فذكَر لنبيِّه ﷺ الذي كان مِن ذِكرِه آدمَ ﷺ حينَ أراد خلقَه، ومُراجعةِ الملائكةِ إياه فيما ذكَر لهم منه، فلما عزَم اللهُ تعالى ذكرُه على خلْقِ آدمَ قال للملائكةِ: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} [الحجر: ٢٨]. بيدَيْه تَكْرِمةً له، وتَعْظيمًا لأمرِه، وتَشْريفًا له، حفِظَتِ الملائكةُ عهدَه، ووَعَوْا قولَه، وأجْمَعوا لطاعتِه، إلا ما كان مِن عدوِّ اللهِ إبليسَ، فإنه صمَت على ما كان في نفسِه مِن الحسدِ والبغْيِ والتكَبُّرِ والمعصيةِ.
Böylece Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, Âdem'i aleyhisselâm yaratmayı murat ettiğinde onu zikretmesini ve meleklerin kendisine bu konuda müracaatta bulunmasını anlattı. Zikri yüce olan Allah Âdem'i yaratmayı kararlaştırınca meleklere: {إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Ben kuru bir çamurdan, şekillendirilmiş balçıktan bir insan yaratacağım” [Hicr: 28] buyurdu. Ona bir ikram, şanını yüceltme ve onu şereflendirme olarak bizzat kendi elleriyle [yarattı]. Melekler O'nun ahdini tuttular, sözünü bellediler ve O'na itaat etmekte birleştiler; ancak Allah'ın düşmanı İblis müstesna. O, içindeki haset, haddi aşma, kibir ve isyanı gizleyip sustu.
وخلَق اللهُ آدمَ ﵇ مِن أَدَمةِ الأرضِ؛ مِن طينٍ لازبٍ مِن حمَأٍ مسنونٍ بيديه، تكرِمةً له، وتَعْظيمًا لأمرِه، وتَشْريفًا له على سائرِ خلْقِه.
Allah Âdem'i aleyhisselâm yeryüzünün toprağından; ona bir ikram, şanını yüceltme ve diğer yaratıklarına karşı onu şereflendirme olarak iki eliyle yapışkan bir çamurdan, şekillendirilmiş balçıktan yarattı.
قال ابنُ إسحاقَ: فيُقالُ واللهُ أعلمُ: خلَق اللهُ آدمَ، ثم وضَعه يَنْظُرُ إليه أربعين عامًا قبلَ أن يَنْفُخَ فيه الرُّوحَ حتى عاد صَلصالًا كالفَخارِ، ولم تَمسسْه نارٌ. قال: فيُقالُ واللهُ أعلمُ: إنه لمَّا انْتَهى الروحُ إلى رأسِه عطَس، فقال: الحمدُ للهِ. فقال له رُّبه: يَرْحَمُك ربُّك. ووقَع الملائكةُ حينَ اسْتَوَى سجودًا له؛ حفظًا لعهدِ اللهِ الذي عهِد إليهم، وطاعةً لأمرِه الذي أمَرهم به، وقام عدوُّ اللهِ إبليسُ مِن بينِهم فلم يَسْجُدْ، مُكابِرًا مُتَعَظِّمًا، بَغْيًا وحسدًا، فقال له: {يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ}. إلى: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ} [ص: ٧٥ - ٨٥]. قال: فلمَّا فرَغ اللهُ مِن إبليسَ ومن مُعاتَبتِه، وأبَى إلا المعصيةَ، أوْقَع عليه اللعنةَ، وأخْرَجه مِن الجَنَّةِ، ثم أقْبَل على آدمَ وقد علَّمه الأسماءَ كلَّها، فقال: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. {قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} أي: إنما أجَبْناك فيما علَّمْتَنا، فأما ما لم
İbn İshâk dedi ki: Denildiğine göre -doğrusunu Allah bilir- Allah Âdem'i yarattı, sonra içine ruh üflemeden önce -ateş dokunmaksızın kiremit gibi pişmiş kuru çamur hâline gelinceye kadar- kırk yıl bekletti. [İbn İshâk] dedi ki: Denildiğine göre -doğrusunu Allah bilir- ruh başına ulaştığında Âdem hapşırdı ve "el-Hamdü lillâh" dedi. Rabbi de ona: "Rabbin sana merhamet etsin" buyurdu. Melekler [Âdem] doğrulup dikilince, Allah'ın kendilerine verdiği ahdi tutarak ve emrettiği emre itaat ederek onun için secdeye kapandılar. Allah'ın düşmanı İblis ise aralarından dikilip kibirlenerek, büyüklük taslayarak, haddi aşarak ve haset ederek secde etmedi. Bunun üzerine [Allah] ona: {يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ} “Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” buyurdu ve [kıssa] {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ} [Sâd 75-85] “Andolsun ki cehennemi hem seninle hem de onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!” ayetine kadar [devam etti]. [İbn İshâk] dedi ki: Allah İblis'i azarlamayı ve onunla ilgili hükmünü bitirip o da isyandan başka bir şeye yanaşmayınca, üzerine laneti indirdi ve onu cennetten çıkardı. Sonra bütün isimleri öğretmiş olarak Âdem'e yönelip şöyle buyurdu: {يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver. O, bunların isimlerini kendilerine haber verince [Allah]: Ben size, göklerin ve yerin gaybını kesinlikle bildiğimi, açığa vurduklarınızı da gizlemekte olduklarınızı da bildiğimi söylememiş miydim? dedi.” {قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “[Melekler]: Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, her işi hikmetli olan sadece sensin, dediler.” Yani: Biz sana ancak bize öğrettiğin hususlarda cevap verdik; bize...
تُعَلِّمْنا فأنت أعْلَمُ به، فكان ما سمَّى آدمُ مِن شيْءٍ، كان إسمَه الذي هو عليه إلى يومِ القيامةِ .
öğretmediğin şeyleri ise sen daha iyi bilirsin. Âdem'in isimlendirdiği her şey, kıyamet gününe kadar üzerinde kalacak olan ismi olmuştur .
وقال ابنُ جُرَيْجٍ بما حدَّثنا به القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: إنما تكَلَّموا بما أعْلَمَهم أنه كائنٌ مِن خلقِ آدمَ، فقالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} .
İbn Cüreyc ise Kāsım'ın bize anlattığı rivayette şöyle demiştir: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o şöyle dedi: Onlar ancak Allah'ın kendilerine Âdem'in soyundan vuku bulacağını bildirdiği şey hakkında konuşup: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” demişlerdir .
وقال بعضُهم: إنما قالتِ الملائكةُ ما قالت: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. لأن الله تعالى ذكرُه أذِن لها في السؤالِ عن ذلك بعد ما أخْبَرَها أن ذلك كائنٌ مِن بني آدمَ، فسألَتْه الملائكةُ، فقالت على التعجبِ منها: وكيف يَعْصُونك يا ربِّ وأنتَ خالقُهم؟ فأجابهم ربُّهم: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}.
Bazıları da şöyle demiştir: Melekler: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” sözünü ancak Allah Teâlâ'nın Âdemoğullarından bu durumun sadır olacağını kendilerine haber vermesinden sonra bu hususu sormalarına izin vermesi üzerine söylemişlerdir. Bunun üzerine melekler hayret ederek: “Ey Rabbimiz! Sen onların yaratıcısı iken sana nasıl isyan ederler?” diye sormuşlar; Rableri de onlara: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” diye cevap vermiştir.
