Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 20. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وكفرُهم به جُحودُهم أنه مِن عندِ اللهِ.

Onların onu inkâr etmesi, onun Allah katından olduğunu reddetmeleridir.

والهاءُ التي في {بِهِ} مِن ذكرِ "ما" التي مع قولِه: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ}.

{بِهِ} “Onu” ifadesindeki zamir, {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ} “İndirdiğime iman edin” sözündeki “mâ” (ما) lafzına râcidir.

كما حدَّثني القاسمُ، قال: حدَّثنى الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ في قولِه: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}: بالقرآنِ .

Nitekim bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, O'nun: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” buyruğu hakkında: “Kur'an'ı [inkâr edenler] ” demiştir.

ورُوِى عن أبي العاليةِ في ذلك ما حدَّثني به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}. يقولُ: ولا تكونوا أولَ مَن كفَر بمحمدٍ ﷺ .

Bu hususta Ebû'l-Âliye'den de el-Müsennâ'nın bana anlattığı rivayet edilmiştir; dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den rivayet etti: “{وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} ‘Onu ilk inkâr edenler siz olmayın’; [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk inkâr eden kimseler siz olmayın demektir .”

وقال بعضُهم: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}. يعنى: بكتابِكم. ويتَأَوَّلُ أن في تكذيبِهم بمحمدٍ ﷺ تكذيبًا منهم بكتابِهم؛ لأن في كتابِهم الأمرَ باتِّباعِ محمدٍ ﷺ.

Bazıları ise şöyle demiştir: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın”, yani kitabınızı [ilk inkâr edenler siz olmayın] demektir. Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarının kendi kitaplarını yalanlamak anlamına geldiği şeklinde tevil etmişlerdir; çünkü kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyulması emredilmektedir.

وهذان القولان مِن ظاهرِ ما تَدُلُّ عليه التلاوةُ بعيدانِ، وذلك أن اللهَ جَلَّ ثناؤُه أمَر المُخاطَبِين بهذه الآيةِ في أولِها بالإيمانِ بما أُنْزَل على محمدٍ ﷺ، فقال تعالى ذكرُه: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ}. ومَعقولٌ أن الذى أنْزَلَه اللهُ في

Bu iki görüş de lafzın delalet ettiği zahirî anlamdan uzaktır. Zira şânı yüce olan Allah, bu ayetin muhataplarına daha başında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene iman etmelerini emretmiş ve zikri yüce olan [Allah]: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin” buyurmuştur. Aklen malumdur ki Allah'ın [...] indirdiği şey

عصرِ محمدٍ ﷺ هو القرآنُ لا محمدٌ، لأن محمدًا صلواتُ اللهِ عليه رسولٌ مُرْسَلٌ لا تَنْزِيلٌ مُنْزَلٌ، والمُنْزَلُ هو الكتابُ، ثم نهاهم أن يكونوا أولَ مَن يَكْفُرُ بالذى أمَرهم بالإيمانِ به في أولِ الآيةِ -مِن أهلِ الكتابِ، فذلك هو الظاهرُ المفهومُ، ولم يَجْرِ لمحمدٍ ﷺ في هذه الآيةِ ذكرٌ ظاهرٌ فيُعادَ عليه بذكرِه مَكْنِيًّا في قولِه: {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}. وإن كان غيرَ مُحالٍ في الكلامِ أن يُذكَرَ مَكْنِىُّ اسمٍ لم يَجْرِ له ذكرٌ ظاهرٌ في الكلامِ.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında indirdiği şey Muhammed değil Kur'an'dır; zira Allah'ın salâtı üzerine olsun Muhammed gönderilmiş bir elçidir, indirilmiş bir vahy/kitap değildir; indirilen şey ise Kitap'tır. Sonra ayetin başında Ehl-i Kitap'tan iman etmelerini emrettiği şeyi ilk inkâr edenler olmalarını yasaklamıştır. Zahir ve anlaşılan mana budur. Bu ayette Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in açık bir zikri geçmemiştir ki, {وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” buyruğundaki zamir ona döndürülsün. Gerçi kelamda açıkça zikredilmemiş bir ismin zamir olarak getirilmesi imkânsız değildir.

