِ اللهِ إياها أن ذلك كائنٌ من ذريةِ الخليفةِ الذي يجعَلُه في الأرضِ. فذلك معنى خلافِ أولِه معنى خبرِ الضحاكِ الذي ذكرْناه.

Bu haberin baş tarafının anlamı, daha önce zikrettiğimiz Dahhâk kanalıyla İbn Abbas'tan rivayet edilen rivayetin anlamına muhaliftir; sonunun anlamı ise onun anlamına uygundur. Şöyle ki; bu haberin başında meleklerin Rablerine, O kendilerine: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurduğunda: “O halife nasıl olacak?” diye sordukları zikredilmiştir. [Allah da] onlara yeryüzünde bozgunculuk yapacak, birbirlerini kıskanacak ve birbirlerini öldürecek bir soyu olacağını cevap vermiştir. Bunun üzerine melekler o zaman: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” demişlerdir. Dolayısıyla meleklerin Rablerine bu söyledikleri, Allah'ın onlara yeryüzünde var edeceği halifenin soyundan bu durumun vuku bulacağını bildirmesinden sonra olmuştur. İşte bu haberin baş tarafının zikrettiğimiz Dahhâk haberinin anlamına muhalif olmasının anlamı budur.

وأما موافقتُه إياه في آخرِه، فهو قولُهم في تأويلِ قولِه: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أن بني آدمَ يفسِدون في الأرضِ ويَسْفِكون الدماءَ، وأن الملائكةَ قالت - إذ قال لها ربُّها ذلك - تَبَرِّيًا مِن علمِ الغيبِ: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}.

Sonunun ona uygun olmasına gelince; o da onların Allah'ın: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz bunların isimlerini bana bildirin” sözünün tevilinde Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk yapıp kan dökeceklerini [kastediyor olmaları] ve meleklerin -Rableri kendilerine bunu buyurunca- gayb bilgisinden beri olmak üzere: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Seni tenzih ederiz! Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, her işi hikmetli olan yalnız Sensin” demiş olmalarıdır.

وهذا إذا تدَبَّره ذو الفهمِ، علِم أنَّ أولَه يُفْسِدُ آخرَه، وأن آخِرَه يُبطِلُ معنى أولِه، وذلك أن اللهَ تعالى ذكره إن كان أخبَر الملائكةَ أن ذريةَ الخليفةِ الذي يَجْعَلُه في الأرضِ تُفْسِدُ فيها وتَسْفِكُ الدماءَ، فقالتِ الملائكةُ لربِّها: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. فلا وجهَ لتوبيخِها على أن أخْبَرَت عمَّن أخبَرَها اللهُ عنه أنه يُفسِدُ في الأرضِ ويَسفِكُ الدماءَ، بمثلِ الذي أخْبَرَها عنهم ربُّها، فيَجُوزَ أن يُقالَ لها فيما طوَى عنها مِن العلومِ: إن كنتم صادقين فيما علِمْتُم بخبرِ اللهِ إياكم أنه كائنٌ مِن الأمورِ فأخْبَرْتُم به، فأخْبِرونا بالذي قد طوَى اللهُ عنكم علمَه، كما قد أخْبَرْتُمونا بالذي قد أطْلَعَكم اللهُ [على علمِه] - بل ذلك خُلْفٌ مِن التأويلِ، ودعوَى على اللهِ

Bunu anlayış sahibi bir kimse düşündüğünde bilir ki, onun başı sonunu ifsat etmekte, sonu da başının anlamını geçersiz kılmaktadır. Şöyle ki; şânı yüce olan Allah şayet meleklere, yeryüzünde var edeceği halifenin soyunun orada bozgunculuk yapıp kan dökeceğini bildirmiş, bunun üzerine melekler de Rablerine: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” demişlerse; meleklerin, Allah'ın kendilerine haber verdiği kimseler hakkında Rablerinin bildirdiğinin bir benzeriyle haber vermelerinden ötürü azarlanmalarının hiçbir gerekçesi olamaz. Dolayısıyla kendilerinden gizlenen ilimler hususunda onlara: “Eğer siz Allah'ın size bildirmesiyle gerçekleşeceğini öğrenip haber verdiğiniz hususlarda doğru söyleyenler iseniz, Allah'ın sizi [bilgisine] muttali kıldığı şeyi bize haber verdiğiniz gibi, Allah'ın bilgisini sizden gizlediği şeyi de bize haber verin!” denilmesi caiz olmaz. Bilakis bu, tutarsız bir tevil ve Allah'a karşı...