يعني أن ذلك كائنٌ منهم وإن لم تَعْلَموه أنتم، ومِن بعضِ مَن تَرَوْنه لي طائعًا، يُعَرِّفُهم بذلك قُصورَ علمِهم عن علمِه.
Yani: Siz bilmeseniz de ve sizin bana itaatkâr gördüklerinizin bazısından da olsa, bu durum onlardan sadır olacaktır. Böylece onlara ilimlerinin kendi ilmine nispetle yetersizliğini bildirmiştir.
وقال بعضُ أهلِ العربيةِ: قولُ الملائكةِ: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. على غيرِ وجهِ الإنكارِ منهم على ربِّهم، وإنما سأَلوه ليعْلَموا، وأخْبَروا عن أنفسِهم أنهم يُسَبِّحون. وقال: قالوا ذلك لأنهم كرِهوا أن يُعْصَى اللهُ؛ لأن الجنَّ قد كانت أُمِرَتْ قبلَ ذلك فعَصَتْ.
Arap dili ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Meleklerin: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” sözü, Rablerine bir itiraz niteliğinde değildir; onlar bunu yalnızca öğrenmek için sormuşlar ve kendilerinin tesbih ettiğini haber vermişlerdir. Dedi ki: Bu sözü, Allah'a isyan edilmesini çirkin gördükleri için söylemişlerdir; çünkü bundan önce cinlere de emredilmiş fakat onlar isyan etmişlerdi.
وقال بعضُهم: ذلك مِن الملائكةِ على وجهِ الاسْتِرْشادِ عما لم يَعْلَموا مِن ذلك، فكأنهم قالوا: ياربِّ خَبِّرْنا. مسألةَ اسْتِخْبارٍ منهم للهِ، لا على وجهِ مسألةِ التوبيخِ. قال أبو جعفرٍ: وأولَى هذه التأويلاتِ بقولِ اللهِ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن ملائكتِه
Onlardan bazısı da şöyle demiştir: Meleklerin bu [tavrı], bu husustan bilmedikleri şey hakkında bir rehberlik ve bilgi edinme (istişrâd) kabilindendir; adeta: “Ey Rabbimiz! Bize haber ver” demiş gibidirler. Bu, onların Allah'tan bilgi alma (istihbâr) mahiyetindeki bir sorusudur; kınama/azarlama (tevbîh) kabilinden bir soru değildir. Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Allah Teâlâ'nın -zikri yücedir- meleklerinden haber vererek buyurduğu sözü hakkındaki bu tevillerin en evlâ olanı
قيلَها له: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. تأويلُ مَن قال: إن ذلك منها اسْتِخْبارٌ لربِّها، بمعنى: أعْلِمْنا ياربَّنا، أجاعلٌ أنت في الأرضِ مَن هذه صفتُه، وتاركٌ أن تجْعَلَ [خليفتَك فيها] منا، ونحن نُسَبِّحُ بحمدِك ونُقَدِّسُ لك. لا إنكارًا منها لِما أعْلَمَها ربُّها أنه فاعلٌ، وإن كانت قد استَعظَمَتْ لمَّا أُخبِرَت بذلك أن يكونَ للهِ خلقٌ يَعْصِيه.
{أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni överek tesbih ve takdis ediyoruz” sözü hakkındaki tevillerin en isabetlisi, bunun meleklerin Rablerinden bir bilgi edinme talebi olduğunu söyleyen kimsenin tevilidir; yani: “Ey Rabbimiz! Bize bildir; sıfatı böyle olan kimseleri mi yeryüzünde var edeceksin de biz seni hamdinle tesbih ve takdis ederken [halifeni orada kılmayı] bizden esirgeyeceksin?” demektir. Yoksa bu, Rablerinin yapacağını kendilerine bildirdiği şeye bir itiraz değildir; her ne kadar kendilerine bu durum haber verildiğinde Allah'a isyan edecek bir yaratığın bulunmasını çok büyük bir mesele görseler de.
وأما دَعْوى مَن زعَم أن اللهَ كان أذِن لها بالسؤالِ عن ذلك، فسأَلَتْ على وجهِ التعجبِ، فدَعْوى لا دَلالةَ عليها في ظاهرِ التنزيلِ، ولا خبرَ بها عن الحُجَّةِ يَقْطَعُ العُذْرَ، وغيرُ جائزٍ أن يُقالَ في تأويلِ كتابِ اللهِ بما لا دَلالةَ عليه مِن بعضِ الوجوهِ التي تَقومُ بها الحُجَّةُ.
Allah'ın meleklere bunu sorma izni verdiğini ve onların da hayret ederek sorduklarını iddia eden kimsenin iddiasına gelince; bu, indirilen metnin (Tenzîl) zahirinde kendisine hiçbir delil bulunmayan ve bağlayıcı delil niteliğindeki hiçbir haberle sabit olmayan bir iddiadır. Allah'ın Kitabı'nın tevilinde, hüccetin sabit olduğu yönlerden herhangi bir delile dayanmayan bir sözü söylemek caiz değildir.
وأما وصفُ الملائكةِ مَن وصَفَت - في استخبارِها ربَّها عنه - بالفسادِ في الأرضِ وسفْكِ الدماءِ، فغيرُ مُسْتحيلٍ فيه ما رُوِي عن ابن عباسٍ وابنِ مسعودٍ مِن القولِ الذي رواه السديُّ، ووافَقَهما عليه قَتادةُ مِن التأويلِ، وهو أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه أخبَرهم أنه جاعلٌ في الأرضِ خليفةً تكونُ له ذريةٌ يفعَلون كذا وكذا، فقالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. على ما وصَفتُ من الاستخبارِ.
Meleklerin -Rablerinden bilgi talep ederken- niteledikleri kimseyi yeryüzünde fesat çıkarmak ve kan dökmekle nitelemelerine gelince; bu hususta İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen, Süddî'nin aktardığı ve Katâde'nin de kendilerine katıldığı şu tevil imkânsız değildir : Allah Teâlâ onlara yeryüzünde, şöyle şöyle işler yapacak bir soyu olacak bir halife yaratacağını haber vermiş; melekler de yukarıda vasfettiğim bilgi talep etme sadedinde: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” demişlerdir.
فإن قال لنا قائلٌ: وما وجهُ اسْتِخْبارِها، والأمرُ على ما وصَفْتَ مِن أنها قد أُخْبرَت أن ذلك كائنٌ؟
Eğer bize birisi: “Onlara bunun vuku bulacağı bildirildiğine göre, vasfettiğin şekliyle onların bilgi edinme talebinin (istihbâr) mahiyeti nedir?” diyecek olursa,
قيل: وجهُ اسْتِخْبارِها حينَئذٍ يكونُ عن حالِهم عندَ وقوعِ ذلك، وهل
Şöyle denilir: Bu durumda onların bilgi edinme talebi (istihbâr); bunun vuku bulması esnasındaki durumları ve [bunun]
ذلك منهم؟ ومسألتُهم ربَّهم أن يَجْعَلَهم الخلفاءَ في الأرضِ حتى لا يَعْصُموه.
onlardan kaynaklanıp kaynaklanmayacağına dairdir; ayrıca kendilerini yeryüzünde halifeler kılması için Rablerine yalvarmalarıdır ki böylece O'na isyan etmemiş olsunlar.
