Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 18. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)}.

Yüce [Allah]'ın: {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)} “Şu ağaca yaklaşmayın; yoksa zalimlerden olursunuz” sözünün tefsiri.

قال أبو جعفرٍ: اخْتلَف أهلُ العربيةِ في تأويلِ قولِه: {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}، فقال بعضُ نحْوىِّى الكوفيين: تأويلُ ذلك: ولا تَقْرَبا هذه الشجرةَ، فإنكما إن قرِبْتُماها كنتما مِن الظالمين. فصار الثانى في موضعِ جوابِ الجزاءِ، وجوابُ الجزاءِ يَعْمَلُ فيه أؤَلُه، كقولِك: إن تَقُمْ أَقُمْ. فتَجْزِمُ الثانىَ بجزمِ الأوَّلِ، فكذلك قولُه: {فَتَكُونَا} لماّ وقَعَتِ الفَاءُ في موضعِ شرطِ الأوَّلِ نُصِب بها، وصُيِّرَت بمنزلةِ "كى" في نصبِها الأفعالَ المستقبلةَ، للزومِها الاستقبالَ، إذ كان أصلُ الجزاءِ الاستقبالَ.

Ebû Ca'fer der ki: Arap dili âlimleri {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} sözünün yorumunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli dilcilerden bazıları şöyle demiştir: Bunun tefsiri: "Şu ağaca yaklaşmayın, zira siz ikiniz ona yaklaşırsanız zalimlerden olursunuz" şeklindedir. Böylece ikinci fiil ceza (şart) cevabı konumuna gelmiştir. Cezanın cevabında ise birinci amil etki eder; tıpkı senin: "Sen kalkarsan ben de kalkarım (إن تقم أقم)" sözün gibidir. Birincinin meczum olması sebebiyle ikinciyi de meczum yaparsın. İşte aynı şekilde {فَتَكُونَا} sözü de, 'fâ' harfi birincinin şartı konumunda vaki olduğunda onunla mansub olmuştur; şartın aslı gelecek zaman (istikbal) olduğu için ve bu da geleceğe delalet etmeyi gerektirdiğinden, gelecek zaman fiillerini nasbeden "key (كَيْ)" edatı derecesine konulmuştur.

وقال بعضُ نحْويِّى أهلِ البصرةِ: تأويلُ ذلك: لا يكُنْ منكما قُرْبُ هذه الشجرةِ، فأن تكونا مِن الظالمين. غيرَ أنه زعَم أنّ "أن" غيرُ جائزٍ إظهارُها مع {لَا}، ولكنَّها مُضْمَرةٌ لابد منها ليَصحَّ الكلامُ بعطفِ اسمٍ -وهى "أن"- على اسمٍ، كما غيرُ جائزٍ في قولِهم: عسى أن يَفْعَلَ: عسى الفعلُ. ولا في قولِك: ما كان لِيَفْعَلَ: ما كان لأن يَفْعَلَ.

Basralı dilcilerden bazıları ise şöyle demiştir: Bunun tefsiri: "Sizden bu ağaca bir yaklaşma olmasın ki zalimlerden olursunuz (لا يكن منكما قرب هذه الشجرة، فأن تكونا من الظالمين)" şeklindedir. Ancak o, "en (أَنْ)" edatının {لَا} ile birlikte açıkça gösterilmesinin caiz olmadığını, bilakis bir ismin -ki o "en"dir- başka bir isme atfedilmesiyle sözün düzgün olması için gizli (muzmer) olmasının zorunlu olduğunu iddia etmiştir; nitekim onların: "عسى أن يفعل" sözü yerine "عسى الفعل" denilmesinin caiz olmaması ve senin: "ما كان ليفعل" sözün yerine "ما كان لأن يفعل" denilmesinin caiz olmaması gibidir.

وهذا القولُ الثانى يُفْسِدُه إجماعُ جميعِهم على تخطئةِ قولِ القائلِ: سرَّنى

Bu ikinci görüşü, bir kimsenin şöyle demesini hepsinin ittifakla hatalı bulması çürütmektedir: "Beni sevindirdi

تقومُ يا هذا. وهو يُرِيدُ: سرَّنى قيامُك. فكذلك يجِبُ أن يكونَ خطأً على هذا المذهب قولُ القائلِ: لا تقمْ. إذا كان المعنى: لا يكن منك قيامٌ. وفى إجْماعِ جميعِهم على صحةِ قولِ القائلِ: لا تَقُمْ. وفسادِ قولِ القائلِ: سرَّنى تَقُومُ. بمعنى: سرَّنى قيامُك - الدليلُ الواضحُ على فسادِ دعوى المُدَّعِى أن مع {لَا} التى في قوله: {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ}. ضميرَ "أن"، وصحةِ القولِ الآخرِ.

kalkıyorsun ey falan (سرني تقوم يا هذا)" sözünü hepsinin ittifakla hatalı bulması çürütmektedir. Aynı şekilde bu mezhebe göre, mana "Senden kalkma eylemi olmasın" iken birinin "Kalkma (لا تقم)" demesi de hatalı olmalıdır. Hepsinin "Kalkma (لا تقم)" sözünün sahihliğinde ve "Kalkman beni sevindirdi" manasında "Beni sevindirdi kalkıyorsun (سرني تقوم)" sözünün bozukluğundaki icması; {وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ} ayetindeki {لَا} ile birlikte gizli bir "en" bulunduğunu iddia edenin iddiasının tutarsızlığına ve diğer görüşün doğruluğuna açık bir delildir.

وفى قولِه: {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}. وجهان مِن التأويلِ، أحدُهما: أن يَكونَ {فَتَكُونَا} فى نيةِ العطفِ على قولِه: {وَلَا تَقْرَبَا} فيكونَ تأويلُه حينَئذٍ: ولا تَقْرَبا هذه الشجرةَ، ولا تكونا من الظالمين. فيكونَ {فَتَكُونَا} حينَئذٍ في معنى الجزمِ مجزومًا بما جُزِم به: {وَلَا تَقْرَبَا}. كما يقولُ القائلُ: لا تُكَلِّمْ عَمْرًا وتُؤْذِه. كما قال امرُؤُ القيسِ .

{فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} sözünde iki türlü yorum yönü vardır: Birincisi: {فَتَكُونَا} ifadesinin {وَلَا تَقْرَبَا} sözüne atıf niyetinde olmasıdır. O takdirde bunun tefsiri: "Şu ağaca yaklaşmayın ve zalimlerden de olmayın" şeklinde olur. Bu durumda {فَتَكُونَا}, cezm manasında olup {وَلَا تَقْرَبَا}'nın meczum kılındığı amille meczum kılınmış olur. Tıpkı bir kimsenin: "Amr ile konuşma ve ona eziyet de etme (لا تكلم عمرًا وتؤذه)" demesi gibidir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir :

فقلتُ له صوِّبْ ولا تَجْهَدَنَّهُ … فَيُذْرِكَ مِن أُخرَى القَطاةِ فَتَزْلَقِ

"Ona dedim ki: Başını indir ve onu zorlama … yoksa seni sağrının (semerin) gerisinden yere fırlatır da kayıverirsin."

فجزَم "يُذْرك" بما جزَم به "لا تَجْهَدَنَّه"، كأنه كرَّر النهىَ.

Burada şair, sanki yasağı tekrarlamış gibi, "لا تجهدنه" ifadesini neyle meczum kıldıysa "يذرك" fiilini de onunla meczum kılmıştır.

والثانى: أن يكونَ {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}. بمعنى جوابِ النهىِ، فيكونَ تأويلُه حينَئذٍ: تَقْرَبا هذه الشجرةَ، فإنكما إن قَرِبْتُماها كنتما مِن الظالمين. كما تقولُ: لا تَشْتُمْ زيدًا فيَشْتُمَك مُجازاةً. فيكونَ {فَتَكُونَا} حينَئذٍ في موضعِ نَصبٍ إذ كان حرفًا عُطِفَ على غيرِ شكلِه، لمَّا كان فى {وَلَا تَقْرَبَا} حرفٌ عاملٌ فيه لا يَصْلُحُ إعادتُه في {فَتَكُونَا}، فنُصِب على ما قد بيَّنْتُ فى أولِ هذه المسألةِ.

İkincisi: {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “yoksa zalimlerden olursunuz” [ifadesinin] nehyin cevabı (yasaklamanın sonucu) anlamında olmasıdır. Bu durumda ifadenin tevili şöyle olur: "Bu ağaca yaklaşmayın; zira şayet ona yaklaşırsanız zalimlerden olursunuz." Nitekim karşılık bildirmek üzere: "Zeyd'e sövme ki o da sana sövmesin" demen gibidir. Bu takdirde {فَتَكُونَا} [fiili] nasb mahallinde olur. Çünkü {وَلَا تَقْرَبَا} ifadesinde kendisinde amel eden ve {فَتَكُونَا} ifadesinde tekrarlanması uygun olmayan bir edat yer aldığından, kendi türünden olmayan bir yapıya atfedilmiştir. Bu sebeple bu meselenin başında açıkladığım veçhe üzere nasb edilmiştir.

وأما تأويلُ قولِه: {فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}. فإنه يعنى به: فتكونا من المُتَعدِّين إلى غيرِ ما أُذِن لهم فيه وأُبيح لهم. وإنما عَنَى بذلك أنكما إن قرِبْتُما هذه الشجرةَ كنتما على مِنْهاجِ مَن تَعدَّى حُدودي، وعَصَى أمري، واسْتَحلَّ مَحارِمي، لأنَّ الظالمين بعضُهم أولياءُ بعضٍ، واللهُ وليُّ المُتَّقِين.

{فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “yoksa zalimlerden olursunuz” sözünün tefsirine gelince; bununla: "Kendilerine izin verilen ve mubah kılınan sınırların dışına çıkan haddi aşanlardan olursunuz" manası kastedilmektedir. Bununla sadece: "Eğer şu ağaca yaklaşırsanız, sınırlarımı aşan, emrime isyan eden ve haramlarımı helal sayan kimselerin yolunda olursunuz" demek istemiştir. Çünkü zalimler birbirlerinin dostlarıdır, Allah ise takva sahiplerinin dostudur.

وأصلُ الظلمِ في كلامِ العربِ وضعُ الشيءِ في غيرِ موضعِه، ومنه قولُ نابغةِ بنى ذُبْيانَ :

Arap kelamında zulmün aslı, bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır. Benî Zübyânlı Nâbiga'nın şu sözü de bu kabildendir :

إلَّا أَوارِىَّ لَأيًا ما أُبَيِّنُها … والنُّؤْىُ كالحوضِ بالمَظْلومةِ الجَلَدِ

"Güçlükle seçebildiğim çadır kazığı yerlerinden başka … ve havuz gibi sert zeminli haksızlığa uğramış (kazılmış) toprakta çadır su bendinden başka [bir şey kalmamış]."

