حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قَولَه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. حتى بلَغ: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ}: فأنْبَأ كلَّ صنفٍ مِن الخلقِ باسمِه، وألْجأه إلى جنسِه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözünü {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin. (32) [Allah]: 'Ey Âdem! Onlara bunların isimlerini haber ver' dedi” ayetine kadar okuduğunu anlattı; [Katâde şöyle dedi]: "Böylece yaratılmışların her sınıfını ismiyle haber verdi ve onu kendi cinsine bağladı."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: علَّمه اسمَ كلِّ
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında haber verdi; [Katâde] şöyle dedi: Ona her...
شيءٍ؛ هذا جبلٌ، وهذا بحرٌ، وهذا كذا، وهذا كذا، لكلِّ شيءٍ، ثم عرَض تلك الأسماءَ على الملائكةِ، فقال: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .
...şeyin ismini öğretti; 'Bu dağdır, bu denizdir, bu şudur, bu budur' diyerek her şey için [öğretti]. Sonra bu isimleri meleklere arz etti ve: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenlerseniz bunların isimlerini bana bildirin” buyurdu."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن جَريرِ بنِ حازمٍ ومباركٍ، عن الحسنِ، وأبى بكرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ، قالا: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، هذه الخيلُ، وهذه البِغالُ، والإبلُ، والجنُّ، والوحشُ، وجعَل يُسَمِّى كلَّ شيءٍ باسمِه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar Hasan'dan; Ebû Bekr de Hasan ve Katâde'den anlattı; ikisi şöyle demiştir: "Ona her şeyin ismini öğretti: 'Şunlar atlar, şunlar katırlar, deve, cin ve vahşi hayvanlar' diyerek her şeyi ismiyle adlandırmaya başladı."
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الله بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن غيرِ الربيعِ، قال: اسمَ كلِّ شيءٍ.
Ammâr'dan bana rivayet edildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî' dışındaki birinden anlattı; [o kişi]: "Her şeyin ismini [öğretti]" demiştir.
وقال آخَرون: علَّم آدمَ أسماءَ الملائكةِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: "Âdem'e meleklerin isimlerini öğretti."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الله بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: أسماءَ الملائكةِ .
Ammâr'dan bana rivayet edildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, er-Rebî'in: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Meleklerin isimlerini [öğretti]."
وقال آخَرون: إنما علَّمه أسماءَ ذُرِّيَّتِه.
Başkaları ise: "Ona yalnızca zürriyetinin isimlerini öğretti" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. قال: أسماءَ ذُرّيتِه كلِّهم أجْمَعين .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında şöyle demiştir: "Zürriyetinin hepsinin , tamamının isimlerini [öğretti]."
قال أبو جعفر: وأولَى هذه الأقوالِ بالصوابِ وأشْبهُها بما دلَّ على صحتِه ظاهرُ التِّلاوةِ، قولُ مَن قال في قولِه: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. أنها أسماءُ ذرِّيَّتِه وأسماءُ الملائكةِ، دون أسماءِ سائرِ أجناسِ الخلقِ، وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه قال: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ}. يعْنى بذلك أعيانَ المُسَمَّيْن بالأسماءِ التى علَّمها آدمَ. ولا تَكادُ العربُ تَكْنى بالهاءِ والميمِ إلا عن أسماءِ بنى آدمَ والملائكةِ. فأما إذا كَنَتْ عن أسماءِ البَهائمِ وسائرِ الخلقِ سوى مَن وصَفْنا، فإنها تَكْنِى عنها بالهاءِ والألفِ، أو بالهاءِ والنونِ، فقالت: عرَضَهنّ، أو عرَضَها. وكذلك تَفْعَلُ إذا كَنَتْ عن أصنافٍ مِن الخلْقِ، كالبَهائمِ والطيرِ وسائرِ أصنافِ الأممِ، وفيها أسماءُ بنى آدمَ أو الملائكةِ، فإنها تَكْنى عنها بما وصَفْنا مِن الهاءِ والنونِ، و الهاءِ والألفِ. وربما كَنَتْ عنها إذا كان ذلك كذلك، بالهاءِ والميمِ، قال تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ}
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşler içinde gerçeğe en uygun ve tilavetin zahirinin sıhhatine delalet ettiği şeye en yakın olanı, O'nun: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözü hakkında şöyle diyenin görüşüdür: Bunlar, diğer yaratılmış cinslerinin isimleri değil, zürriyetinin ve meleklerin isimleridir. Zira Allah Teâlâ -zikri yücedir-: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere arz etti” buyurmuştur. Bununla, Âdem'e öğrettiği isimlerin bizzat sahiplerini kastetmektedir. Araplar, 'hâ' ve 'mîm' [zamiriyle/hum] ancak Âdemoğulları ve meleklerin isimlerine zamir (kinaye) yaparlar. Hayvanların ve nitelediğimiz kimseler dışındaki diğer yaratılmışların isimlerine zamir yapacaklarında ise onlara 'hâ' ve 'elif' [hâ] veya 'hâ' ve 'nûn' [hünne] ile zamir yapar ve: 'عرَضَهنّ' yahut 'عرَضَها' derler. Hayvanlar, kuşlar ve diğer ümmet çeşitleri gibi mahlûkat sınıflarına zamir yaparken içlerinde Âdemoğullarının veya meleklerin isimleri de bulunsa yine nitelediğimiz üzere 'hâ' ve 'nûn' ile ve 'hâ' ve 'elif' ile zamir yaparlar. Durum böyle olduğunda bazen onlara 'hâ' ve 'mîm' ile de zamir yapabilirler. Nitekim Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ} “Allah her canlıyı bir sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört [ayağı] üstünde yürür...”
[النور: ٤٥]. فكنَى عنها بالهاءِ والميمِ، وهى أصنافٌ مختلِفةٌ، فيها الآدمىُّ وغيرُه، وذلك وإن كان جائزًا، فإن الغالبَ المُسْتَفيضَ في كلامِ العربِ ما وصَفْنا، مِن إخْراجِهم كنايةَ أسماءِ أجناسِ الأممِ -إذا اخْتَلَطَت- بالهاءِ والألفِ، و الهاءِ والنونِ؛ فلذلك قلتُ: أَولى بتأويلِ الآيةِ أن تَكونَ الأسماءُ التى عَلَّمها آدمَ أسماءَ أعيانِ بنى آدمَ وأسماءَ الملائكةِ. وإن كان ما قال ابنُ عباسٍ جائزًا، على مثالِ ما جاء في كتابِ اللهِ جل ثناؤه مِن قولِه: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} الآية. وقد ذُكِر أنها في حرفِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ: (ثم عرَضَهن) . وأنها في حرفِ أُبَيٍّ: (ثم عرَضها) .
[en-Nûr: 45] [ayetinde], içinde insan olan ve olmayan farklı sınıflar bulunduğu hâlde onlardan "hâ" ve "mîm" ile kinaye yapmıştır. Bu caiz olmakla birlikte, Arap kelamında galip ve yaygın olanı nitelediğimiz üzere, milletlerin/türlerin cins isimleri karıştığı zaman zamiri "hâ" ve "elif" ile ve "hâ" ve "nûn" ile getirmeleridir. İşte bu sebeple ayetin teviline en uygun olanın, Âdem'e öğrettiği isimlerin Âdemoğullarının şahıslarının isimleri ve meleklerin isimleri olması gerektiğini söyledim. Her ne kadar İbn Abbâs'ın söylediği de Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} “Allah her canlıyı sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür...” ayetinde gelen misale göre caiz olsa da. Nitekim Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde bunun: (ثم عرَضَهن) [şeklinde] olduğu zikredilmiştir . Übeyy'in kıraatinde ise: (ثم عرَضها) [şeklinde] olduğu zikredilmiştir .
ولعلَّ ابنَ عباسٍ تأوَّل ما تأوَّل مِن قولِه: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، حتى الفَسْوةِ والفُسَيَّةِ. على قراءةِ أُبَىٍّ، فإنه فيما بلغَنا كان يَقْرَأُ قراءةَ أُبَىٍّ. وتأويلُ ابنِ عباسٍ -على ما حُكِى عن أبيٍّ من قراءتِه- غيرُ مُسْتَنْكَرٍ، بل هو صحيحٌ مُسْتَفِيضٌ فى كلامِ العربِ، على نحوِ ما تقَدَّم وصْفِى ذلك.
Belki de İbn Abbâs, "Ona sesli ve sessiz yellenmeye varıncaya kadar her şeyin ismini öğretti" şeklindeki tevilini Übeyy'in kıraatine göre yapmıştır; zira bize ulaştığına göre o, Übeyy'in kıraatini okurdu. İbn Abbâs'ın -Übeyy'in kıraatinden aktarılan şeye dayanan- tevili yadırganacak bir durum değildir; bilakis daha önce nitelediğim üzere Arap kelamında sahih ve yaygın bir kullanımdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere arz etti” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: قد تقَدَّم ذكْرُنا التأويلَ الذى هو أوْلى بالآيةِ على قراءتِنا ورَسْمِ مُصْحَفِنا، وأن قولَه: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ}. بالدَّلالةِ على بنى آدمَ والملائكةِ، أوْلَى منه بالدَّلالةِ على أجناسِ الخلقِ كلِّها، وإن كان غيرَ فاسدٍ أن يكون دالًّا على
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] şöyle dedi: Kıraatimize ve mushafımızın hattına göre bu ayet için en evlâ olan tevili; O’nun: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları arz etti” kavlinin bütün yaratılmışların cinslerine delalet etmesindense Âdemoğullarına ve meleklere delalet etmesinin daha evlâ olduğunu -[aşağıda] zikredeceğimiz gerekçelerden ötürü- her ne kadar delalet etmesi geçersiz sayılmasa da daha önce zikretmiştik.
جميعِ أصنافِ الأُممِ، للعللِ التى وصَفْنا.