وغيرُ فاسدٍ أيضًا ما رواه الضحاكُ عن ابنِ عباسٍ، وتابَعه عليه الربيعُ بنُ أنسٍ، مق أن الملائكةَ قالت ذلك لِما كان عندها مِن علمِ سُكانِ الأرضِ قبلَ آدمَ من الجنِّ، فقالت لربِّها: أجاعلٌ فيها أنت مثلَهم مِن الخلْقِ يَفْعَلون مثلَ الذي كانوا يَفْعَلون؟ على وجهِ الاسْتِعلامِ منهم لربِّهم، لا على وجهِ الإيجابِ أن ذلك كائنٌ كذلك، فيَكونَ ذلك منها إخبارًا عما لم تَطَّلِعْ عليه مِن علمِ الغيبِ.
Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve er-Rebî' b. Enes'in de ona katıldığı şu görüş de tutarsız değildir: Melekler bunu, Âdem'den önce yeryüzünün sakinleri olan cinler hakkındaki bilgilerine dayanarak söylemişler ve Rablerine: “Orada onların yaptıklarının benzerini yapacak onlar gibi yaratıklar mı var edeceksin?” demişlerdir. Bu, durumun kesinlikle böyle olacağını ileri sürmek suretiyle değil, Rablerinden bir öğrenme talebi (isti'lâm) tarzındadır; aksi takdirde bu, meleklerin vakıf olmadıkları gayb ilminden haber vermeleri anlamına gelirdi.
وغيرُ خطأ أيضًا ما قاله ابنُ زيدٍ مِن أن يكونَ قِيلُ الملائكَةِ ما قالت كان على وجهِ التعجبِ منها مِن أن يكونَ للهِ خلقٌ يَعْصِي خالقَه.
İbn Zeyd'in, meleklerin bu sözleri söylemesinin , Allah'ın kendi yaratıcısına isyan edecek bir varlık yaratmasına karşı hayret etmelerinden kaynaklandığı yönündeki görüşü de hatalı değildir.
وإنما ترَكْنا القولَ بالذي رواه الضحاكُ عن ابنِ عباسٍ، ووافَقه عليه الربيعُ، وبالذي قاله ابنُ زيدٍ في تأويلِ ذلك؛ لأنه لا خبرَ عندَنا بالذي قالوه مِن وجهٍ يَقْطَعُ مجيئُه العذرَ، ويَلْزَمُ سامعَه به الحجةُ، والخبرُ عما قد مضَى وما قد سَلَف لا يُدْرَكُ علمُ صحتِه إلا بمجيئِه مَجيئًا يَمْتَنِع منه التشاغُبُ والتَّواطُؤُ، ويَسْتَحيلُ فيه الكذبُ والخطأُ والسَّهْوُ، وليس ذلك بموجودٍ كذلك فيما حكاه الضحاكُ عن ابنِ عباسٍ، [ووافقه عليه الربيعُ] ، ولا فيما قاله ابن زيدٍ.
Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği ve er-Rebî'in de ona katıldığı görüş ile İbn Zeyd'in bu konudaki tevilini benimsemeyişimizin yegâne sebebi; onların söyledikleri bu sözlerin, geliş yolu kesin kanıt oluşturan ve işitene hüccet teşkil eden bir yolla bize ulaşmamış olmasıdır. Geçmişe ve öncekilere dair haberlerin sıhhati, ancak ihtilaf ve anlaşmalı ittifak ihtimalini ortadan kaldıran, içinde yalan, hata ve unutmanın imkânsız olduğu bir geliş yoluyla bilinir. Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan naklettiği ve [er-Rebî'in de kendisine katıldığı] rivayette ve İbn Zeyd'in sözünde ise bu durum mevcut değildir.
فأولَى التأويلاتِ إذ كان الأمرُ كذلك بالآيةِ، ما كان عليه مِن ظاهرِ التنزيلِ دَلالةٌ مما يَصِحُّ مَخْرَجُه في المفهومِ.
Durum böyle olduğuna göre, bu ayet hakkında tevillerin en evlâ olanı; tenzilin (indirilen lafzın) zahirinin delalet ettiği ve aklen anlaşılışı sahih olan tevildir.
فإن قال قائلٌ: فإن كان أوْلَى التأويلاتِ بالآيةِ هو ما ذكَرْتَ، مِن أن اللهَ تعالى ذِكْرُه أخْبَر الملائكةَ بأن ذريةَ خليفتِه في الأرضِ يُفسِدون فيها ويَسفِكون فيها الدماءَ، فمِن أجلِ ذلك قالتِ الملائكةُ: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. فأَين ذِكْرُ إخبارِ اللهِ تعالى ذِكْرُه إياهم بذلك في كتابِه؟
Eğer birisi: “Şayet ayet hakkındaki en isabetli tevil, zikrettiğin üzere Allah Teâlâ'nın meleklere yeryüzündeki halifesinin soyunun orada bozgunculuk yapıp kan dökeceğini bildirmesi ve meleklerin de bu sebeple: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} ‘Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?’ demiş olmaları ise, Allah Teâlâ'nın onlara bunu haber verdiğine dair zikir O'nun Kitabı'nda nerede geçmektedir?” derse,
قيل له: اكْتُفي بدَلالةِ ما قد ظهَر مِن الكلامِ عليه عنه، كما قال الشاعر :
ona şöyle denilir: Tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi, açıkça zikredilen sözün delaleti, [zikredilmeyen] diğer ifadenin yerine kâfi görülmüştür :
[فلا تَدْفِنوني إنَّ دَفْني مُحَرَّمٌ] … عليكم ولكنْ خامِرِي أمَّ عامرِ
[Beni gömmeyin, çünkü beni gömmek haramdır] … size; lâkin gizlen ey sırtlan !
فحذَف قولَه: دعُوني للتي يُقالُ لها [إذا أُريد] صيدُها: خامِرِي أمَّ عامرٍ .
Şair burada: “Avlanmak [istendiğinde] kendisine: ‘Gizlen ey sırtlan’ denilen hayvana beni bırakın” sözünü hazfetmiştir.
إذ كان فيما ظهَر مِن كلامِه دلالةٌ على معنى مرادِه، فكذلك ذلك في قولِه: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} لمّا كان فيه دَلالةٌ على ما ترَك ذكرَه بعد قولِه {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} مِن الخبرِ عما يَكونُ مِن إفسادِ ذريتِه في الأرضِ، اكْتَفَى بدلالتِه، فحذَف وترَك ذِكْرَه، كما ذكَرْنا مِن قولِ الشاعرِ، ونظائرُ ذلك في القرآنِ وأشعارِ العربِ وكلامِها أكثرُ مَن أن يُحْصَى، فلِمَا ذكَرْنا مِن ذلك اخْتَرْنا ما اخترْنا مِن القولِ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}.
Çünkü şairin sözünün açıkta olan kısmında murad ettiği anlama dair bir delil bulunmaktaydı. İşte tıpkı bunun gibi: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” buyruğunda da {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde kesinlikle bir halife yaratacağım” buyruğundan sonra [Âdem'in] soyunun yeryüzünde çıkaracağı fesada dair zikri terk edilen habere yönelik bir delil bulunduğu için, [Allah Teâlâ] bu delaletle yetinmiş; şairin sözünde aktardığımız üzere [o kısmı] hazfedip zikretmeyi bırakmıştır. Bunun Kur'an'daki, Arap şiirindeki ve Arapların kelamındaki benzerleri sayılamayacak kadar çoktur. İşte bundan dolayı zikrettiğimiz hususlardan ötürüdür ki {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Dediler ki: Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” buyruğunun tevili hakkında tercih ettiğimiz görüşü benimsemiş bulunmaktayız.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Bizler seni överek tesbih ve takdis edip dururken” buyruğunun teviline dair açıklama:
أما قولُه: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ}. فإنه يَعْني: إنا نعظِّمُك بالحمدِ لك والشكرِ، كما قال الله تعالى ذكرُه: [{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ}] [النصر: ٣]. وكما قال: {وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} [الشورى: ٥]. وكلُّ ذكرٍ للهِ عندَ العربِ فتَسْبيحٌ وصلاةٌ، يقولُ الرجلُ منهم: قضَيْتُ سُبْحَتِي مِن الذكرِ والصلاةِ. وقد قيل: إن التسبيحَ صلاة الملائكةِ.
