كما حدَّثنى يونُسُ بنُ عبدِ الأعلَى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} الآية. قال: لقَّاهما هذه الآيةَ: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [الأعراف: ٢٣].
Nitekim bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Allah] her ikisine şu ayeti ilham edip öğretti: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen, muhakkak ki hüsrana uğrayanlardan oluruz” [el-A‘râf: 23].
وقد قرَأَ بعضُهم: (فَتَلَقَّى آدَمَ مِن ربِّهِ كَلماتٌ) . فجعَل "الكلماتِ" هى المُتَلَقِّيةَ آدمَ. وذلك وإن كان مِن جِهةِ العربيةِ جائزًا -إذ كان كلُّ ما تَلقَّاه الرجلُ فهو له مُتَلَقٍّ، وما لقِيه ففد لقِيه، فصار للمتكلمِ أن يُوَجِّهَ الفعلَ إلى أيِّهما شاء، ويُخْرِجَ مِن الفعلِ أيَّهما أحبَّ- فغيرُ جائزٍ عندى في القراءةِ إلَّا رفعُ "آدمَ" على أنَّه المُتَلَقِّى "الكلماتِ"؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القَرأةِ وأهلِ التأويلِ مِن علماءِ السلفِ والخلفِ على توجيهِ التَّلَقِّى إلى آدمَ دونَ الكلماتِ، وغيرُ جائزٍ الاعْتراضُ عليها فيما كانت عليه مُجْمِعةً بقولِ مَن يجوزُ عليه السهوُ والخطأُ.
Bazıları bu ayeti: (فَتَلَقَّى آدَمَ مِن ربِّهِ كَلماتٌ) şeklinde okumuştur . Böylece "kelimeler"i Âdem'i karşılayan/alan kılmıştır. Bu durum, Arap dili açısından caiz olsa da -zira kişinin karşılaştığı her şey kendisini de karşılamış olur ve karşılaştığı her şey onunla karşılaşmış sayılır; böylece konuşan kimse fiili dilediğine yöneltebilir ve dilediğini fiilden [özne veya nesne olarak] çıkarabilir- bana göre kıraatte, "kelimeler"i karşılayan/alan olması bakımından "Âdem" kelimesinin merfû (ötreli) okunmasından başkası caiz değildir. Çünkü selef ve halef âlimlerinden kurrâ ve tevil ehlinin oluşturduğu kesin delil niteliğindeki icmâ, telakkî (karşılama/alma) fiilinin kelimelere değil Âdem'e isnat edilmesi üzerinde gerçekleşmiştir. Yanılması ve hata etmesi mümkün olan birinin sözüyle, onların üzerinde icmâ ettiği hususa itiraz etmek caiz değildir.
واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في أعْيانِ الكلماتِ التى تَلقَّاها آدمُ مِن ربِّه؛ فقال بعضُهم بما حَدَّثَنَا به أبو كُرَيْبٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ عَطِيةَ، عن قيسٍ، عن ابنِ أبى ليلي، عن المِنْهالِ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ}. قال: أىْ ربِّ، ألم تَخْلُقْنى بيدِك؟ قال: بلى. قال: أيْ ربِّ، ألم تَنفُخْ فيَّ مِن رُوحِك؟ قال: بلى. قال: أىْ رَبِّ، أَلَمْ تُسْكِنِّى جنَّتَك؟ قال: بلى. قال: أىْ ربِّ، ألم تَسْبِقْ رحمتُك غضبَك؟ قال: بلى. قال: أرأَيْتَ إن تُبْتُ وأصْلَحْتُ، أراجِعى أنت إلى الجنةِ؟ قال: بلى. قال: فهو قولُه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} .
Tevil ehli, Âdem'in Rabbinden telakki ettiği (öğrenip aldığı) kelimelerin neler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, Ebû Küreyb'in bize anlattığı şu rivayeti dile getirmiştir: Bize İbn Atiyye, Kays'tan; o İbn Ebî Leylâ'dan; o el-Minhâl'den; o Saîd'den; o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] anlattı: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ} “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve [Allah] onun tevbesini kabul etti”. [Âdem] dedi ki: "Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?" [Allah]: "Evet" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim! Bana kendi ruhundan üflemedin mi?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim! Beni cennetine yerleştirmedin mi?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim! Rahmetin gazabını geçmedi mi?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu. [Âdem]: "Ne dersin, şayet tevbe eder ve [amelimi/hâlimi] düzeltirsem, beni tekrar cennete döndürür müsün?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: İşte O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu [bu hadiseye işaret etmektedir] .
حَدَّثَنِي عليُّ بنُ الحسنِ، قال: حَدَّثَنَا مسلمٌ، قال: حَدَّثَنَا محمدُ بنُ مُصعبٍ، عن قيسِ بنِ الربيعِ، عن عاصمِ بنِ كُلَيْبٍ، عن سعيدِ بنِ مَعْبَدٍ ، عن ابنِ عباسٍ نحوَه .
Bana Ali b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Müslim anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mus'ab, Kays b. er-Rebî'den, o Âsım b. Küleyb'den, o Saîd b. Ma'bed'den , o İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمِّي، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ}: فإنّ آدمَ قال لربِّه إذ عصاه: ربِّ، أَرأَيْتَ إن تُبْتُ وأصْلَحْتُ؟ فقال له ربُّه: إنى راجِعُك إلى الجنةِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve [Allah] onun tevbesini kabul etti” buyruğu hakkında anlattı: Âdem O'na isyan ettiğinde Rabbine: "Rabbim! Tevbe eder ve [hâlimi] düzeltirsem ne buyurursun?" dedi. Rabbi de ona: "Şüphesiz ben seni cennete geri döndüreceğim" buyurdu .
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}: ذُكِرَ لنا أنه قال: يا ربِّ، أَرأَيْتَ إن أنا تبتُ وأصلحتُ؟ قال: إذن أَرجِعَك إلى الجنةِ. قال: وقال
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Bize aktarıldığına göre o: “Ey Rabbim! Şayet ben tevbe eder ve [hâlimi] düzeltirsem ne buyurursun?” dedi. [Allah da]: “O takdirde seni cennete geri döndürürüm” buyurdu. [Katâde] dedi ki: Ve [şöyle de] dedi:
الحسنُ : إنهما قالا: {قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
el-Hasen şöyle dedi: İkisi: {قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “İkisi dediler ki: Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” dediler.
حَدَّثَنِي المثنّي، قال: حَدَّثَنَا آدمُ العَسْقَلانِيُّ، قال: حَدَّثَنَا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: إن آدمَ لمَّا أصاب الخطيئةَ، قال: ياربِّ أرأَيْتَ إن تبتُ وأصلحتُ؟ فقال اللهُ: إذن أَرْجِعَك إلى الجنةِ. فهى مِن الكلماتِ. ومِن الكلماتِ أيضًا: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Âdem günahı işleyince: "Ey Rabbim! Tevbe eder ve [durumumu] düzeltirsem ne buyurursun?" dedi. Allah da: "O takdirde seni cennete geri döndürürüm" buyurdu. İşte bu, o kelimelerdendir. Kelimelerden biri de şudur: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz”.
حدَّثَنِي موسي، قال: حَدَّثَنَا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السديِّ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: ربِّ، ألم تَخْلُقْنى بيدِك؟ قيل له: بلى. قال: ونفَخْتَ فيَّ مِن رُوحِك؟ قيل له: بلى. قال: وسبَقَت رحمتُك غضبَك؟ قيل له: بلى. قال: ربِّ، هل كتبْتَ هذا عليَّ؟ قيل له: نعَم. قال: ربِّ، إن تبتُ وأصلحتُ هل أنت راجِعى إلى الجنةِ؟ قيل له: نعَم. قال الله تعالى: {ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} [طه: ١٢٢].
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında anlattı; [Süddî] dedi ki: [Âdem]: "Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?" dedi. Kendisine: "Evet" denildi. [Âdem]: "Bana kendi ruhundan üflemedin mi?" dedi. Kendisine: "Evet" denildi. [Âdem]: "Ve rahmetin gazabını geçmedi mi?" dedi. Kendisine: "Evet" denildi. [Âdem]: "Rabbim! Bunu [kaderime] sen mi yazdın?" dedi. Kendisine: "Evet" denildi. [Âdem]: "Rabbim! Tevbe eder ve [durumumu] düzeltirsem, beni cennete geri döndürür müsün?" dedi. Kendisine: "Evet" denildi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى} “Sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti ve [ona] doğru yolu gösterdi” [Tâhâ: 122].
وقال آخَرون بما حَدَّثَنَا به محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: حَدَّثَنَا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ بنِ رُفَيْعٍ، قال: حَدَّثَنِي مَن سمِع عُبيدَ ابنَ عُميرٍ يقولُ: قال آدمُ ﵇: يا ربِّ، خَطيئتى التى أَخْطَأْتُها، أشيءٌ كتَبْتَه عليَّ قبلَ أن تَخْلُقَنِي، أو شيءٌ ابْتَدَعْتُه مِن قِبَلِ نفسِى؟ قال: بل شيءٌ كتَبْتُه عليك قبلَ أن أَخْلُقَك. قال: فكما كتَبْتَه عليَّ فاغْفِرْه لى. قال: فهو قول اللهِ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} .