...bütün mahlûkat çeşitlerine delalet etmesi de yanlış olmasa bile.
ويعنى بقولِه: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ}: ثم عرَض أهلَ الأسماءِ على الملائكةِ.
{ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları arz etti” sözüyle: "Sonra isimlerin sahiplerini meleklere arz etti" demeyi kastetmektedir.
وقد اخْتَلَف المفسِّرون في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} نحوَ اختلافِهم فى قوله: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}. وسأذْكُرُ [قولَ بعضِ] مَن انتَهى إلينا عنه فيه قولٌ.
Müfessirler O'nun: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere arz etti” sözünün tevilinde de tıpkı: {وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” sözündeki ihtilafları gibi ihtilaf etmişlerdir. Bize bu konuda görüşü ulaşan kimselerden [bazılarının görüşünü] zikredeceğim.
حدَّثنا محمدُ بنُ العلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بِشْرُ بنُ عُمارَةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ}: ثم عرَض هذه الأسماءَ على الملائكةِ. يعنى أسماءَ جميع الأشياءِ التى علَّمها آدمَ مِن أصنافِ الخلقِ .
Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere arz etti” [ayeti hakkında] anlattı; [İbn Abbâs]: "Sonra bu isimleri meleklere arz etti. Yani mahlûkat sınıflarından Âdem'e öğrettiği bütün şeylerin isimlerini [arz etti]" dedi .
حدثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ في خبرٍ ذكَره عن أبى مالكٍ، وعن أبى صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النَّبىِّ ﷺ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ}: ثم عرَضَ الخلْقَ على الملائكةِ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden aktardığı bir haberde: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları arz etti” [ayeti hakkında] anlattı; "Sonra mahlûkatı meleklere arz etti" [dedi] .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: أسماءَ ذريتِه كلِّها أخَذَهم مِن ظهرِه، ثم عرَضَهم على الملائكةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: "Zürriyetinin bütün isimlerini; onları onun sırtından aldı, sonra onları meleklere arz etti."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ...'den haber verdi:
قتادةَ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ}. قال: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، ثم عرَض تلك الأسماءَ على الملائكةِ .
Katâde'den {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları arz etti” [ayeti hakkında] haber verdi; [Katâde] şöyle dedi: "Ona her şeyin ismini öğretti, sonra o isimleri meleklere arz etti."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهِدٍ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ}: عرَض أصحابَ الأسماءِ على الملائكةِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {ثُمَّ عَرَضَهُمْ} “Sonra onları arz etti” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid]: "İsimlerin sahiplerini meleklere arz etti" dedi .
حدثنى علىُّ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا مسلمٌ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ مُصْعَبٍ، عن قيسٍ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهدٍ: {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ}. يعنى: عرَض الأسماءَ، الحَمامةَ والغرابَ .
Bana Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Müslim anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab, Kays'tan, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ} “Sonra onları meleklere arz etti” [ayeti hakkında] anlattı; "Yani isimleri; güvercini ve kargayı arz etti" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن جَريرِ بنِ حازمٍ ومباركٍ، عن الحسنِ، وأبى بكرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ، قالا: علَّمه اسمَ كلِّ شيءٍ، هذه الخيلُ، وهذه البغالُ، وما أشْبَهَ ذلك، وجعَل يُسَمِّى كلَّ شيءٍ باسمِه، وعُرِضَت عليه أُمَّةً أُمَّةً .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar Hasan'dan; Ebû Bekr de Hasan ve Katâde'den anlattı; ikisi şöyle demiştir: "Ona her şeyin ismini öğretti: 'Şunlar atlar, şunlar katırlar' ve benzeri şeyleri [öğretti] ve her şeyi ismiyle adlandırmaya başladı; mahlûkat ona ümmet ümmet arz edildi."
القولُ في تأويل قولِه جلّ وعزّ: {فَقَالَ أَنْبِئُونِي}.
Allah Celle ve Azze'nin: {فَقَالَ أَنْبِئُونِي} “Ve: 'Bana bildirin' dedi” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه ﷿: {أَنْبِئُونِي}: أَخْبِرونى. كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {أَنْبِئُونِي}. يقولُ: أخْبِرونى بأسماءِ هؤلاء.
Ebû Ca'fer der ki: [Allah] Azze ve Celle'nin: {أَنْبِئُونِي} “Bana bildirin” sözünün tevili; "Bana haber verin" [demektir]. Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {أَنْبِئُونِي} “Bana bildirin” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: "Şunların isimlerini bana haber verin."
ومنه قولُ نابغةِ بنى ذُبْيانَ :
Zübyanoğullarından en-Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir :
وأنبَأه المُنبّئُ أنَّ حيًّا … حُلُولًا من حَرامٍ أو جُذَامِ
"Haberci ona, Harâm veya Cüzâm'dan konaklayan bir kabilenin bulunduğunu haber verdi."
يعنى بقولِه: أنبأَه: أخْبَرَه وأعْلَمَه.
"أنبأَه" sözüyle; ona haber verdi ve bildirdi [demek] istiyor.
القولُ في تأويل قولِه: {بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ}.
O'nun: {بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ} “Şunların isimlerini” sözünün tevili hakkında görüş:
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، وحدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، جميعًا عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولهِ: {بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ}. قال: بأسماءِ هذه التى حدَّثْتُ بها آدمَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ} “Şunların isimlerini” sözü hakkında [şöyle dediğini nakletti]: "Âdem'e bildirdiğim şunların isimlerini" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ بن داودَ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. يقولُ: بأسماءِ هؤلاءِ التى حَدَّثتُ بها آدمَ (٣).
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid]: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana bildirin” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "Âdem'e bildirdiğim şunların isimlerini [haber verin]" (٣).
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فحدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}: إن كنتم تَعْلَمون لِمَ أجْعَلُ فى الأرضِ
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Sa‘îd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz”; [yani] şayet yeryüzünde niçin...
خليفةً ؟
bir halife kıldığımı biliyorsanız?"
حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ في خبرٍ ذكَره عن أبى مالكٍ، وعن أبى صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبىِّ ﷺ: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أنَّ بنى آدمَ يُفْسِدون في الأرضِ ويَسْفِكون الدماءَ .
Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan; Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde anlattı: "{إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz”; Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağı ve kan dökeceği hususunda [doğru sözlü iseniz]."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجّاجٌ، عن جريرِ بنِ حازِمٍ ومباركٍ، عن الحسن، وأبى بكرٍ، عن الحسنِ وقتادةَ: {فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أنى لم أَخْلُق خَلْقًا إلا كُنتم أعلمَ منه، فأخْبِرونى بأسماءِ هؤلاءِ إن كنتم صادِقين .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Cerîr b. Hâzim ve Mübârek'ten, onlar Hasan'dan; Ebû Bekr de Hasan ve Katâde'den {فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve: 'Doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana bildirin' dedi” [ayeti hakkında] anlattı; [şöyle dediler]: "Sizden daha bilgili hiçbir mahluk yaratmadığım [iddianızda doğru iseniz], eğer doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana haber verin."
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ تأويلُ ابنِ عباسٍ ومَن قال بقولِه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşler içinde ayetin teviline en uygun olanı, İbn Abbâs'ın ve onun gibi söyleyenlerin tevilidir.
ومعنى ذلك: فقال: أنْبِئونى بأسماءِ مَن عرَضْتُه عليكم أيتُها الملائكةُ القائلون: [أتَجعَلُ فى الأرضِ] مَن يُفسِدُ فيها ويَسفِكُ الدمَاءَ، مِن غيرِنا أم منا، شنحن نُسَبِّحُ بحمدِك ونُقَدِّسُ لك؟ إن كنتم صادقين في قِيلِكم أنى إن جعَلْتُ خليفتى في الأرضِ مِن غيرِكم، عَصَانى ذريتُه وأفْسَدوا فيها وسفَكوا الدماءَ، وإن جعَلْتُكم فيها، أطَعْتُمونى واتَّبَعْتُم أمرى، بالتعظيمِ لى والتقديسِ، فإنكم إذ كنتم لا تَعْلَمون أسماءَ هؤلاء الذين عرَضْتُهم عليكم مِن خَلْقى، وهم مَخْلوقون
Bunun anlamı [şudur]: [Allah Teâlâ] şöyle buyurdu: Ey: 'Bizden başkasından mı yoksa bizden mi [yeryüzünde] bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' diyen melekler! Şayet yeryüzündeki halifemi sizden başkası kılarsam onun neslinin bana isyan edeceği, orada bozgunculuk çıkarıp kan dökeceği; şayet sizi orada kılarsam bana tazim ve takdis ile itaat edip emrime uyacağınız yönündeki sözünüzde doğru sözlü iseniz, size arz ettiğim kimselerin isimlerini bana bildirin! Nitekim sizler, mahlukatımdan size arz ettiğim bu kimselerin isimlerini bilmediğinize göre —ki onlar yaratılmış
موجودون تَرَوْنهم وتُعايِنونهم، وعَلِمه غيرُكم بتَعْليمِى إياه، فأنتم بما هو غيرُ موجودٍ مِن الأمورِ الكائِنَةِ التى لم توجَدْ بعدُ، وبما هو مُتَستِّرٌ من الأُمورِ -التى هى موجودةٌ- عن أعينِكم، أحْرَى أن تكونوا غيرَ عالمين، فلا تَسْألونى ما ليس لكم به علمٌ، فإنى أعلمُ بما يُصْلِحُكم ويُصْلِحُ خَلْقى.
ve var olan, görüp müşahede ettiğiniz ve sizden başkasının benim öğretmemle bildiği mahlukatımdan size arz ettiğim şu kimselerin isimlerini bilmiyorsunuz; o hâlde henüz meydana gelmemiş ve var olmamış olayları ve var olduğu hâlde gözlerinizden gizlenmiş olan şeyleri bilmemeye daha da layıksınız. O hâlde hakkında bilginiz olmayan şeyi benden istemeyin; zira ben sizin için neyin iyi olduğunu ve mahlukatımın neyle salah bulacağını en iyi bilenim."