O'nun: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Bizler seni överek tesbih edip dururken” buyruğuna gelince; bunun anlamı: “Biz sana hamdederek ve şükrederek seni yüceltiriz” demektir; nitekim Allah Teâlâ: [{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ}] “[Rabbini hamd ile tesbih et]” [Nasr: 3] ve {وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Melekler de Rablerini överek tesbih ederler” [Şûrâ: 5] buyurmuştur. Arapların dilinde Allah'a dair her zikir bir tesbih ve namazdır; nitekim içlerinden biri: “Zikir ve namazdan olan tesbihimi yerine getirdim” der. Tesbihin meleklerin namazı olduğu da söylenmiştir.
حدَّثنا ابن حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرِ بنِ أبي المُغيرةِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ يُصَلِّي، فمرَّ رجلٌ مِن المسلمين على رجلٍ مِن المنافِقين، فقال له: النبيُّ ﷺ يُصَلِّي وأنت جالسٌ! فقال له: امْضِ إلى عملِك إن كان لك عملٌ. فقال: ما أَظنُّ إلا سيَمُرُّ عليك مَن يُنْكِرُ عليك. فمرَّ عليه عمرُ بنُ الخطابِ، فقال له: يا فلانُ، النبيُّ ﷺ يُصَلِّي وأنت جالسٌ! فقال له مثلَها، فقال: هذا مِن عمَلي. فوثَب عليه، فضرَبه حتى انْبَهَر ، ثم دخَل المسجدَ، فصلَّى مع النبيِّ ﷺ، فلما انْفَتل النبيُّ ﷺ قام إليه عمرُ، فقال: يا نبيَّ اللهِ، مرَرْتُ آنفًا على فلانٍ وأنت تُصَلِّي، فقلت له: النبيُّ ﷺ يُصَلِّي وأنت جالسٌ! فقال: مُرَّ إلى عملِك إن كان لك عملٌ. فقال النبيُّ ﷺ: "فَهَلَّا ضَرَبْتَ عُنُقَهُ".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Ca'fer b. Ebi'l-Mugīre'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılıyordu. Müslümanlardan bir adam, münafıklardan bir adama rastladı ve ona: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılıyor, sen ise oturuyorsun!” dedi. O da: “Bir işin varsa işine git” dedi. [Müslüman]: “Sanıyorum ki sana tepki gösterecek biri sana uğrayacaktır” dedi. Derken ona Ömer b. el-Hattâb rastladı ve: “Ey falan! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılıyor, sen ise oturuyorsun!” dedi. O, Ömer'e de aynı cevabı verince Ömer: “İşte bu benim işimdir!” dedi ve adamın üzerine atılıp nefesi kesilinceye kadar onu dövdü. Sonra mescide girip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namazdan çıkınca Ömer kalkıp yanına gitti ve: “Ey Allah'ın Peygamberi! Az önce falan adama rastladım, sen namaz kılıyordun. Ona: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılıyor, sen ise oturuyorsun!’ dedim. O da: ‘Bir işin varsa işine git’ dedi” diye anlattı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Boynunu vursaydın ya!” buyurdu.
فقام عمرُ مُسْرِعًا، فقال: "يا عمرُ، ارجِعْ، فإن غضبَك عِزٌّ، ورضاك حُكمٌ، إن للهِ
Bunun üzerine Ömer hemen [öfkeyle] kalktı. [Peygamber ﷺ] buyurdu ki: “«Ey Ömer, geri dön! Zira senin öfken bir izzet, hoşnutluğun ise bir hükümdür. Şüphesiz Allah'ın
في السماواتِ السبعِ ملائكةً يُصلُّونَ له غِنًى عن صلاةِ فُلانٍ". فقال عمرُ: يا نبيَّ اللهِ، وما صلاتُهم؟ فلم يَرُدَّ عليه شيئًا، فأتاه جبريلُ، فقال: يا نبيَّ اللهِ، سأَلك عمرُ عن صلاةِ أهلِ السماءِ؟ قال: "نَعَمْ". قال: اقْرَأْ على عمرَ السلامَ، وأخْبِرْه أن أهلَ سماءِ الدنيا سجودٌ إلى يومِ القيامةِ يَقُولون: سبحانَ ذي المُلكِ والملكوتِ. وأهلَ السماء الثانيةِ ركوعٌ إلى يومِ القيامةِ يَقُولون: سُبْحانَ ذي العزّةِ والجَبَروتِ. وأهلَ السماءِ الثالثةِ قيامٌ إلى يومِ القيامةِ يقولون: سبحانَ الحيِّ الذي لا يموتُ .
yedi kat gökte falanın namazına ihtiyaç bırakmayacak derecede O'na namaz kılan melekleri vardır” buyurdu. Ömer: “Ey Allah'ın Peygamberi! Onların namazı nasıldır?” dedi. Peygamber ona bir şey söylemedi. Derken Cebrâîl gelip: “Ey Allah'ın Peygamberi! Ömer sana gök ehlinin namazını mı sordu?” dedi. [Peygamber]: “Evet” buyurdu. Cebrâîl: “Ömer'e selam söyle ve ona bildir ki dünya semasının ehli kıyamet gününe kadar secdededirler ve: 'Mülk ve melekût sahibini tenzih ederiz' derler. İkinci semanın ehli kıyamet gününe kadar rükûdadırlar ve: 'İzzet ve ceberût sahibini tenzih ederiz ' derler. Üçüncü semanın ehli ise kıyamet gününe kadar kıyamdadırlar ve: 'Ölmeyen, Hayy olanı tenzih ederiz' derler” dedi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وسهلُ بنُ موسى الرازيُّ، قالا: حدَّثنا ابنُ عُلَيةَ، قال: أخْبَرَنا الجُرَيْريُّ، عن أبي عبدِ اللهِ الجسْريِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ الصامتِ، عن أبي ذَرٍّ، أن رسولَ اللهِ ﷺ أو أن أبا ذَرٍّ عاد النبيَّ ﷺ فقال: "يا رسولَ اللهِ، بأبي أنت، أيُّ الكلامِ أحبُّ إلى اللهِ جلَّ وعزَّ؟ فقال: "ما اصطَفى اللهُ لملائكتِه؛ سبحانَ ربي وبحمدِه، سبحانَ ربِّي وبحمدِه" .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm ve Sehl b. Mûsâ er-Râzî anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize el-Cüreyrî, Ebû Abdillâh el-Cüsrî'den, o Abdullah b. es-Sâmit'ten, o da Ebû Zer'den nakletti; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yahut Ebû Zer Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ziyaret ettiğinde şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Anam babam sana feda olsun, Allah Azze ve Celle katında hangi söz daha sevimlidir?” Peygamber: “Allah'ın melekleri için seçtiği: 'Sübhânallâhi Rabbi ve bihamdihî, Sübhânallâhi Rabbi ve bihamdihî (Rabbimi tenzih eder ve O'na hamdederim)' sözüdür” buyurdu .