Başkaları ise Muhammed b. Beşşâr'ın bize anlattığı şu rivayetteki görüşü söyledi: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey'den anlattı; dedi ki: Bana Ubeyd b. Umeyr'in şöyle dediğini işiten kimse anlattı: Âdem (aleyhisselâm): "Ey Rabbim! İşlediğim bu hatam, beni yaratmadan önce benim kaderime yazdığın bir şey midir, yoksa kendi nefsimden uydurduğum bir şey midir?" dedi. [Allah]: "Aksine , seni yaratmadan önce kaderine yazdığım bir şeydir" buyurdu. [Âdem]: "Öyleyse kaderime yazdığın gibi onu benim için bağışla" dedi. [Ubeyd]: İşte Allah'ın: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu budur, dedi.
حَدَّثَنَا ابنُ بشارٍ ، قال: حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ بنِ رُفَيْعٍ، [عن مجاهدٍ، عن] عُبيدِ بنِ عُمَيْرٍ بمثلِه .
Bize İbn Beşşâr anlattı , dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey'den, [Mücâhid'den, o da] Ubeyd b. Umeyr'den bunun benzerini anlattı .
حَدَّثَنَا ابنُ بشارٍ (٣)، قال: حَدَّثَنَا وَكيعُ بنُ الجراحِ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن عبدِ العزبزِ بنِ رُفَيْعٍ، عمَّن سمِع عُبيدَ بنَ عُميرٍ يقولُ: قال آدمُ. فذكَر نحوَه .
Bize İbn Beşşâr anlattı (٣), dedi ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey'den, o Ubeyd b. Umeyr'in: "Âdem dedi ki..." dediğini işiten kimseden naklederek bunun benzerini zikretti .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثورىُّ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, ...'den haber verdi:
عبدِ العزيزِ بنِ رفيعٍ، عن عُبيدِ بنِ عُميرٍ مثلَه .
Abdülazîz b. Rufey'den, o Ubeyd b. Umeyr'den bunun benzerini haber verdi .
حَدَّثنِي المثني، قال: حَدَّثَنَا أبو نُعَيْمٍ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن عبدِ العزيزِ بنِ رُفَيْعٍ، قال: أخْبَرَنى مَن سَمِع عُبيدَ بنَ عُميرٍ. بنحوِه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdülazîz b. Rufey'den anlattı; dedi ki: Bana Ubeyd b. Umeyr'den işiten kimse bunun benzerini haber verdi.
وقال آخَرون بما حَدَّثَنِي به أحمدُ بنُ عثمانَ بنِ حَكيمٍ الأوْدىُّ، قال: حَدَّثَنَا عبدُ الرحمنِ بنُ شَريكٍ، قال: حَدَّثَنَا أبي، قال: حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن حُميدِ بنِ نَبْهانَ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ [يزيدَ بنِ معاويةَ] أنه قال: قولُه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ}. قال آدمُ : اللهم لا إلهَ إلَّا أنت سبحانَك وبحمدِك، أَسْتَغْفِرُك وأَتوبُ إليك، فَتُبْ عليَّ إنك أنت التوابُ الرحيمُ .
Başkaları ise Ahmed b. Osmân b. Hakîm el-Evdî'nin bana anlattığı şu rivayetteki görüşü söyledi: Bize Abdurrahmân b. Şerîk anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Huseyn b. Abdurrahmân, Humeyd b. Nebhân'dan, o Abdurrahmân b. [Yezîd b. Muâviye'den] anlattı; o şöyle demiştir: O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve [Allah] onun tevbesini kabul etti” buyruğu hakkında Âdem şöyle demiştir: "Allah'ım! Senden başka ilâh yoktur, seni hamdinle tenzih ederim. Senden bağışlanma diler ve sana tevbe ederim; tevbemi kabul buyur, şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin" .
حَدَّثنِي المثنّى بنُ إبراهيمَ، قال: حَدَّثَنَا أبو غَسَّانَ، قال: [حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ]، وحَدَّثَنَا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازىُّ، قال: أخْبَرَنا أبو أحمدَ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ وقيسٌ، جميعًا عن خُصَيْفٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: قولُه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا} حتى فرَغ منها.
Bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: [Bize Züheyr anlattı]. [Yine] bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân ve Kays, her ikisi Husayf'tan, o Mücâhid'den O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında anlattılar; o şöyle demiştir: [Bu kelimeler], ayetin sonuna kadar {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen...” sözüdür.
حَدَّثَنِي المثني، قال: حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ كان يَقُولُ في قولِ اللهِ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} الكلماتُ: اللهمّ لا إلهَ إلَّا أنت سبحانَك وبحمدِك، ربِّ إنِّي ظَلَمتُ نفسِى، فاغْفِرْ لى إنك خيرُ الغافِرِين، اللهم لا إلهَ إلَّا أنت سُبحانَك وبحمدِك، ربِّ إنى ظلَمْتُ نفسى فارْحَمْنى إنك خيرُ الراحمين، اللهم لا إلهَ إلَّا أَنت سبحانَك وبحمدِك، ربِّ إنى ظلَمْتُ نفسي، فتُبْ عليَّ إنك أنت التَّوابُ الرَّحيمُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten anlattı; Mücâhid, Allah'ın: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında derdi ki: Kelimeler şunlardır: "Allah'ım! Senden başka ilâh yoktur, seni hamdinle tenzih ederim. Rabbim! Şüphesiz ben kendime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz sen bağışlayanların en hayırlısısın. Allah'ım! Senden başka ilâh yoktur, seni hamdinle tenzih ederim. Rabbim! Şüphesiz ben kendime zulmettim, bana merhamet et; şüphesiz sen merhamet edenlerin en hayırlısısın. Allah'ım! Senden başka ilâh yoktur, seni hamdinle tenzih ederim. Rabbim! Şüphesiz ben kendime zulmettim, tevbemi kabul buyur; şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin" .
حَدَّثَنَا ابنُ وَكيعٍ، قال: حَدَّثَنَا أبي، عن النضرِ بنِ عربيٍّ ، عن مُجاهِدٍ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: هو قولُه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا} الآية .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, en-Nadr b. Arabî'den , o Mücâhid'den anlattı: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında: "Bu, ayetin sonuna kadar {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen...” sözüdür" dedi .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال حَدَّثَنِي حَجَّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مُجاهدٍ: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: أىْ ربِّ، أَتَتوبُ عليَّ إن تُبْتُ؟ قال: نعَم. فتاب آدمُ، فتاب عليه ربُّه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den anlattı: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında [şöyle dedi]: "[Âdem]: 'Ey Rabbim! Tevbe edersem tevbemi kabul eder misin?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Âdem tevbe etti, Rabbi de onun tevbesini kabul buyurdu."
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاق، قال أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ}. قال: هو قولُه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Bunun üzerine Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” buyruğu hakkında [şöyle] dediğini haber verdi: "Bu, O'nun: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” buyruğudur."
[حَدَّثَنِي يونُسُ بنُ عبدِ الأعلي، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: هو قولُه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}] .
[Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: "Bu, O'nun: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” buyruğudur"] .
وهذه الأقوالُ التى حكيْناها عمَّن حكيْناها عنه، وإن كانت مختلفةَ الألفاظِ، فإن معانيَها مُتَّفِقَةٌ في أن اللهَ تعالى ذكرُه لقَّى آدمَ كلماتٍ تلقَّاهن آدمُ مِن ربِّه فقبِلَهن، وعمِل بهن، وتاب -بقِيلِه إيَّاهن وعملِه بهن- إلى اللهِ مِن خطيئتِه، مُعْتَرفًا بذنبِه، مُتَنصِّلًا إلى رِّبه مِن خطيئتِه، نادمًا على ما سلَف منه مِن خلافِ أمرِه، فتاب اللهُ عليه بقبولِه الكلماتِ التى تَلقَّاهن منه، وندمِه على سالفِ الذنبِ منه.
Kendilerinden rivayet naklettiğimiz kimselerden aktardığımız bu sözler, lafızları farklı olsa da anlamları şu hususta ittifak halindedir: Zikri yüce olan Allah, Âdem'e birtakım kelimeler telkin etmiş; Âdem de o kelimeleri Rabbinden alıp kabul etmiş, onlarla amel etmiş ve onları söyleyip gereğince amel ederek günahını itiraf eden, hatasından ötürü Rabbine sığınarak aklanmak isteyen ve O'nun emrine muhalefet olarak kendisinden sâdır olan geçmiş davranışına pişman olan biri olarak hatasından Allah'a tevbe etmiştir. Allah da Âdem'in O'ndan aldığı kelimeleri kabul etmesi ve geçmiş günahından dolayı duyduğu pişmanlık sebebiyle onun tevbesini kabul buyurmuştur.
والذى يَدُلُّ عليه كتابُ اللهِ جلّ ثناؤه أن الكلماتِ التى تَلقَّاهن آدمُ مِن ربِّه هن الكلماتُ التى أخْبَر جلّ ذكرُه عنه أنه قالها مُتَنَصِّلًا بقِيلِها إلى ربِّه، معترفًا بذنبِه، وهو قولُه: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. وليس ما قاله مَن خالَف قولَنا هذا -مِن الأقوالِ التى حكَيْناها- بمدفوعٍ قولُه، ولكنه قولٌ لا شاهدَ عليه مِن حجةٍ يَجِبُ التسليمُ لها، فيَجوزَ لنا إضافتُه إلى آدمَ، وأنه مما تلَقَّاه مِن ربِّه عندَ إنابتِه إليه مِن ذنبِه.