ما لا يَجوزُ أن يكونَ [له صفةً، وأخْشَى أن يَكُونَ بعضُ نَقَلةِ هذا الخبرِ هو الذي غَلِط على مَن رواه عنه مِن الصحابة]، وأن يكونَ التأويلُ منهم كان في ذلك: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فيما ظنَنْتم أنكم أدْرَكْتموه مِن العلمِ بخبَري إياكم أن بني آدمَ يُفسِدون في الأرضِ ويَسفِكون الدماءَ، حتى اسْتَجَزْتم أن تَقُولوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. فيكونُ التَّوْبيخُ حينئذٍ واقعًا على ما ظنُّوا أنهم قد أدْرَكوا بقولِ اللهِ لهم: إنه يكونُ له ذريةٌ يُفسِدون في الأرضِ ويَسفِكون الدماءَ. لا على إخبارِهم بما أخبرهم اللهُ به أنه كائنٌ، وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤه وإن كان أخبَرهم عما يكونُ مِن بعضِ ذريةِ خليفتِه في الأرضِ، ما يكونُ منه فيها مِن الفسادِ وسَفْكِ الدماءِ، فقد كان طوَى عنهم الخبرَ عما يكونُ من كثيرٍ منهم بما يكونُ مِن طاعتِهم ربَّهم، وإصلاحِهم في أرضِه وحَقْنِ الدماءِ، ورفعِه [منزلتَهم، وكرامتِهم] عليه، فلم يُخْبِرْهم بذلك، فقالتِ الملائكةُ: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} على ظنٍّ منها - على تأويلِ هذيْن الخبرَيْن اللذيْن ذكَرْتُ وظاهرِهما - أن جميعَ ذريةِ الخليفةِ الذي يُجعَلُ في الأرضِ يُفسِدون فيها، ويَسفِكون فيها الدماءَ، فقال اللهُ لهم، إذ علَّم آدمَ الأسماءَ كلَّها: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أنكم تَعْلَمون أن جميعَ بني آدمَ يُفسِدون في الأرضِ ويَسفِكون الدماءَ، على ما

...[onun için bir sıfat olması caiz olmayan bir şey olduğunu ve bu rivayeti nakledenlerden bazılarının, bunu kendisinden rivayet ettiği sahabiye isnatta hata etmiş olmasından ve onlara göre] bu husustaki tevilin şöyle olmasından [korkarım]: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz bunların isimlerini bana bildirin” [yani] size Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk yapıp kan dökeceklerini haber vermemden kavradığınızı sandığınız bilgide [doğru iseniz bunu bildirin], öyle ki {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” demeyi kendinize caiz gördünüz. Bu durumda azarlama, Allah'ın onlara [halifenin] yeryüzünde bozgunculuk yapacak ve kan dökecek bir soyunun olacağını bildirmesinden kavradıklarını sandıkları şey üzerine vaki olmuş olur; yoksa Allah'ın kendilerine vuku bulacağını haber verdiği şeyi haber vermeleri üzerine değil. Şöyle ki: Şânı yüce olan Allah, meleklerine yeryüzündeki halifesinin soyundan bazılarının orada yapacağı bozgunculuk ve kan dökme durumunu haber vermiş olsa da, onların birçoğunun Rablerine itaat edeceğine, O'nun yeryüzünde ıslah faaliyetinde bulunacaklarına, kan dökülmesini engelleyeceklerine ve [Allah'ın] onların O'nun katındaki [mertebelerini ve ikramlarını] yücelteceğine dair haberi onlardan gizlemişti ve bunu onlara bildirmemişti. Bunun üzerine melekler -zikrettiğim bu iki rivayetin tevili ve zahiri uyarınca- yeryüzünde var edilecek halifenin soyunun tamamının orada bozgunculuk çıkaracağı ve kan dökeceği zannıyla: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler. Allah da Âdem'e bütün isimleri öğrettiğinde onlara şöyle buyurdu: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz bunların isimlerini bana bildirin” [yani] Âdemoğullarının tamamının yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağını ve kan dökeceğini bildiğinize dair...