وهذا الفعلُ مِن اللهِ تعالى ذكرُه بملائكتِه الذين قالوا له: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. مِن جهةِ عِتابِه تعالى ذِكرُه إياهم -نظيرُ قولِه لنبيِّه نوحٍ صلّى اللهُ عليه، إذ قال: {رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} - {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} [هود: ٤٥، ٤٦]. فكذلك الملائكةُ سأَلت ربَّها أن تكونَ خُلفاءَه في الأرضِ ليُسَبِّحوه ويُقَدِّسوه فيها؛ إذ كان ذريةُ مَن أخْبَرهم أنه جاعلُه في الأرضِ خليفةً يُفْسِدون فيها ويَسْفِكون الدماءَ، فقال لهم تعالى ذكرُه: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. يعنى بذلك: إنى أعْلَمُ أن بعضَكم فاتحُ المعاصى وخاتِمُها. وهو إبليسُ، مُنْكِرًا بذلك تعالى ذِكرُه قولَهم. ثم عرَّفهم موضِعَ هَفْوتِهم، في قِيلهم ما قالوا مِن ذلك، بتعريفِهم قُصورَ علمِهم عمّا هم له شاهِدون عِيانًا -فكيف بما لم يَرَوْه ولم يُخْبَروا عنه؟ - بعرْضِه ما عرَض عليهم مِن خلقِه الموجودين يومَئذٍ، وقيلِه لهم: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أنكم إن اسْتَخْلَفْتُكم في أرْضى سبَّحْتمونى وقدَّسْتُمونى، وإن اسْتخْلَفْتُ فيها غيرَكم عَصانى ذُريتُه وأفْسَدوا وسَفَكوا الدماءَ. فلمَّا اتَّضَح لهم موضِعُ خطأِ قيلِهم، وبَدَت لهم هفوةُ زَلَّتِهم، أنابوا إلى اللهِ بالتوبةِ فقالوا: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا}. فسارَعوا الرَّجْعةَ مِن
Allah Teâlâ'nın, kendisine: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi var edeceksin?” diyen meleklerine yönelik bu muamelesi; onları azarlaması bakımından, {رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} “Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir. Senin vaadin elbette haktır ve sen hüküm verenlerin en adilisin” dediğinde peygamberi Nûh sallallâhu aleyhi [ve sellem]'e söylediği: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme. Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” [Hûd: 45, 46] sözünün bir benzeridir. Aynı şekilde melekler de, Allah'ın yeryüzünde halife kılacağını kendilerine bildirdiği kimsenin zürriyetinin orada bozgunculuk çıkarıp kan dökecek olmasından ötürü, orada kendisini tesbih ve takdis etsinler diye Rablerinden yeryüzünde O'nun halifeleri olmayı istemişlerdi. Bunun üzerine şânı yüce olan [Allah] onlara: {إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu. Bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz ben, aranızdan birinin -ki o İblis'tir- günahları ilk başlatan ve sonlandıran olacağını bilmekteyim. Allah Teâlâ bununla onların bu sözünü reddetmiş olmaktadır. Sonra o gün mevcut olan yaratılmışlarından onlara sunduğu şeyleri arz edip kendilerine: “Eğer yeryüzümde sizi halife kılarsam beni tesbih ve takdis edeceğiniz, şayet orada sizden başkasını halife kılarsam onun zürriyetinin bana isyan edeceği, bozgunculuk çıkarıp kan dökeceği yönündeki [iddianızda] doğru söyleyenler iseniz, {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} 'Şunların isimlerini bana bildirin'” buyurarak, bizzat gözleriyle müşahede ettikleri şeyler hususundaki bilgilerinin yetersizliğini kendilerine göstermek suretiyle -ki görmedikleri ve kendilerine haber verilmeyen hususlarda durum nasıl olurdu?- söyledikleri bu sözdeki kusurlarının yerini onlara bildirdi. Sözlerindeki hatanın yeri kendilerine aşikâr olup sürçmelerindeki kusur ortaya çıkınca, tövbe ile Allah'a yönelip şöyle dediler: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur.” Böylece [bu] hatadan...
الهَفْوةِ، وبادَروا الإنابةَ مِن الزَّلَّةِ، كما قال نوحٌ ﵇ حِين عوتِب في مسألتِه، فقيل له: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} -: {رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [هود: ٤٦، ٤٧]. وكذلك فعْلُ كلِّ مُسَدَّدٍ للحقِّ مُوَفَّقٍ له، سَريعةٌ إلى الحقِّ إنابتُه، قريبةٌ إليه أوْبتُه.
hatadan hızla döndüler ve sürçmeden hemen tövbeye koştular; nitekim Nûh aleyhisselâm da talebi hususunda azarlanıp kendisine: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme” denildiğinde şöyle demişti: {رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum” [Hûd: 46, 47]. Hakka yöneltilmiş ve ona muvaffak kılınmış herkesin davranışı böyledir; hakka yönelişi hızlı, ona dönüşü pek yakındır.
وقد زعَم بعضُ نحْويِّى أهلِ البصرةِ أن قولَه: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. لم يكنْ ذلك لأن الملَائكةَ ادَّعَوْا شيئًا، إنما أخْبَر عن جهْلِهم بعلمِ الغيبِ وعلمِه بذلك وفضلِه، فقال: أنْبِئونى إن كنتم صادقين. كما يقولُ الرجلُ للرجلِ: أنْبِئْنى بهذا إن كنتَ تَعْلَمُ. وهو يَعْلَمُ أنه لا يَعْلَمُ، يُرِيد أنه جاهِلٌ.
Basra ehlinin bazı nahivcileri, O'nun: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana bildirin” sözünün, meleklerin bir şey iddia etmelerinden dolayı olmadığını, bilakis onların gayb bilgisinden habersiz oluşlarını, kendisinin bunu bildiğini ve üstünlüğünü haber verdiğini iddia etmiş ve: "Kişinin bir adama, onun bilmediğini bildiği hâlde 'cahildir' kastederek: 'Eğer biliyorsan bana bunu haber ver' demesi gibi; 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bildirin' demiştir" demiştir.
وهذا قولٌ إذا تدَبَّره متَدَبِّرٌ عَلِم أن بعضَه مفْسِدٌ بعضًا، وذلك أن قائلَه زعَم أن اللهَ تعالى ذكرُه قال للملائكةِ -إذ عرَض عليهم أهلَ الأسماءِ-: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ}. وهو يَعْلَمُ أنهم لا يَعْلَمون ذلك، ولا هم ادَّعَوْا [علمَ شيءٍ] يوجِبُ أن يوبَّخوا بهذا القولِ. وزعَم أن قولَه: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} نظيرُ قولِ القائل: أنْبِئْنى بهذا إن كنتَ تَعْلَمُ. وهو يَعْلَمُ أنه لا يَعْلمُ، يُرِيدُ أنه جاهلٌ. ولا شكَّ أن معنى قولِه: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. إنما هو: إن كنتم صادقينَ، إمّا في قولِكم، وإمّا في فعلِكم، لأن الصدقَ في كلامِ العربِ إنما هو صِدقٌ في الخبرِ لا في العلمِ، وذلك أنه غيرُ معقولٍ في لغةٍ مِن اللغاتِ أن يُقالَ: صدَق
Bu, düşünen bir kimsenin, bir kısmının diğer kısmını çürüttüğünü anlayacağı bir sözdür. Şöyle ki; bu sözün sahibi, Allah Teâlâ zikruhû'nun isim sahiplerini meleklere arz ettiğinde —onların bunu bilmediğini bildiği ve bu sözle azarlanmalarını gerektirecek [bir şeyi bildiklerini] iddia etmedikleri hâlde— meleklere: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ} “Şunların isimlerini bana bildirin” dediğini ileri sürmüştür. Ayrıca O'nun: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözünün, bir kimsenin [diğerine] —onun bilmediğini bildiği hâlde ve onun cahil olduğunu kast ederek— “Biliyorsan bunu bana bildir” sözü gibi olduğunu iddia etmiştir. Şüphe yok ki O'nun: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözünün anlamı ancak; gerek sözünüzde gerek fiilinizde doğru sözlü iseniz, demektir. Çünkü Arapların kelamında sıdk (doğruluk), bilgide değil ancak haberde doğru söylemektir. Zira dillerin hiçbirinde:
الرجلُ. بمعنى: عَلِم. فإذ كان ذلك كذلك، فقد وجَب أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه قال للملائكةِ -على تأويلِ قولِ هذا الذى حكَيْنا قولَه في هذه الآيةِ-: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. وهو يَعْلَمُ أنهم غيرُ صادقين، يُرِيدُ بذلك أنهم كاذِبون، وذلك هو عينُ ما أنْكَره؛ لأنه زعَم أن الملائكةَ لم تَدَّعِ شيئًا، فكيف جاز أن يقالَ لها ؛ إن كنتم صادقين فأنبِئونى بأسماءِ هؤلاء ؟ مع خروج هذا القولِ الذى حكَينا عن صاحبِه، مِن أقوالِ جميعِ المُتَقَدِّمين والمُتَأخِّرِين مِن أهلِ التأويلِ والتفسيرِ.
"Adam doğru söyledi" sözünün "bildi" manasında kullanılması akla uygun değildir. Durum böyle olunca, bu ayet hakkında görüşünü naklettiğimiz bu kimsenin teviline göre Allah Teâlâ zikruhû'nun meleklere —onların doğru söyleyenler olmadığını bildiği ve bununla onların yalancı olduklarını kastettiği hâlde— {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana bildirin” demiş olması gerekirdi. Bu ise onun bizzat inkâr ettiği şeyin ta kendisidir; çünkü o, meleklerin hiçbir şey iddia etmediklerini ileri sürmüştür. O hâlde onlara : "Eğer doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana bildirin" denilmesi nasıl caiz olabilir? Üstelik sahibinden naklettiğimiz bu görüş, tevil ve tefsir ehlinin önceki ve sonraki bütün âlimlerinin görüşlerinin dışına çıkmaktadır.