فجعَل الأرضَ مظلومةً؛ لأنَّ الذي حفَر فيها النُّؤْىَ حفَر في غيرِ موضعِ الحفرِ، فجعَلها مظلومةً [لوضعِ الحُفْرةِ] منها في غيرِ موضعِها. ومِن ذلك قولُ ابنِ قَمِيئةَ في صفةِ غَيْثٍ :

Şair toprağı "haksızlığa uğramış (mazlûme)" olarak nitelemiştir; çünkü orada su bendini kazan kişi kazı yapılmayacak bir yeri kazmıştır. Böylece çukuru kendi yerinden başka bir yere [açtığı için] toprağı haksızlığa uğramış (mazlûme) kılmıştır. İbn Kamîe'nin bol yağmuru nitelerken söylediği şu söz de bu kabildendir :

ظلَم البِطاحَ به انْهلالُ حَريصةٍ … فَصَفَا النِّطافُ له بُعَيْدَ المُقْلَعِ

Yeri kazıyan şiddetli bir yağmurun boşanması, o vadi tabanlarına orada haksızlık etti (sel getirdi) … Yağmur dindikten az sonra duru sular onun için berraklaştı.

وظلمُه إياه مَجِيئُه في غيرِ أوانِه، وانصبابُه في غيرِ مَصَبِّه. ومنه ظلمُ الرجلِ جَزورَه، وهو نحرُه إياه لغيرِ علَّةٍ، وذلك عندَ العربِ وَضْعُ النحرِ في غيرِ موضعِه.

Yağmurun ovaya zulmetmesi (haksızlık etmesi), vaktinden başka bir zamanda gelmesi ve döküleceği yerden başka yere dökülmesidir. Bir adamın kurbanlık devesine zulmetmesi de bu kabildendir ki o da hiçbir sebep yokken onu boğazlamasıdır. Bu da Araplara göre boğazlamayı yerinden başka bir yere koymaktır.

وقد يتفَرَّعُ الظُّلْمُ في معانٍ يَطولُ بإحْصائِها الكِتابُ، سنُبيِّنُها في أماكنِهِا إذا أتيْنا عليها، إنِ اللهُ شاء ذلك، وأصلُ ذلك كُلِّه ما وصَفْنا من وضعِ الشيءِ في غيرِ موضِعِه.

Zulüm kelimesi, sayımı kitabı uzatacak pek çok anlama dallanıp budaklanır; Allah dilerse sırası geldikçe bunları kendi yerlerinde açıklayacağız. Bütün bunların aslı ise anlattığımız üzere bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır.

القولُ في تأويلِ قولِهِ ﷿: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا}.

Yüce [Allah]'ın: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا} “Derken şeytan onların ayaklarını oradan kaydırdı” sözünün tefsiri.

قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَفتِ القَرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَتْه عامَّتُهم: ({فَأَزَلَّهُمَا}. بتشديدِ اللامِ ، بمعنى: اسْتَزَلَّهما، مِن قولِك: زَلَّ الرجلُ في دينِه. إذا هفَا فيه وأخْطَأ، فأَتَى ما ليس له إتيانُه فيه، وأزلَّه غيرُه، إذا سبَّب له ما يَزِلُّ مِن أجلِه في دِينِه أو دنياه، ولذلك أضاف اللهُ تعالى ذكرُه إلى إبليسَ خروجَ آدمَ وزوجتِه مِن الجنةِ فقال: {فَأَخْرَجَهُمَا}. يعنى: إبليسُ أخرَجهما {مِمَّا كَانَا فِيهِ}؛ لأنه كان الذى سبَّب لهما الخطيئةَ التى عاقَبَهما اللهُ عليها بإخْراجِهما مِن الجنةِ.

Ebû Ca'fer der ki: Kurrâ bu lafzın okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğu bunu lâm harfinin şeddesiyle ({فَأَزَلَّهُمَا}) şeklinde okumuştur ki bu "ikisini kaydırdı/yanılttı (istezellehumâ)" manasındadır; tıpkı: "Kişi dininde yanıldı (zellet)" denilmesi gibidir ki bu, dininde hata edip yanılması ve yapmaması gereken şeyi yapması anlamına gelir. Başkası da dininde veya dünyasında onun yüzünden ayağının kayacağı şeye sebep olduğunda "onu kaydırdı/yanılttı (ezellehu)" denir. İşte bu sebeple Allah -zikri yücedir- Âdem ve eşinin cennetten çıkarılışını İblîs'e nispet ederek: {فَأَخْرَجَهُمَا} buyurmuştur; yani İblîs ikisini {مِمَّا كَانَا فِيهِ} “içinde bulundukları [nimetten]” çıkardı; çünkü Allah'ın kendilerini cennetten çıkarmakla cezalandırdığı günaha ikisi için sebep olan oydu.

وقرَأه آخَرون: (فأزَالهما) . بمعنى إزالةِ الشيءِ عن الشيءِ، وذلك تَنْحِيتُه عنه.

Diğerleri ise bunu: "(فأزَالهما) [onları oradan uzaklaştırdı/giderdi]" şeklinde okumuşlardır; bu da bir şeyi bir şeyden izale etmek, yani onu ondan uzaklaştırmak manasındadır.

وقد رُوِى عن ابنِ عباسٍ في تأويلِ قولِه: {فَأَزَلَّهُمَا} [ما حَدَّثَنَاهُ] القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: قولُه: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ}. قال: أغواهما.

İbn Abbâs'tan, Allah Teâlâ'nın: {فَأَزَلَّهُمَا} “Derken [şeytan] onların ayağını kaydırdı” buyruğunun tevili hakkında şu rivayet nakledilmiştir: [Bize rivayet ettiğine göre] el-Kâsım dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ} “Derken şeytan onların ayağını kaydırdı” buyruğu hakkında: «Onları azdırdı/saptırdı.» demiştir.

وأولى القراءتَيْن بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه: {فَأَزَلَّهُمَا}؛ لأنَّ اللهَ تعالى ذكرُه قد أخْبَر في الحرفِ الذى يتْلُوه بأنَّ إبليسَ أخرَجَهُما مما كانا فيه، وذلك هو مَعْنى قولِه: (فأزالهما) . فلا وجهَ -إذ كان معنى الإزالةِ معنى التَّنْحِيةِ والإخْراجِ- أن يُقالَ: (فأزالهما الشيطانُ عنها فأخْرَجَهما مما كانا فيه) فيكونُ كقولِه: فأزالهما الشيطانُ عنها فأزالهما مما كانا فيه. ولكنِ المعنى المفهومُ أن يُقالَ: فاسْتَزَلَّهما إبليسُ عن طاعةِ اللهِ -كما قال تعالى ذكرُه: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ}. وقرَأَت به القَرأَةُ- فأخْرَجَهما باسْتِزْلالِه إياهما عن الجنةِ.

İki kıraatten doğruya en layık olanı, onu {فَأَزَلَّهُمَا} şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü Allah -zikri yücedir- ardından gelen cümlede İblîs'in ikisini içinde bulundukları durumdan çıkardığını haber vermiştir; bu da "(فأزالهما)" okunuşunun manasıdır. İzale etmenin manası uzaklaştırmak ve çıkarmak demek olduğuna göre, "Şeytan onları oradan uzaklaştırdı, böylece onları içinde bulundukları şeyden çıkardı" denilip sanki "Şeytan onları oradan uzaklaştırdı, böylece onları içinde bulundukları şeyden uzaklaştırdı" denilmiş gibi olmasının bir anlamı yoktur. Ancak anlaşılan mana şöyledir: İblîs ikisinin ayağını Allah'a itaatten kaydırdı -nitekim Allah -zikri yücedir-: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ} buyurmuş ve kurrâ da böyle okumuştur- ve ikisinin ayağını kaydırması sebebiyle onları cennetten çıkardı.

فإن قالَ قائلٌ: وكيف كان اسْتِزْلالُ إبليسَ آدمَ وزوجتَه ﵉، حتى أُضِيفَ إليه إخراجُهما مِن الجنةِ؟

Eğer biri: "Cennetten çıkarılmaları kendisine nispet edilecek derecede İblîs'in Âdem ve eşinin (aleyhimesselâm) ayağını kaydırması nasıl gerçekleşti?" diye sorarsa;

قيل: قد قالت العلماءُ في ذلك أقوالًا سنَذكُرُ بعضَها.

Şöyle denilir: Âlimler bu konuda birtakım sözler söylemişlerdir; bunların bir kısmını zikredeceğiz.

فحُكِى عن وهبِ بنِ مُنبِّهٍ فى ذلك ما حَدَّثَنَا به الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا عمرُ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ مُهْرِبٍ، قال: سمِعْتُ وهْبَ ابنَ مُنَبِّهٍ يقولُ: لمَّا أسْكَن اللهُ آدمَ وذريتَه، أو زوجتَه -الشكُّ مِن أبى جعفرٍ، وهو في أصلِ كتابِه: وذريتَه- ونهاه عن الشجرةِ، وكانت شجرةً غُصونُها مُتَشَعِّبٌ بعضُها في بعضٍ، وكان لها ثمرٌ تَأْكُلُه الملائكةُ لخُلدِهم، وهى الثمرةُ التى نهَى اللهُ عنها آدمَ وزوجتَه، فلمَّا أراد إبليسُ أن يَستَزِلَّهما، دخَل في جوفِ الحيَّةِ، وكانت للحيَّةِ أربعُ قَوائِمَ كأنها بُخْتيَّةٌ مِن أحسنِ دابةٍ خلَقها اللهُ جلَّ ثناؤُه، فلمّا دخَلَت الحيةُ الجنةَ،

Bu hususta Vehb b. Münebbih'ten nakledildiğine göre el-Hasen b. Yahyâ bize rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ömer b. Abdirrahmân b. Mehreb haber verip dedi ki: Vehb b. Münebbih'in şöyle dediğini işittim: "Allah Âdem'i ve zürriyetini -yahut eşini; şüphe Ebû Ca'fer'dendir, kendi kitabının aslında ise 've zürriyetini' şeklindedir- [cennete] yerleştirip onu o ağaçtan menettiğinde -ki o, dalları birbirine sarmaş dolaş olmuş bir ağaçtı ve meleklerin ebedî kalmaları için yedikleri meyvesi vardı; Allah'ın Âdem ve eşine yasakladığı meyve de işte buydu- İblîs her ikisinin ayağını kaydırmak isteyince yılanın karnına girdi. Yılanın, Allah -celle senâuh-ın yarattığı en güzel canlılardan olan buht devesi gibi dört ayağı vardı. Yılan cennete girince,