وكذلك لا معنى لقولِ مَن زعَم أن العائدَ مِن الذِّكْرِ في {بِهِ} على "ما" التي في قوله: {لِمَا مَعَكُمْ}. لأن ذلك وإن كان مُحْتَمِلًا ظاهرَ الكلامِ، فإنه بعيدٌ مما يَدُلُّ عليه ظاهرُ التِّلاوةِ والتنزيلِ؛ لما وصَفْنا قبلُ مِن أن الأمرَ بالإيمانِ به في أولِ الآيةِ هو القرآنُ، فكذلك الواجب أن يكونَ النهىُ عن الكفرِ به في آخرِها هو القرآنَ. فأما أن يكونَ المأمورُ بالإيمانِ به غيرَ المنهىِّ عن الكفرِ به في كلامٍ واحدٍ وآيةٍ واحدةٍ، فذلك غيرُ الأشهرِ الأظهرِ في الكلامِ، هذا مع بُعْدِ معناه في التأويلِ.

Aynı şekilde {بِهِ} ifadesindeki zamirin, {لِمَا مَعَكُمْ} “yanınızdaki” sözündeki “mâ” (ما) lafzına râci olduğunu iddia eden kimsenin görüşünün de bir anlamı yoktur. Zira bu, kelamın zahiri açısından ihtimal dahilinde olsa bile, tilavetin ve indirilen lafzın açık anlamına uzaktır. Çünkü daha önce açıkladığımız üzere ayetin başında kendisine iman edilmesi emredilen şey Kur'an'dır; aynı şekilde ayetin sonunda inkâr edilmesi yasaklanan şeyin de Kur'an olması gerekir. Aynı söz ve tek bir ayet içinde kendisine iman edilmesi emredilen şey ile inkâr edilmesi yasaklanan şeyin birbirinden farklı olması, kelamda meşhur ve açık olan kullanıma aykırıdır; üstelik bunun tevil açısından manası da uzaktır.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ}: وعندَكم فيه مِن العلمِ ما ليس عندَ غيرِكم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in âzatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “{وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} ‘Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin ve onu ilk inkâr edenler siz olmayın’; oysa bu konuda sizde başkalarında olmayan bir ilim vardır .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا} “Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın” buyruğunun teviline dair açıklama.

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فحدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا}.

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da Ebu’l-Âliye’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا} “Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın”.

يقولُ: لا تَأْخُذوا عليه أجرًا. قال: وهو مَكتوبٌ عندَهم في الكتابِ الأولِ: يا بنَ آدمَ، علِّمْ مَجَّانًا كما عُلِّمْتَ مَجّانًا .

Dedi ki: “Ona karşılık bir ücret almayın.” Dedi ki: “Onların yanındaki ilk kitapta: ‘Ey âdemoğlu! Sana karşılıksız öğretildiği gibi sen de karşılıksız öğret!’ diye yazılıdır .”

وقال آخَرون بما حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا}. يَقولُ: لا تَأْخُذوا طَمعًا قليلًا وتَكْتُموا اسمَ اللهِ، فذلك الطَّمَعُ هو الثمنُ .

Başkaları ise Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı şu rivayeti benimsedi; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: “{وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا} ‘Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın’; [yani] az bir menfaat alıp Allah'ın adını gizlemeyin; işte bu menfaat o bedeldir demektir.”

فتأويلُ الآيةِ إذن: لا تَبِيعوا ما آتيْتُكم مِن العلمِ بكتابى وآياتِه بثمنٍ خَسيسٍ وعَرَضٍ مِن الدنيا قليلٍ. وبيعُهم إياه تركُهم إبانةَ ما في كتابِهم مِن أمرِ محمدٍ ﷺ للناسِ وأنه مَكتوبٌ فيه أنه النبيُّ الأميُّ الذى يَجِدونه مَكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ، بثمنٍ قليلٍ، وهو رِضاهم بالرِّياسةِ على أتْباعِهم مِن أهلِ ملَّتِهم ودينِهم، وأخذِهم الأجرَ ممَّن بيَّنوا له ذلك على ما بيَّنوا له منه.

Buna göre ayetin tevili şöyledir: Kitabıma ve ayetlerime dair size verdiğim ilmi değersiz bir paha ve az bir dünya metaı karşılığında satmayın! Onların bu ilmi satması, kitaplarında yer alan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dair hususları ve onun Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları ümmî nebi olduğunu insanlara açıklamayı terk etmeleridir; hem de az bir bedel karşılığında, yani kendi milletlerinden ve dinlerinden olan tâbileri üzerindeki liderlikten hoşnut olmaları ve bunu kendilerine açıkladıkları kimselerden bir ücret almaları karşılığında [bunu yapmalarıdır].