ظننْتُم في أنفسِكم. إنكارًا منه لِقيلِهم ما قالوا مِن ذلك على الجميعِ والعمومِ، وهو مِن صفةِ خاصِّ ذريةِ الخليفةِ منهم. وهذا الذي ذكَرْنا هو صفةٌ منا لتأويلِ الخبرِ لا القولُ الذي نَخْتارُه في تأويلِ الآيةِ.

içinizde zannettiğiniz [şekilde]. Bu, onların bunu genel ve herkesi kapsayacak biçimde söylemelerini Allah'ın kınamasıdır; hâlbuki bu, halifenin soyunun yalnızca belirli bir kısmının sıfatıdır. Zikrettiğimiz bu açıklama, rivayetin teviline dair tarafımızdan yapılan bir nitelemedir; yoksa ayetin tevilinde tercih ettiğimiz görüş değildir.

ومما يَدُلُّ على ما ذكَرْنا مِن توجيهِ مَخرجِ خبرِ الملائكةِ عن إفسادِ ذريةِ الخليفةِ وسَفْكِها الدماءَ على العمومِ ما حدَّثنا به أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ سابطٍ قولَه: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}.

Meleklerin, halifenin soyunun fesat çıkarıp kan dökeceğine dair haberlerinin genel anlamda yorumlanmasına delil teşkil eden rivayetlerden biri de bize Ahmed b. İshak el-Ehvâzî'nin anlattığı şu rivayettir: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Atâ b. es-Sâib'den, o da Abdurrahman b. Sâbit'ten nakletti; onun: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” ayeti hakkında:

قال: يعْنون الناسَ .

“İnsanları kastediyorlar” dediğini aktardı .

وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا به بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. فاستشارَ الملائكةَ في خلقِ آدمَ، فقالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. وقد علِمتِ الملائكةُ مِن علمِ اللهِ أنه لا شيْءَ أكْرَهُ إلى اللهِ مِن سَفْكِ الدماءِ والفسادِ في الأرضِ، {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. فكان في علمِ اللهِ أنه سيكونُ مِن تلك الخليفةِ أنبياءُ ورسلٌ، وقومٌ صالحون، وساكِنو الجَنَّةِ. قال: وذُكِر لنا أن ابنَ عباسٍ كان يقولُ: إن اللهَ لما أخَذ في خلقِ آدمَ قالتِ الملائكةُ: ما اللهُ خالقٌ خلقًا أكرمَ عليه منَّا، ولا أعلمَ

Başkaları ise bu hususta Bişr b. Muâz'ın bize anlattığı şu rivayeti zikretmişlerdir: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Allah], Âdem'in yaratılması hususunda meleklerle istişare etti; onlar da: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler. Melekler Allah'ın ilminden biliyorlardı ki, kan dökmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan Allah'a daha sevimsiz gelen hiçbir şey yoktur. {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Bizler Seni hamdinle tesbih ve Seni takdis edip dururken... [Allah]: 'Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu.” Allah'ın ilminde ise o halifenin [soyundan] peygamberler, resuller, salih kimseler ve cennet sakinleri olacağı mevcuttu. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre İbn Abbâs şöyle diyordu: Allah Âdem'i yaratmaya giriştiğinde melekler: 'Allah'ın katında bizden daha değerli ve bizden daha bilgili

منَّا. فابْتُلوا بخلقِ آدمَ - وكلُّ خلقٍ مُبْتلًى -كما ابْتُلِيَتِ السماواتُ والأرضُ بالطاعةِ، فقال اللهُ: {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} [فصلت: ١١].

bir varlık yaratacak değildir” dediler. Tıpkı göklerin ve yerin itaatle imtihan edildiği gibi, melekler de Âdem'in yaratılışıyla imtihan edildiler -ki her varlık imtihan olunur-; nitekim Allah: {ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “İsteyerek veya istemeyerek gelin! İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet: 11] buyurmuştur.

وهذا الخبرُ عن قتادةَ يَدُلُّ على أن قتادةَ كان يرَى أن الملائكةَ قالت ما قالت مِن قولِها: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. على غير يقينِ علمٍ تقَدَّم منها بأن ذلك كائنٌ، ولكن على الرأيِ منها والظنِّ، وأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أنكَر ذلك مِن قيلِها، وردَّ عليها ما رأَت بقولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. مِن أنه يكونُ مِن ذريةِ ذلك الخليفةِ الأنبياءُ والرسلُ والمُجْتَهِدُ في طاعةِ اللهِ.