خرَج مِن جوفِها إبليسُ، فأخَذ مِن الشجرةِ التى نهى اللهُ عنها آدمَ وزوجتَه، فجاء بها إلى حَوَّاءَ، فقال: انظُرى إلى هذه الشجرةِ، ما أطيبَ ريحَها، وأطيبَ طعمَها، وأحسنَ لونَها! فأخَذَت حواءُ فأكَلَت منها، ثم ذهَبَت بها إلى آدمَ، فقالت: انظُرْ إلى هذه الشجرةِ، ما أطيبَ ريحَها، وأطيبَ طعمَها، وأحسنَ لونَها! فأكَل منها آدمُ، فبدَت لهما سَوآتُهما، فدخَل آدمُ في جوفِ الشجرةِ، فناداه ربُّه: يا آدمُ، أين أنت؟ قال: أنا هذا يا ربِّ. قال: ألا تَخرُجُ؟ قال: أَسْتَحْيِى منك يا ربِّ. قال: ملعونةٌ الأرضُ التى خُلِقْتَ منها لعنةً [تَتَحوَّلُ ثمارُها] شوكًا. قال: ولم يَكُنْ في الجنةِ ولا في الأرضِ شجرةٌ كان أفضلَ مِن الطَّلْحِ والسِّدْرِ. ثم قال: يا حَوَّاءُ، أنت التى غرَرْتِ عبدي، فإنك لا تَحْمِلين حَمْلًا إلَّا حَملْتِه كَرْهًا، فإذا أرَدْتِ أن تَضَعِى ما في بطنِكِ أشْرَفْتِ على الموتِ مِرارًا. وقال للحيَّةِ: أنت التى دخَل الملعونُ في جوفِكِ، حتى غرَّ عبدِي، ملعونةٌ أنتِ لعنةً تتَحَوَّلُ قَوائِمُك في بطنِكِ، [ولا يكونُ] لك رزقٌ إلَّا الترابُ، أنت عدوَّةُ بنى آدمَ، وهم أعداؤُكِ، حيثُ لقيتِ أحدًا منهم أخَذْتِ بعَقِبِه، وحيثُ لقِيَكِ شدَخ رأسَكِ. قال عمرُ : قيل لوهبٍ: وما كانت الملائكةُ تَأْكُلُ؟ قال: يَفْعَلُ اللهُ ما يَشاءُ .

İblîs onun karnından çıktı ve Allah'ın Âdem ile eşine yasakladığı ağaçtan alıp onu Havva'ya getirdi. Dedi ki: "Şu ağaca baksana; kokusu ne kadar hoş, tadı ne kadar güzel, rengi ne kadar harika!" Havva da alıp ondan yedi; sonra onu Âdem'e götürüp: "Şu ağaca baksana; kokusu ne kadar hoş, tadı ne kadar güzel, rengi ne kadar harika!" dedi. Âdem de ondan yedi ve her ikisinin de edep yerleri açılıverdi. Âdem ağacın kovuğuna girdi; Rabbi ona: "Ey Âdem, neredesin?" diye seslendi. Âdem: "Ben buradayım ey Rabbim" dedi. [Allah]: "Çıkmaz mısın?" buyurdu. Âdem: "Senden utanıyorum ey Rabbim" dedi. [Allah]: "Yaratıldığın toprak öyle bir lanetle lanetlensin ki [meyveleri] dikene dönüşsün!" buyurdu. [Ravi] dedi ki: Cennette de yeryüzünde de muz (talh) ve sedir (sidr) ağacından daha üstün bir ağaç yoktu. Sonra: "Ey Havva, kulumu aldatan sensin; sen hiçbir gebeliği zorlanmadan (zahmetsizce) taşıyamayacaksın; karnındakini doğurmak istediğinde ise defalarca ölümün eşiğine geleceksin!" buyurdu. Yılana da şöyle buyurdu: "Kulumu aldatsın diye o lanetlinin karnına girmesine izin veren sensin. Ayakların karnına geçecek [ve senin için] topraktan başka rızık olmayacak şekilde lanetlendin! Sen Âdemoğullarının düşmanısın, onlar da senin düşmanlarındır. Onlardan birine nerede rastlarsan topuğuna yapışırsın, o da sana nerede rastlarsa başını ezer." Ömer dedi ki: Vehb'e: "Melekler yemek yer miydi?" diye soruldu. O da: "Allah dilediğini yapar" dedi .

وقد رُوِى عن ابنِ عباسٍ نحوُ هذه القصةِ.

İbn Abbâs'tan da bu kıssanın benzeri rivayet edilmiştir.

حَدَّثَنِي موسي، قال: حَدَّثَنَا عمرٌو، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبى صالحٍ، عن ابن عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النَّبِيِّ ﷺ: لما قال اللهُ لآدمَ: {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}. أراد إبليسُ أن يَدْخُلَ عليهما الجنةَ، فمنَعَه الخَزَنةُ، فأَتَى الحيةَ -وهى دابةٌ لها أربعُ قَوائِمَ، كأنَّها البعيرُ، وهى كأحسنِ الدوابِّ- فكلَّمها أن تُدْخِلَه في فُقْمِها حتى تَدْخُلَ به إلى آدمَ، فأدْخَلَته في فُقْمِها - [قال أبو جعفرٍ: والفُقْمُ جانبُ الشِّدْقِ] - فمرَّت الحيةُ على الخَزَنةِ فدخَلَت ولا يَعْلَمون، لِمَا أَراد اللهُ مِن الأمرِ. فكلَّمه مِن فُقْمِها، فلم يُبالِ كلامَه، فخرَج إليه، فقال: {يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [طه: ١٢٠]. يقولُ: هل أَدُلُّك على شجرةٍ إن أكَلْت منها كنتَ مَلِكًا مثلَ اللهِ ﷿، أو تكونا مِن الخالدِين فلا تَموتان أبدًا. وحلَف لهما باللهِ: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [الأعراف: ٢١]. وإنما أراد بذلك لِيُبْدِيَ لهما ما تَوارَى عنهما مِن سَوْءاتِهما بهَتْكِ لباسِهما، وكان قد علِم أن لهما سَوْأَةً، لِمَا كانَ يَقْرَأُ مِن كتبِ الملائكةِ، ولم يَكُنْ آدمُ يَعْلَمُ ذلك، وكان لِباسُهما الظُّفْرَ، فأبَى آدمُ أن يَأْكُلَ منها، فتقَدَّمَت حَوَّاءُ فأكَلَت، ثم قالت: يا آدمُ كُلْ، فإني قد أكَلْت فلم يَضُرَّنِي. فلمَّا أكَل آدمُ بَدَت لهما سوءاتُهما، وطفِقا يَخصِفَان عليهما مِن ورقِ الجنةِ.

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette aktardı: Allah Âdem'e: {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Sen ve eşin cennete yerleşin, orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin, ama şu ağaca yaklaşmayın; yoksa zalimlerden olursunuz” buyurduğu zaman, İblîs onların yanına cennete girmek istedi, fakat [cennetin] bekçileri ona engel oldu. Bunun üzerine yılana geldi -ki o, dört ayağı olan, adeta bir deve gibi ve en güzel hayvanlardan biriydi- ve kendisini Âdem'in yanına sokması için avurdunun içine almasını istedi. O da onu avurduna aldı. -[Ebû Ca'fer der ki: Fukm (فُقْم), avurdun yan tarafıdır.]- Böylece yılan bekçilerin yanından geçip girdi; Allah'ın murat ettiği bir emir gereği bekçiler [bunu] fark etmediler. [İblîs] yılanın avurdundan ona seslendi, fakat [Âdem] onun sözüne aldırış etmedi. Bunun üzerine [İblîs] karşısına çıkıp şöyle dedi: {يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [Tâhâ: 120] “Ey Âdem! Sana sonsuzluk ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” Şunu kastediyordu: Sana, yediğin takdirde aziz ve celil olan Allah gibi bir melik olacağın yahut ikinizin ebedîlerden olup asla ölmeyeceğiniz bir ağaç göstereyim mi? Onlara Allah adına şöyle yemin etti: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [el-A'râf: 21] “Gerçekten ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim”. Bununla ancak elbiselerini yırtarak edep yerlerinden kendilerine gizlenmiş olan şeyleri açığa çıkarmayı amaçlamıştı. Meleklerin kitaplarından okuduğu şeylerden ötürü onların edep yerleri olduğunu biliyordu; Âdem ise bunu bilmiyordu. Onların elbiseleri tırnaktandı. Âdem o ağaçtan yemeyi reddetti; bunun üzerine Havva öne geçip yedi, sonra da: "Ey Âdem, ye; zira ben yedim ve bana bir zarar vermedi" dedi. Âdem de yiyince edep yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üst üste koyup örtünmeye başladılar.

حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: حَدَّثَنِي مُحدِّثٌ أن الشيطانَ دخَل الجنةَ في صورةِ دابةٍ ذاتِ قوائمَ، فكان يُرى أنه البعيرُ، قال: فلُعِن، فسقَطت قوائمُه فصار حيَّةً .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı; dedi ki: Bana bir ravi, şeytanın cennete ayakları olan bir hayvan suretinde girdiğini -ki onun deve olduğu sanılıyordu- anlattı. [Ravi] dedi ki: Lanetlendi, bunun üzerine ayakları düştü ve yılana dönüştü .

حُدِّثت عن عمارٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: وحَدَّثَنَي أبو العاليةِ أن مِن الإبلِ ما كان أوَّلُها مِن الجنِّ. قال: فأُبِيحَت له الجنةُ كلُّها إلَّا الشجرةَ، وقيل لهما : {لَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} قال: فأتَى الشيطانُ حَوَّاءَ، فبدَأ بها، فقال: أنُهِيتُما عن شيءٍ؟ قالت: نعم، عن هذه الشجرةِ. فقال: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} [الأعراف:٢٠]. قال: فبدَأَت حواءُ فأكَلَت منها، ثم أمَرَت آدمَ فأكَل منها. قال: وكانت شجرةً مَن أكَل منها أحْدَث. قال: ولا يَنْبَغِى أن يَكونَ في الجنةِ حَدَثٌ. قال: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ}. قال: فأخْرج آدمُ مِن الجنةِ .