وقد حُكِى عن بعضِ أهلِ التفسيرِ أنه كان يَتأوَّلُ قولَه: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. بمعنى: إذ كنتم صادقين.
Tefsir ehlinden bazılarının, O'nun: {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” sözünü "Mademki doğru söyleyenlersiniz" anlamında tevil ettiği nakledilmiştir.
ولو كانت {إِنْ} بمعنى "إذ" في هذا الموضعِ، لَوجَب أن تكونَ قراءتُها بفتحِ ألفِها؛ لأن "إذ" إذا تقَدَّمها فعلٌ مُستَقبَلٌ، صارت علةً للفعل وسببًا له، وذلك كقولِ القائلِ: أقومُ إذ قمتَ. فمعناه: أقومُ مِن أجلِ أنك قمتَ. والأمرُ بمعنى الاستِقبالِ. فمعنى الكلامِ لو كانت {إِنْ} بمعنى "إذ": أنبِئونى بأسماءِ هؤلاءِ مِن أجلِ أنكم صادِقون. فإذا وُضِعَت "إن" مكان ذلك، قيل: أنبِئونى بأسماءِ هؤلاءِ أن كنتم صَادقين. مفتوحةَ الألفِ. وفى إجماعِ جميعِ قَرأةِ أهلِ الإسلامِ على كسرِ الألفِ مِن {إِنْ} دليلٌ واضحٌ على خطأِ تأويلِ مَن تأوَّل {إِنْ} بمعنى "إذ" في هذا الموضعِ.
Eğer bu yerde {إِنْ} “eğer” edatı "iz" (çünkü/mademki) anlamında olsaydı, elifinin fethasıyla okunması gerekirdi; çünkü "iz" edatının önüne gelecek zaman bildiren bir fiil geldiğinde fiilin gerekçesi ve sebebi olur; bu da bir kimsenin: "Kalktığın için kalkıyorum" demesi gibidir; bunun anlamı: "Sen kalktığından dolayı kalkıyorum" demektir. Emir kipi de gelecek zaman anlamındadır. Şayet {إِنْ} “eğer” edatı "iz" anlamında olsaydı cümlenin manası: "Doğru söyleyenler olduğunuzdan dolayı şunların isimlerini bana bildirin" şeklinde olurdu. Bunun yerine "in" konulduğunda ise elifin fethasıyla: "En küntüm sâdıkîn" (şunların isimlerini bana bildirin) denirdi. Bütün İslâm kurrâsının {إِنْ} “eğer” edatındaki elifin kesresi üzerinde icmâ etmesinde, bu yerde {إِنْ} “eğer” edatını "iz" anlamında tevil edenin tevilinin yanlış olduğuna dair açık bir delil vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)}.
Allah Teâlâ celle senâuhû'nun: {قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Dediler ki: Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen, hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin.” sözünün tevili hakkındaki görüş:
قال أبو جعفرٍ: وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن ملائكته بالأوْبةِ إليه، وتسليمِ عِلْمِ ما [عَلِم ممّا] لم يَعْلَموه له، وتَبَرِّيهم مِن أن يَعْلَموا أو يَعْلَمَ أحدٌ شيئًا إلا ما علَّمه تعالى ذِكرُه.
Ebû Ca'fer der ki: Bu, Allah Teâlâ zikruhû'nun meleklerinin O'na yönelişlerini, kendilerinin bilmeyip [O'nun bildiği şeylerin] ilmini O'na teslim edişlerini ve kendilerinin ya da herhangi bir kimsenin, Teâlâ zikruhû'nun öğrettiğinden başka bir şey bildiğini veya bileceğini reddedişlerini haber vermesidir.
وفى هذه الآياتِ الثلاثِ العِبْرةُ لمن اعْتَبر، والذكْرَى لمن ادَّكَر، والبيانُ لمن كان له قلبٌ أو ألقَى السمعَ وهو شهيدٌ، عما أوْدَع اللهُ تعالى ذكرُه آىَ هذا القرآن مِن لَطائفِ الحِكَمِ التى تَعْجِزُ عن أوصافِها الألسنُ. وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه احْتَجَّ فيها لنبيِّه ﷺ على مَن كان بين ظهرانَيْه مِن يهودِ بني إسرائيلَ، بإطلاعِه إياه مِن علومِ الغَيْبِ التى لم يكنْ تعالى ذكرُه أطْلَع عليها مِن خلقِه إلا خاصًّا، ولم يكنْ مُدْرَكًا علمُه إلا بالإنباءِ والإخبارِ؛ لتَتَقَرَّرَ عندَهم صحةُ نبوتِه، ويَعْلَموا أن ما أتاهم به فمِن عندِه، ودلَّ فيها على أن كلَّ مُخْبِرٍ خبرًا عما قد كان، أو عما هو كائنٌ مما لم يكنْ ولمّا يَأْتهِ به خبرٌ، ولم يُوضَعْ له على صحتِه بُرهانٌ، فمُتَقَوِّلٌ ما يَسْتَوْجِبُ به مِن ربِّه العقوبةَ.
Bu üç ayette ibret alan için bir ibret, öğüt alan için bir hatırlatma, kalbi olan yahut şahit olarak kulak veren kimse için Allah Teâlâ zikruhû'nun bu Kur'an ayetlerine yerleştirdiği ve dillerin tarif etmekten aciz kaldığı latif hikmetlere dair bir açıklama vardır. Şöyle ki; Allah Teâlâ zikruhû bu ayetlerde, mahlukatından sadece seçkin kıldığı kimselere bildirdiği ve bilgisine ancak haber vermekle ulaşılabilecek olan gayb ilimlerini peygamberine bildirmek suretiyle, aralarında bulunduğu İsrâiloğulları Yahudilerine karşı Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem lehine delil getirmiştir; ta ki peygamberliğinin doğruluğu onların nezdinde kesinleşsin ve onlara getirdiği şeyin O'nun katından olduğunu bilsinler. Yine bu ayetlerde, olmuş veya henüz gerçekleşmemiş olup da olacak şeylere dair kendisine bir haber gelmemiş ve doğruluğuna dair bir delil konulmamışken herhangi bir haber veren herkesin, Rabbinden cezayı hak ettiren bir uydurmacı olduğuna delalet etmiştir.
ألا [تَرَى أن] اللهَ ردَّ على ملائكتِه قِيلَهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}. وعرَّفهم أن قِيلَ ذلك لم يكنْ جائزًا لهم، بما عرَّفهم مِن قُصورِ علمِهم عندَ عَرْضِه ما عرَض عليهم مِن أهلِ الأسماءِ، فقال: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}. فلم يَكُنْ لهم مَفْزَعٌ إلا الإقرارُ بالعجزِ والتَّبَرِّى إليه أن يعلَموا إلّا مَا علَّمَهم بقولِهم: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا}. فكان في ذلك أوضحُ
[Görmez misin ki] Allah, meleklerine { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz.' [Allah] buyurdu ki: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim.'” şeklindeki sözlerini reddetti. İsim sahiplerinden kendilerine arz ettiği şeyleri sunduğunda ilimlerinin yetersizliğini onlara göstererek, bu sözü söylemelerinin kendileri için caiz olmadığını bildirdi ve { أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz şunların isimlerini bana haber verin” buyurdu. Bunun üzerine meleklerin, { سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur” sözleriyle acziyeti itiraf etmekten ve ancak kendilerine öğrettiği şeyleri bilebileceklerini ifade ederek O'na sığınmaktan başka bir sığınakları kalmadı. İşte bunda en açık...
الدلالةِ وأبينُ الحُجَّةِ على كذبِ مَقالةِ كلِّ مَن ادَّعَى شيئًا مِن علومِ الغيبِ، مِن الحُزاةِ والكَهَنةِ والعافَةِ والمُتنَجِّمةِ.
delalet ve gaipten haber verenler , kâhinler, kuşların uçuşundan uğursuzluk çıkaranlar ve müneccimlerden gayb ilimlerinden herhangi bir şeyi iddia eden herkesin sözünün yalan olduğuna dair en apaçık hüccet vardır.
وذكَّر بها الذين وصَفْنا أمرَهم مِن أهلِ الكتابِ، سَوالفَ نعمِه على آبائِهم، وأياديَه عندَ أسلافِهم، عندَ إنابتِهم إليه، وإقبالِهم إلى طاعتهِ، مُسْتَعْطِفَهم بذلك إلى الرَّشادِ، ومُسْتَعْتِبَهم به إلى النجاة، وحذَّرهم -بالإصرارِ والتمادى في الغَىِّ والضَّلالِ- حلولَ العِقابِ بهم، نظيرَ ما أحلَّ بعدوِّه إبليسَ، إذ تمادَى في الغَىِّ والخَسَارِ .
Bu ayetlerle, durumlarını zikrettiğimiz Ehl-i Kitâb'a, O'na yöneldikleri ve O'nun itaatine koştukları vakit babalarına olan geçmiş nimetlerini ve atalarına olan ihsanlarını hatırlatmış; bununla onları doğru yola meylettirip kurtuluşa rıza göstermeye çağırmış; azgınlıkta ve sapıklıkta ısrar edip ileri gitmeleri sebebiyle, düşmanı İblîs azgınlık ve hüsranda ileri gittiğinde onun başına indirdiğinin benzeri bir azabın kendi başlarına da ineceği konusunda onları uyarmıştır.