Senâsı yüce olan Allah'ın Kitabı'nın delalet ettiği görüşe göre, Âdem'in Rabbinden aldığı kelimeler, zikri yüce olan [Allah]'ın, Âdem'in günahını itiraf edip bunları söyleyerek Rabbine sığındığını haber verdiği kelimelerdir ki bu da O'nun: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” buyruğudur. Bu görüşümüze muhalefet edenlerin aktardığımız sözlerinden hiçbirinin sözü büsbütün reddedilmiş değildir; ancak onların sözü, teslim olunması zorunlu olan ve dolayısıyla bizim onu Âdem'e nispet etmemizi ve günahından dönüp O'na yöneldiğinde Rabbinden aldığı şeylerden olduğunu söylememizi caiz kılacak kesin bir delile/şahide sahip olmayan bir sözdür.
وهذا الخبرُ الذى أخْبَر اللهُ عن آدمَ -من قيلِه الذى لقَّاه اللهُ إيّاه، فقاله تائبًا إليه مِن خطيئتِه- تَعريفٌ منه جلَّ ذِكرُه جميعَ المخاطَبِين، بكتابِه كيفيةَ التوبةِ إليه مِن
Allah'ın Âdem hakkında haber verdiği -kendisine telkin ettiği ve onun da günahından O'na tevbe ederek söylediği sözüne dair- bu haber; zikri yüce olan [Allah]'ın, Kitabı'nın bütün muhataplarına Kendisine...
الذنوبِ، وتنبيهٌ للمُخاطَبِينَ بقوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا}. على موضعِ التوبةِ ممّا هم عليه مِن الكفرِ باللهِ، وأن خَلاصَهم مما هم عليه مُقِيمون مِن الضَّلالةِ نظيرُ خَلاصِ أبيهم آدمَ مِن خطيئتِه، مع تذكيرِه إيّاهم به السالفَ إليهم مِن النِّعمِ التى خصَّ بها أباهم آدمَ وغيرَه مِن آبائِهم.
günahlardan [nasıl tevbe edileceğini bildirmesidir;] ve O'nun: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا} “Siz ölüler iken Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” buyruğunun muhataplarına, Allah'ı inkâr etmekten tevbe etme konumuna dikkat çekmesidir; ayrıca içinde bulundukları sapıklıktan kurtuluşlarının, babaları Âdem'in günahından kurtuluşuna benzer olduğunu hatırlatması, bununla birlikte babaları Âdem'e ve diğer atalarına tahsis ettiği geçmiş nimetleri de onlara hatırlatmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {فَتَابَ عَلَيْهِ}.
Yüce ve aziz olan [Allah]'ın: {فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine [Allah da] onun tevbesini kabul etti” buyruğunun tefsiri.
وقولُه: {فَتَابَ عَلَيْهِ}. يعنى على آدمَ، والهاءُ التى في {عَلَيْهِ} عائدةٌ على آدمَ. وقولُه: {فَتَابَ عَلَيْهِ}. يعْنى: رزَقه التوبةَ مِن خطيئتِه. والتوبةُ معناها الإنابةُ إلى اللهِ جلَّ ثناؤُه، والأَوْبةُ إلى طاعتِه مما يَكْرَهُ مِن معصيتِه.
O'nun: {فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine onun tevbesini kabul etti” buyruğu, Âdem'in [tevbesini kabul etti] demektir; {عَلَيْهِ} “onun” kelimesindeki zamir Âdem'e dönmektedir. O'nun: {فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine onun tevbesini kabul etti” buyruğu, ona hatasından tevbe etmeyi nasip etti anlamına gelir. Tevbenin anlamı ise, senâsı yüce olan Allah'a yönelmek ve O'nun hoşlanmadığı isyandan O'nun hoşnut olacağı itaate dönmektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)}.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)} “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” buyruğunun tefsiri.
وتأويلُ قولِه: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}. أن اللهَ جل ثناؤُه هو التوابُ على مَن تاب إليه مِن عبادِه المُذْنبِين مِن ذنوبِه، التاركُ مُجازاتَه بإنابتِه إلى طاعتِه بعدَ معصيتِه بما سلَف مِن ذنبِه. وقد ذكَرْنا أن معنى التوبةِ مِن العبدِ إلى ربِّه إنابتُه إلى طاعتهِ، وأوْبتُه إلى ما يُرْضِيه، بتركِه ما يَسْخَطُه مِن الأمورِ التى كان عليها مُقيمًا مما يَكْرَهُه ربُّه. فكذلك توبةُ اللهِ على عبدِه، هو أن يَرْزُقَه ذلك، ويؤوبَ له مِن غضبِه عليه إلى الرضا عنه، ومِن العقوبةِ إلى العفوِ والصَّفْحِ عنه.
O'nun: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” buyruğunun tefsiri şudur: Senâsı yüce olan Allah, günahkâr kullarından günahlarından Kendisine tevbe eden kimsenin tevbesini kabul eden; isyanından sonra geçmiş günahları sebebiyle itaate yönelmesiyle onu cezalandırmayı terk edendir. Kula ait tevbenin Rabbine karşı anlamının; O'na itaate yönelmesi, O'nun hoşnut olduğu şeye dönmesi ve Rabb'inin hoşlanmadığı, daha önce ısrarla yaptığı ve O'nu öfkelendiren işleri terk etmesi olduğunu belirtmiştik. Aynı şekilde Allah'ın kulunun tevbesini kabul etmesi de ona bunu nasip etmesi ve onun hakkında öfkesinden rızasına, cezalandırmasından af ve bağışlamasına dönmesidir.
وأما قولُه: {الرَّحِيمُ} فإنه يعنى أنه المُتَفَضِّلُ عليه مع التوبةِ بالرحمةِ، ورحمتُه إياه إقالتُه عثرتَه وصَفْحُه عن عقوبةِ جُرْمِه.
O'nun: {الرَّحِيمُ} “[çok] merhamet edendir” buyruğuna gelince; bu, O'nun tevbe ile birlikte kuluna rahmetiyle lütufta bulunan olduğu anlamına gelir. O'nun kuluna rahmeti ise sürçmesini bağışlaması ve suçunun cezasından vazgeçmesidir.
وقد ذكَرْنا القول في تأويلِ قولِه: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا}. فيما مضَى، فلا حاجةَ بنا إلى إعادتِه، إذ كان معناه في هذا الموضعِ هو معناه في ذلك الموضعِ.
O'nun: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا} “Hepiniz oradan inin” buyruğunun tefsirine dair sözü daha önce zikretmiştik; bu sebeple onu tekrarlamamıza gerek yoktur, zira buradaki anlamı oradaki anlamıyla aynıdır.
وقد حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا هُشَيْمٌ، قال: حدَّثنا إسماعيلُ ابنُ سالمٍ، عن أبى صالحٍ في قولِه: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا}. قال: آدمُ وحوَّاءُ والحيّةُ وإبليسُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Sâlim, Ebû Sâlih'ten O'nun: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا} “Hepiniz oradan inin” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: "Âdem, Havvâ, yılan ve İblîs'tir."
القولُ في تأويل قولِه جلّ ثناؤه: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى}.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} “Benden size bir hidayet geldiğinde” buyruğunun tefsiri.
وتأويلُ قولِه: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ}: فإن يأْتِكم، و"ما" التى مع "إن" توكيدٌ للكلامِ، ولدخولِها مع "إن" أُدخِلَت النونُ المشُدَّدةُ في {يَأْتِيَنَّكُمْ} تفرقةً بدخولِها بينَ "ما" التى تَأْتى بمعنى توكيدِ الكلامِ -التى تُسَمِّيها أهلُ العربيةِ صِلةً وحَشْوًا- وبين "ما" التى تأتى بمعنى "الذى"، فتُؤْذِنُ بدخولِها في الفعلِ أنَّ "ما" التى مع "إن" التى بمعنى الجزاءِ توكيدٌ، وليست "ما" التى بمعنى "الذى".
O'nun: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ} “Size geldiğinde” buyruğunun tefsiri, "eğer size gelirse" (فإن يأتكم) demektir. "İn" (إن) ile birlikte gelen "mâ" (ما) sözü pekiştirmek (tekit) içindir; onun "in" ile birlikte gelmesinden ötürü {يَأْتِيَنَّكُمْ} kelimesine şeddeli nun harfi dâhil edilmiştir. Bu şeddeli nun, Arap dili âlimlerinin "sıla" ve "haşiv" (dolgu) adını verdikleri tekit anlamındaki "mâ" ile "ellezî" (ismi mevsul) anlamındaki "mâ"yı birbirinden ayırt etmek için getirilmiştir. Böylece fiile dâhil olmasıyla, şart/ceza bildiren "in" ile beraber gelen "mâ"nın tekit olduğunu, "ellezî" anlamındaki "mâ" olmadığını bildirmiş olur.
وقد قال بعضُ نحوِيِّى [أهلِ البصرةِ] : إنَّ "إمَّا": "إنْ"، زِيدَت معها "ما"، وصار الفعلُ الذى بعدَه بالنونِ الخفيفةِ أو الثقيلةِ، وقد يَكونُ بغيرِ نونٍ، وإنما حسُنَت فيه النونُ لمَّا دخَلَته "ما"؛ لأن "ما" نفىٌ، وهى مما ليس بواجبٍ، وهى الحرفُ الذى يَنْفِى الواجبَ، فحسُنَت فيه النونُ، نحوَ قولهم: بعينٍ ما أَرَيَنْكَ. حينَ أُدْخِلَت فيها "ما" حسُنَت النونُ فيما ههنا.