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı; dedi ki: Bana Ebu'l-Âliye de develerden bazılarının aslının cinden olduğunu anlattı. Dedi ki: Âdem'e o ağaç hariç cennetin tamamı mubah kılındı ve ikisine : {لَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ} “Bu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz” denildi. Dedi ki: Şeytan Havva'ya geldi, ilk önce ona [yaklaşıp]: "Siz herhangi bir şeyden menedildiniz mi?" dedi. [Havva]: "Evet, bu ağaçtan" dedi. Bunun üzerine [şeytan]: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} [el-A'râf: 20] “Rabbiniz size bu ağacı, sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı” dedi. [Ravi] dedi ki: Havva başlayıp ondan yedi, sonra Âdem'e emretti (söyledi), o da ondan yedi. Dedi ki: O, kim ondan yerse abdesti bozulan/pisleyen (hadeste bulunan) bir ağaçtı. Dedi ki: Cennette ise hades (pislik/abdest bozma) olması uygun düşmezdi. [Ravi] dedi ki: {فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “Fakat şeytan onları oradan kaydırdı ve ikisini bulundukları yerden çıkardı”. Dedi ki: Böylece Âdem cennetten çıkarıldı .

حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سَلَمةُ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ إسحاقَ، عن بعضِ أهلِ العلمِ، أن آدمَ حينَ دخَل الجنةَ ورأَى ما فيها مِن الكَرامةِ وما أعْطاه اللهُ منها، قال: لو

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk, ilim ehlinden bazılarından nakletti: Âdem cennete girip oradaki ikramı ve Allah'ın oradan kendisine verdiği [nimetleri] görünce şöyle dedi: «Keşke

أن خُلْدًا كان. [فاغْتَمَز فيها] منه الشيطانُ لمَّا سِمعَها منه، فأتاه مِن قِبَلِ الخُلْدِ .

ebedîlik olsaydı!" dedi. Şeytan bunu ondan işitince [bunu bir fırsat bildi/zaaf olarak yakaladı] ve ona ebedîlik yönünden yaklaştı .

حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: حُدِّثْتُ أن أولَ ما ابْتَدَأهما به مِن كيدِه إياهما أنه ناح عليهما نِياحَةً حَزَّنتهما حينَ سمِعاها، فقالا له: ما يُبكِيك؟ قال: أَبْكِى عليكما؛ تَمُوتان فتُفارِقان ما أنتما فيه مِن النعمةِ والكَرامةِ. فوقَع ذلك في أنفسِهما، ثم أتاهما فوَسْوَس إليهما، فقال: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [طه: ١٢٠]. وقال: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠) وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [الأعراف: ٢٠، ٢١]. أى: تكونان ملَكَين، أو تَخلُدان -إن لَمْ تكونا ملَكَين- في نعمةِ الجنةِ، فلا تَمُوتان. يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤُه: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ} [الأعراف: ٢٢].

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Bana nakledildiğine göre [şeytanın] o ikisine karşı tuzağına ilk başladığı şey, işittiklerinde ikisini de üzen bir feryatla üzerlerine ağıt yakması oldu . İkisi ona: "Seni ağlatan nedir?" dediler. [Şeytan]: "Sizin için ağlıyorum; öleceksiniz ve içinde bulunduğunuz bu nimet ve ikramdan ayrılacaksınız" dedi. Bu durum onların içine düştü; sonra yanlarına gelip onlara vesvese verdi ve: {هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [Tâhâ: 120] “Sana sonsuzluk ağacını ve çökmeyecek bir hükümranlığı göstereyim mi?” dedi. Ve şöyle dedi: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠) وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [el-A'râf: 20-21] “Rabbiniz size bu ağacı, sırf iki melek olmayasınız yahut ebedî kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı. Ve ikisine: 'Gerçekten ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti”. Yani: "İki melek olursunuz yahut -şayet iki melek olmazsanız- cennet nimetinde ebedî kalırsınız da asla ölmezsiniz." Allah celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: {فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ} [el-A'râf: 22] “Böylece onları hile ile aldattı ”.

وحَدَّثَنَي يونُسُ بنُ عبدِ الأعْلَي، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: وسْوَس الشيطانُ إلى حَوَّاءَ في الشجرةِ حتى أتَى بها إليها، ثم حسَّنها في عينِ آدمَ. قال: فدعاها آدمُ لحاجتِه. قالت: لا، إلَّا أن تَأْتىَ ههنا. فلما أتَى قالت: لا، إلَّا أن تَأْكُلَ مِن هذه الشجرةِ. قال: فأكَلا منها فبدَت لهما سَوءاتُهما. قال: وذهَب آدمُ هاربًا في الجنةِ، فناداه ربُّه: يا آدمُ، أمنِّى تَفِرُّ؟ قال: لا يا ربِّ، ولكن حَياءً منك. قال: يا آدمُ، أَنَّى أُتِيتَ؟ قال: مِن قِبَلِ حواءَ أى ربِّ. فقال اللهُ: فإن لها عليَّ أن أُدْمِيَها

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Şeytan, Havva'ya o ağaç hakkında vesvese verdi; nihayet onu o [ağacın] yanına getirdi, ardından onu Âdem'in gözünde süsledi. [İbn Zeyd] dedi ki: Âdem [birlikte olmak] ihtiyacı için onu çağırdı. [Havva]: "Hayır, buraya gelmedikçe olmaz" dedi. [Âdem] gelince, [Havva]: "Hayır, bu ağaçtan yemedikçe olmaz" dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: İkisi de ondan yediler ve avret yerleri kendilerine açılıp göründü. Âdem cennette kaçmaya başladı. Rabbi ona: "Ey Âdem! Benden mi kaçıyorsun?" diye seslendi. Âdem: "Hayır ey Rabbim! Fakat Sana karşı duyduğum hayâdan (utancımdan)" dedi. [Allah]: "Ey Âdem, [bu duruma] nereden maruz kaldın / sana nereden gelindi?" buyurdu. [Âdem]: "Havva tarafından ey Rabbim!" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: "Ona karşı Bana düşen [hüküm], onu kanatmamdır..."

في كلِّ شهرٍ مرةً كما دَمَّتْ هذه الشجرةَ، وأن أَجْعَلَها سَفِيهةً، فقد كنتُ خلَقْتُها حَلِيمةً، وأن أَجْعَلَها تَحْمِلُ كَرْهًا وَتَضَعُ كَرْهًا، فقد كنتُ جعَلْتُها تَحْمِلُ يُسْرًا وتَضَعُ يُسْرًا . قال ابنُ زيدٍ: ولولا البَليَّةُ التى أصابَتْ حَوَّاءُ لَكان نساءُ الدنيا لا يَحِضْنَ، ولَكُنَّ حَليماتٍ، وكُنَّ يَحْمِلْنَ يُسْرًا ويَضَعْنَ يُسْرًا .

benim üzerime düşen [hüküm], onu her ayda bir defa kanatmam (hayız gördürmem), onu hilim sahibi olarak yaratmışken akılsız kılmam, kolaylıkla hamile kalıp kolaylıkla doğuracak kılmışken onu zorlukla hamile kalıp zorlukla doğurur hale getirmemdir" buyurdu. İbn Zeyd dedi ki: Eğer Havva'nın başına gelen bu musibet olmasaydı, dünya kadınları hayız görmezlerdi, hilim sahibi olurlardı, kolaylıkla hamile kalıp kolaylıkla doğururlardı .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن يزيدَ بنِ عبدِ اللهِ بنِ قُسَيْطٍ، عن سعيدِ بنِ المُسَيَّبِ، قال: سمِعْتُه يَحْلِفُ باللهِ ما يَسْتَثْنى: ما أكَل آدمُ مِن الشجرةِ وهو يَعْقِلُ، ولكنّ حَوَّاءَ سقَتْه الخمرَ، حتى إذا سكِر قادَتْه إليها فأكَل .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten, o Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; dedi ki: Saîd'in hiç istisna etmeksizin (kesin bir dille) Allah adına şöyle yemin ettiğini işittim: Âdem aklı başındayken o ağaçtan yemedi; fakat Havva ona şarap içirdi, sarhoş olunca da onu o [ağaca] götürdü ve o da yedi .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن ليثِ بنِ أبي سُلَيْمٍ، عن طاوسٍ اليَمانىِّ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن عدُوَّ اللهِ إبليسَ عرَض نفسَه على دَوابِّ الأرضِ أنها تَحْمِلُه حتى تَدْخُلَ به الجنةَ حتى يُكَلِّمَ آدمَ وزوجتَه، فكلُّ الدوابِّ أبَى ذلك عليه، حتى كلَّم الحَيَّةَ، فقال لها: أَمْنَعُكِ مِن ابنِ آدمَ، فأنتِ في ذِمَّتى إن أنتِ أدْخَلْتِنى الجنةَ. فجعَلَتْه بينَ نابينِ من أنيابِها، ثم دخَلَت به، فكلَّمَهما مِن فيها، وكانت كاسيةً تَمْشِى على أربعِ قَوائِمَ، فأعْراها اللهُ وجعَلها

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Leys b. Ebî Süleym'den, o Tâvûs el-Yemânî'den, o [da] İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] şöyle dedi: Allah'ın düşmanı İblis, Âdem ve eşiyle konuşabilmesi için kendisini taşıyıp cennete sokmaları hususunda yeryüzündeki hayvanlara teklifte bulundu. Ancak hayvanların tamamı bunu kabul etmeyip ona karşı çıktı. Nihayet yılanla konuştu ve ona: "Eğer beni cennete sokarsan seni Âdemoğlundan korurum ve benim güvencemde olursun" dedi. Bunun üzerine [yılan] onu azı dişlerinden ikisinin arasına aldı, sonra onunla birlikte [cennete] girdi. [İblis de] onun ağzından o ikisiyle (Âdem ve Havva ile) konuştu. O vakit [yılan] örtülü (elbisesi olan) bir haldeydi ve dört ayak üzerinde yürüyordu; Allah onun örtüsünü soyup çıplak bıraktı ve onu

تَمْشِى على بطنِها. قال: يقولُ ابنُ عباسٍ: اقْتُلُوها حيث وجَدْتُموها، أخْفِروا ذِمَّةَ عدوِّ اللهِ فيها .

karnı üzerinde yürür kıldı. [Ravi] dedi ki: İbn Abbâs şöyle demektedir: Onu nerede bulursanız öldürün, Allah düşmanının onun hakkındaki ahdini/himayesini bozun .

حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: قال ابنُ إسحاقَ: وأهلُ التَّوراةِ يَدْرُسون: إنما كلَّم آدمَ الحيةُ. ولم يُفَسِّروا كتفسيرِ ابنِ عباسٍ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: Tevrat ehli, Âdem ile yalnızca yılanın konuştuğunu okumaktadırlar; İbn Abbâs'ın tefsiri gibi tefsir etmemişlerdir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن أبى مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ قيسٍ، قال: نهَى اللهُ آدمَ وحوَّاءَ أن يَأْكُلا مِن شجرةٍ واحدةٍ في الجنةِ، ويَأْكُلا منها رَغَدًا حيث شاءا، فجاء الشيطانُ فدخَل في جوفِ الحيةِ، فكلَّم حَوَّاءَ، ووسْوَس إلى آدمَ، فقال: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠) وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} [الأعراف: ٢٠، ٢١]. قال: فقطَعت حَوَّاءُ الشجرةَ، فدَمِيَت الشجرةُ، وسقَط عنهما رياشُهما الذي كان عليهما، {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ} [الأعراف: ٢٢]. لمَ أكَلْتَها وقد نهَيْتُك عنها؟ قال: ياربِّ، أطْعَمَتْنى حَوَّاءُ. قال لحَوَّاءَ: لمَ أطْعَمْتِه؟ قالت: أمَرَتْنِى الحيةُ. قال للحيةِ: لمَ أمَرْتِها؟ قالت: أمَرَنى إبليسُ. قال: ملعونٌ مَدْحورٌ؛ أما أنت يا حَوَّاءُ فكما أَدْمَيْتِ الشجرةَ، تَدْمَيْن في كلِّ هلالٍ، وأما أنت يا حَيَّةُ فأَقْطَعُ قَوائمَك، فتَمْشِين جرًّا على وجهِك، وسيَشْدَخُ رأسَك مَن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma‘şer'den, [o da] Muhammed b. Kays'tan [naklen] anlattı, dedi ki: Allah, Âdem ve Havvâ'ya cennette tek bir ağaçtan yemeyi yasakladı ve diledikleri yerde oradan bol bol yemelerini [serbest bıraktı]. Derken şeytan gelip yılanın karnına girdi; Havvâ ile konuştu ve Âdem'e vesvese verdi de şöyle dedi: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (٢٠) وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olursunuz veya ebedî kalanlardan bulunursunuz diye yasakladı. Ve: ‘Doğrusu ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim’ diye onlara yemin etti.” [Râvi] dedi ki: Havvâ ağacı kopardı, ağaçtan kan aktı ve üzerlerindeki elbiseleri döküldü. {وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ} “İkisi de cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Rableri onlara: ‘Ben size o ağacı yasaklamamış mıydım ve şeytanın sizin için apaçık bir düşman olduğunu söylememiş miydim?’ diye seslendi.” [Allah]: “Sana onu yasaklamış olduğum halde ondan niçin yedin?” [diye sordu]. [Âdem]: “Ey Rabbim! Bana Havvâ yedirdi” dedi. [Allah], Havvâ'ya: “Ona niçin yedirdin?” buyurdu. [Havvâ]: “Bana yılan emretti” dedi. [Allah], yılana: “Ona niçin emrettin?” buyurdu. [Yılan]: “Bana İblîs emretti” dedi. [Allah]: “[O,] lânetlenmiş ve kovulmuştur. Sana gelince ey Havvâ! Ağaçtan nasıl kan akıttıysan, sen de her hilal [vaktin]de kanayacaksın. Sana gelince ey yılan! Ayaklarını keseceğim, yüzün üzerinde sürünerek yürüyeceksin; seninle

لَقِيَكِ بالحجرِ، اهْبِطوا بعضُكم لبعضٍ عدُوٌّ .

karşılaşan kimse taşla başını ezecektir. Birbirinize düşman olarak inin!" buyurdu .

فقد رُوِيَت هذه الأخبارُ -عمَّن روَيْناها عنه مِن الصحابةِ والتابعين وغيرِهم- في صفةِ استزلالِ إبليسَ عدوِّ اللهِ آدمَ وزوجتَه حتى أخْرَجَهما مِن الجنةِ.

Allah'ın düşmanı İblîs'in, Âdem ve eşini cennetten çıkarıncaya kadar onları nasıl kaydırdığının vasfı hakkında kendilerinden rivayet ettiğimiz sahabe, tâbiîn ve diğerlerinden işte bu haberler rivayet edilmiştir.

قال أبو جعفرٍ: وأولى ذلك بالحقِّ عندَنا ما كان لكتابِ اللهِ مُوافِقًا، وقد أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه عن إبليسَ أنه وسْوَس لآدَمَ وزوجتِه ليُبْدِىَ لهما ما وُورِى عنهما مِن سَوْءاتِهما، وأنه قال لهما: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ}. وأنه قاسَمهما: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}. مُدَلِّيًا لهما بغُرورٍ. ففى إخْبارِ اللهِ تعالى ذكرُه عن عدوِّ اللهِ أنه قاسَم آدمَ وزوجتَه بقيلِه لهما: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}. الدليلُ الواضحُ على أنه قد باشَر خطابَهما بنفسِه، إما ظاهرًا لأعينِهما، وإما مُسْتَجِنًّا في غيرِه، وذلك أنه غيرُ معقولٍ في كلامِ العربِ أن يُقالَ: قاسَم فلانٌ فلانًا في كذا وكذا. إذا سبَّب له سببًا وصَل به إليه دونَ أن يَحْلِفَ له، والحَلِفُ لا يكونُ بتَسَبُّبِ السببِ، فكذلك قولُه: {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ} [طه: ١٢٠]. لو كان ذلك كان منه إلى آدمَ على نحوِ الذي منه إلى ذريتِه -مِن تَزْيينِ أكلِ ما نهَى اللهُ آدمَ عن أكلِه مِن الشجرةِ، بغيرِ مباشرةِ خطابِه إياه بما اسْتَزَلَّه به مِن القولِ والحِيَلِ- لَما قال تعالى ذكرُه: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}. كما غيرُ جائزٍ أن يَقولَ اليومَ قائلٌ ممَّن أتَى معصيةً: قاسَمَنى إبليسُ أنه لى ناصحٌ فيما زيَّن لى مِن المعصيةِ التى أتَيْتُها. فكذلك الذي كان مِن آدمَ وزوجتِه لو كان على النحوِ الذي يكونُ فيما بينَ إبليسَ اليومَ وذريةِ آدمَ، لما قال تعالى ذكرُه: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ}. ولكن

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] şöyle dedi: Bize göre bu konuda gerçeğe en uygun olan görüş, Allah’ın Kitabı’na muvafık olandır. Zira zikri yüce olan Allah, İblîs’in, Âdem ve eşine, kendilerinden gizlenen avret yerlerini açığa çıkarmak için vesvese verdiğini ve onlara şöyle dediğini haber vermiştir: {مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ} “Rabbinizin sizi bu ağaçtan menetmesi, sırf iki melek olursunuz veya ebedî kalanlardan bulunursunuz diyedir.” Ayrıca onları aldatarak: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Gerçekten ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim” diye yemin ettiğini [haber vermiştir]. Dolayısıyla zikri yüce olan Allah’ın, Allah düşmanının Âdem ve eşine: {إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Gerçekten ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim” diyerek yemin ettiğini haber vermesinde; onun, ya gözlerine bizzat görünerek yahut başka bir şeyin içine gizlenerek onlara doğrudan bizzat hitap ettiğine apaçık bir delil vardır. Çünkü Arap kelamında, bir kimse bir başkasına yemin etmeksizin onu sonuca götüren bir sebep teşkil ettiğinde “Falan kimse falana şu ve şu konuda yemin etti/yeminleşti” denmesi makul değildir; zira yemin, sadece sebep teşkil etmekle gerçekleşmez. Nitekim O'nun: {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ} [Tâhâ: 120] “Nihayet şeytan ona vesvese verdi” buyruğu da böyledir. Şayet bu durumun İblîs’ten Âdem’e vuku bulması, Âdem’in zürriyetine vuku bulduğu şekilde -yani Âdem’i kaydırdığı söz ve hilelerle bizzat ona hitap etmeksizin, Allah’ın Âdem’e yemesini yasakladığı ağaçtan yemeyi süslü göstermesi şeklinde- olsaydı, zikri yüce olan [Allah]: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Ve onlara: 'Gerçekten ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” buyurmazdı. Nitekim bugün bir günah işleyen kimsenin: “İblîs işlediğim günahı bana süslerken bana kesinlikle iyilik istediğine dair yemin etti” demesi nasıl caiz değilse, aynı şekilde Âdem ve eşi ile olan durum da şayet bugün İblîs ile Âdem’in zürriyeti arasında olduğu şekilde gerçekleşseydi, zikri yüce olan [Allah]: {وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ} “Ve onlara: 'Gerçekten ben sizin için kesinlikle öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” buyurmazdı. Fakat

ذلك كان إن شاءَ اللهُ على نحوِ ما قال ابنُ عباسٍ ومَن قال بقولِه.

bu durum inşallah İbn Abbâs'ın ve onun görüşünü paylaşanların dediği şekilde gerçekleşmiştir.

فأما سببُ وصولِه إلى الجنةِ حتى كلَّم آدمَ بعدَ أن أخْرَجَه اللهُ منها وطرَده عنها، فليس فيما رُوى عن ابنِ عباسٍ ووهبِ بنِ مُنَبِّهٍ في ذلك معنًى يَجوزُ لذى فَهمٍ مُدافعتُه، إذ كان ذلك قولًا لا يَدْفَعُه عقلٌ، ولا خبرٌ يَلزَمُ تَصْديقُه مِن حُجَّةٍ بخلافهِ، وهو مِن الأمورِ المُمْكنةِ. فالقولُ في ذلك أنه قد وصَل إلى خطابِهما على ما أخْبَرنا اللهُ تعالى ذكرُه، وممكنٌ أن يَكونَ وصَل إلى ذلك بنحوِ الذي قاله المتأوِّلون، بل ذلك -إن شاء اللهُ- كذلك؛ لتتابعِ أقوالِ أهلِ التأويلِ على تصحيحِ ذلك، وإن كان ابنُ إسحاقَ قد قال في ذلك ما حدَّثنا به ابنُ حُمَيدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: قال ابنُ إسحاقَ في ذلك: [اللهُ أعلمُ، أكَمَا] قال ابنُ عباسٍ وأهلُ التَّوْراةِ، أَمْ خلَص إلى آدمَ وزوجتِه بسُلطانِه الذي جعَل اللهُ له ليَبْتَلِىَ به آدمَ وذريتَه؟ وأنه يَأْتى ابنَ آدمَ في نَوْمتِه وفي يَقَظتِه، وفي كلِّ حالٍ مِن أحوالِه، حتى يَخْلُصَ إلى ما أراد منه حتى يَدْعُوَه إلى المعصيةِ، ويُوقِعَ في نفسِه الشهوةَ وهو لا يَراه، وقد قال الله تعالى ذكرُه: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ}. {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ}. وقال: {يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} [الأعراف: ٢٧]. وقد قال اللهُ جل ثناؤه لنبيِّه ﷺ: {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ (١) مَلِكِ النَّاسِ} [الناس: ١، ٢]. إلى آخرِ السورةِ. ثم ذكَر الأخبارَ التى رُوِيَت عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِى مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ". ثم قال ابنُ إسحاقَ: وإنما أمْرُ ابنِ آدمَ فيما بينَه وبينَ عدوِّ اللهِ كأمْرِه فيما بينَه وبينَ آدمَ، فقال الله: {فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ} [الأعراف: ١٣]. ثم خلَص إلى آدمَ وزوجتهِ حتى كلَّمَهما كما قصَّ اللهُ علينا مِن خبرِهما، فقال: {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [طه: ١٢٠]. فخلَص إليهما بما خلَص إلى ذريتِه مِن حيثُ لا يَرَيانِه -فاللهُ أعلمُ أيُّ ذلك كان- فتابا إلى ربِّهما.