Katâde'den gelen bu rivayet göstermektedir ki Katâde, meleklerin {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözlerini, bunun gerçekleşeceğine dair önceden kesin bir bilgiye dayanarak değil , kendi görüş ve zanlarına binaen söyledikleri; övgüsü yüce olan Allah'ın da onların bu sözünü kınayıp: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğuyla -yani o halifenin soyundan peygamberler, elçiler ve Allah'a itaatte gayret gösteren kimseler olacağını [bildirerek]- onların bu görüşlerini reddettiği kanaatindeydi.

وقد رُوِي عن قتادةَ خلافُ هذا التأويلِ، وهو ما حدَّثنا به الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. قال: كان اللهُ أعلمَهم إذا كان في الأرضِ خلقٌ أَفْسَدوا فيها، وسفَكوا الدماءَ، فذلك قولُه: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} .

Katâde'den bu tevilin aksi de rivayet edilmiştir; bu da Hasan b. Yahyâ'nın bize anlattığı rivayettir; dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah, yeryüzünde bir varlık olduğunda onların orada bozgunculuk yapacağını ve kan dökeceğini meleklere bildirmişti ; işte O'nun: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” buyruğu budur.

وبمثلِ قول قتادةَ قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويل، منهم الحسنُ البصريُّ.

Katâde'nin bu görüşünün bir benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir; Hasan-ı Basrî bunlardandır.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن جريرِ بنِ حازمٍ ومبارَكٍ، عن الحسنِ، وأبي بكرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ، قالا: قال اللهُ لملائكتِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. قال لهم: إني فاعلٌ. فعرَضُوا برأيِهم، فعلَّمهم علمًا، وطوَى عنهم علمًا علِمه لا يَعْلَمونه، فقالوا بالعلم الذي علَّمهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. وقد كانت الملائكةُ علِمتْ مِن علمِ اللهِ أنه لا ذنبَ أعَظمَ عندَ اللهِ مِن سَفْكِ الدماءِ، {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. فلما أخَذ في خلقِ آدمَ همَستِ الملائكةُ فيما بينَها، فقالوا: ليخْلُقْ ربُّنا ما شاء أن يَخْلُقَ، فلم يَخْلُقَ خَلقًا إلا كنّا أعلمَ منه، وأكرمَ عليه منه. فلمّا خلَقه ونفَخ فيه مِن روحِه، أمَرهم أن يَسجدوا له لِمَا قالوا، ففضَّله عليهم، فعلِموا أنهم ليسوا بخيرٍ منه، فقالوا: إن لم نَكنْ خيرًا منه، فنحن أعلمُ منه؛ لأنا كنا قبلَه، وخُلِقتِ الأممُ قبلَه. فلما أُعْجِبوا بعلمِهم ابْتُلُوا، {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أنى لا أَخْلُقُ خلقًا إلا كنتم أعلمَ منه، فأَخْبروني بأسماءِ هؤلاء إنْ كنتم صادقينَ. قال: ففزِع القومُ إلى التوبةِ - وإليها يَفْزَعُ كلُّ مؤمنٍ - فقالوا: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. لقولِهم: لِيَخْلُقْ ربُّنا ما شَاء، فلن يَخْلُقَ خلقًا أكرمَ عليه منا، ولا أعلمَ منا. قال: علَّمه اسمَ كلِّ شيْءٍ؛ هذه الخَيْلُ، وهذه البِغالُ، والإبلُ، والجنُّ، والوحشُ، وجعَل يُسمى كلَّ شيْءٍ باسمِه، وعُرِضَت عليه أمَّةً أمَّةً: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: أما ما أبْدَوْا فقولُهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. وأمَّا ما كتَموا فقولُ بعضِهم لبعضٍ: نحن خيرٌ منه وأعلمُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar Hasan'dan; ve Ebû Bekir'den, o da Hasan ve Katâde'den nakletti; her ikisi de şöyle dediler: Allah meleklerine: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” buyurdu. Onlara: "Ben [bunu] yapacağım" dedi. Onlar da kendi kanaatlerini arz ettiler. Bunun üzerine [Allah] onlara bir ilim öğretti, kendisinin bildiği fakat onların bilmediği bir ilmi de onlardan gizli tuttu. Onlar da kendilerine öğrettiği ilme dayanarak: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler. Nitekim melekler Allah'ın ilminden [kendilerine bildirmesiyle] Allah katında kan dökmekten daha büyük bir günah olmadığını öğrenmişlerdi. {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz. [Allah] 'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.” [Allah] Âdem'i yaratmaya başlayınca melekler kendi aralarında fısıldaşıp: "Rabbimiz dilediğini yaratsın; O ne yaratırsa yaratsın mutlaka biz ondan daha bilgili ve O'nun katında ondan daha değerli oluruz" dediler. [Allah] onu yaratıp ruhundan üfleyince, söyledikleri bu sözden ötürü ona secde etmelerini emretti ve onu kendilerine üstün kıldı. Böylece kendilerinin ondan daha üstün olmadıklarını anladılar ve: "Ondan daha hayırlı değilsek bile ondan daha bilgiliyiz; çünkü biz ondan önce vardık ve [diğer] ümmetler de ondan önce yaratıldı" dediler. İlimleriyle böbürlenince imtihan edildiler: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru söylüyorsanız şunların isimlerini bana bildirin' buyurdu”; yani: "Ben ne yaratırsam yaratayım mutlaka sizin ondan daha bilgili olacağınıza [dair iddianızda] doğruysanız, şunların isimlerini bana bildirin." Dedi ki: Bunun üzerine o topluluk hemen tövbeye sığındı -ki her mümin tövbeye sığınır- ve dediler ki: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin. (32) [Allah:] 'Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini bildir' dedi. [Âdem] onlara bunların isimlerini bildirince [Allah] şöyle buyurdu: 'Ben size göklerin ve yerin gaybını bildiğimi, açığa vurduklarınızı da gizlemekte olduklarınızı da bildiğimi söylememiş miydim?'” Bu, onların: "Rabbimiz dilediğini yaratsın; O katında bizden daha değerli ve bizden daha bilgili hiçbir varlık yaratmayacaktır" demelerinden ötürüydü. Dedi ki: [Allah] ona her şeyin ismini öğretti; işte şu atlar, şu katırlar, develer, cinler, yabani hayvanlar... ve her şeyi kendi ismiyle isimlendirmeye başladı; varlıklar ona ümmet ümmet (tür tür) sunuldu: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “[Allah] 'Ben size göklerin ve yerin gaybını bildiğimi, açığa vurduklarınızı da gizlemekte olduklarınızı da bildiğimi söylememiş miydim?' buyurdu.” Dedi ki: Açığa vurdukları şey: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözleridir. Gizledikleri şey ise birbirlerine: "Biz ondan daha hayırlı ve daha bilgiliyiz" demeleridir.

حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ الآمُليُّ، قال: حدَّثنا إسحاقُ بن الحجاجِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} الآية. قال: إنَّ اللهَ خلَق الملائكةَ يومَ الأربعاءِ، وخلَق الجنَّ يومَ الخميسِ، وخلَق آدمَ يومَ الجمعةِ. قال: فكفَر قومٌ مِن الجنِّ، فكانتِ الملائكةُ تهْبِطُ إليهم في الأرضِ فتُقاتِلُهم، فكانتِ الدماءُ، وكان الفسادُ في الأرضِ، فمِن ثمَّ قالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} الآية .

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm el-Âmülî anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti; o, {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah melekleri çarşamba günü, cinleri perşembe günü, Âdem'i ise cuma günü yarattı. Dedi ki: Cinlerden bir topluluk kâfir oldu, melekler de yeryüzüne inip onlarla savaşıyorlardı; böylece kanlar döküldü ve yeryüzünde bozgunculuk meydana geldi. İşte bu yüzden: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dediler .

[حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ بمثلِه] .

[Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten benzerini anlattı] .

حدِّثتُ عن عمارِ بن الحسنِ، قال ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن غيرِ الربيع ابنِ أنسٍ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. إلى قولِه: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}. قال: وذلك حينَ قالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. قال: فلما عرَفوا أنه جاعلٌ في الأرضِ خليفةَ، قالوا بينَهم: لن يَخلُقَ اللهُ خلقًا إلا كنا نحن أعلمَ منه وأكرمَ. فأراد اللهُ جلَّ ذكرُه أن يُخبرَهم أنه قد فضَّل عليهم آدمَ، وعلَّم آدمَ الأسماءَ كلَّها، فقال للملائكةِ. {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. إلى قولِه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. فكان