وأما تأويلُ قولِه: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا}. فهو كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالُوا سُبْحَانَكَ} تَنْزِيهًا للهِ مِن أن يكونَ أحدٌ يَعْلَمُ الغيبَ غيرَه، تُبْنا إليك، {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} تَبَرِّيًا منهم مِن علمِ الغيبِ، إلَّا ما علَّمتنا كما علَّمْتَ آدمَ .
O'nun: {سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözünün teviline gelince; bu, bize Ebû Küreyb'in anlattığı gibidir; dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: "{قَالُوا سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederiz dediler”; kendisinden başka hiçbir kimsenin gaybı bilemeyeceği hususunda Allah'ı tenzih ederek, 'Sana tövbe ettik', {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} “bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur”; Âdem'e öğrettiğin gibi bize öğrettiğin müstesna, gayb bilgisinden berî olduklarını ikrar ederek [böyle dediler]."
و"سبحانَ" مصدرٌ لا تصَرُّفَ له، ومعناه: تسبيحَكَ . كأنهم قالوا: نُسَبِّحُك تَسْبيحًا، ونُنَزِّهُك تَنْزيهًا، ونُبَرِّئُك مِن أن نَعْلَمَ شيئًا غيرَ ما علَّمْتَنا.
"Sübhâne" çekimi olmayan bir mastardır ve anlamı: "Seni tesbih ederiz" demektir. Sanki onlar: "Seni gereği gibi tesbih eder, seni her türlü eksiklikten tenzih eder ve bize öğrettiğinden başka bir şey bildiğimiz iddiasından seni berî kılarız" demişlerdir.
القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ ذلك: إنك أنت يا ربَّنا العليمُ -مِن غيرِ تَعْليمٍ-
Ebû Ca'fer der ki: Bunun tevili şudur: Şüphesiz sen ey Rabbimiz, -öğretilme olmaksızın-
بجميعِ ما قد كان، وما هو كائنٌ، والعالمُ للغُيوبِ دون جميعِ خلقِك. وذلك أنهم نفَوْا عن أنفسِهم بقولِهم: {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا}. أن يكونَ لهم علمٌ إلا ما علَّمهم ربُّهم، وأثْبَتوا ما نَفَوْا عن أنفسِهم مِن ذلك لربِّهم بقولِهم: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}. يَعْنون بذلك العالمَ مِن غيرِ تعليمٍ، إذ كان مَن سواك لا يَعْلَمُ شيئًا إلا بتعليمِ غيرِه إياه.
olmuş ve olacak olan her şeyi hakkıyla bilensin ve bütün mahlukatının dışında gaybları yalnız sen bilensin. Şöyle ki melekler: {لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا} “Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur” sözleriyle Rablerinin kendilerine öğrettiğinden başka bir bilgiye sahip olmadıklarını kendi nefislerinden nefyetmişler; kendi nefislerinden nefyettikleri bu ilmi: {إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, hüküm ve hikmet sahibisin” sözleriyle Rablerine ispat etmişlerdir. Bununla, öğretilmeye gerek olmaksızın bilen [zatı] kastetmektedirler; zira senden başkası, bir başkasının kendisine öğretmesi dışında hiçbir şey bilemez.
{الْحَكِيمُ}: هو ذو الحِكْمةِ، كما حدَّثنى به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ، قال: حدَّثنى معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: العليمُ الذى قد كمُل في علمِه، والحكيمُ الذى قد كمُل في حِكْمتِه .
{الْحَكِيمُ} “el-Hakîm”: Hikmet sahibidir. Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: "el-Alîm, ilminde kemale ermiş olan; el-Hakîm de hikmetinde kemale ermiş olandır."
وقد قيل: إن معنى {الْحَكِيمُ} الحاكمُ، كما العليمُ بمعنى العالمِ، والخبيرُ بمعنى الخابرِ.
{الْحَكِيمُ} “el-Hakîm” kelimesinin anlamının; tıpkı el-Alîm'in el-Âlim (bilen), el-Habîr'in el-Hâbir (haberdar olan) manasında olması gibi "el-Hâkim" (hükmeden) olduğu da söylenmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “[Allah:] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir' dedi. [Âdem] bunların isimlerini onlara bildirince [Allah]: 'Size, göklerin ve yerin gaybını şüphesiz ben bilirim dememiş miydim?' dedi” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفرٍ: إن اللهَ تعالى ذكرُه عرَّف ملائكتَه الذين سأَلوه أن يَجْعَلَهم الخلفاءَ في الأرضِ ووصَفوا أنفسَهم بطاعتهِ والخضوعِ لأمرِه، دون غيرِهم الذين يفْسِدون فيها ويَسْفِكون الدماءَ - أنهم مِن الجهلِ بموَاقعِ تدْبيرِه ومحَلِّ قَضائِه، قبلَ إطْلاعِه إياهم عليه، على نحوِ جهلِهم بأسماءِ الذين عرَضهم عليهم، إذ كان ذلك مما لم يُعَلِّمْهم فيَعْلَموه، وأنهم وغيرَهم مِن العبادِ لا يَعْلَمون مِن العلمِ إلا ما
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Allah Teâlâ zikruhû; orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek olan başkaları yerine, kendilerini yeryüzünde halifeler kılmasını isteyen ve kendilerini O'na itaat etmek ve emrine boyun eğmekle niteleyen meleklerine -O kendilerini bilgilendirmeden önce- O'nun tedbirinin vaki olduğu yerler ve kazasının mahalli hususundaki bilgisizliklerinin, meleklere arz ettiği kimselerin isimleri hakkındaki bilgisizlikleri gibi olduğunu; zira bunun kendilerine öğretmediği ve bu sebeple bilemedikleri şeylerden olduğunu, kendilerinin ve diğer kulların ilimden ancak...
علَّمَهم إياه ربُّهم، وأنه يَخُصُّ بما شاء مِن العلمِ مَن شاء مِن الخلقِ، ويَمْنَعُه منهم مَن شاء، كما علَّم آدمَ أسماءَ من عرَض على الملائكةِ، ومنَعهم علمَها إلا بعدَ تعليمِه إياهم.
Rablerinin kendilerine öğrettiği kadarını bilebileceklerini; O'nun mahlukatından dilediğini dilediği ilimle özel kılacağını ve dilediğini de bundan mahrum bırakacağını tanıttı; nitekim meleklere arz ettiği kimselerin isimlerini Âdem'e öğretmiş, onlara ise kendilerine öğretmeden önce bu bilgiyi vermemişti.
فأما تأويلُ قولِه: {قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ}: [قال اللهُ: يا آدمُ أنبِئْهم] . يقولُ: أخْبِرِ الملائكةَ. والهاءُ والميمُ في قولِه: {أَنْبِئْهُمْ} عائدتان على الملائكةِ. وقولُه: {بِأَسْمَائِهِمْ} يعنى: بأسماءِ الذين عرَضهم على الملائكةِ. والهاءُ والميمُ اللتان في {بِأَسْمَائِهِمْ} كنايةٌ عن ذكرِ {هَؤُلَاءِ} التى في قولِه: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ}. {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ} يقولُ: فلمّا أخْبَر آدمُ الملائكةَ بأسماءِ الذين عرَضهم عليهم، فلم يَعْرِفوا أسماءَهم، وأيْقَنوا خطأَ قِيلِهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. وأنهم قد هفَوْا في ذلك، وقالوا ما لا يَعْلَمون كيفيَّةَ وقوعِ قَضاءِ ربِّهم في ذلك، لو وقَع على ما نطَقوا به - قال لهم ربُّهم: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. والغيبُ: هو مما غاب عن أبصارِهم فلم يُعايِنوه. تَوبيخًا مِن اللهِ جلَّ وعزَّ لهم بذلك على ما سلَف مِن قيلِهم، وفرَط منهم مِن خطأِ مسألتِهم.
O'nun: {قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ} “[Allah:] 'Ey Âdem! Onlara bildir' dedi” sözünün teviline gelince; [Allah: "Ey Âdem, onlara bildir" dedi] . "Meleklere haber ver" demektir. {أَنْبِئْهُمْ} “onlara bildir” sözündeki "hâ" ve "mîm" [zamiri] meleklere dönmektedir. O'nun: {بِأَسْمَائِهِمْ} “onların isimlerini” sözü ise meleklere arz ettiği kimselerin isimleri demektir. {بِأَسْمَائِهِمْ} “onların isimlerini” ifadesindeki "hâ" ve "mîm" [zamiri], O'nun: {أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ} “Şunların isimlerini bana bildirin” sözündeki {هَؤُلَاءِ} “şunların” ifadesinin kinayesidir (zamiridir). {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ} “[Âdem] onlara bildirince” ifadesi ise şöyledir: Âdem meleklere kendilerine arz edilenlerin isimlerini haber verip onlar da bu isimleri bilemeyince ve: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz” sözlerindeki hatalarını kesin olarak anlayıp bu hususta yanıldıklarını ve söyledikleri şekilde gerçekleşseydi Rablerinin kazasının bu hususta nasıl vuku bulacağının keyfiyetini bilmedikleri bir söz söylediklerini anlayınca, Rableri onlara: {أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Size, göklerin ve yerin gaybını şüphesiz ben bilirim dememiş miydim?” dedi. Gayb, gözlerinden gizli kalıp bizzat müşahede etmedikleri şeylerdir. [Bu soru], geçmişteki sözleri ve ileri sürdükleri hatalı talepleri sebebiyle Allah Azze ve Celle'den onlara bir azarlamadır.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ العَلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيد، قال: حدَّثنا بشرُ ابنُ عُمارة، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباس: {قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ}. يقولُ: أخْبِرْهم بأسمائِهم، {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} أيُّها الملائكةُ خاصةً: {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}، ولا يَعْلَمُه غيرى .
Nitekim bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: "{قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ} “[Allah:] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir' dedi”; onlara isimlerini haber ver [demektir]. {فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ} “[Âdem] bunların isimlerini onlara bildirince [Allah]: 'Size dememiş miydim?' dedi”; özellikle ey melekler: {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Şüphesiz ben göklerin ve yerin gaybını bilirim” ve bunu benden başkası bilemez."