[Basra ehlinin] bazı nahivcileri şöyle demiştir: "İmmâ" (إمَّا), aslen "in" (إنْ) olup yanına "mâ" (ما) ziyade edilmiştir ve ondan sonra gelen fiil hafif veya şeddeli nun ile gelmiştir; bazen nunsuz da olabilir. Fiile nun getirilmesi ancak ona "mâ" dâhil olunca uygun görülmüştür; çünkü "mâ" nefy (olumsuzluk) bildirir ve kesinlik taşımayan unsurlardandır; o, kesin olanı olumsuzlayan harftir. Dolayısıyla nitekim Arapların: "Gözümün önünde seni mutlaka göreceğim" (بعينٍ ما أَرَيَنْكَ) sözünde olduğu gibi ona nun gelmesi uygun olmuştur. Oraya "mâ" dâhil edildiğinde, buradaki nun da uygun düşmüştür.
وقد أنْكَر جماعةٌ مِن أهلِ العربيةِ دعوى قائلِ هذه المقالةِ أن "ما" التى مع:
Arap dili âlimlerinden bir topluluk ise bu görüşü ileri süren kimsenin, şu [ifade] ile birlikte yer alan "mâ"nın (ما):
بعينٍ ما أرينك، بمعنى الجحدِ، وزعَموا أن ذلك بمعنى التوكيدِ للكلامِ.
"Gözümün önünde seni mutlaka göreceğim" (بعينٍ ما أرينك) ifadesindeki "mâ"nın inkâr/nefy anlamında olduğu iddiasını reddetmiş ve bunun sözü tekit (pekiştirme) anlamında olduğunu ileri sürmüşlerdir.
وقال آخَرون: بل هو حَشْوٌ في الكلامِ، ومعناها الحذفُ، وإنما معْنى الكلامِ: "بعينٍ أراك. وغيرُ جائزٍ أن يُجْعَلَ مع الاختلافِ فيه أصلًا يُقاسُ عليه غيرُه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, sözde bir dolgudur (haşivdir) ve anlamı hazfedilmiş hükmündedir; sözün asıl anlamı ise: "Seni bizzat gözümle görüyorum" (بعينٍ أراك) demektir. Hakkında ihtilaf bulunan bir hususun, başka şeylerin kendisine kıyas edileceği bir asıl (kural) kılınması caiz değildir.
القولُ في تأويلِ قولِهِ جلّ ثناؤُه: {مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٩)}.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٩)} “Benden bir hidayet [geldiğinde], kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise cehennem ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyruğunun tefsiri.
والهُدَى في هذا الموضعِ البيانُ والرَّشادُ، كما حدَّثنى المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا آدمُ العَسْقلانىُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى}. قال: الهُدَى الأنبياءُ والرسلُ والبَيانُ .
Bu yerdeki "hüdâ" (hidayet), açıklama (beyan) ve doğru yolu gösterme (reşâd) demektir; nitekim bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den O'nun: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} “Benden size bir hidayet geldiğinde” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: "Hidayet; peygamberler, elçiler ve açıklamadır."
فإن كان ما قال أبو العاليةِ في ذلك كما قال، فالخِطابُ بقولِ: {اهْبِطُوا}. وإن كان لآدمَ وزوجتِه، فيَجِبُ أن يَكونَ مُرادًا به آدمُ وزوجتُه وذريتُهما، فيَكونَ ذلك حينَئذٍ نظيرَ قولِه: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} [فصلت: ١١]. بمعنى: أتَيْنا بما فينا مِن الخَلْقِ طائِعِين. ونظيرَ قولِه في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِهِم مَنَاسِكَهم). فجمَع قبلَ أن تَكونَ ذريةٌ، وهو في قراءتِنا: {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} [البقرة: ١٢٨]. وكما يقولُ القائلُ لآخرَ: كأنك قد تزَوَّجْتَ ووُلِد لك وكثُرتُم وعزَزْتُم. ونحوِ ذلك مِن الكلامِ.
Şayet Ebû'l-Âliye'nin bu husustaki söylediği dediği gibiyse; {اهْبِطُوا} “İnin!” buyruğundaki hitap Âdem'e ve eşine yönelik olsa bile, bununla Âdem, eşi ve her ikisinin zürriyetinin kastedilmiş olması gerekir. Bu durumda bu [ifade], O'nun: {فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ} “[Allah] ona ve yeryüzüne: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' buyurdu. İkisi de: 'İsteyerek [ve boyun eğerek] geldik' dediler” [Fussilet: 11] ayetinin benzeri olur; yani 'İçimizdeki mahlûkatla birlikte boyun eğerek geldik' anlamındadır. Yine İbn Mes'ûd'un kıraatindeki: (رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِهِم مَنَاسِكَهم) “Rabbimiz! Bizi sana teslim olan iki kişi kıl, zürriyetimizden de sana teslim olan bir ümmet [çıkar] ve onlara ibadet yerlerini/usullerini göster” sözünün benzeridir. Burada henüz bir zürriyet bulunmadığı halde çoğul kipi kullanılmıştır. Bu [ayet] bizim kıraatimizde ise: {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} “Ve bize ibadet yerlerimizi/usullerimizi göster” [el-Bakara: 128] şeklindedir. Nitekim bir kimsenin diğerine: 'Evlenmişsin, çocuğun olmuş, çoğalmış ve güçlenmişsiniz gibi...' ve benzeri sözleri söylemesi de bu kabildendir.
وإنما قلْنا: إن ذلك هو الواجبُ على التأويلِ الذى ذكَرْناه عن أبى العاليةِ؛ لأن آدمَ كان هو النبىَّ ﵇ أيامَ حياتِه بعدَ أن أُهْبِط إلى الأرضِ، والرسولَ مِن اللهِ تعالى ذكرُه إلى ولدِه، فغيرُ جائزٍ أن يكونَ مَعْنِيًّا -وهو الرسولُ- بقولِه: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى}. خطابًا له ولزوجتِه: فإما يأتينّكم مِنى أنبياءُ ورسلٌ. إلا على ما وصَفْتُ مِن التأويلِ.
Ebû'l-Âliye'den aktardığımız tefsire göre bu durumun zorunlu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Zira Âdem aleyhisselâm yeryüzüne indirildikten sonra hayatı boyunca nebi ve zikri yüce olan Allah'ın çocuklarına gönderdiği elçisi idi. Dolayısıyla kendisi elçi olduğu halde, ona ve eşine hitaben: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى} “Benden size bir hidayet geldiğinde” buyruğuyla -yani benden size nebiler ve resuller geldiğinde denilerek- onun kastedilmiş olması, ancak açıkladığım tefsir tarzı dışında caiz olmaz.
وقولُ أبى العاليةِ في ذلك -وإن كان وجهًا مِن التأويلِ تَحْتَمِلُه الآيةُ- فأقربُ إلى الصوابِ منه عندى، وأشبهُ بظاهرِ التِّلاوةِ أن يكونَ تأويلُها: فإما يَأْتِيَنَّكم يا معشرَ مَن أُهْبِطَ إلى الأرضِ مِن سمائى -وهو آدمُ وزوجتُه وإبليسُ، كما قد ذكَرْنا قبلُ في تأويلِ الآيةِ التى قبلَها- إما يَأْتِيَنَّكم منى ييانٌ مِن أمرِى وطاعتى ورَشادٌ إلى سبيلى ودِينى، فمَن اتَّبَعه منكم فلا خوفٌ عليهم ولا هم يَحْزنون، وإن كان قد سلَف منهم قبلَ ذلك إلىَّ معصيةٌ وخلافٌ لأمْرى وطاعتى. يُعَرِّفُهم بذلك تعالى ذكرُه أنه التائبُ على مَن تاب إليه مِن ذنوبِه، والرحيمُ بمن أناب إليه، كما وصَف نفسَه بقولِه: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}.
Ebû'l-Âliye'nin bu husustaki sözü ayetin muhtemel olduğu bir tefsir vechi olsa da, bana göre doğruya daha yakın ve tilavetin zahirine daha uygun olan tefsir şudur: "Ey semamdan yeryüzüne indirilenler topluluğu -ki daha önce bir önceki ayetin tefsirinde zikrettiğimiz üzere bunlar Âdem, eşi ve İblîs'tir- şayet benden size emrime ve bana itaate dair bir açıklama, yoluma ve dinime bir rehberlik gelirse, sizden kim ona uyarsa -daha önce benden yana bir isyan ve emrime muhalefet sâdır olmuş olsa bile- onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir." Zikri yüce olan [Allah], Kendisini: {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” buyruğuyla vasfettiği gibi, bununla onlara günahlarından Kendisine tevbe edenin tevbesini kabul edeceğini ve Kendisine yönelene merhamet edeceğini bildirmektedir.