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'in dışındaki birinden nakletti: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana haber verin' buyurdu” ayetinden, {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” sözüne kadar [olan ayetler hakkında] şöyle dedi: Bu, onların: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” dedikleri zamandı. Dedi ki: [Melekler] O'nun yeryüzünde bir halife yaratacağını öğrendiklerinde, kendi aralarında: “Allah ne yaratırsa yaratsın mutlaka biz ondan daha bilgili ve daha değerli oluruz” dediler. Bunun üzerine şânı yüce olan Allah, Âdem'i kendilerine üstün kıldığını onlara bildirmeyi diledi ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Ardından meleklere: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz bunların isimlerini bana haber verin” buyurdu. [Bu durum,] O'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “...ve sizin açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözüne kadar [devam etti]. İşte onların

الذي أبْدَوْا حينَ قالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. وكان الذي كتَموا بينَهم قولَهم: لن يَخْلُقَ ربُّنا خلقًا إلا كنا نحن أعلمَ منه وأكرمَ. فعرَفوا أن اللهَ فضَّل عليهم آدمَ في العلمِ والكرمِ .

açığa vurdukları şey, {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” dedikleri andaki sözleriydi. Kendi aralarında gizledikleri şey ise: “Rabbimiz ne yaratırsa yaratsın mutlaka biz ondan daha bilgili ve daha değerli oluruz” sözleriydi. Böylece Allah'ın Âdem'i ilim ve keramet bakımından kendilerine üstün kıldığını anladılar .

وقال ابنُ زيدٍ: لما حدَّثني به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لمّا خلَق اللهُ النارَ ذُعِرَت منها الملائكةُ ذُعْرًا شديدًا، وقالوا: ربَّنا لمَ خلَقْتَ هذه النارَ، ولأيِّ شيْءٍ خلَقْتَها؟ قال: لِمَن عصاني مِن خَلْقي. قال: ولمْ يَكُنْ للهِ خَلْقٌ يومَئذٍ إلا الملائكةُ، والأرضُ ليس فيها خلقٌ، إنما خُلِق آدمُ بعدَ ذلك. وقرَأ قولَ اللهِ ﷿: {هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا} [الإنسان: ١]. قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ: يا رسولَ اللهِ، ليتَ ذلك الحينَ. ثم قال: وقالتِ الملائكةُ: يا ربِّ، أو يأتي علينا دهرٌ نعصِيك فيه! - لا يَرَون له خلقًا غيرَهم - قال: لا، إني أُرِيدُ أن أَخلُقَ في الأرضِ خلْقًا، وأَجعَلَ فيها خَليفةً، يَسفِكون الدماءَ ويُفْسِدون في الأرضِ. فقالت الملائكةُ: أتَجعلُ في الأرض مَن يفسدُ فيها ويسفكُ الدماءَ وقد اختَرتَنا؟ فاجْعَلْنا نحن فيها، فنحن نُسبِّحُ بحمدِك ونُقدِّسُ لك، ونعمَلُ فيها بطاعتِك. وأعظَمت الملائكةُ أن يَجْعَلَ اللهُ في الأرضِ مَن يَعْصِيه، فقال: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ}. فقال: فلانٌ، وفلانٌ. قال: فلما رأَوْا ما أعْطاه اللهُ مِن العلمِ عليهم،

İbn Zeyd ise Yûnus b. Abdila‘lâ’nın bana anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Allah ateşi (cehennemi) yarattığında melekler ondan çok şiddetli bir şekilde korkup dehşete düştüler ve: “Rabbimiz! Bu ateşi niçin yarattın ve ne amaçla yarattın?” dediler. [Allah]: “Yaratıklarımdan bana isyan eden kimseler için” buyurdu. [İbn Zeyd] dedi ki: O gün Allah'ın meleklerden başka hiçbir yaratığı yoktu, yeryüzünde de hiçbir yaratık bulunmuyordu; Âdem ancak bundan sonra yaratıldı. Ve Allah Azze ve Celle'nin şu ayetini okudu: {هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا} “İnsanın üzerinden, henüz kendisi anılan bir şey değilken uzun bir zaman geçmedi mi?” [İnsân: 1]. [İbn Zeyd] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb: “Ey Allah'ın Resûlü! Keşke o vakit [hep sürseydi]!” dedi. Sonra [İbn Zeyd] şöyle dedi: Melekler -kendisinden başka bir yaratık görmedikleri için-: “Ey Rabbimiz! Yoksa bizim üzerimize sana isyan edeceğimiz bir zaman mı gelecek?” dediler. [Allah]: “Hayır, ben yeryüzünde bir yaratık yaratmak ve orada kan dökecek, yeryüzünde bozgunculuk çıkaracak bir halife kılmak istiyorum” buyurdu. Bunun üzerine melekler: “Bizi seçmiş olduğun halde yeryüzünde bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? O halde bizi orada kıl; zira biz seni hamdinle tesbih eder, seni takdis eder ve orada sana itaatle amel ederiz” dediler. Melekler, Allah'ın yeryüzünde kendisine isyan edecek birini var etmesini pek büyük [bir mesele] gördüler. Bunun üzerine [Allah]: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim”, {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini haber ver” buyurdu. [Âdem de]: “Falandır, filandır” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Allah'ın kendilerine karşı ona verdiği ilmi gördüklerinde,