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قصةِ الملائكةِ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, melekler kıssası hakkında [şöyle] dedi:
وآدمَ: فقال اللهُ للملائكةِ: كما لم تَعْلَموا هذه الأسماءَ، فليس لكم علمٌ أنما أرَدْتُ أن أجْعَلَهم ليُفْسدوا فيها، هذا عِندِى قد علِمْتُه، فكذلك أخْفَيْتُ عنكم أني أجْعَلُ فيها مَن يَعْصِيني ومَن يُطِيعُني. قال: وسبَق مِن اللهِ: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} [هود: ١١٩]،. قال: ولم تَعْلَمِ الملائكةُ ذلك ولم يَدْرُوه. قال: فلما رأَوْا ما أعْطَى اللهُ آدمَ مِن العلمِ، أقرُّوا لآدمَ بالفضل .
ve Âdem kıssasında şöyle dedi: Allah meleklere şöyle buyurdu: "Bu isimleri bilmediğiniz gibi, benim onları orada fesat çıkarsınlar diye var etmek istediğime dair de bilginiz yoktur . Bu benim yanımdadır , onu ben bilirim. İşte bunun gibi, orada bana isyan edecek olanı da bana itaat edecek olanı da var edeceğimi sizden gizledim." [İbn Zeyd] dedi ki: Allah'tan şu [hüküm] önceden geçmişti: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi hem cinlerden hem insanlardan tamamen dolduracağım” [Hûd: 119]. Dedi ki: Melekler bunu bilmiyor ve farkında değillerdi. Dedi ki: Allah'ın Âdem'e verdiği ilmi görünce, Âdem'in üstünlüğünü ikrar ettiler .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)} “Ve açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözünün tevili hakkında görüş:
قال أبو جعفر: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فرُوِى عن ابنِ عباسٍ في ذلك ما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ}. يقولُ: ما تُظْهِرون، {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. يقولُ: أعْلَمُ السرَّ كما أَعْلَمُ العَلانيةَ. يعنى ما كتَم إبليسُ في نفسِه مِن الكِبْرِ والاغْتِرارِ .
Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs'tan bu hususta bize Ebû Küreyb'in anlattığı rivayet edilmiştir; dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı: "{وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “Açığa vurduğunuzu bilirim”; yani izhar ettiğinizi; {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “ve gizlemekte olduğunuzu [da bilirim]”; açığı bildiğim gibi gizliyi de bilirim [demektir]. Yani İblîs'in nefsinde kibir ve gururdan sakladığı şeyi [kastediyor]."
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباس، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: قولُهم: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}. فهذا الذى أبْدَوْا، {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. يَعْنى ما أسَرَّ إبليسُ في نفسِه مِن الكبْرِ.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onların] İbn Abbâs'tan; [ayrıca] Mürre'den, [onun] İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbından birtakım kimselerden zikrettiği bir rivayette aktardı: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim”. [es-Süddî] dedi ki: Onların: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ} “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?” sözleridir. İşte bu, onların açığa vurdukları şeydir. {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Ve gizlemekte olduğunuzu [da bilirim]” [ifadesi ise] İblîs'in kendi içinde gizlediği kibri kastetmektedir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازىُّ قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ قال: حدَّثنا عمرُو بنُ ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ قولَه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: ما أسَرَّ إبليسُ في نفسِه .
Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit babasından, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözü hakkında anlattı; [Saîd]: "İblîs'in kendi içinde gizlediği şeydir" dedi .
حدَّثنا أحمدُ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا سفيانُ في قولِه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تكْتُمُونَ}. قال: ما أسَرَّ إبليسُ في نفسِه مِن الكِبْرِ ألَّا يَسْجُدَ لآدمَ .
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, O'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözü hakkında anlattı; [Süfyân]: "İblîs'in Âdem'e secde etmemek yönünde kibirden kendi içinde gizlediği şeydir" dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحجاجُ الأنْماطيُّ، قال: حدَّثنا مَهْديُّ بنُ مَيْمونٍ، قال سمِعْتُ الحسنَ بنَ دينارٍ قال للحسنِ ونحن جُلوسٌ عندَه في منزلِه: يا أبا سعيدٍ، أرأيْتَ قولَ اللهِ للملائكةِ: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. فما الذى كتَمَت الملائكةُ؟ فقال الحسنُ: إن اللهَ لمَّا خلَق آدمَ، رأَتِ الملائكةُ خلقًا عَجبًا، فكأنهم دخَلَهم مِن ذلك شيءٌ، فأقبَل بعضُهم إلى بعضٍ، وأسرُّوا ذلك بينَهم، فقالوا: ما يُهِمُّكم من هذا المخلوقِ! إن اللهَ لن يَخْلُقَ خلقًا إلا كُنَّا أكرمَ عليه منه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc el-Enmâtî anlattı, dedi ki: Bize Mehdî b. Meymûn anlattı, dedi ki: Hasan b. Dînâr'ın, biz evinde onun yanında otururken Hasan'a şöyle dediğini işittim: "Ey Ebû Saîd! Allah'ın meleklere: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözü hakkında ne dersin; meleklerin gizlediği şey neydi?" Hasan şöyle dedi: "Allah Âdem'i yarattığında melekler hayret verici bir yaratık gördüler; sanki bu durumdan ötürü içlerine bir şey düştü, birbirlerine yönelip bunu aralarında gizlediler ve: 'Bu yaratıktan size ne tasa! Allah bizden daha değerli hiçbir varlık yaratmayacaktır' dediler."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: أسَرُّوا بينَهم فقالوا:
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözü hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: Kendi aralarında gizleyip şöyle dediler:
يَخْلُقُ اللهُ ما [يَشاءُ أن يَخْلُقَ] ، فلن يَخْلُقَ خلقًا إلَّا ونحن أكرمُ عليه منه .
'Allah [yaratmayı dilediği] şeyi yaratır ; fakat bizden daha değerli hiçbir mahluk yaratmayacaktır'."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}: فكان الذي أَبدَوا حين قالوا: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا}. وكان الذي كتَموا بينَهم قولُهم: لن يَخْلُقَ ربُّنا خلقًا إلا كنا نحن أعلَمَ منه وأكرمَ. فعرَفوا أن اللهَ فضَّل آدمَ عليهم في العلمِ والكرمِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” [ayeti hakkında] anlattı: "Açığa vurdukları şey: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi yaratacaksın?” dedikleri zamanki sözleriydi. Kendi aralarında gizledikleri ise: 'Rabbimiz bizden daha bilgili ve daha değerli hiçbir mahluk yaratmayacaktır' sözleriydi. Böylece Allah'ın ilim ve değer bakımından Âdem'i kendilerinden üstün kıldığını anladılar."
قال أبو جعفرٍ: وأولى هذه الأقوالِ بتأويلِ الآيةِ ما قاله ابنُ عباسٍ، وهو أن معنى قولِه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ}: وأعلمُ -مع علمِي غيبَ السماواتِ والأرضِ- ما تُظهِرون بألسنتِكم، {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}: وما كنتم تُخْفُونه في أنفسِكم، فلا يَخْفَى عليَّ شيءٌ، سواءٌ عندي سَرائرُكم وعَلانيَتُكم. والذي أظْهَروه بألسِنِتهم ما أخبَرَ اللهُ تعالى ذكرُه عنهم أنهم قالوه، وهو قولُه: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ}. والذى كانوا يَكْتُمونه ما كان عليه منطويًا إبليسُ مِن الخلافِ على اللهِ في أمرِه، والتَّكَبُّرِ عن طاعتِه؛ لأنه لا خلافَ بينَ جميعِ أهلِ التأويلِ أن تأويلَ ذلك غيرُ خارجٍ مِن أحدِ الوجهَيْن اللذين وصَفْتُ، وهو ما قلْنا. والآخرُ ما ذكَرْنا مِن قولِ الحسنِ وقتادةَ، ومَن قال: إن معنى ذلك كِتْمانُ الملائكةِ بينَهم: لن يَخْلُقَ اللهُ خلقًا إلا كنا أكرمَ عليه منه. فإذ كان لا قولَ في
Ebû Ca'fer [et-Taberî] der ki: Bu ayetin teviline dair görüşlerin en isabetli olanı İbn Abbâs'ın söylediğidir. O da [Yüce Allah'ın]: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} “Açığa vurduğunuzu... bilirim” buyruğunun; "Göklerin ve yerin gaybını bilmemle birlikte, dillerinizle açığa vurduğunuz şeyleri de bilirim", {وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “...ve gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]” buyruğunun ise; "içlerinizde gizlemekte olduğunuz şeyleri de [bilirim]; Bana hiçbir şey gizli kalmaz, gizliniz de açığınız da Benim katımda birdir" anlamına geldiğidir. Dilleriyle açığa vurdukları şey, şanı yüce olan Allah'ın onların söylediğini haber verdiği şu buyruğudur: {أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ} “Orada bozgunculuk çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ve takdis ediyoruz”. Gizlemekte oldukları şey ise İblîs'in Allah'ın emrine karşı gelme ve O'na itaate karşı büyüklük taslama hususunda içinde barındırdığı şeydir. Zira bütün tevil ehli arasında, bunun tevilinin tarif ettiğim şu iki vecihten dışarı çıkmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur: Biri bizim söylediğimizdir. Diğeri ise Hasan ve Katâde'den aktardığımız ve: "Bunun anlamı, meleklerin kendi aralarında: 'Allah bizden daha değerli hiçbir mahluk yaratmayacaktır' [sözünü] gizlemeleridir" diyenlerin görüşüdür. Dolayısıyla...