في أشكالٍ لما ذكَرْنا مِن الأخبارِ، كرِهْنا إطالةَ الكتابِ باسْتِقْصائِها.
Zikrettiğimiz bu rivayetlerin benzeri [daha pek çok haber] vardır; ancak hepsini tek tek sayıp dökmek suretiyle kitabı uzatmak istemedik.
وأصلُ التسبيحِ للهِ عندَ العربِ التنزيهُ له مِن إضافةِ ما ليس مِن صفاتِه إليه، والتبْرِئةُ له مِن ذلك، كما قال أعْشَى بني ثَعْلبةَ :
Arapların dilinde Allah için yapılan tesbihin aslı; O'na ait olmayan sıfatların O'na isnat edilmesinden O'nu tenzih ve tebrie etmektir (arındırmaktır); nitekim Benî Sa'lebe'den A'şâ şöyle demiştir :
أَقُولُ لمَّا جاءني فخْرُه … سبحانَ مِن عَلْقَمةَ الفاخِرِ
Onun övünmesi bana ulaştığında şöyle derim: … Çokça övünen Alkame'den dolayı Allah'ı tenzih ederim!
يريدُ: سبحانَ اللهِ مِن فخْرِ علقمةَ. أي: تنزيهًا للهِ مما أتَى علقمةُ مِن الافْتِخارِ. على وجهِ النكيرِ منه لذلك.
Bununla: 'Alkame'nin övünmesinden dolayı Sübhânallâh' demek istemiştir. Yani Alkame'nin yaptığı bu övünmeyi kınamak amacıyla, bundan dolayı Allah'ı tenzih etmeyi kastetmiştir.
وقد اختَلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك التسبيحِ والتقْدِيسِ في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُهم: قولُهم : {نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ}: نُصَلِّي لك.
Tevil ehli, bu yerdeki tesbih ve takdisin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları meleklerin {نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Biz seni hamdinle tesbih ederiz” sözünün; 'Sana namaz kılarız' anlamına geldiğini söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} قال: يَقُولون : نُصَلِّي لك .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten ve İbn Abbâs'tan; Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir haberde: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” [ayeti hakkında] şöyle dediklerini rivayet etti: 'Sana namaz kılarız' .
وقال آخَرون: نُسَبِّحُ لك التسبيحَ المعلومَ.
Başkaları da şöyle demiştir: Seni bilinen tesbih ile tesbih ederiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ}. قال: التسبيحُ: التسبيحُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ediyoruz” sözü hakkında nakletti; [Katâde] şöyle demiştir: 'Tesbih, [bildiğimiz] tesbihtir' .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” sözünün tevili hakkında görüş:
والتقْديسُ هو التطهيرُ والتعظيمُ، ومنه قولُهم: سُبُّوحٌ قُدّوسٌ. يعني بقولِهم: سُبُّوحٌ. تنزيهٌ للهِ جلَّ وعزَّ، وبقولِهم: قُدُّوسٌ. طهارةٌ له وتعظيمٌ. ولذلك قيل للأرضِ: أرضٌ مُقَدَّسةٌ. يعني بذلك المُطَهَّرةَ.
Takdis; temizlemek, arındırmak ve yüceltmektir. Nitekim Arapların: 'Sübbûhun Kuddûsün' sözü de bundandır. Onlar: 'Sübbûh' sözüyle Allah Azze ve Celle'yi tenzih etmeyi; 'Kuddûs' sözüyle de O'nu tertemiz kılmayı ve yüceltmeyi kastederler. Bundan dolayı yere: 'Mukaddes yer (أرض مقدسة)' denmiştir ki bununla tertemiz kılınmış [yer] kastedilir.
فمعنى قولِ الملائكةِ إذن: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ}: نُنَزِّهُك ونُبَرِّئُك مما يُضيفُه إليك أهلُ الشركِ بك، ونُصَلِّي لك. {وَنُقَدِّسُ لَكَ}. نَنْسِبُك إلى ما هو مِن صفاتِك من الطهارةِ من الأدناسِ، وما أضاف إليك أهلُ الكفرِ بك.
O halde meleklerin: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ediyoruz” sözünün anlamı: 'Sana şirk koşanların isnat ettiği şeylerden seni tenzih ve tebrie eder, sana namaz kılarız' demektir. {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” [sözünün anlamı da]: 'Seni, kirlerden ve sana küfredenlerin sana isnat ettiklerinden tertemiz olma sıfatına nispet ederiz' demektir.
وقد قيل: إن تقديسَ الملائكةِ لربِّها صلاتُها له، كما حدَّثنا به الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}. قال: التقديسُ: الصلاةُ .
Meleklerin Rablerini takdis etmelerinin, O'na namaz kılmaları olduğu da söylenmiştir; nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ'nın anlattığı gibi; dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında nakletti; [Katâde]: 'Takdis, namazdır' demiştir .
وقال بعضهم: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}: نُعَظِّمُك ونُمَجِّدُك.
Bazıları ise: '{وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz”: Seni yüceltir ve seni tazim ederiz [demektir]' demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، قال: حدَّثنا أبو
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Ebû
سعيدٍ المُؤَدِّبُ، قال: حدَّثنا إسماعيلُ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. قال: نُعَظِّمُك ونُمَجِّدُك .
Saîd el-Müeddib anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl, Ebû Sâlih'ten {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında nakletti; [Ebû Sâlih]: 'Seni yüceltir ve seni tazim ederiz' demiştir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني عيسى، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللهِ: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}. قال: نُعَظِّمُك ونُكَبِّرُك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında: 'Seni yüceltir ve seni tekbir ederiz (ulularız)' dediğini [naklettiler] .
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن ابنِ إسحاقَ: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}: لا نعصِي ولا نأتي شيئًا تَكرهُه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan nakletti: {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz”: 'İsyan etmeyiz ve hoşlanmadığın hiçbir şeyi yapmayız' [demektir] .
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبي روقٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}. قال: التقديسُ: التطهيرُ .
Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan {وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” sözü hakkında nakletti; [Dahhâk]: 'Takdis, arındırmaktır (temiz kılmaktır)' demiştir .
وأما قولُ مَن قال: التقديسُ: الصلاةُ، أو: التعظيمُ. فإن معنى قولِه ذلك راجعٌ إلى نحوِ المعنى الذي ذكَرْنا مِن التطهيرِ، من أجلِ أن صلاتَها لربِّها تعظيمٌ
Takdis'in, 'namaz kılmak' veya 'tazim etmek (yüceltmek)' olduğunu söyleyen kimsenin bu sözünün anlamı da arındırma (tathîr) hakkında zikrettiğimiz anlama dönmektedir. Çünkü [meleklerin] Rablerine namaz kılmaları, O'na yönelik bir tazimdir
منها له، وتطهيرٌ مما يَنسِبُه إليه أهلُ الكفرِ به.
ve O'na küfredenlerin O'na isnat ettiklerinden O'nu arındırmalarıdır.
ولو كان مكانَ: {وَنُقَدِّسُ لَكَ}: ونُقَدِّسُك. كان فصيحًا مِن الكلامِ، وذلك أن العربَ تقولُ: فلانٌ يُسَبِّحُ اللهَ ويُقَدِّسُه، ويُسَبِّحُ للهِ ويُقَدِّسُ له.
{وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Ve seni takdis ediyoruz” yerine: 'Ve nukaddisuke (ونقدسك)' denmiş olsaydı da fasih bir kelam olurdu. Çünkü Araplar: 'Falan kimse Allah'ı tesbih ve takdis ediyor' da derler, 'Falan kimse Allah için tesbih ve takdis ediyor' da derler.
بمعنًى واحدٍ، وقد جاء بذلك القرآنُ، قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا} [طه: ٣٣]. وقال في موضعٍ آخرَ: {يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} [الجمعة: ١].
[Her ikisi de] aynı anlamdadır. Kur'an da bu şekilde gelmiştir. Allah Teâlâ: {كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا} “Seni çokça tesbih edelim diye” [Tâhâ: 33] buyurmuş, başka bir yerde ise: {يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ı tesbih eder” [Cum'a: 1] buyurmuştur.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)}.
Allah Azze ve Celle'nin: {قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)} “[Allah] 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi” sözünün tevili hakkında görüş:
اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: يعني بقولِه: {أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} مما اطلَع عليه مِن إبليسَ، وإضمارِه المعصيةَ للهِ وإخْفائِه الكبْرَ، مما اطلَع عليه تعالى ذكرُه منه، وخفِي على ملائكتِه.
Tevil ehli bunun tevili konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: {أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Sizin bilmediklerinizi bilirim” sözüyle, İblis'in durumuna, onun Allah'a isyanı içinde gizlemesine ve kibri saklamasına Allah Teâlâ'nın vakıf olup meleklerine gizli kalan şeyleri kastetmektedir, demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ العلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يقولُ: إني قد اطلَعتُ مِن قلبِ إبليسَ على ما لم تَطَّلِعوا عليه مِن كِبْرِه [واغترارِه] .
Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: 'Ben İblis'in kalbindeki kibrine [ve aldanışına] vakıf oldum ki siz buna vakıf olmadınız'.
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ،
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den zikrettiği bir haberde Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onlar da] İbn Abbâs'tan nakletti,
وعن مُرةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} يعني: مِن شأنِ إبليسَ .
ve Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden nakletti: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim”, yani İblis'in durumundan [bilirim] .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازيُّ، قال: حدَّثنا أبو أحمد، وحدَّثنا محمدُ ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا مؤمَّلٌ، قالا جميعًا: حدَّثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. قال: علِم من إبليسَ المعصيةَ وخلَقَه لها .
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı; ve bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı; ikisi birden dediler ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” hakkında nakletti; [Mücâhid]: 'İblis'in isyan edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı' demiştir .
حدَّثني موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المَسْروقيُّ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ بشرٍ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن عليِّ بنِ بَذِيمةَ، عن مُجاهِدٍ مثلَه .
Bana Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkī anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Alî b. Bezîme'den, o Mücâhid'den bunun benzerini anlattı .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حدَّثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن عليِّ بنِ بذيمةَ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o Alî b. Bezîme'den, o Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا حَكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن محمدِ بنِ عبد الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبي بَزَّة، عن مُجاهدٍ في قولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. قال: علِم من إبليسَ المعصيةَ وخلَقه لها.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: 'İblis'in isyan edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı' demiştir.
حدَّثني جعفرُ بنُ محمدٍ البُزُوريُّ، قال: حدَّثنا الحسنُ بنُ بشرٍ، عن حمزةَ
Bana Ca‘fer b. Muhammed el-Büzûrî anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Bişr, Hamza'dan [nakletti];
الزياتِ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}.
ez-Zeyyât'tan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında nakletti;
قال: علِم مِن إبليسَ كتْمانَه الكِبْرَ ألا يسْجُدَ لآدمَ.
[Mücâhid] şöyle dedi: 'İblis'in, Âdem'e secde etmemek üzere kibrini gizlediğini bildi'.
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميمونٍ ، قال: وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا ابو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn anlattı ; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında [naklettiler]:
قال: علِم مِن إبليسَ المعصيةَ .
[Mücâhid]: 'İblis'in isyan edeceğini bildi' demiştir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، - عن رجلٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, bir adamdan, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا سُويدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن سفيانَ، قال: قال مجاهدٌ في قولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. قال: علِم مِن إبليسَ المعصيةَ، وخلَقه لها. وقال مرةً: آدمَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan haber verdi; dedi ki: Mücâhid: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında şöyle demiştir: 'İblis'in isyan edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı.' Bir defasında da: 'Âdem'i [itaat için yarattı]' demiştir.
وحدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا حجاجُ بنُ المنهالِ، قال: حدَّثنا المعتمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت عبدَ الوهابِ بنَ مجاهدٍ يُحدِّثُ عن أبيه في قولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} . قال: علِم مِن إبليسَ المعصيةَ وخلَقه لها، وعلِم مِن آدمَ الطاعةَ وخلَقه لها.
Ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Abdülvehhâb b. Mücâhid'in babasından {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında şöyle anlattığını işittim: 'İblis'in isyan edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı; Âdem'in ise itaat edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı'.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن ابنِ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn
طاوسٍ، عن أبيه والثورىِّ، عن علىِّ بنِ بَذِيمةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. قال: علِم مِن إبليسَ المعصيةَ وخلَقه لها .
Tâvûs'tan, o babasından ve es-Sevrî'den, o Alî b. Bezîme'den, o Mücâhid'den Allah'ın: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid]: 'İblis'in isyan edeceğini bildi ve onu bunun için yarattı' demiştir .
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} أي: فيكم ومنكم -ولم يبْدِها لهم- مِن المعصيةِ والفسادِ وسَفْكِ الدماءِ .
Ve bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim”, yani: İçinizde ve sizden olacak -fakat bunu onlara açıklamadığı- isyanı, bozgunculuğu ve kan dökmeyi [bilirim] .
وقال آخرون: معنى ذلك: إنى أعلمُ ما لا تعلمونَ من أنَّه يكونُ من تلك الخليفةِ أهلُ الطاعةِ والولايةِ للهِ جلَّ ذكْرُه.
Başkaları ise: Bunun anlamı; o halifeden, Allah Teâlâ'ya itaat ve velâyet ehlinin olacağını sizin bilmediğinizi ben bilirim [demektir], demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}: فكان في علمِ اللهِ أنه سيَكونُ مِن [تلك الخليفةِ] أنبباءُ ورسلٌ وقومٌ صالحون وساكنو الجنةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; [Katâde] {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: 'Allah'ın ilminde [o halifeden] peygamberler, resuller, salih bir kavim ve cennet ehli olacağı vardı' .
وهذا الخبرُ من اللهِ تعالى ذكرُه يُنبئُ عن أن ملائكتَه التى قالت: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. استَفْظَعَت أن يكونَ للهِ جلَّ ثناؤُه خَلْقٌ يَعْصِيه، وعَجِبَتْ منه إذ أخْبِرت أن ذلك كائنٌ فلذلك قال لهم ربهم: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} يَعْنى بذلك واللهُ أعلمُ: إنكم لتَعْجَبون مِن أمرٍ وتَسْتَفْظِعونه، وأنا أعلمُ أنه في بعضِكم، وتصِفون أنفسَكم بصفةٍ أعلمُ خلافَها مِن بعضِكم، وتُعَرِّضون بأمرٍ قد جعَلْتُه لغيرِكم. وذلك أن الملائكةَ [قالت لربِّها] -لمّا أخبَرها ربُّها بما هو كائنٌ مِن ذريةِ خليفتِه من الفسادِ وسَفْكِ الدماءِ- قالت لربِّها: ربَّنا، أجاعلٌ أنت في الأرضِ خليفةً مِن غيرِنا، [يكونُ مِن ذريَّتِه] من يَعْصِيك أم منا، فإنا نعَظِّمُك ونصَلِّى لك ونُطِيعُك ولا نَعْصِيك؟ -ولم يكنْ عندَها علمٌ بما قد انطوى كَشْحًا عليه إبليسُ من استكبارِه على ربِّه- فقال لهم ربُّهم: إنِّى أعلمُ غيرَ الذى تقُولونَ من بعضِكم. وذلك هو ما كان مستورًا عنهم مِن أمرِ إبليسَ وانْطِوائِه على ما كان قد انْطَوَى عليه مِن الكِبْرِ، وعلى قِيلِهم ذلك، ووصْفِهم أنفسَهم بالعمومِ من الوصفِ، عُوتِبوا.