Allah’ın onu oradan çıkarıp kovmasından sonra İblîs’in cennete ulaşıp Âdem ile konuşmasının sebebine gelince; İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih’ten bu hususta rivayet edilenlerde, anlayış sahibi bir kimsenin reddetmesini gerektirecek bir anlam bulunmamaktadır. Zira bu, aklın reddetmediği, aksine delil teşkil eden ve doğrulanması zorunlu olan bir haberin de bulunmadığı, imkân dahilindeki hususlardandır. Bu konudaki söz şudur: O, zikri yüce olan Allah’ın bize haber verdiği üzere ikisine hitap etme imkânına ulaşmıştır; tevil ehlinin söylediği şekilde ulaşmış olması da mümkündür. Hatta tevil ehlinin sözlerinin bunu doğrulamada birbiri ardınca gelmesi sebebiyle bu -inşallah- böyledir. Her ne kadar İbn İshâk, İbn Humeyd’in bize rivayet ettiği şu görüşü söylemiş olsa da; o dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk bu konuda şöyle demiştir: [Allah daha iyi bilir, acaba durum] İbn Abbâs ve Tevrat ehlinin dediği gibi midir, yoksa Allah’ın, Âdem ve zürriyetini kendisiyle imtihan etmek üzere ona verdiği hâkimiyet/nüfuz vesilesiyle mi Âdem ve eşine ulaştı? Nitekim o, Âdemoğluna uykusunda da uyanıklığında da ve her hâlinde gelir; ta ki ondan istediği şeye ulaşıp onu günaha çağırsın ve o kendisini görmezken onun nefsine şehvet düşürsün. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ} “Derken şeytan ikisine vesvese verdi.” {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “Ve ikisini bulundukları yerden çıkardı.” Şöyle de buyurmuştur: {يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} [el-A‘râf: 27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı, edep yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin. Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz biz şeytanları iman etmeyenlerin dostları kıldık.” [el-A‘râf: 27]. Sena ve övgüsü yüce olan Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e de şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ (١) مَلِكِ النَّاسِ} [en-Nâs: 1, 2] “De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melikine sığınırım” [en-Nâs: 1, 2] surenin sonuna kadar. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet edilen şu hadisi zikretti: «إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِى مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ» «Şüphesiz şeytan, Âdemoğlunun bedeninde kanın dolaştığı gibi dolaşır.» . Sonra İbn İshâk dedi ki: Âdemoğlu ile Allah’ın düşmanı [şeytan] arasındaki durum, ancak Âdem ile onun arasındaki durum gibidir. Allah şöyle buyurmuştur: {فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ} [el-A‘râf: 13] “Oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, şüphesiz sen alçaklardansın!” [el-A‘râf: 13]. Sonra Allah’ın onların haberinden bize kıssa ettiği gibi ikisiyle konuşuncaya dek Âdem ve eşine ulaştı ve şöyle buyurdu: {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} [Tâhâ: 120] “Nihayet şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir saltanatı göstereyim mi?' dedi.” [Tâhâ: 120]. Böylece o ikisi kendisini görmezken, zürriyetine ulaştığı gibi o ikisine de ulaştı -artık bunlardan hangisinin olduğu hususunu Allah daha iyi bilir- ve ikisi de Rablerine tövbe ettiler.

قال أبو جعفرٍ: وليس في يقينِ ابنِ إسحاقَ -لو كان قد أيْقَن في نفسِه- أن إبليسَ لم يَخْلُصْ إلى آدمَ وزوجتِه بالمُخاطَبةِ بما أخْبَر اللهُ عنه أنه قال لهما وخاطَبَهما به، ما يَجوزُ لذى فهمٍ الاعتراضُ به على ما ورَد مِن القولِ مُسْتَفِيضًا في أهلِ العلمِ، مع دَلالةِ الكتابِ على صحةِ ما اسْتَفاض مِن ذلك بينَهم، فكيف بشَكِّه؟ واللهَ نَسْأَلُ التوفيقَ.

Ebû Ca'fer der ki: Şayet İbn İshâk kendi içinde İblîs'in Âdem ve eşine, Allah'ın onlara söylediğini ve hitap ettiğini haber verdiği şeylerle doğrudan hitap ederek ulaşmadığına kesin kanaat getirmiş olsaydı bile -ki Kitab'ın ilim ehli arasında yaygın olan bu görüşün doğruluğuna delaleti varken- anlayış sahibi bir kimsenin bu yaygın rivayete itiraz etmesi caiz olmazdı; nitekim onun [kesin bilgisi değil] sadece şüphesi varken bu nasıl caiz olsun? Muvaffakiyeti Allah'tan dileriz.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ}.

Zikri celle ve azîz olan [Allah]'ın: {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “ve ikisini bulundukları yerden çıkardı” buyruğunun tevili hakkında söz.

وأما تأويلُ قولِه: {فَأَخْرَجَهُمَا}. فإنه يعنى: فأخْرَج الشيطانُ آدمَ وزوجتَه، {مِمَّا كَانَا فِيهِ} يعنى: مما كان فيه آدمُ وزوجتُه مِن رَغَدِ العيشِ في الجنةِ، وسَعَةِ نعيمِها الذي كانا فيه. وقد بيَّنَّا أن اللهَ تعالى ذكرُه إنما أضاف إخراجَهما مِن الجنةِ إلى

Onun: {فَأَخْرَجَهُمَا} “ve ikisini çıkardı” buyruğunun teviline gelince; bunun anlamı şudur: Şeytan Âdem'i ve eşini, {مِمَّا كَانَا فِيهِ} “bulundukları şeyden” yani Âdem ve eşinin içinde bulunduğu Cennet'teki bol ve rahat maişetten, orada yaşadıkları nimetlerin genişliğinden çıkardı. Daha önce de açıklamıştık ki zikri yüce olan Allah'ın, onları Cennet'ten çıkarmayı...

الشيطانِ، وإن كان اللهُ هو المُخْرِجَ لهما؛ لأن خروجَهما منها كان عن سببٍ مِن الشيطانِ، فأُضِيف ذلك إليه لتَسْبيبِه إياه، كما يقولُ القائلُ لرجلٍ وصَل إليه منه أذًى حتى تحَوَّل مِن أجلِه عن موضعٍ كان يَسْكُنهُ: ما حوَّلنى عن موضِعى الذي كنتُ فيه إلا أنت. ولم يَكُنْ منه له تحويلٌ، ولكنه لمّا كان تحوُّلُه عن سببٍ منه جاز له إضافةُ تحويلِه إليه.

onları çıkaran Allah olduğu halde şeytana nispet etmiştir; çünkü onların oradan çıkışı şeytandan kaynaklanan bir sebeple olmuştur. Dolayısıyla buna sebep olduğu için çıkarma işi ona nispet edilmiştir; nitekim bir kimseden kendisine eziyet ulaşıp bu yüzden oturduğu yerden taşınan/ayrılan bir adamın: "Beni bulunduğum yerimden ancak sen ayırdın/çıkardın" demesi gibidir. Oysa o adam onu bizzat yerinden çıkarmış değildir; fakat onun yerinden ayrılması diğerinin sebebiyle vuku bulduğundan, çıkarma işini ona nispet etmesi caiz olmuştur.

القولُ في تأويل قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}.

Zikri celil olan [Allah]'ın: {وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Dedik ki: Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğunun tevili hakkında söz.

يُقالُ: هبَط فلانٌ أرضَ كذا، ووادىَ كذا. إذا حَلَّ ذلك، كما قال الشاعرُ :

Bir kimse bir yere veya bir vadiye konaklayıp indiğinde: هبَط فلانٌ أرضَ كذا، ووادىَ كذا (Falan kimse falan yere ve falan vadiye indi) denir; nitekim şair şöyle demiştir:

ما زِلْتُ أَرْمُقُهم حتَّى إذا هبَطَتْ … أَيْدِى الرِّكابِ بهم مِن راكِسٍ فَلَقَا

Gözlerimi onlardan ayırmadım, nihayet bineklerin ön ayakları / İndirdi onları Râkis'ten bir vadiye .

وقد أبان هذا القولُ مِن اللهِ جل ثناؤُه عن صحةِ ما قلْنا مِن أن المُخْرِجَ آدمَ مِن الجنةِ هو اللهُ جل ثناؤُه، وأن إضافةَ اللهِ إلى إبليسَ ما أضاف إليه مِن إخراجِهما كان على ما وصَفْنا، ودلَّ بذلك أيضًا على أن هُبوطَ آدمَ وزوجتِه وعدوِّهما إبليسَ كان في وقتٍ واحدٍ، لجَمْعِ اللهِ إياهم في الخبرِ عن إهْباطِهم، بعدَ الذي كان مِن خَطيئةِ آدمَ وزوجتِه، وتسبيبِ إبليسَ ذلك لهما، على ما وصَفَه ربُّنا تعالى ذكرُه عنهم.