تأويلِ ذلك إلا أحدُ القولين اللذين وصَفْتُ، ثم كان أحدُهما غيرَ موجودةٍ على صحتِه الدَّلالةُ مِن الوجهِ الذى يَجِبُ التسليمُ له -صَحَّ الوجهُ الآخرُ. والذى حُكِى عن الحسنِ وقتادةَ ومَن قال بقولِهما في تأويلِ ذلك، غيرُ موجودةٍ الدَّلالة على صحتِه من الكتابِ، ولا من خبرٍ تجبُ به حجةٌ. والذى قاله ابنُ عباسٍ يَدلُّ على صحتِه خبرُ الله عن إبليسَ وعِصْيانِه إياه، إذ دعاه إلى السجودِ لآدم ﵇ فأبَى واسْتَكْبَر، وإظهارُه لسائرِ الملائكةِ مِن معصيتِه وكِبْرِه ما كان له كاتمًا قبلَ ذلك.
...bunun tevilinde tarif ettiğim iki görüşten başkası bulunmadığına ve bunlardan birinin sıhhatine dair teslim olmayı gerektiren yönden bir delil bulunmadığına göre diğer vecih sahih olur. Bunun tevili hakkında Hasan, Katâde ve onların görüşünü benimseyenlerden nakledilen şeyin sıhhatine dair ne Kitap'tan ne de kendisiyle hüccet sabit olan bir haberden delil bulunmaktadır. İbn Abbâs'ın söylediği şeyin sıhhatine ise Allah'ın, Âdem aleyhisselâm'a secde etmeye çağırdığında İblîs'in O'na isyan edip [secde etmekten] kaçınması ve büyüklük taslaması, daha önce içinde gizlemiş olduğu isyanını ve kibrini diğer meleklere açığa vurması hakkındaki haberi delalet etmektedir.
فإن ظَنَّ ظانٌّ أن الخبرَ عن كِتمانِ الملائكةِ ما كانوا يَكْتُمون، لمَّا كان خارجًا مَخْرَجَ الخبرِ عن الجميعِ، كان غيرَ جائزٍ أن يكونَ ما رُوِى في تأويلِ ذلك عن ابنِ عباسٍ ومَن قال بقولِه، مِن أن ذلك خبرٌ عن كِتْمانِ إبليسَ الكبْرَ والمعصيةَ، صحيحًا، فقد ظَنَّ غيرَ الصوابِ. وذلك أن مِن شأنِ العربِ إذا أخْبَرَتْ خبرًا عن بعض جماعةٍ بغيرِ تسميةِ شخصٍ بعينِه أن تُخْرِجَ الخبرَ عنه مُخرَجَ الخبرِ عن الجميعِ، وذلك كقولِهم: قُتِل الجيشُ وهُزِموا. وإنما قُتِل الواحدُ أو البعضُ، وهُزم الواحدُ أو البعضُ، فتُخْرِجُ الخبرَ عن المهزومِ منهم والمقتولِ مُخْرَجَ الخبرِ عن جميعِهم، كما قال تعالى ذكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} [الحجرات: ٤]. ذُكِر أن الذي نادَى رسولَ الله ﷺ فنزَلَت هذه الآيةُ فيه، كان رجلًا مِن جماعةٍ مِن بني تَميمٍ، كانوا قدِموا على رسولِ الله ﷺ . فأخْرَج الخبرَ عنه مُخْرَجَ الخبرِ عن الجماعةِ، فكذلك قولُه: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. أخْرَج الخبرَ مُخْرَجَ الخبرِ عن الجميعِ، والمرادُ به الواحدُ منهم.
Eğer bir kimse, meleklerin gizlemekte oldukları şey hakkındaki haberin, topluluğun tamamı hakkında bir haber üslubuyla gelmiş olmasından ötürü, bunun tevili hakkında İbn Abbâs ve onun görüşünü benimseyenlerden rivayet edilen "bunun, İblîs'in kibrini ve isyanını gizlemesi hakkında bir haber olduğu" şeklindeki bilginin sahih olamayacağını zannederse doğru olmayan bir zanda bulunmuş olur. Zira Arapların adeti şudur ki, belirli bir şahsı isimlendirmeksizin bir topluluğun bir kısmı hakkında bir şey haber verdiklerinde, bu haberi topluluğun tamamı hakkında verilmiş bir haber üslubunda söylerler. Nitekim: "Ordu öldürüldü ve hezimete uğratıldı" demeleri böyledir; oysa öldürülen veya hezimete uğrayan sadece bir kişi yahut bir kısımdır, fakat onlar içlerinden hezimete uğrayan ve öldürülen hakkındaki haberi hepsine aitmiş gibi aktarırlar. Nitekim Allah Teâlâ zikruhû şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ} “Sana odaların arkasından seslenenlerin çoğu akletmezler”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e seslenen ve hakkında bu ayetin indiği kimsenin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelen Benî Temîm'den bir topluluk içindeki bir tek adam olduğu zikredilmiştir . [Allah] onun hakkındaki haberi bir topluluk hakkındaki haber üslubunda getirmiştir. İşte O'nun: {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” sözü de böyledir; haberi hepsine yönelik bir haber kalıbında getirmiştir, oysa bununla kastedilen içlerinden tek bir kimsedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٣٤)}.
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٣٤)} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik. İblîs hariç hemen secde ettiler; o ise kaçındı, büyüklendi ve kâfirlerden oldu.”
قال أبو جعفرٍ: أما قولُه ﷿: {وَإِذْ قُلْنَا}. فمعطوفٌ على قولِه: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ}. كأنه قال لليهودِ الذين كانوا بينَ ظهرانَيْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ من بنى إسرائيلَ، مُعَدِّدًا عليهم نعمَه، ومُذَكِّرَهم آلاءَه، على نحوِ الذي قد وصَفْنا فيما مضَى قبلُ -: اذْكُروا فِعْلى بكم إذ أنْعَمْتُ عليكم، فخلَقْتُ لكم ما في الأرضِ جميعًا، وإذ قلتُ للملائكةِ إني جاعِلٌ في الأرضِ خليفةً، فكرَّمْتُ أباكم آدمَ بما آتَيْتُه مِن عِلْمى وفَضْلي وكَرامتي، وإذ أسْجَدتُ له مَلائِكتي فسجَدوا له. ثم اسْتَثْنى مِن جميعِهم إبليسَ، فدلَّ باستثنائِه إياه منهم على أنه منهم، وأنه ممَّن قد أُمِر بالسجودِ معهم، كما قال تعالى ذكرُه: {إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١) قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} [الأعراف: ١١: ١٢]. فأخبر جل ثناؤه أنه قد أمَر إبليسَ في من أمَره مِن الملائكةِ بالسجودِ لآدمَ، ثم اسْتَثْناه مما أخْبَر عنهم أنهم فعَلوه مِن السجودِ لآدمَ، فأخْرَجه مِن الصفةِ التى وصَفهم بها مِن الطاعةِ لأمرِه، ونفَى عنه ما أثْبَته لملائكتِه مِن السجودِ لعبدِه آدمَ.
Ebû Ca'fer der ki: O'nun azze ve celle: {وَإِذْ قُلْنَا} “Hani biz demiştik” sözü, O'nun: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ} “Hani Rabbin meleklere demişti” sözüne matuftur (bağlıdır). Sanki daha önce tarif ettiğimiz üzere, İsrâiloğulları'ndan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunda bulunan Yahudilere nimetlerini sayarak ve lütuflarını hatırlatarak şöyle demiştir: Size nimet verip yeryüzündeki her şeyi sizin için yarattığımda ve meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' deyip babanız Âdem'e ilmimden, lütfumdan ve ikramımdan verdiğim şeylerle onu üstün kıldığımda, meleklerimi ona secde ettirdiğimde ve onların da ona secde ettiklerinde size yaptığım muameleyi hatırlayın. Sonra onların arasından İblîs'i istisna kıldı; onu meleklerin arasından istisna kılması, onun da onlardan olduğuna ve onlarla birlikte secde etmekle emrolunanlar arasında bulunduğuna delalet etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ zikruhû şöyle buyurmuştur: {إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (١١) قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} “İblîs müstesna; o, secde edenlerden olmadı. [Allah] dedi ki: 'Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?'”. Böylece Celle Senâuhû, Âdem'e secde etmelerini emrettiği melekler arasında İblîs'e de emrettiğini haber vermiş, sonra meleklerin Âdem'e secde ettiklerini bildirdiği fiilden onu istisna kılmış, emrine itaat hususunda melekleri nitelendirdiği vasıftan onu çıkarmış ve melekleri için sabit kıldığı kulu Âdem'e secde etme durumunu ondan nefyetmiştir (kaldırmıştır).
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فيه؛ هل هو مِن الملائكةِ أم هو مِن غيرِهم؟ فقال بعضُهم بما حدَّثنا به أبو كَرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان إبليسُ مِن حيٍّ مِن أحياءِ الملائكةِ يقال لهم: الجِنُّ. خُلِقوا مِن نارِ السَّمومِ مِن بينِ الملائكةِ. قال: وكان اسمُه الحارثَ. قال: وكان خازنًا مِن خُزَّانِ الجنةِ. قال: وخُلِقَت الملائكةُ مِن نورٍ غيرَ هذا الحيِّ قال: وخُلِقَت الجِنُّ الذين ذُكِروا في القرآنِ مِن مارجٍ مِن نارٍ؛ وهو لسانُ النارِ الذي يَكونُ في طَرَفِها إذا الْتَهَبَت.
Sonra tevil ehli (müfessirler) onun hakkında; meleklerden mi yoksa onların dışındakilerden mi olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları bize Ebû Küreyb'in anlattığı şu rivayeti dile getirdi; dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: «İblis, melek kabilelerinden kendilerine "cin" denilen bir kabileden idi. [Bunlar], meleklerin arasından zehirli kavurucu ateşten (nâru's-semûm) yaratılmışlardı. Dedi ki: Onun adı Hâris idi. Dedi ki: Cennetin bekçilerinden (hâzinlerinden) bir bekçi idi. Dedi ki: Bu kabile müstesna melekler nurdan yaratılmışlardı. Dedi ki: Kur'an'da zikredilen cinler ise dumansız saf bir alevden (mâric) yaratılmışlardı; bu da ateş alevlendiğinde ucunda oluşan alev dilidir.»