وإنما قلْنا: معنى ذلك: لا تَبِيعوا؛ لأن مُشْتَرِىَ الثمنِ القليلِ بآياتِ اللهِ بائعٌ الآياتِ بالثمنِ، فكلُّ واحدٍ مِن الثمنِ والمُثَمَّنِ مَبِيعٌ لصاحبِه، وصاحبُه به مُشْتَرٍ .

Bunun anlamının ‘satmayın’ olduğunu söyledik; çünkü Allah'ın ayetleri karşılığında az bir bedeli satın alan kimse, ayetleri o bedel karşılığında satmış olur. Zira bedel ve bedeli ödenen malın her biri diğeri karşılığında satılandır ve diğeri karşılığında satın alandır .

وأما معنى ذلك على ما تأوَّله أبو العاليةِ: فبيِّنوا للناسِ أمرَ محمدٍ ﷺ، ولا تَبْتَغوا عليه منهم أجرًا. فيكونُ حينَئذٍ نهيُه عن أخذِ الأجرِ على تَبْيينِه هو النهىَ عن شراءِ الثمن القليلِ بآياتِه.

Bunun Ebû'l-Âliye'nin tevil ettiği şeklindeki manasına gelince: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu insanlara açıklayın ve buna karşılık onlardan bir ücret istemeyin. Bu takdirde, onu açıklama karşılığında ücret almaktan nehyedilmesi, O'nun ayetleri karşılığında az bir bedel satın almaktan nehyedilmesi anlamına gelir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعز: {وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)}.

Aziz ve celil olan [Allah]'ın: {وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)} “Yalnızca benden sakının” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: يقولُ: فاتَّقونِ في بيعِكم آياتى بالخَسِيسِ مِن الثمنِ، وشِرائِكم بها القليلَ مِن العِوضِ ، وكفرِكم بما أنْزَلْتُ على رسولى، وجُحودِكم نبوَّةَ نبيِّى - أن أُحِلَّ بكم ما أحْلَلْتُ بأسلافِكم الذين سلَكوا سبيلَكم مِن المَثُلاتِ والنَّقِماتِ.

Ebû Ca'fer der ki: [Allah] buyuruyor ki: Ayetlerimi değersiz bir bedel karşılığında satmanız, onlara mukabil az bir menfaati satın almanız , elçime indirdiğimi inkâr etmeniz ve nebimin peygamberliğini reddetmeniz sebebiyle; sizin yolunuzu tutan geçmişlerinizin başına getirdiğim ibretlik cezaları ve azapları sizin de başınıza getirmemden yalnızca benden sakının!

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: يعنى بقولِه: {وَلَا تَلْبِسُوا}: لا تَخْلِطوا. واللَّبْسُ هو الخَلْطُ، يقالُ منه: لَبَسْتُ عليه هذا الأمرَ أَلْبِسُه لَبسًا، إذا خلَطْتَه عليه .

Ebû Ca'fer der ki: {وَلَا تَلْبِسُوا} “Karıştırmayın” buyruğuyla ‘karıştırmayın’ manasını kastetmektedir. “el-Lebs” (اللَّبْسُ) karıştırmaktır; bir meseleyi birine karıştırdığında: ‘Bu işi ona karıştırdım’ (لَبَسْتُ عليه هذا الأمرَ أَلْبِسُه لَبسًا) denir .

كما حُدِّثْنا عن المِنْجابِ، عن بشرٍ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قوله: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} [الأنعام: ٩]. يقولُ: لخلَطْنا عليهم ما يَخْلِطون .

Nitekim bize el-Mincâb'dan, o Bişr'den, o Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “Karıştırdıkları şeyi yine onlara karıştırırdık” [el-En'âm: 9] ayeti hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Karıştırdıkları şeyi onlara karıştırırdık demektir.”

ومنه قولُ العَجَّاجِ

el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir :

لَمَّا لَبَسْنَ الحَقَّ بالتَّجَنِّى

Onlar asılsız ithamlarla hakkı karıştırdıklarında,

غَنِينَ واسْتَبْدَلْنَ زَيْدًا مِنِّى

Benden yüz çevirip yerime Zeyd'i tercih ettiler.

يعنى بقوله: لبَسْنَ: خلَطْنَ. وأما اللُّبْسُ فإنه يقالُ. منه: لبِستُه ألبَسُه لُبْسًا ومَلْبَسًا. وذلك في الكِسْوةِ يَكْتَسِيها فيَلْبَسُها.