Allah -celle senâuh-'nun bu buyruğu, Âdem'i cennetten çıkaranın Allah -celle senâuh- olduğuna ve Allah'ın [cennetten] çıkarılmalarını İblis'e nispet etmesinin daha önce açıkladığımız veçhiyle gerçekleştiğine dair söylediğimiz sözün doğruluğunu açıkça ortaya koymuştur. Ayrıca bu [ifade], Âdem ile eşinin hatasından ve İblis'in buna sebep olmasından sonra, Rabbimiz -teâlâ zikruh-'nun onlar hakkında vasfettiği üzere, onların indirilmelerine dair haberde Allah'ın onları bir arada zikretmesi sebebiyle, Âdem'in, eşinin ve düşmanları olan İblis'in [yeryüzüne] inişlerinin aynı vakitte olduğuna da delalet etmiştir.

وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في المعنىِّ بقولِه: {اهْبِطُوا}. مع إجماعِهم على أن آدمَ وزوجتَه ممَّن عُنِى به.

Tevil ehli, Âdem ve eşinin bununla kastedilenlerden olduğu hususundaki icmalarına rağmen, O'nun: {اهْبِطُوا} “İnin!” buyruğuyla kastedilenler hakkında ihtilaf etmiştir.

فحدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبو أسامةَ، عن أبى عَوَانةَ، عن إسماعِيلَ بنِ سالمٍ، عن أبي صالحٍ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: آدمُ وحواءُ والحيَّةُ .

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebû Avâne'den, o İsmâîl b. Sâlim'den, o Ebû Sâlih'ten: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında anlattı; [Ebû Sâlih]: "Âdem, Havva ve yılandır " dedi.

[حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ وموسى بنُ هارونَ، قالا: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: فلعَن الحيةَ وقطَع قَوائمَها، وترَكها تَمْشِى على بطنِها، وجعَل رزقَها مِن الترابِ، وأهبَط إلى الأرضِ آدمَ وحواءَ وإبليسَ والحيةَ] .

[Bize İbn Vekî' ve Mûsâ b. Hârûn anlattılar, dediler ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Yılana lanet etti, ayaklarını kesti ve onu karnı üzerinde yürür bıraktı, rızkını da topraktan kıldı; Âdem, Havva, İblîs ve yılanı yeryüzüne indirdi] .

وحدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميْمونٍ، عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: آدمُ وإبليسُ والحيةُ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Âdem, İblîs ve yılandır" dedi.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}: آدمُ وإبليسُ والحيّةُ ذريةُ بعضِهم أعداءٌ لبعضٍ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Âdem, İblîs ve yılan; bazısının zürriyeti bazısına düşmandır" dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوّ}. قال: آدمُ وذريتُه، وإبليسُ وذريتُه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوّ} “Birbirinize düşman olarak” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: "Âdem ve zürriyeti ile İblîs ve zürriyetidir" dedi.

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ بنُ أبى إياسٍ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ [في قوله: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوّ}. قال: يعنى آدمَ وإبليسَ.

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem b. Ebî İyâs anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den [O'nun: {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوّ} “Birbirinize düşman olarak” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Âdem ile İblîs'i kastetmektedir.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عُبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن السُّدىِّ، عمَّن حدَّثه] ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: [بعضُهم لبعضٍ عدو] ؛ آدمُ وحواءُ وإبليسُ والحيةُ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o kendisine anlatan kimseden] , o İbn Abbâs'tan O'nun: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: [Birbirlerine düşmandırlar] ; Âdem, Havva, İblîs ve yılandır.

حدَّثنى يونُسُ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثني عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدىٍّ، عن إسرائيلَ، عن إسماعيلَ السدىِّ، قال: حدَّثنى مَن سمِع ابنَ عباسٍ يقولُ: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: آدمُ وحواءُ وإبليسُ والحيّةُ .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Mehdî, İsrâîl'den, o İsmâîl es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Bana İbn Abbâs'ın: {اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” buyruğu hakkında şöyle dediğini işiten kimse anlattı: "Âdem, Havva, İblîs ve yılandır" .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında şöyle dedi:

{اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ}. قال: لهما ولذريتِهما.

{اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “Birbirinize düşman olarak inin!” [şöyle] dedi: "İkisine ve zürriyetlerinedir."

قال أبو جعفرٍ: فإن قال قائلٌ: وما كانت عَداوةُ ما بينَ آدمَ وزوجتهِ وإبليسَ والحيةِ؟

Ebû Ca'fer der ki: Eğer birisi: "Âdem ve eşi ile İblîs ve yılan arasındaki düşmanlık ne idi?" diye soracak olursa,

قيل: أما عَداوةُ إبليسَ آدمَ وذريتَه، فحسَدُه إيّاه، واسْتِكبارُه عن طاعةِ اللهِ في السجودِ له حينَ قال لرِّبه: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [الأعراف: ١٢، ص: ٧٦].

şöyle denilir: İblîs'in Âdem ve zürriyetine olan düşmanlığına gelince; bu, Rabbine: {أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ} [el-A'râf: 12, Sâd: 76] “Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” dediği vakit, ona haset etmesi ve ona secde hususunda Allah'a itaat etmekten büyüklenmesidir.

وأما عَداوةُ آدمَ وذريتِه إبليسَ، فعداوةُ المؤمنين إيّاه؛ لكفرِه باللهِ وعِصْيانِه ربَّه في تكبُّرِه عليه ومُخالفتِه أمرَه، وذلك مِن آدمَ ومؤمنِى ذريتِه إيمانٌ باللهِ.

Âdem ve zürriyetinin İblîs'e olan düşmanlığına gelince; bu, Allah'a küfretmesi, O'na karşı büyüklük taslayıp emrine muhalefet ederek Rabbine isyan etmesi sebebiyle müminlerin ona olan düşmanlığıdır. Bu da Âdem ve zürriyetinin müminleri açısından Allah'a imanın bir gereğidir.

وأما عَداوةُ إبليسَ آدمَ، فكفرٌ باللهِ.

İblîs'in Âdem'e olan düşmanlığı ise Allah'a küfürdür.

وأما عَداوةُ ما بينَ آدمَ وذريتِه والحيّةِ، فقد ذكَرْنا ما رُوِى في ذلك عن ابنِ عباسٍ ووهبِ بنِ مُنَبِّهٍ، وذلك هى العَداوةُ التى بينَنا وبينَها، كما رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "ما سَالَمْنَاهُنَّ منذ حارَبْنَاهُنَّ، فمن تَرَكَهُنَّ خَشْيَةَ ثَأْرِهِنَّ فليس منَّا".

Âdem ve zürriyeti ile yılan arasındaki düşmanlığa gelince; bu hususta İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih'ten rivayet edilenleri zikretmiştik. Nitekim bizimle onun arasındaki düşmanlık da budur; Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Kendileriyle savaştığımız günden beri onlarla barış yapmadık; intikamlarından korkarak onları bırakan bizden değildir."

حدَّثنى محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: حدَّثنا حجاجُ بنُ رِشدين، قال: حدَّثنا حَيْوَةُ بنُ شُرَيْحٍ، عن ابنِ عَجْلانَ، عن أبيه، عن أبِى هُريرةَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "ما سَالَمْنَاهُنَّ منذ حارَبْنَاهُنَّ، فمن تَرَكَ شَيئًا مِنْهُنَّ خِيفَةً فليس مِنَّا".

Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Rüşdîn anlattı, dedi ki: Bize Hayve b. Şüreyh, İbn Aclân'dan, o babasından, o Ebû Hüreyre'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki o şöyle buyurmuştur: «Kendileriyle savaştığımız günden beri onlarla barış yapmadık; kim korkudan dolayı onlardan birini [öldürmeyip] terk ederse bizden değildir.»

وأحْسَبُ أن الحربَ التى بينَنا كان أصلُه ما ذكَره علماؤُنا الذين قدَّمْنا الروايةَ عنهم في إدخالِها إبليسَ الجنةَ بعدَ أن أخْرَجَه اللهُ منها، حتى اسْتَزَلَّه عن طاعةِ رِّبه في أكلِ ما نُهِى عن أكلِه مِن الشجرةِ.

Zannediyorum ki aramızdaki bu savaşın aslı, daha önce kendilerinden rivayet naklettiğimiz âlimlerimizin zikrettiği üzere, Allah onu cennetten çıkardıktan sonra [yılanın] İblîs'i cennete sokması ve nihayetinde ağaçtan yemesi yasaklanan şeyi yemesi hususunda Âdem'i Rabbinin itaatinden kaydırması olayıdır.

وقد حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا مُعاويةُ بنُ هشامٍ، وحدَّثنا محمدُ بنُ خلفٍ العَسْقلانيُّ، [قال: حدَّثنا آدمُ، جميعًا عن شَيْبانَ] ، عن جابرٍ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: سُئِل رسولُ اللهِ ﷺ عن قتلِ الحيَّاتِ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "خُلِقَتْ هى والإنسَانُ، كُلُّ واحِدٍ منهما عَدُوٌّ لصَاحِبِه، إن رَآها أَفْزَعَتْه، وإِن لَدَغَتْهُ أوْجَعَتْهُ، فاقْتُلْهَا حيث وَجَدْتهَا" .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm anlattı; ve bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, [dedi ki: Bize Âdem anlattı; hepsi Şeybân'dan] , o Câbir'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yılanların öldürülmesi soruldu; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "O ve insan, her biri diğerine düşman olarak yaratılmıştır. [İnsan] onu görse kendisini korkutur, [yılan] onu soksa canını yakar; öyleyse onu nerede bulursan öldür" .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}.

Zikri celle ve azîz olan [Allah]'ın: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğunun tevili hakkında söz.

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلكِ؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنى المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا آدمُ العَسْقلانيُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ الرازىُّ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولهِ: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: هو قولُه: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} .

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı bana el-Müsenna b. İbrâhîm'in anlattığı şu rivayetteki görüşü söylemiştir: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den O'nun: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu hakkında anlattı; [Ebu'l-Âliye]: "Bu, O'nun: {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا} “O ki yeryüzünü sizin için bir döşek yaptı” buyruğudur" dedi.

وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبِى جعفرٍ، عن أبيه،

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi; dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından anlattı,

عن الربيعِ في قولِه: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: هو قولُه: {جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا} [غافر: ٦٤].

o er-Rebî'den O'nun: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: "Bu, O'nun: {جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا} [Gâfir: 64] “Yeryüzünü sizin için bir yerleşme yeri kıldı” buyruğudur."

وقال آخَرون: معنى ذلك: ولكم في الأرضِ قَرارٌ في القبورِ .

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Kabirlerde sizin için yeryüzünde bir karargâh/yerleşme yeri vardır" demektir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال : القبورُ .

Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki : [O,] kabirlerdir .