أقرُّوا لآدمَ بالفضلِ عليهم، وأبي الخبيثُ إبليسُ أن يُقِرَّ له، قال: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢) قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا} [الأعراف: ١٢، ١٣].

Âdem'in kendilerine olan üstünlüğünü ikrar ettiler; habis İblis ise bunu ikrar etmekten kaçındı ve: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (١٢) قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا} “'Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın' dedi. [Allah]: 'Öyleyse oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir' buyurdu” [A'râf: 12, 13].

وقال ابنُ إسحاقَ بما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: لما أراد اللهُ أن يَخلُقَ آدمَ بقدرتِه ليَبْتَليَه ويَبْتَليَ به، لعلمِه بما في ملائكتِه وجميعِ خلقِه - وكان أولَ بلاءٍ ابتُلِيَت به الملائكةُ مما لها فيه ما تحِبُّ وما تَكْرَهُ، للبلاءِ والتَّمْحيصِ لما فيهم مما لم يَعْلَموا، وأحاط به علمُ اللهِ منهم - جمَع الملائكةَ مِن سكاتِ السماواتِ والأرضِ، ثم قال: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}. يقول: ساكنًا وعامرًا ليَسْكنَها ويَعْمُرَها، خَلْقًا ليس منكم. ثم أخْبَرَهم بعلمِه فيهم، فقال: يُفْسِدون في الأرضِ ويَسفِكون الدماءَ ويَعمَلون بالمعاصي. فقالوا جميعًا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. لا نَعْصِي، ولا نَأْتي شيئًا كرِهْتَه، {قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} أي : فيكم ومنكم - ولم يُبْدِها لهم - مِن المعصيةِ والفسادِ وسفكِ الدماءِ وإتيانِ ما أَكْرَهُ منهم، مما يكونُ في الأرضِ مما ذكَرْتُ في بني آدمَ.

İbn İshak ise İbn Humeyd'in bize anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshak'tan nakletti; o şöyle dedi: Allah, meleklerinde ve bütün yaratıklarında bulunan şeyleri bildiği için, Âdem'i imtihan etmek ve onunla da diğerlerini imtihan etmek üzere kudretiyle yaratmayı dilediğinde -ki meleklerin bilmedikleri ve fakat Allah'ın ilmiyle kuşattığı içlerindeki durumların sınanıp ortaya çıkarılması için sevdikleri ve hoşlanmadıkları şeylerle karşılaştıkları ilk imtihan buydu- göklerin ve yerin sakinlerinden melekleri topladı , sonra: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım” buyurdu. Yani: Orada ikamet edip onu imar edecek bir sakin ve imarcı; sizden olmayan bir yaratık . Sonra onlar hakkındaki ilmini meleklere haber verip: “Yeryüzünde fesat çıkaracaklar, kan dökecekler ve günah işleyecekler” buyurdu. Onlar da hep birlikte: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni överek tesbih ve takdis ediyoruz” dediler. Yani: İsyan etmeyiz ve senin hoşlanmadığın hiçbir şeyi yapmayız. {قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “[Allah]: 'Ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi.” Yani : Âdemoğulları hakkında zikrettiğim, yeryüzünde meydana gelecek isyan, fesat, kan dökme ve hoşlanmadığım şeyleri yapma hususlarından sizin içinizde ve sizden sadır olacak şeyleri [bilirim] -ki bunu onlara açıkça söylememişti-.

قال اللهُ لمحمدٍ ﷺ: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِين}. إلى قولِه: {فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} [ص: ٦٩ - ٧٢].

Allah Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِين} “Onlar tartışırlarken Mele-i A‘lâ [yüce melekler topluluğu] hakkında benim hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor” ayetinden {فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} “...hemen ona secdeye kapanın” kavline kadar.