وذلك أن ظاهرَ الخِطابِ بذلك إنما هو للذين قال لهم جلَّ ثناؤُه: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا}. والذين خُوطِبوا به هم مَن سَمَّيْنا في قولِ الحُجَّةِ مِن الصحابةِ والتابعين الذين قد قدَّمْنا الروايةَ عنهم. وذلك وإن كان خطابًا مِن اللهِ تعالى ذِكرُه لمن أُهْبِط حينَئذٍ مِن السماءِ إلى الأرضِ، فهو سنَّةُ اللهِ في جميعِ خلقِه، وتعريفٌ منه بذلك
Bunun sebebi şudur: Bu hitabın zahiri, övgüsü yüce olan [Allah'ın] kendilerine: {اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا} “Hepiniz oradan inin!” buyurduğu kimseleredir. Kendilerine hitap edilenler ise, kendilerinden rivayeti daha önce aktardığımız sahabe ve tabiinden hüccet ehlinin kavlinde isimlerini andığımız kimselerdir. Bu, zikri yüce olan Allah'tan o vakit semadan yeryüzüne indirilenlere yönelik bir hitap olsa da O'nun bütün yaratılmışları hakkındaki sünnetidir ve bununla [onlara] bir bildirimdir;
الذين أخْبَر عنهم في أولِ هذه السورةِ بما أخْبَر عنهم في قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. وفى قولِه: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ} [البقرة: ٦، ٨]. أن حُكْمَه فيهم -إن تابوا إليه وأنابوا، واتَّبَعوا ما أتاهم مِن البيانِ مِن عندِ اللهِ على لسانِ رسولِه محمدٍ ﷺ- أنهم عندَه في الآخرةِ ممَّن لا خوفٌ عليهم ولا هم يَحْزَنون، وأنهم إن هلَكوا على كُفرِهم وضَلالتِهم قبلَ الإنابةِ والتوبةِ، كانوا مِن أهلِ النارِ المُخَلَّدِين فيها.
bu surenin başında O'nun: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} [el-Bakara: 6] “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar” ve: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ} [el-Bakara: 8] “İnsanlardan bazıları da vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir” buyruklarında haklarında haber verdiklerine, şayet Kendisine tevbe edip yönelir ve Allah katından Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle kendilerine gelen açıklamaya uyarlarsa, ahirette O'nun katında kendilerine korku olmayan ve üzülmeyecek kimselerden olacakları; şayet yönelip tevbe etmeden önce inkârları ve sapıklıkları üzere ölüp giderlerse, cehennemde ebedî kalacak ehlinden olacakları şeklindeki hükmünü bildirmesidir.
وقولُه: {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ}. يعنى: فمَن تبِع بَيانى الذى أُبَيِّنُه على ألْسُنِ رُسُلى، أو مع رسلى.
O'nun: {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ} “Kim benim hidayetime uyarsa” buyruğu; elçilerimin diliyle veya elçilerimle birlikte açıkladığım beyanıma kim uyarsa demektir.
كما حدَّثنى به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ العسقلانىُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ} يعنى: بَيانى .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den {فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ} “Kim benim hidayetime uyarsa” ayeti hakkında rivayet etti: "Yani beyanıma [uyarsa]" dedi .
وقولُه: {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}. يعنى: فهم آمِنون في أهوالِ القيامةِ مِن عقابِ اللهِ، غيرُ خائِفِين عذابَه؛ بما أطاعوا اللهَ في الدنيا، واتَّبَعوا أمرَه وهُداه وسبيلَه {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} يومَئذٍ على ما خلَّفوا بعدَ وفاتِهم في الدنيا.
O'nun: {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “Onlara hiçbir korku yoktur” buyruğu, dünyada Allah'a itaat ettikleri, O'nun emrine, hidayetine ve yoluna uydukları için kıyamet dehşetlerinde Allah'ın cezasından güvendedirler, O'nun azabından korkmazlar; {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir” buyruğu ise, o gün dünyadaki vefatlarından sonra arkalarında bıraktıkları şeylere üzülmeyeceklerdir demektir.
كما حدَّثنى يونُسُ ابنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}. يقولُ: لا خوفٌ عليكم أمامَكم، وليس شيءٌ أعظمَ في صدرِ الذى يَموتُ ممَّا بعدَ الموتِ، فأمَّنهم منه وسلَّاهم عن الدنيا، فقال: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}.
Nitekim bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “Onlara hiçbir korku yoktur”. [Yani Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: 'Önünüzde sizin için hiçbir korku yoktur.' Zira ölen kimsenin gönlünde ölümden sonraki durumdan daha büyük bir şey yoktur. Böylece [Allah] onları bundan güvende kılmış ve dünya konusunda onları teselli ederek: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir” buyurmuştur.
وقولُه: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا}. يعنى: والذين جحَدوا آياتى وكذَّبوا رُسُلى. وآياتُ اللهِ حُجَجُه أدلَّتُه على وحدانيَّتِه وربوبيَّتِه، وما جاءت به الرسلُ مِن الأعْلامِ والشَّواهدِ على ذلك، وعلى صدقِها فيما أنبأَتْ عن ربِّها، وقد بيَّنا أن معنى الكفرِ التَّغْطيةُ على الشئِ .
O'nun: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar” buyruğu; ayetlerimi inkâr edenler ve elçilerimi yalanlayanlar demektir. Allah'ın ayetleri; O'nun birliğine ve rabliğine dair hüccetleri, delilleri ve resullerin buna ve Rablerinden haber verdikleri hususlarda doğru sözlü olduklarına dair getirdikleri nişanlar ve şahitlerdir. Küfrün anlamının bir şeyin üzerini örtmek olduğunu daha önce açıklamıştık .
{أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ}، يعنى: أهلُها الذين هم أهلُها دونَ غيرِهم، المُخلَّدون فيها أبدًا إلى غيرِ أمَدٍ ولا نهايةٍ.
{أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ} “İşte onlar cehennem ehlidirler” buyruğu; başkaları değil, bizzat onun ehli olanlar, belirli bir süre ve son olmaksızın ebediyen orada kalacak olanlar demektir.
كما حدَّثنى عُقبةُ بنُ سِنانٍ البصرىُّ، قال: حدَّثنا غَسَّانُ بنُ مُضَرَ، قال: حدَّثنا سعيدُ بنُ يَزيدَ، وحدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ العَنْبَرىُّ، قال: حدَّثنا بشرُ بن المُفَضَّلِ، قال: حدَّثنا أبو مَسْلَمةَ، وحدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وأبو بكرِ بنُ عونٍ، قالا: حدَّثنا إسماعيلُ ابنُ عُلَيَّةَ، عن سعيدِ بنِ يزيدَ، عن أبي نَضْرةَ، عن أبى سعيدٍ الخُدْرىِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أمَّا أهْلُ النَّارِ الذِين هم أهْلُها، فإنَّهم لا يَمُوتُونَ فيها ولا يَحْيَوْنَ، ولكِنَّ أقْوَامًا أصَابَتْهم النَّارُ بخَطايَاهم -أو بذُنُوبهم- فأمَاتَتْهم إمَاتَةً، حتى إِذا صَارُوا فَحْمًا أُذِنَ في الشَّفَاعَةِ".
Nitekim bana Ukbe b. Sinân el-Basrî tahdis edip dedi ki: Bize Gassân b. Mudar tahdis edip dedi ki: Bize Saîd b. Yezîd tahdis etti. [Yine] bize Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî tahdis edip dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal tahdis edip dedi ki: Bize Ebû Mesleme tahdis etti. [Yine] bana Ya'kūb b. İbrâhîm ve Ebû Bekr b. Avn tahdis edip dediler ki: Bize İsmâîl İbn Uleyye, Saîd b. Yezîd'den, [o] Ebû Nadre'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den tahdis etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «أمَّا أهْلُ النَّارِ الذِين هم أهْلُها، فإنَّهم لا يَمُوتُونَ فيها ولا يَحْيَوْنَ، ولكِنَّ أقْوَامًا أصَابَتْهم النَّارُ بخَطايَاهم -أو بذُنُوبهم- فأمَاتَتْهم إمَاتَةً، حتى إِذا صَارُوا فَحْمًا أُذِنَ في الشَّفَاعَةِ» «Bizzat cehennem ehli olanlara gelince, onlar orada ne ölürler ne de dirilirler. Fakat birtakım kimseleri günahları -yahut hataları- sebebiyle ateş yakalar ve [ateş] onları tamamen öldürür; nihayet kömür haline geldiklerinde şefaate izin verilir.»
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ}.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” buyruğunun tefsiri.
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ}. ولدَ يعقوبَ بنِ إسحاقَ بنِ إبراهيمَ خليلِ الرحمنِ. وكان يعقوبُ يُدْعَى إسرائيلَ، بمعنى: عبدُ اللهِ وصَفْوتُه مِن خلقِه. و"إيلُ" هو اللهُ تعالى ذكرُه، و"إسْرَا": هو العبدُ، كما قيل: جبريلُ. بمعنى: عبدُ اللهِ.
Senâsı yüce olan [Allah], {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” buyruğuyla Rahmân'ın dostu İbrâhîm'in oğlu İshâk'ın oğlu Ya'kūb'un çocuklarını kastetmektedir. Ya'kūb, "Allah'ın kulu ve mahlûkatı arasından seçtiği kimse" manasında İsrâîl diye isimlendiriliyordu. "Îl" (إيلُ), zikri yüce olan Allah'tır; "İsrâ" (إسْرَا) ise kuldur; nitekim Cibrîl'e de "Allah'ın kulu" manasında denildiği gibidir.