حدَّثنى يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، عن إسرائيلَ، عن إسماعيلَ السُّدىِّ، قال: حدَّثنى مَن سمِع ابنَ عباسٍ قال: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: القبورُ .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî, İsrâîl'den, o İsmâîl es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Bana İbn Abbâs'tan işiten biri anlattı; [İbn Abbâs]: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu hakkında: "[O,] kabirlerdir" dedi .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ}. قال: مُقامُهم فيها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ} “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri vardır” buyruğu hakkında: "[O,] onların orada ikamet etmeleridir" dedi.

والمستقرُّ في كلام العربِ هو موضعُ الاستقرارِ، فإذ كان ذلك كذلك، فحيثُ كان مِن الأرضِ موجودًا حالًّا، فذلك المكانُ مِن الأرضِ مُسْتَقَرُّه.

Müstekar (مستقر) ise Arap kelamında yerleşme yeridir. Durum böyle olunca, [insan] yeryüzünün neresinde bulunup yerleşmişse, yeryüzünün o mekânı onun müstekarrı (yerleşme yeri) olur.

وإنما عنَى اللهُ جلّ وعزّ بذلك أن لهم في الأرضِ مستقرًّا ومَنْزِلًا بأماكنِهم

Celle ve azîz olan Allah bununla ancak, yeryüzünde onlar için [cennet ve semadaki] yerlerine karşılık bir yerleşme yeri ve bir konak bulunduğunu kastetmiştir

ومُسْتَقَرِّهم مِن الجنةِ والسماءِ، وكذلك قولُه: {وَمَتَاعٌ}. يعنى به أنّ لهم فيها متاعًا بمتاعِهم في الجنةِ.

ve yerleşme yerleri karşılığında. Aynı şekilde O'nun: {وَمَتَاعٌ} “Ve bir faydalanma [vardır]” buyruğuyla da cennetteki faydalanmalarına karşılık yeryüzünde bir faydalanmaları olduğunu kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٣٦)}.

Zikri celle ve azîz olan [Allah]'ın: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٣٦)} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğunun tevili hakkında söz.

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: ولكم فيها بَلاغٌ إلى الموتِ.

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; onlardan bazısı: "Orada sizin için ölüme kadar bir yetinme/geçimlik vardır" demiştir.

ذِكر مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السدىِّ في قولِه: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: يقولُ: بَلاغٌ إلى الموتِ .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den O'nun: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: "Ölüme kadar bir yetinme/geçimlik [demektir]" der .

حدَّثنى يونُسُ، قال أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، عن إسرائيلَ، عن إسماعيلَ السُّدىِّ، قال: حدَّثنى مَن سمِع ابنَ عباسٍ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: الحياةُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî, İsrâîl'den, o İsmâîl es-Süddî'den anlattı; dedi ki: Bana İbn Abbâs'tan işiten biri anlattı; [İbn Abbâs]: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu hakkında: "Hayattır" dedi.

[حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، عن إسرائيلَ، عن السديِّ، عمّن حدّثه، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: الحياةُ] .

[Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Mûsâ, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o kendisine anlatan kimseden, o da İbn Abbâs'tan anlattı: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu hakkında: "Hayattır" dedi] .

وقال آخَرون: يعنى بقولِه: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}: إلى قيامِ الساعةِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: [Yüce Allah] {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu ile kıyametin kopuşuna kadar [olan süreyi] kastetmektedir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: إلى يومِ القيامةِ، إلى انقطاعِ الدنيا.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den anlattı: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu hakkında: "Kıyamet gününe kadar, dünyanın sona ermesine kadar" dedi.

وقال آخَرون: {إِلَى حِينٍ} : إلى أجلٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: {إِلَى حِينٍ} “Belli bir süreye kadar”, belirlenmiş bir vakte (ecele) kadardır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. قال: إلى أجلٍ .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den nakledildi, dedi ki: Bize Abdullâh b. Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den anlattı: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğu hakkında: "Belirlenmiş bir vakte (ecele) kadar" dedi .

والمتاعُ في كلامِ العربِ كلُّ ما استُمْتِع به مِن شيءٍ، في معاشٍ استُمْتِع به، أو رِياشٍ أو زينةٍ أو لذَّةٍ أو غيرِ ذلك. فإذ كان ذلك كذلك -وكان اللهُ تعالى ذكرُه قد جعَل حياةَ كلِّ حيٍّ متاعًا له يسْتَمتِعُ بها أيامَ حياتِه، وجعَل الأرضَ للإنسانِ مَتاعًا أيامَ حياتِه بقَرارِه عليها، واغْتِذائِه بما أخْرَج اللهُ ﷿ منها مِن الأقْواتِ والثِّمارِ، والتِذاذِه بما خلَق اللهُ فيها مِن الملاذِّ، وجعَلها مِن بعدِ وفاتِه لجثتِه كِفاتًا، ولجسمِه منزلًا وقَرارًا، وكان اسمُ المتاعِ يَشْتَمِلُ جميعَ ذلك -كان أولى التأويلاتِ بالآيةِ- إذ لم يَكُنِ اللهُ تعالى ذكرُه وضَع دَلالةً دَالَّةً على أنه قصَد بقولِه: {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}. بعضًا دونَ بعضٍ، وخاصًّا دونَ عامٍّ في عقلٍ ولا خبرٍ -أن يَكونَ ذلك في

Arap dilinde metâ' (مَتَاع), kendisinden faydalanılan her şeydir; ister faydalanılan bir geçimlik, ister giyim kuşam, ister ziynet, ister lezzet veya bunlardan başka bir şey olsun. Durum böyle olunca -ve şânı yüce Allâh her canlının hayatını, yaşadığı günlerde kendisinden faydalandığı bir metâ kıldığına; yeryüzünü de insanın üzerinde ikamet etmesi, Allâh Azze ve Celle'nin oradan çıkardığı azık ve meyvelerle beslenmesi ve Allâh'ın orada yarattığı zevklerden lezzet alması suretiyle yaşadığı günlerde onun için bir metâ kıldığına; vefatından sonra da [yeryüzünü] onun cesedine bir toplanma ve barınma yeri (kifât), bedenine bir konak ve karar yeri yaptığına ve metâ ismi bütün bunları kapsadığına göre- şânı yüce Allâh aklen yahut naklen {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “Ve belli bir süreye kadar bir faydalanma vardır” buyruğuyla diğerini hariç tutup yalnızca bir kısmını ya da geneli değil de özeli kastettiğine delalet eden bir delil koymadığına göre, ayetin teviline en uygun olan görüş; bunun

معنى العامِّ، وأن يَكونَ الخبرُ أيضًا كذلك إلى وقتِ بُطولِ اسْتِمْتاعِ بنى آدمَ وبنى إبليسَ بها، وذلك إلى أن تُبَدَّلَ الأرضُ غيرَ الأرضِ.

genel anlamda olması ve aynı şekilde haberin de Âdemoğullarının ve İblîs soyunun yeryüzünden faydalanmasının sona ereceği vakte, yani yerin başka bir yerle değiştirileceği zamana kadar olmasıdır.

فإذ كان ذلك أولى التأويلاتِ بالآيةِ لما وصَفْنا، فالواجبُ إذن أن يَكونَ تأويلُ الآيةِ: ولكم في الأرضِ مَنازلُ ومَساكنُ تَسْتَقِرُّون فيها اسْتِقْرارَكم -كان- في السماواتِ، وفى الجنانِ في مَنازلِكم منها، واستمتاعٌ منكم بها وبما أخْرَجْتُ لكم منها، وبما جعَلْتُ لكم فيها مِن المَعاشِ والرِّياشِ والزَّينِ والملاذِّ، وبما أعطيتُكم على ظهرِها [من الحياةِ] أيامَ حياتِكم، ومِن بعدِ وَفاتِكم لأرْماسِكم وأجداثِكم تُدْفَنون فيها، وتَبْلُغون باستمتاعِكم بها إلى أن أُبَدِّلَكم بها غيرَها.

Nitekim nitelendirdiğimiz sebeplerden ötürü ayete en uygun tevil bu olduğuna göre, ayetin tevilinin şöyle olması gerekir: "Semalarda ve cennetlerdeki konaklarınızda yerleştiğiniz gibi yeryüzünde de yerleşeceğiniz konaklar ve meskenler vardır; ayrıca yeryüzünden, oradan sizin için çıkardıklarımdan, orada sizin için var ettiğim geçimlik, giyim kuşam, süs ve lezzetlerden, yaşadığınız günlerde onun üzerinde size verdiğim [ömürden] ve vefatınızdan sonra içine gömüleceğiniz kabirleriniz ve mezarlarınızdan faydalanmanız vardır; ve siz onunla faydalanmanızı, size onu başka bir yerle değiştireceğim zamana kadar sürdürürsünüz."

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}.

Zikri celle ve azîz olan [Allah]'ın: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğunun tevili hakkında söz.

أما تأويلُ قولِه: {فَتَلَقَّى}. فإنه: أخَذ وقَبِل . وأصلُه التَّفَعُّلُ مِن اللِّقاءِ، كما يَتَلَقَّى الرجلُ الرجلَ يستقبِلُه عندَ قدومِه مِن [غَيْبةٍ أو سفرٍ، فكذلك ذلك] في قولِه: {فَتَلَقَّى}. كأنه اسْتَقْبَله فتلَقَّاه بالقَبولِ حينَ أُوحِى إليه أو أُخْبِر به، فمعنى ذلك إذن: فلقّى اللهُ آدمَ كلماتِ توبةٍ، فتلقَّاها آدمُ مِن ربه وأخَذها عنه تائبًا، فتاب اللهُ عليه بقِيلِه إياها وقبولِه إياها مِن رِّبه.

O'nun: {فَتَلَقَّى} “[Kelimeler] aldı” buyruğunun teviline gelince; bu, "aldı ve kabul etti" demektir . Aslı ise likâ (لِقاء - karşılaşma) kökünden tefa‘‘ul (تَفَعُّل) babındandır; tıpkı bir adamın [uzun bir ayrılıktan veya yolculuktan] geldiğinde bir adamı karşılayıp kabul etmesi gibi , {فَتَلَقَّى} buyruğunda da böyledir . Sanki kendisine vahyedildiğinde veya haber verildiğinde onu karşılayıp kabul ile karşılamış gibidir. O hâlde bunun anlamı şudur: Allah Âdem'e tevbe kelimelerini telkin etti, Âdem de onları Rabbinden alıp kabul etti ve tevbe ederek O'ndan aldı; böylece Allah, Âdem'in o kelimeleri söylemesi ve Rabbinden kabul etmesi sebebiyle onun tevbesini kabul etti.