Şairin Lebesne (لَبَسْنَ) sözüyle kastettiği; Halatne (خلَطْنَ) [karıştırdılar] manasıdır. el-Lübs (اللُّبْسُ) [giymek] kelimesine gelince; bundan 'lebiştühû elbesühû lübsen ve melbesen' (لبِستُه ألبَسُه لُبْسًا ومَلْبَسًا) denir. Bu da kişinin giyindiği ve üstüne taktığı elbise hakkındadır.

ومن اللُّبْسِ قولُ الأخطلِ :

“el-Lübs” (giymek/bürünmek) manasına el-Ahtal'ın şu sözü örnektir :

ولقد لبِسْتُ لهذا الدهرِ أعْصُرَه … حتى تجَلَّل رأسى الشَّيْبُ واشْتَعَلا

Ben bu zamanın nice çağlarını yaşadım (giydim), ta ki başımı aklar kaplayıp alev gibi sardı.

ومِن اللَّبْسِ قولُ اللهِ جل ثناؤُه: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ}.

“el-Lebs” (karıştırmak) manasına da zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ} “Karıştırdıkları şeyi yine onlara karıştırırdık” buyruğu örnektir.

فإن قال لنا قائلٌ: وكيف كانوا يَلْبِسون الحقَّ بالباطلِ وهم كفارٌ؟ وأىُّ حقٍّ كانوا عليه مع كفرِهم باللهِ؟

Eğer birisi bize: “Onlar kâfir oldukları halde hakkı batıla nasıl karıştırıyorlardı? Allah'ı inkâr etmeleriyle birlikte onlar hangi hak üzereydiler?” derse,

قيل: إنه كان فيهم مُنافِقون منهم يُظْهِرون التَّصْديقَ بمحمدٍ ﷺ ويَسْتَبْطِنون الكفرَ به، وكان عُظْمُهم يَقُولون: محمدٌ نبىٌّ مبعوثٌ، إلا أنه مبعوثٌ إلى غيرِنا. فكان لَبْسُ المنافقِ منهم الحقَّ بالباطلِ إظهارَه الحقَّ بلسانِه وإقرارَه بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به جِهارًا، وخلْطَه ذلك الظاهرَ مِن الحقِّ بالباطلِ الذى يَسْتَبْطِنُه، وكان لَبْسُ المُقِرِّ منهم بأنه مَبعوثٌ إلى غيرِهم، الجاحدِ أنه مبعوثٌ إليهم، إقرارَه بأنه مبعوثٌ إلى غيرِهم -وهو الحقُّ- وجحودَه أنه مَبعوثٌ إليهم وهو الباطلُ، وقد بعَثه اللهُ إلى الخلقِ كافَّةً، فذلك خلْطُهم الحقَّ بالباطلِ ولَبْسُهم إياه به.

Şöyle denilir: İçlerinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik ettiğini açığa vuran, fakat içten içe onu inkâr eden münafıklar vardı. Çoğunluğu da şöyle diyordu: “Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir, ancak o bizden başkasına gönderilmiştir.” Onlardan münafık olanın hakkı batıla karıştırması; diliyle hakkı açığa vurması, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun getirdiklerini açıkça ikrar etmesi ve haktan olan bu zahiri durumu içinde gizlediği batılla karıştırmasıydı. Onun kendilerinden başkasına gönderildiğini ikrar edip kendilerine gönderildiğini inkâr edenin hakkı batıla karıştırması ise; onun kendilerinden başkasına gönderildiğini ikrar etmesi -ki bu haktır- ve kendilerine gönderildiğini inkâr etmesiydi -ki bu batıldır-; oysa Allah onu bütün yaratılmışlara göndermiştir. İşte onların hakkı batıla karıştırmaları ve onu onunla örtüp bulandırmaları bundan ibarettir.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. قال: لا تَخْلِطوا الصدقَ بالكذبِ .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” ayeti hakkında: “Doğruyu yalanla karıştırmayın ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. يقولُ: لا تَخْلِطوا الحقَّ بالباطلِ، وأدُّوا

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da Ebü’l-Âliye’den {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: “Hakkı batıla karıştırmayın ve samimiyetle yerine getirin

النَّصيحةَ لعبادِ اللهِ في أمرِ محمدٍ ﵊ .