وكما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا جريرُ بنُ عبدِ الحميدِ، عن الأعمشِ، عن إسماعيلَ بنِ رَجاءٍ، عن عُمَيْرٍ مولَى ابنِ عباسٍ، عن ابنِ عباسٍ، أن إسرائيلَ كقولِك: عبدُ اللهِ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr b. Abdilhamîd, el-A'meş'ten, o İsmâil b. Recâ'dan, o İbn Abbâs'ın âzatlısı Umeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti ki: İsrâîl, senin "Abdullah" (Allah'ın kulu) demen gibidir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا جَريرٌ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن عبدِ اللهِ ابنِ الحارثِ قال: "إيلُ" اللهُ بالعِبْرانيةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o da Abdullâh b. el-Hâris'ten anlattı, dedi ki: ""Îl", İbranicede Allah demektir."
وإنما خاطَب اللهُ جلّ وعزّ بقولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} أَحبارَ اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ الذين كانوا بينَ ظَهْرانَىْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ، فنسَبهم إلى يعقوبَ، كما نسَب ذريةَ آدمَ إلى آدمَ، فقال: {يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} [الأعراف: ٣١]. وما أشْبَه ذلك.
Yüce ve aziz olan Allah, {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” buyruğuyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunda ikamet eden İsrailoğulları'ndan yahudi din adamlarına (ahbâr) hitap etmiş ve Âdem'in soyunu Âdem'e nispet ederek: {يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ} [el-A'râf: 31] “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının” buyurduğu ve benzeri yerlerde olduğu gibi onları da Ya'kūb'a nispet etmiştir.
وإنما خصَّهم بالخطابِ في هذه الآيةِ والتى بعدَها مِن الآىِ التى ذكَّرهم فيها نعَمَه -وإن كان قد تقدَّم ما أنْزَل فيهم وفى غيرِهم فى أولِ هذه السورةِ ما
Bu ayette ve onlara nimetlerini hatırlattığı sonraki ayetlerde hitabı sadece onlara tahsis etmesinin sebebi -gerçi bu surenin başında onlar ve başkaları hakkında indirilen hususlar geçmişti-
قد تقَدَّم -أن الذي احْتَجَّ به مِن الحُجَجِ في الآياتِ التى فيها أنباءُ أسْلافِهم وأخبارُ أوائلِهم، وقَصَصُ الأمورِ التى هم بعلمِها مَخْصوصون دونَ غيرِهم مِن سائرِ الأممِ، ليس عندَ غيرِهم مِن العلمِ بصحتِه وحقيقتِه مثلُ الذي لهم مِن العلمِ به، إلا لمن اقتَبَس علمَ ذلك منهم، فعرَّفهم باطِّلاعِ محمدٍ ﷺ على علمِها -مع بُعْدِ قومِه وعَشيرتِه مِن معرفتِها، وقلَّةِ مُزاولةِ محمدٍ ﷺ دراسةَ الكتبِ التى فيها أنباءُ ذلك- أن محمدًا ﷺ لم يَصِلْ إلى علمِ ذلك إلا بوحىٍ مِن اللهِ تعالى ذكرُه وتنزيلٍ منه ذلك إليه، لأنهم مِن عِلْمِ صحةِ ذلك بمَحلٍّ ليس به مِن الأممِ غيرُهم، فلذلك تعالى ذكرُه خصَّ بقولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} خطابَهم.
geçtiği üzere; atalarının haberlerini, geçmişlerinin kıssalarını ve diğer ümmetlerden ayrı olarak sadece kendilerinin bildiği meselelerin anlatısını içeren ayetlerde ileri sürdüğü delillerin sıhhat ve hakikatine dair bilginin, onlardan öğrenenler müstesna, başkalarının yanında onların sahip olduğu bilgi gibi bulunmamasıdır. Kavminin ve aşiretinin bunu bilmekten uzak olmasına ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu haberleri içeren kitapları inceleme imkânı bulunmamasına rağmen, onun bu bilgiye vakıf olmasıyla onlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu bilgiye ancak zikri yüce olan Allah'tan gelen bir vahiy ve O'nun indirmesiyle ulaştığını bildirmiştir. Zira onlar, bunun doğruluğunu bilme konusunda diğer ümmetlerin sahip olmadığı bir konumdadırlar; işte bu sebeple zikri yüce olan [Allah], {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” buyruğuyla hitabı onlara tahsis etmiştir.
كما حدَّثنا به ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} قال: يا أهلَ الكتابِ، للأحْبارِ مِن يهودَ .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ} “Ey İsrailoğulları!” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yahudilerin din adamlarına (ahbârına hitaben): 'Ey Ehl-i Kitap!' [demektir]."
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ}.
Senâsı yüce olan [Allah]'ın: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğunun tefsiri.
ونعمتُه التى أنْعَمها على بنى إسرائيلَ اصْطفاؤُه منهم الرسلَ، وإنزالُه عليهم الكتبَ، واسْتِنْقاذُه إياهم مما كانوا فيه مِن البلاءِ والضَّرَّاءِ مِن فرعونَ وقومِه، إلى التَّمْكينِ لهم في الأرضِ، وتَفْجيرِ عُيونِ الماءِ مِن الحجرِ، وإطعامِ المنِّ والسَّلْوَى، فأمَر جل ثناؤُه أعْقابَهم أن يَكونَ ما سلَف منه إلى آبائِهم على ذِكْرٍ منهم، وألا يَنْسَوْا صَنيعَه إلى أسلافِهم وآبائِهم، فيُحِلَّ بهم مِن النِّقَمِ ما أحَلَّ بمَن نسِى نعمَه عندَه منهم
O'nun İsrailoğulları'na lütfettiği nimeti; içlerinden peygamberler seçmesi, onlara kitaplar indirmesi, Firavun ve kavminden gördükleri bela ve sıkıntılardan onları kurtarıp yeryüzünde hâkim kılınmalarına eriştirmesi, taştan su pınarları fışkırtması ve kendilerine kudret helvası ile bıldırcın eti yedirmesidir. Senâsı yüce olan [Allah], onların soyundan gelenlere, atalarına daha önce lütfettiği bu şeyleri hatırda tutmalarını, geçmişlerine ve atalarına yaptığı iyilikleri unutmamalarını emretmiştir; aksi takdirde O'nun katındaki nimetlerini unutanların başına getirdiği cezaları onların da başına indirecektir,
وكَفَرَها وجحَد صنائعَه عندَه.
ve [nimetlerine karşı] nankörlük edip O'nun katındaki iyiliklerini inkâr edenlerin [başına getirdiği azabı onların da başına getirecektir].
كما حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} أى: بَلائى عندَكم وعند آبائِكم؛ لِمَا كان نجّاهم به مِن فرعون وقومِه .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in âzatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” ayeti; "Firavun ve kavminden kendilerini kurtarması sebebiyle sizin yanınızdaki ve atalarınızın yanındaki imtihanımı/nimetimi [hatırlayın]" demektir .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ العسقلانيُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} قال: نعمتُه أن جعَل منهم الأنبياءَ والرسلَ، وأنْزَل عليهم الكتبَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den O'nun: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} “Nimetimi hatırlayın” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: "O'nun nimeti; aralarından peygamberler ve elçiler kılması ve onlara kitaplar indirmesidir."
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ}: يعنى نعمتَه التى أنْعَم على بنى إسرائيلَ فيما سمَّى وفيما سِوَى ذلك؛ فجَّر لهم الحجرَ، وأنْزَل عليهم المنَّ والسلوى، وأنْجاهم مِن عُبوديةِ آلِ فرعونَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” buyruğu hakkında anlattı: "Yani İsrailoğulları'na ismen zikrettiği ve bunun dışındaki hususlarda lütfettiği nimetini; onlar için taştan sular fışkırtmasını, onlara kudret helvası ve bıldırcın eti indirmesini ve onları Firavun hânedanının köleliğinden kurtarmasını [kastediyor]."
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} قال: نعمةٌ عامةٌ، ولا نعمةَ أفضلُ مِن نعمةِ الإسلامِ، والنِّعمُ بعدُ تبَعٌ لها. وقرَأ قولَ اللهِ تعالى ذِكْرُه: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ} الآية [الحجرات: ١٧].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} “Size lütfettiğim nimetimi” buyruğu hakkında şöyle dedi: "[Bu,] umumi bir nimettir; İslâm nimetinden daha üstün bir nimet yoktur ve bundan sonraki [tüm] nimetler ona tâbidir." Ve zikri yüce olan Allah'ın: {يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُمْ} “Müslüman oldular diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. De ki: Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın” [el-Hucurât: 17] ayetini okudu.
وتذكيرُ اللهِ تعالى ذكرُه الذي ذكَّر بهذه الآيةِ مِن نعَمِه على لسانِ رسولِه محمدٍ ﷺ، نظيرُ تَذْكيرِ موسى صلواتُ الله عليه أسلافَهم على عهدِه الذي أخْبَر اللهُ عنه أنه قاله لهم، وذلك قولُه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} [المائدة: ٢٠].
Zikri yüce olan Allah'ın Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle bu ayette hatırlattığı nimetleri; Mûsâ salavâtullâhi aleyh'in kendi döneminde onların geçmişlerine yaptığı ve Allah'ın onlara söylediğini haber verdiği şu hatırlatmasına benzerdir: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ} [el-Mâide: 20] “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar kıldı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdi' demişti”.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}.
Yüce ve aziz olan [Allah]'ın: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğunun tefsiri.