Allah Teâlâ'nın bu haberi; {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” diyen meleklerin, Allah Teâlâ'ya isyan eden bir mahlukun bulunmasını pek vahim gördüklerini ve bunun vuku bulacağı kendilerine haber verilince buna hayret ettiklerini bildirmektedir. Bundan dolayı Rableri onlara: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurmuştur. -Allah en iyisini bilir ya- bununla şunu kastetmektedir: Siz bir işe hayret ediyor ve onu pek vahim buluyorsunuz; oysa ben onun bir kısmınızda bulunduğunu biliyorum. Siz kendinizi öyle bir özellikle niteliyorsunuz ki bir kısmınızda bunun aksinin olduğunu biliyorum ve sizden başkası için takdir ettiğim bir işe üstü kapalı işaret ediyorsunuz. Şöyle ki melekler -Rableri onlara halifesinin soyundan bozgunculuk ve kan dökmenin meydana geleceğini haber verdiğinde- [Rablerine şöyle demişlerdi] : “Rabbimiz! Yeryüzünde [soyundan] sana isyan edecek bizden başkasını mı halife kılacaksın, yoksa bizden mi kılacaksın? Zira biz seni yüceltiriz, sana namaz kılar/ibadet ederiz, sana itaat ederiz ve sana isyan etmeyiz.” -Halbuki İblîs'in Rabbine karşı kibrini içinde gizlediğine dair onların bir bilgisi yoktu.- Bunun üzerine Rableri onlara: “Şüphesiz ben, bir kısmınız hakkında söylediğinizin aksini biliyorum” buyurdu. Bu da İblîs'in durumundan ve içinde gizlediği kibirden dolayı kendilerine gizli kalmış olan şeydi. İşte bu sözlerinden ve kendilerini genelleyici bir nitelikle vasfetmelerinden ötürü kınandılar.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَعَلَّمَ آدَمَ}.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَعَلَّمَ آدَمَ} “Ve Âdem'e öğretti” sözünün tevili hakkında görüş:
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميْدٍ، قال: حدَّثنا يعقوبُ القُمِّىُّ، عن جعفرِ بنِ أبى المغيرةِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: بعَث ربُّ العِزَّةِ تعالى ذِكْرُه إبليسَ، فأخَذ مِن أَديمِ الأرضِ مِن عذْبِها ومِلْحِها، فخلَق منه آدمَ، ومِن ثَمَّ سُمِّى آدمَ؛ لأنه خُلِق مِن أَديمِ الأرضِ.
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Ca'fer b. Ebi'l-Muğîre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: "Zikri yüce olan İzzet Rabbi, İblis'i gönderdi. O da yeryüzünün edîminden (yüzeyinden/toprağından), tatlısından ve tuzlusundan aldı. [Allah] ondan Âdem'i yarattı. Yeryüzünün edîminden yaratıldığı için de ona Âdem adı verildi."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرىُّ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ ثابتٍ، عن أبيه، عن جدِّه، عن علىٍّ، قال: إن آدمَ خُلِق مِن أديمِ الأرضِ، فيه الطَّيِّبُ والصالحُ والرَّدِئُ، فكلُّ ذلك أنت راءٍ في ولدِه، الصالحَ والردئَ .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit, babasından, o dedesinden, o da Ali'den anlattı; [Ali] şöyle dedi: "Şüphesiz Âdem yeryüzünün edîminden yaratılmıştır. Onda iyi olan da sâlih olan da kötü olan da vardır. İşte bunların hepsini, sâlih olanı da kötü olanı da onun evladında görürsün."
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا مِسْعَرٌ، عن أبى حَصِينٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: خُلِق آدمُ مِن أَدِيمِ الأرضِ، فسُمِّىَ آدمَ .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar, Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] şöyle dedi: "Âdem yeryüzünün edîminden yaratıldı ve bundan dolayı Âdem diye isimlendirildi."
حدَّثنا ابنُ المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو داودَ، قال: حدَّثنا شعبةُ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: إنما سُمِّىَ آدمَ لأنه خُلِق مِن أَدِيمِ الأرضِ .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] şöyle dedi: "Ona ancak yeryüzünün edîminden yaratıldığı için Âdem adı verildi."
حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ في خبرٍ ذكره عن أبى مالكٍ، وعن أبى صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبىِّ ﷺ، أن مَلَكَ الموتِ لمَّا بُعِث ليأْخُذَ مِن
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; [Süddî] Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onlar da] İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre'den, [o da] İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden zikrettiği bir haberde [şöyle demiştir]: Ölüm meleği ... almak üzere gönderildiğinde
الأرضِ تُرْبةَ آدمَ، أخَذ مِن وجهِ الأرضِ وخلَط، فلم يَأْخُذْ مِن مكانٍ واحدٍ، وأخَذ مِن تربةٍ حمراءَ وبيضاءَ وسوداءَ، فلذلك خرَج بنو آدمَ مُخْتَلِفين، ولذلك سُمِّىَ آدمَ؛ لأنه أُخِذ مِن أَدِيمِ الأرضِ .
yeryüzünün yüzeyinden aldı ve karıştırdı; tek bir yerden almadı. Kırmızı, beyaz ve siyah topraktan aldı. İşte bu yüzden Âdemoğulları farklı farklı oldu. Yine bundan dolayı Âdem diye isimlendirildi; çünkü yeryüzünün edîminden (yüzeyinden) alındı.
وقد رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ خبرٌ يُحَقِّقُ ما قال مَن حكَينا قولَه في معنى "آدمَ"، وذلك ما حدَّثنى به يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن عوفٍ، وحدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ وعمرُ بنُ شَبَّةَ، قالا: حدَّثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا عوفٌ، وحدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى عَدِىٍّ ومحمدُ بنُ جعفرٍ وعبدُ الوهَّابِ الثَّقَفىُّ، قالوا: حدَّثنا عوفٌ، وحدَّثنى محمدُ بنُ عُمارةَ الأسَدىُّ، قال: حدَّثنا إسماعيلُ بنُ أبانٍ، قال: حدَّثنا عَنْبَسةُ، عن عوفٍ الأعْرابىِّ، عن قَسامةَ بنِ زُهَيْرٍ، عن أبى موسى الأشْعَرىِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنَّ اللهَ خَلَقَ آدمَ مِن قَبْضَةٍ قَبَضَها مِن جَميعِ الأرْضِ، فجاء بنو آدمَ على قَدْرِ الأرْضِ، جاء منهم الأحْمرُ والأسْودُ والأبْيضُ، وبينَ ذلك، [والسهْلُ والحَزْنُ]، والخبَيثُ وَالطيِّبُ".