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن خَلَّادِ بنِ عَطاءٍ، عن طاوسٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان إبليسُ قبلَ أن يَرْكَبَ المعصيةَ مِن الملائكةِ، اسمُه عَزَازيلُ ، وكان مِن سكانِ الأرضِ، وكان مِن أشدِّ الملائكةِ اجْتِهادًا وأكثرِهم علمًا، فذلك دعاه إلى الكبْرِ، وكان مِن حيٍّ يُسَمَّوْن جنًّا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Hallâd b. Atâ'dan, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: "İblîs isyana bulaşmadan önce meleklerdendi, ismi Azâzîl idi , yeryüzü sakinlerindendi, meleklerin en çok gayret edeni ve ilim bakımından en çok olanıydı; işte bu durum onu kibre sevk etti. O, 'cin' diye isimlendirilen bir kabileden idi."
وحدَّثنا به ابنُ حُميدٍ مرةً أخرى، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن خلادِ بن (١) عطاءٍ، عن طاوسٍ، أو مُجاهِدٍ أبى الحَجَّاجِ، عن ابنِ عباسٍ وغيرِه بنحوِه، إلا أنه قال: كان مَلَكًا مِن الملائكةِ اسمُه عَزَازِيلُ ، وكان مِن سكانِ الأرضِ وعُمَّارِها، وكان سكانُ الأرضِ فيهم يُسَمَّوْن الجنَّ مِن بينِ الملائكةِ .
Ve bunu bize İbn Humeyd bir başka sefer anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Hallâd b. (١) Atâ'dan, o Tâvûs'tan veya Ebü'l-Haccâc Mücâhid'den, o da İbn Abbâs ve başkasından benzer şekilde anlattı; ancak o şöyle dedi: "O meleklerden bir melek idi, adı Azâzîl idi , yeryüzü sakinlerinden ve orayı imar edenlerdendi; aralarındaki meleklerden yeryüzü sakinlerine cin denilirdi."
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ،
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun zikrettiği bir rivayette Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [onların da] İbn Abbâs'tan...
وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: جُعِل إبليسُ على مُلْكِ سماءِ الدنيا، وكان مِن قبيلةٍ مِن الملائكةِ يُقالُ لهم: الجنُّ. وإنما سُمُّوا الجنَّ لأنهم خُزَّانُ الجنةِ، وكان إبليسُ مع مُلْكِه خازنًا .
ve Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden [şöyle nakletti]: "İblîs dünya semasının hükümranlığına getirildi. Kendilerine cin denilen bir melek kabilesindendi. Onlara cin denilmesinin sebebi cennetin bekçileri (huzzânü'l-cenne) olmalarıydı; İblîs de hükümranlığıyla birlikte bir bekçi idi."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسَيْنُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كان إبليسُ مِن أشْرافِ الملائكةِ و أكرمِهم قبيلةً، وكان خازنًا على الجنانِ، وكان له سلطانُ سماءِ الدنيا، وكان له سلطانُ الأرضِ. قال: قال ابنُ عباسٍ: وقولُه: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} [الكهف:٥٠]. إنما سُمِّى بالجَنَّانِ أنه كان خازنًا عليها. كما يُقالُ للرجلِ: مَكِّيٌّ، ومدَنيٌّ، وكوفيٌّ، وبصريٌّ. قاله ابنُ جُرَيْجٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "İblîs meleklerin en şereflilerinden ve kabile bakımından en değerlilerindendi; cennetlerin bekçisi idi, dünya semasının yetkisi ve yeryüzünün yetkisi ona aitti." Dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: O'nun: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” sözü [hakkında]: "Ona cennet bekçisi olduğu için bu isim verilmişti (el-Cennân). Tıpkı bir adama Mekkeli, Medineli, Kûfeli ve Basralı denilmesi gibi." Bunu İbn Cüreyc söylemiştir .
وقال آخَرون: هم سِبْطٌ مِن الملائكةِ قَبيلَةٌ، وكان اسمُ قبيلتِه الجِنَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar meleklerden bir boy, bir kabile idi; kabilesinin adı da Cin idi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن صالحٍ مولى التوأمةِ وشريكِ بنِ أبى نَمِرٍ -أحدُهما أو كلاهما- عن ابنِ عباسٍ، قال: إن مِن الملائكةِ قبيلةً مِن الجنِّ، وكان إبليسُ منها، وكان يَسُوسُ ما بينَ السماءِ والأرضِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Tev'eme'nin azatlısı Sâlih ve Şerîk b. Ebî Nemir'den -biri yahut her ikisinden-, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: "Meleklerin içinde cinden bir kabile vardı ve İblîs de onlardandı; gök ile yer arasını o idare ediyordu."
حُدِّثْتُ عن الحُسَينِ بنِ الفَرَجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ الفضلَ بنَ خالدٍ، قال: أخْبَرَنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضَّحَّاكَ بنَ مُزَاحِمٍ يقولُ في قولِه: {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. قال: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: إن إبليسَ كان مِن أشرفِ الملائكةِ وأكرمِهم قبيلةً. ثم ذكَر مثلَ حديثِ ابنِ جُرَيْجٍ الأولِ سَواءً .
el-Hüseyin b. el-Ferec'den bana anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz el-Fadl b. Hâlid'i işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk b. Müzâhim'in O'nun: {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “Secde ettiler, ancak İblîs müstesna; o, cinlerdendi” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: "İblîs meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en üstünlerindendi." Sonra İbn Cüreyc'in ilk hadisinin aynısını zikretti .
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدَّثنى شَيْبانُ، قال: حدَّثنا سَلَّامُ بنُ مِسْكينٍ، عن قَتادةَ، عن سعيدِ بنِ المُسَيَّبِ، قال: كان إبليسُ رئيسَ ملائكةِ سماءِ الدنيا .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Şeybân anlattı, dedi ki: Bize Sellâm b. Miskîn, Katâde'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; dedi ki: "İblîs dünya seması meleklerinin reisiydi."
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}: قَبيلٌ مِن الملائكةِ يُقالُ لهم: الجنُّ. وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: لو لم يَكُنْ مِن الملائكةِ لم يُؤْمَرْ بالسجودِ، وكان على خِزانةِ سماءِ الدنيا. قال: وكان قَتادةُ يقولُ: جُنَّ عن طاعةِ رِّبه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında anlattı: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblîs müstesna hepsi secde etmişlerdi. O, cinlerdendi”: "Meleklerden kendilerine Cin denilen bir kabiledir." İbn Abbâs şöyle derdi: "Eğer meleklerden olmasaydı secde etmekle emrolunmazdı; o dünya semasının hazinedarı idi." Dedi ki: Katâde de şöyle derdi: "Rabbinin itaatinden gizlendi / yüz çevirdi (cünne)."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. قال: كان مِن قَبِيلٍ مِن الملائكةِ يقالُ لهم: الجنُّ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “Ancak İblîs müstesna; o, cinlerdendi” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: "Meleklerden kendilerine Cin denilen bir kabiledendi."
حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال حدَّثنا سَلَمةُ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: أمَّا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Amma
العربُ فيقولون: ما الجنُّ إلَّا كلُّ ما اجْتَنَّ فلم يُرَ. قال: وأما قولُه: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. أى: كان مِن الملائكةِ، وذلك أن الملائكةَ اجْتنُّوا فلم يُرَوْا، وقد قال اللهُ تعالى ذكرُه: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} [الصافات: ١٥٨]. وذلك لقولِ قريشٍ: إن الملائكةَ بناتُ اللهِ. فيقولُ اللهُ جلَّ ذكرُه: إن تكنِ الملائكةُ بناتى فإبليسُ منها، وقد جعَلوا بينى وبينَ إبليسَ وذريتِه نسَبًا. قال: وقد قال الأعْشَى؛ أعْشَى بنى قيسِ بنِ ثَعْلبةَ البَكْرىُّ، وهو يَذْكُرُ سليمانَ بنَ داودَ وما أعطاه اللهُ ﷿:
onlar şöyle derler: 'Cin, gizlenip görünmeyen her şeyden başkası değildir.' Dedi ki: O'nun: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “Ancak İblîs müstesna; o, cinlerdendi” sözüne gelince; yani: Meleklerdendi; çünkü melekler de gizlenmişler ve görülmemişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ zikruhû şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Oysa cinler de kendilerinin mutlaka huzura getirileceklerini bilmişlerdir”. Bu da Kureyş'in: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözünden ötürüdür. Allah Celle Zikruhû da şöyle buyurur: Eğer melekler benim kızlarım ise İblîs de onlardandır; onlar ise benimle İblîs ve onun soyu arasında bir nesep uydurdular. Dedi ki: el-A'şâ; Benî Kays b. Sa'lebe el-Bekrî'nin A'şâ'sı, Süleymân b. Dâvûd'u ve Allah azze ve celle'nin ona verdiklerini zikrederken şöyle demiştir:
فلو كان شيءٌ خالدًا أو مُعمَّرًا … لكان سليمانُ البرِئَ مِن الدَّهرِ
'Eğer bir şey ebedî kalacak veya ömrü uzatılacak olsaydı, / Zamanın [felaketlerinden] berî olan Süleyman olurdu.'
بَرَاه إلهى واصطَفاه عِبادَه … وملَّكه ما بينَ ثريا إلى مِصْرِ
'İlahım onu yarattı, kulları arasından seçti / Ve Süreyyâ'dan Mısır'a kadar olan yere onu hükümdar kıldı.'