قال أبو جعفرٍ: قد تقَدَّم بَيانُنا عن معنى العهدِ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، واختلافِ المُخْتَلِفِين في تأويلِه ، والصوابِ عندَنا مِن القولِ فيه. وهو في هذا الموضعِ عهدُ الله ووصيتُه التى أخَذ على بنى إسرائيلَ في التَّوراةِ أن يُبيِّنوا للناسِ أمرَ محمدٍ ﷺ أنه رسولُ اللهِ، وأنهم يَجِدونه مَكتوبًا عندَهم أنه نبيُّ اللهِ، وأَن يُؤمِنوا به وبما جاءبه مِن عندِ اللهِ.
Ebû Ca'fer der ki: Kitabımızın geçen kısımlarında ahit kelimesinin anlamına, bunun tefsirindeki farklı görüşlere ve bu konudaki bize göre doğru söze dair açıklamamız geçmişti. Buradaki ahit ise, Allah'ın Tevrat'ta İsrailoğulları'ndan aldığı ahdi ve vasiyetidir; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın elçisi olduğunu insanlara açıklamaları, onun Allah'ın nebisi olduğunu yanlarında yazılı bulduklarını bildirmeleri, ona ve Allah katından getirdiklerine iman etmeleridir.
{أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} وعهدُه إليهم أنهم إذا فعَلوا ذلك أدْخَلَهم الجنةَ، كما قال تعالى ذكرُه: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} الآية [المائدة: ١٢]. وكما قال: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} الآية [الأعراف: ١٥٦، ١٥٧].
{أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” [kısmına gelince]; O'nun onlara olan ahdi , bunu yaptıkları takdirde onları cennete koymasıdır. Nitekim zikri yüce olan [Allah]: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} “Andolsun ki Allah İsrailoğulları'ndan kesin söz almıştı ve onlardan on iki kefil göndermiştik...” ayetinde [el-Mâide: 12] ve O'nun: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere, ayetlerimize inananlara, o ümmî nebi olan resule uyanlara yazacağım...” ayetinde [el-A'râf: 156-157] buyurduğu gibidir.
وكما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ،
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan, [o da] Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, [o da] İkrime'den yahut Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti:
عن ابنِ عباسٍ: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي}: الذي أخَذْتُ في أعْناقِكم للنبىِّ محمدٍ إذ جاءكم، ثم {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} أى: أُنْجِزْ لكم ما وعَدْتُكم عليه بتصديقِه واتباعِه، بوضعِ ما كان عليكم مِن الإصْرِ والأغْلالِ التى كانت في أعْناقِكم بذنوبِكم التى كانت مِن أحداثِكم .
o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “{وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} ‘Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin’; Nebi Muhammed size geldiğinde onun hakkında boynunuza yüklediğim [ahdi yerine getirin], sonra {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} ‘ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim’ yani onu tasdik edip ona uymanız karşılığında size vaat ettiğim şeyi, sonradan işlediğiniz günahlarınız sebebiyle boyunlarınızda olan ağır yükleri ve zincirleri üzerinizden kaldırarak yerine getireyim demektir.”
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}. قال: عهدُه إلى عبادِه؛ دينُه الإسلامُ أن يَتَّبِعوه، {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}. يعنى الجنةَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den O'nun: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: "O'nun kullarına olan ahdi, tâbi olmaları gereken dini olan İslâm'dır; {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} ‘size verdiğim ahdi yerine getireyim’ ise cenneti [vereyim] demektir."
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}: أمّا {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي}، فما عهِدْتُ إليكم في الكتابِ، وأمّا {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}، فالجنةُ، عهِدْتُ إليكم أنكم إن عمِلْتُم بطاعتى أدْخَلْتُكم الجنةَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” ayeti hakkında rivayet etti: “{وَأَوْفُوا بِعَهْدِي} ‘Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin’ [kısmı]; Kitap'ta size emrettiğim şeylerdir. {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} ‘Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim’ [kısmı] ise cennettir; bana itaat ederek amel ederseniz sizi cennete koyacağımı size vaat etmiştim [demektir].”
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ في قولِه: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} قال: ذلك الميثاقُ الذي أخَذ عليهم في "المائدةِ": {وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} إلى آخرِ الآيةِ. فهذا عهدُ اللهِ الذي عهِد إليهم، وهو عهدُ اللهِ فينا، فمن أوْفَى بعهدِ اللهِ وفَى اللهُ له بعهدِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğu hakkında rivayet etti, [İbn Cüreyc] dedi ki: “Bu, Mâide [Suresi]'nde onlardan aldığı şu misaktır: {وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا} “Andolsun ki Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik...” ayetin sonuna kadar. İşte bu, Allah'ın onlara emrettiği ahdidir ve bu, Allah'ın bizim hakkımızdaki ahdidir de. Artık kim Allah'ın ahdini yerine getirirse Allah da ona olan ahdini yerine getirir.”
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}. يقولُ: أَوْفوا بما أمَرْتُكم به مِن طاعتى، ونهَيْتُكم عنه مِن معصيتى في النبيِّ ﷺ وفى غيرِه، {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}. يقولُ: أَرْضَ عنكم وأُدْخِلْكم الجنةَ .
Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Allah] buyuruyor ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ve diğer hususlarda size emrettiğim itaati yerine getirin ve yasakladığım isyandan sakının; {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} ‘Ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim’ yani sizden razı olayım ve sizi cennete koyayım. ”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ}. قال: أَوْفوا بأمرِى أُوفِ بالذى وعَدْتُكم. وقرَأ: {إِنَّ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} حتى بلَغ: {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللهِ} [التوبة: ١١١]. قال: هذا عهدُه الذي عهِد لهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} “Bana verdiğiniz ahdi yerine getirin ki ben de size verdiğim ahdi yerine getireyim” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Benim emrimi yerine getirin ki ben de size vaat ettiğim şeyi yerine getireyim.” Sonra: {إِنَّ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz Allah müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır...” ayetini okudu ve: {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللهِ} “...Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır?” [et-Tevbe: 111] kısmına kadar geldi. Dedi ki: “İşte bu, [Allah'ın] onlara verdiği ahdidir.”
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)} “Yalnızca benden korkun” buyruğunun teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه جلّ وعز: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ}: وإياى فاخْشَوْا واتَّقُوا أيها المُضَيِّعون عَهْدى مِن بنى إسرائيلَ، والمُكَذِّبون رَسولى الذي قد أخَذْتُ ميثاقَكم فيما أنْزَلْتُ مِن الكتبِ على أنْبيائى أن تُؤْمِنوا به وتَتَّبِعوه -أن أُحِلَّ بكم مِن عقوبتى- إن لم تُنِيبُوا وتَتوبُوا إليَّ باتِّباعِه والإقرارِ بما أنْزَلْتُ إليه - ما أحْلَلْتُ بمَن خالف أمرى وكذَّب رُسلى مِن أسْلافِكم.
Ebû Ca'fer der ki: Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Yalnızca benden korkun” buyruğunun tevili şöyledir: Ey İsrailoğulları'ndan ahdimi boşa çıkaranlar ve peygamberlerime indirdiğim kitaplarda kendisine iman edip tâbi olacağınıza dair sizden kesin söz aldığım elçimi yalanlayanlar! Eğer ona tâbi olarak ve kendisine indirdiğimi ikrar edip bana yönelmez ve tevbe etmezseniz, emrime karşı gelip peygamberlerimi yalanlayan geçmişlerinizin başına getirdiğim azabımı sizin de başınıza getirmemden yalnızca benden korkun ve sakının!
كما حدَّثنا محمدُ بنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمد، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} أى: أن أُنزِلَ بكم ما أَنْزَلْتُ بمَن كان قبلَكم مِن آبائِكم مِن
Nitekim bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Yalnızca benden korkun” yani: Sizden önceki atalarınızın başına indirdiğim...
النَّقِماتِ التى قد عرَفْتُم مِن المَسْخِ وغيرِه .
ki o cezalar, suret değiştirme (mesh) ve bildiğiniz diğer intikam türleridir .”
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنى آدمُ العَسْقلانيُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ}. يقولُ: فاخْشَوْنِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den O'nun: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Yalnızca benden korkun” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “Benden korkun demektir.”
حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: {وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} يقولُ: وإياىَ فاخْشَوْنِ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: “{وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} ‘Yalnızca benden korkun’; yani yalnızca benden çekinin ve korkun demektir.”
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}.
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin” buyruğunun teviline dair açıklama.
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَآمِنُوا}: صدِّقوا، كما قد قدَّمْنا البيانَ عنه قبلُ . ويَعْنى بقولِه: {بِمَا أَنْزَلْتُ}. ما أنْزَل على محمدٍ ﷺ مِن القرآنِ. ويعنى بقولِه: {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}. أن القرآنَ مُصَدِّقٌ لما مع اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ مِن التوراةِ، فأمَرهم بالتَّصْديقِ بالقرآنِ، وأخْبَرَهم أن في تصديقِهم بالقرآنِ تصديقًا منهم للتوراةِ، لأن الذي في القرآنِ مِن الأمرِ بالإقرارِ بنبوَّةِ محمدٍ ﷺ وتصديقِه واتِّباعِه، نظيرُ الذي مِن ذلك في التوراةِ والإنجيلِ، ففي تصديقِهم بما أُنْزل على محمدٍ ﷺ تصديقٌ منهم لما معهم مِن التوراةِ، وفى تكذيبِهم به تكذيبٌ منهم لما معهم مِن التوراةِ.