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, "Âdem" kelimesinin anlamı hakkında görüşünü naklettiğimiz kimsenin sözünü doğrulayan bir haber rivayet edilmiştir. Bu da bana Ya'kūb b. İbrâhîm'in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize İbn Uleyye, Avf'tan anlattı. Bize Muhammed b. Beşşâr ve Ömer b. Şebbe anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Avf anlattı. Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Muhammed b. Ca'fer ve Abdülvehhâb es-Sekafî anlattılar, dediler ki: Bize Avf anlattı. Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize Anbese, el-A'râbî [lakaplı] Avf'tan, o Kasâme b. Züheyr'den, o da Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Âdem'i, yeryüzünün tamamından aldığı bir avuç [toprak]tan yarattı. Böylece Âdemoğulları da yeryüzünün [özelliklerinin] oranında geldi: Onlardan kimi kırmızı, kimi siyah, kimi beyaz, kimi de bunların arasında [bir renkte]; [kimi yumuşak huylu, kimi sert tabiatlı], kimi kötü ve kimi de iyi geldi.»
قال أبو جعفرٍ: فعلى التأويلِ الذى تأوَّل "آدمَ" مَن تأَوَّله بمعنى أنه خُلِق مِن أَدِيمِ الأرضِ، يَجِبُ أن يكونَ أصلُ "آدمَ" فعلًا سُمِّىَ به أبو البَشرِ، كما سُمِّىَ أحمدُ بالفِعلِ من الإحْمادِ، وأسعدُ مِن الإِسعادِ، فلذلك لم يُجْرَ . ويَكونُ تأويلُه حينَئذٍ: آدَمَ المَلَكُ الأرضَ. يعنى به: بلَغ أَدَمَتَها -وأَدَمَتُها: وجهُها الظاهرُ لرَأْىِ العينِ، كما جِلْدةُ كلِّ [ذى جِلدٍ] له أَدَمةٌ، ومِن ذلك سُمِّىَ الإدامُ إدامًا؛ لأنه صار كالجِلْدةِ العليا مما هى منه- ثم نُقِل مِن الفعلِ فجُعِل اسمًا للشخصِ بَعيْنِه.
Ebû Ca'fer der ki: Âdem kelimesini, yeryüzünün edîminden yaratıldığı anlamında tevil eden kimsenin teviline göre; "Âdem" kelimesinin aslının, tıpkı Ahmed isminin "ihmâd" fiilinden, Es'ad isminin de "is'âd" fiilinden türetilerek isim yapılması gibi, insanlığın babasına ad olarak verilmiş bir fiil olması gerekir. Bu sebeple gayrimunsarif olmuştur . Bu takdirde onun tevili şöyledir: Melek yeryüzünü âdeme etti (ademesine ulaştı). Yani onun ademesine ulaştı demektir. Ademe ise, tıpkı her [deri sahibinin] derisinin bir ademesi (üst tabakası) olduğu gibi, gözle görülen dış yüzeyidir . Nitekim katığa da (idâm), ait olduğu şeyin üst kabuğu gibi olduğu için "idâm" denilmiştir. Daha sonra bu fiilden aktarılarak bizzat şahsın adı kılınmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}.
Allah Celle ve Azze'nin: {الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Bütün isimleri” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الأسماءِ التى علَّمَها آدمَ ثم عرَضها على الملائكةِ؛ فقال ابنُ عباسٍ بما حدَّثنا به أبو كرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال : علَّم اللهُ آدمَ الأسماءَ كلَّها، وهى هذه الأسماءُ التى يَتَعارَفُ بها الناسُ؛ إنسانٌ، ودابةٌ، وأرضٌ، وسهلٌ، وبحرٌ، وجبلٌ، وحمارٌ، وأشباهُ ذلك مِن الأممِ وغيرِها .
Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli, [Allah'ın] Âdem'e öğrettiği ve ardından meleklere arz ettiği isimler konusunda ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs -bize Ebû Küreyb'in anlattığına göre; dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki - şöyle demiştir: Allah Âdem'e bütün isimleri öğretti. Bunlar insanların birbirleri arasında tanıdığı şu isimlerdir: İnsan, binek hayvanı, yer, ova, deniz, dağ, eşek ve yaratılmış türlerden ve diğerlerinden bunların benzerleridir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، وحدَّثنى المُثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيْفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı:
في قولِ اللهِ تعالى ذِكرُه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: [ما خلَق اللهُ كلَّه] .
Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında [Mücâhid] şöyle demiştir: "[Allah'ın yarattığı her şeyi [öğretti]]."
حدَّثنا ابنُ وَكِيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهِدٍ: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid]: "Ona her şeyin ismini öğretti" dedi .
حدَّثنا علىُّ بنُ الحسنِ ، قال: حدَّثنا مُسلمٌ الجَرْمِىُّ، عن محمدِ بنِ مُصْعَبٍ، عن قَيْسِ بنِ الربيعِ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهدٍ، قال: علَّمه اسمَ الغُرابِ والحَمامةِ، واسمَ كلِّ شيءٍ .
Bize Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Müslim el-Cermî, Muhammed b. Mus'ab'dan, o Kays b. er-Rebî'den, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid] şöyle demiştir: "Ona karganın, güvercinin ismini ve her şeyin ismini öğretti."
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن شَريكٍ، عن سالمِ الأفْطَسِ، عن سعيدِ ابنِ جُبَيْرٍ، قال: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، حتى البعيرِ والبقرةِ والشاةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Sâlim el-Eftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd] şöyle demiştir: "Ona deveye, sığıra ve koyuna varıncaya kadar her şeyin ismini öğretti."
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن شَريكٍ، عن عاصمِ بنِ كُلَيبٍ، عن سعيدِ بنِ مَعْبَدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: علَّمه اسمَ القَصْعةِ والفَسْوةِ والفُسَيَّةِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Âsım b. Küleyb'den, o Saîd b. Ma'bed'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: "[Allah] ona çanağın, yellenmenin ve küçük yellenmenin ismini öğretti."
حدَّثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا شَريكٌ، عن عاصمِ ابنِ كُلَيْبٍ، عن الحسنِ بنِ سعدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: حتى الفَسْوَةِ والفُسَيَّةِ .
Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Âsım b. Küleyb'den, o el-Hasan b. Sa'd'dan, o da İbn Abbâs'tan {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs]: "Sesli ve sessiz yellenmeye varıncaya kadar [öğretti]" dedi .
حدَّثنا على بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا مسلمٌ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ مُصْعبٍ، عن قيسٍ، عن عاصمِ بنِ كُلَيْبٍ، عن سعيدِ بنِ مَعْبَدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، حتى الهَنَةِ والهُنَيَّةِ، والفَسْوةِ والضَّرْطةِ .
Bize Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Müslim anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab, Kays'tan, o Âsım b. Küleyb'den, o Saîd b. Ma'bed'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs] şöyle dedi: "Ona şu şeye ve küçüğüne, sesli ve sessiz yellenmeye varıncaya kadar her şeyin ismini öğretti."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا على بنُ مُسْهِرٍ، عن عاصمِ ابنِ كُلَيْبٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: علَّمه القَصْعةَ مِن القُصَيْعَةِ، والفَسْوةَ مِن الفُسَيَّةِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, Âsım b. Küleyb'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ona büyük çanağı küçük çanaktan, sesli yellenmeyi sessiz yellenmeden [ayırt edecek isimleri] öğretti."