Zikri yüce olan [Allah], {وَآمِنُوا} “İman edin” buyruğuyla daha önce açıkladığımız üzere “tasdik edin” manasını kastetmektedir. {بِمَا أَنْزَلْتُ} “İndirdiğime” buyruğuyla da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kur'an'dan indirdiği şeyi kasteder. {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak” buyruğuyla ise Kur'an'ın, İsrailoğulları yahudilerinin yanındaki Tevrat'ı doğrulayıcı olduğunu kasteder. Onlara Kur'an'ı tasdik etmelerini emretmiş ve Kur'an'ı tasdik etmelerinde bizzat Tevrat'ı da tasdik etme anlamı bulunduğunu bildirmiştir. Çünkü Kur'an'da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ikrar etme, onu tasdik edip ona tâbi olma emrinin bir benzeri Tevrat ve İncil'de de yer almaktadır. Dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirileni tasdik etmeleri, yanlarındaki Tevrat'ı tasdik etmeleri demektir; onu yalanlamaları ise yanlarındaki Tevrat'ı yalanlamaları demektir.
وقولُه جل ثناؤُه: {مُصَدِّقًا}. قطعٌ مِن الهاءِ المتروكةِ في {أَنْزَلْتُ}
Övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {مُصَدِّقًا} “Doğrulayıcı olarak” buyruğu, {أَنْزَلْتُ} “İndirdiğim” [ifadesinde] hazfedilmiş olan “hâ” zamirinden hâldir (kat'tır).
مِن ذكر "ما". ومعنى الكلامِ: وآمِنوا بالذى أنْزَلْتُه مصدقًا لما معكم أيُّها اليهودُ. والذى معهم هو التوراةُ والإنجيلُ.
“mâ” (ما) zamirinden hâl yapılmıştır (kat'tır). Sözün anlamı şöyledir: “Ey Yahudiler! Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğim şeye iman edin.” Yanlarındaki şey ise Tevrat ve İncil'dir.
كما حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنى عيسى ابنُ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ الله تعالى ذكرُه: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}. يقولُ: {بِمَا أَنْزَلْتُ} القرآنُ، {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} التوراةُ والإنجيلُ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin” buyruğu hakkında rivayet etti, dedi ki: “{بِمَا أَنْزَلْتُ} ‘İndirdiğime’ Kur'an'dır; {مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} ‘yanınızdakini doğrulayıcı olarak’ ise Tevrat ve İncil'dir .”
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ العَسْقلانيُّ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}. يقولُ: يا معشرَ أهلِ الكتابِ، آمِنوا بما أنْزَلْتُ على محمدٍ ﷺ مصدِّقًا لما معكم، يقولُ: لأنهم يَجِدون محمدًا ﷺ مكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den rivayet etti: “{وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} ‘Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin’; [Allah] buyuruyor ki: Ey Ehl-i Kitap topluluğu! Yanınızdakini doğrulayıcı olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğime iman edin. Zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulmaktadırlar .”
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}.
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” buyruğunun teviline dair açıklama.
قال أبو جعفرٍ: إن قال لنا قائلٌ: كيف قيل: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} والخطابُ خبرٌ لجميعٍ، وقولُه: {كَافِرٍ} واحدٌ؟ وهل نُجِيزُ -إن كان ذلك
Ebû Ca'fer der ki: Şayet biri bize: “Hitap çoğula yönelik bir haber olduğu ve [Allah'ın] {كَافِرٍ} ‘kâfir’ sözü tekil olduğu halde nasıl {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr eden siz olmayın” buyrulmuştur? Şayet bu -caiz ise-
جائزًا- أن يَقولَ قائلٌ: لا تكونوا أولَ رجلٍ قام؟
bir kimsenin ‘Ayağa kalkan ilk adam siz olmayın’ demesini de caiz görür müyüz?” diye soracak olursa,
قيل له: إنما يَجوزُ توحيدُ ما أُضِيف إليه "أفَعْل" وهو خبرٌ لجميعٍ، إذا كان اسمًا مشتقًّا مِن "فَعَلَ ويَفْعُلُ"؛ لأنه يؤدِّى عن المرادِ معه المحذوفَ مِن الكلامِ، وهو "مَن"، ويَقومُ مَقامَه في الأداءِ عن معنى ما كان يؤَدِّى عنه "مَن"، مِن الجمعِ والتأنيثِ، وهو في لفظٍ واحدٍ. ألا تَرَى أنك تقولُ: ولا تكونوا أولَ مَن يَكْفُرُ به. فـ"مَن" بمعنى جمعٍ، وهو غيرُ مُتَصَرِّفٍ تَصَرُّفَ الأسماءِ للتثنيةِ والجمعِ والتأنيثِ، فإذا أُقِيم الاسمُ المشتقُّ مِن "فَعَلَ ويَفْعُلُ" مُقامَه، جرَى وهو موحَّدٌ مَجْراه في الأداءِ عما كان يُؤَدِّى عنه "مَنْ" مِن معنى الجمعِ والتأنيثِ، كقولِك: الجيشُ مُنْهَزِمٌ ، والجُنْدُ مُقْبِلٌ . فتُوَحِّدُ الفعلَ لتوحيدِ لفظِ الجيشِ والجندِ، وغيرُ جائزٍ أن يُقالَ: الجيشُ رجلٌ، والجندُ غلامٌ. حتى تقولَ: الجندُ غِلْمانٌ، والجيشُ رجالٌ. لأن الواحدَ مِن عددِ الأسماءِ التي هى غيرُ مشتقةٍ مِن "فَعَلَ ويَفْعُلُ" لا يُؤَدِّى عن معنى الجماعةِ منهم، ومِن ذلك قولُ الشاعر :
ona şöyle denir: Kendisine “ef'al” (أَفْعَل) vezninin muzaf olduğu kelime çoğula haber olduğunda, ancak “fa'ale yef'ulü” (فَعَلَ ويَفْعُلُ) fiilinden türemiş bir isim ise tekil gelmesi caiz olur. Çünkü o, kelamdan hazfedilmiş olan “men” (مَنْ) edatının kastedilen anlamını karşılar ve lafzan tekil olduğu halde çoğulluk ve dişilik bildirmede “men” edatının gördüğü işlevi görür. Görmez misin ki: ‘Onu inkâr edenlerin ilki siz olmayın’ dersin. Buradaki “men” çoğul anlamındadır; tesniye, cemi ve müenneslik için isimler gibi çekilmez. İşte “fa'ale yef'ulü”den türeyen isim onun yerine konulduğunda, tekil olduğu halde “men” edatının çoğulluk ve dişilik anlamını aktarması gibi işlem görür. Tıpkı senin: ‘Ordu bozuldu’ ve ‘Asker yöneldi’ demen gibidir. Ordu ve asker lafızlarının tekilliğinden ötürü fiili tekil kılarsın. Ancak: ‘Ordu bir adamdır’ ya da ‘Asker bir köledir’ demek caiz olmaz; ta ki: ‘Asker kölelerdir’ ve ‘Ordu adamlardır’ diyesin. Çünkü “fa'ale yef'ulü”den türememiş isimlerin tekili, topluluk anlamını karşılamaz. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
وإذا هُمُ طعِموا فأَلْأَمُ طاعِمٍ … وإذا هُمُ جاعوا فشرُّ جِياعِ
Ve onlar yemek yediklerinde yiyicilerin en alçağıdırlar... Ve acıktıklarında açların en kötüsüdürler.
فوحَّد مرَّةً على ما وصَفْتُ مِن نيةِ "مَن"، وإقامةِ الظاهرِ مِن الاسمِ الذى هو مشتقٌّ مِن "فَعَلَ ويَفْعُلُ" مُقامَه، وجمَع أُخرى على الإخراجِ على عددِ الأسماءِ المُخْبَرِ عنهم، ولو وحَّد حيثُ جمَع أو جمَع حيثُ وحَّد، كان صوابًا جائزًا.
Şair, bir defasında açıkladığım üzere “men” niyetini gözeterek ve “fa'ale yef'ulü”den türemiş olan zahir ismi onun yerine koyarak tekil getirmiş; diğerinde ise hakkında haber verilen isimlerin sayısını esas alarak çoğul getirmiştir. Şayet çoğul getirdiği yerde tekil veya tekil getirdiği yerde çoğul getirseydi, bu da doğru ve caiz olurdu.
وأما تأويلُ ذلك فإنه يَعْنى به: يا معشرَ أحبارِ أهلِ الكتابِ، صدِّقوا بما أنْزَلْتُ
Bunun teviline gelince; [Cenâb-ı Hak] bununla şunu kastetmektedir: “Ey Ehl-i kitap bilginleri topluluğu! İndirdiğimi tasdik edin!
على رسولى محمدٍ ﷺ مِن القرآنِ المُصَدِّقِ كتابَكم، والذى عندَكم مِن التوراةِ والإنجيلِ المعهودِ إليكم فيهما أنه رسولى ونبيِّىَ المبعوثُ بالحقِّ، ولا تكونوا أولَ أُمّتِكم كذَّب به وجحَد أنه مِن عندِى، وعندَكم مِن العلمِ به ما ليس عندَ غيرِكم.
kitabınızı doğrulayan Kur'an'ı ve yanınızda bulunan Tevrat ile İncil'de onun hak ile gönderilmiş elçim ve peygamberim olduğuna dair size verilen ahdi tasdik edin. Başkalarında olmayan bilgiye sahip olduğunuz halde, ümmetinizden onu yalanlayan ve benim katımdan olduğunu inkâr edenlerin ilki siz olmayın!