Muhammed aleyhisselâm'ın durumu hususunda Allah'ın kullarına samimiyetle öğüt verin .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}: اليهوديةَ والنصرانيةَ بالإسلامِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Mücâhid'den {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” ayeti hakkında: “Yahudilik ve Hristiyanlığı İslam ile [karıştırmayın]” dediğini nakletti.

وحدَّثنى يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. قال: الحقُّ التوراةُ التي أنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه على موسى، والباطلُ الذى كتَبوه بأيديهم .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Hak, zikri yüce olan Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Tevrat'tır; batıl ise kendi elleriyle yazdıkları şeydir .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه؛ {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)} “Bile bile hakkı gizlemeyin” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: وفى قولِه: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} وجهان مِن التأويلِ؛ أحدُهما: أن يكونَ اللهُ تعالى ذكرُه نهاهم عن أن يَكْتُموا الحقَّ، كما نهاهم عن أن يَلْبِسوا الحقَّ بالباطلِ. فيَكونُ تأويلُ ذلك حينَئذٍ: ولا تَلْبِسوا الحقَّ بالباطلِ، ولا تكْتُموا الحقَّ. ويَكونُ قولُه: {وَتَكْتُمُوا} عندَ ذلك مَجْزومًا بما جُزِم به {تَلْبِسُوا} عَطْفًا عليه.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “Hakkı gizlemeyin” buyruğunda iki tevil yönü vardır. Birincisi: Zikri yüce olan Allah, hakkı batıla karıştırmaktan onları nehyettiği gibi, hakkı gizlemekten de onları nehyetmiş olmasıdır. Bu durumda bunun tevili: ‘Hakkı batıla karıştırmayın ve hakkı gizlemeyin’ şeklinde olur. {وَتَكْتُمُوا} “gizlemeyin” lafzı da bu takdirde {تَلْبِسُوا} “karıştırmayın” lafzına atfedilerek onun meczum olduğu edatla meczum (cezm halinde) olur.

والوجهُ الآخرُ منهما: أن يَكونَ النهىُ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لهم عن أن يَلْبِسوا الحقَّ بالباطلِ، ويكونَ قولُه: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} خبرًا منه عنهم بكِتمانِهم الحقَّ الذى يَعْلَمونه. فيَكونُ قولُه حينَئذٍ: {وَتَكْتُمُوا} منصوبًا لانْصرافِه عن معنى قولِه: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ}. إذ كان قولُه: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ} نهيًا، وقولُه: {وَتَكْتُمُوا} خبرًا معطوفًا عليه غيرَ جائزٍ أن يُعادَ عليه ما عمِل في

Bu iki [vecihten] diğeri ise şudur: Zikri yüce olan Allah'ın nehyi, onların hakkı batıla karıştırmalarına yönelik olur; O'nun: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “ve hakkı gizliyorsunuz” buyruğu ise bildikleri hakkı gizlediklerine dair O'ndan [gelen] bir haber olur. Bu durumda O'nun: {وَتَكْتُمُوا} buyruğu, {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ} “Hakkı batıla karıştırmayın” buyruğunun manasından sarf edildiği (başka bir manaya yöneldiği) için mensub olur. Zira O'nun: {وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ} “Hakkı karıştırmayın” buyruğu bir nehiy, ona atfedilen {وَتَكْتُمُوا} buyruğu ise bir haber olduğundan, şunda amel eden...

قولِه: {تَلْبِسُوا} مِن الحرفِ الجازمِ، وذلك هو المعنى الذي يُسَمِّيه النَّحْويون صَرْفًا . ونظيرُ ذلك في المعنى والإعرابِ قولُ الشاعرِ :

{تَلْبِسُوا} lafzında amel eden cezmedici harfin ona da dönmesi caiz değildir. İşte nahivcilerin sarf (صرف) olarak isimlendirdikleri mana budur . Manada ve irapta bunun benzeri şairin şu sözüdür :

لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وتَأْتِىَ مثلَه … عارٌ عليك إذا فعلتَ عظيمُ

Bir ahlaktan nehyedip de onun bir benzerini kendin işleme; bunu yaptığın takdirde senin için büyük bir ayıptır.

فنصَب "تأتى" على التأويل الذى قلْنا في قولِه: {وَتَكْتُمُوا}؛ لأنه لم يَرِدْ: لا تَنْهَ عن خلقٍ ولا تأتِ مثلَه. وإنما معناه: لا تَنْهَ عن خُلُقٍ وأنت تَأتى مثلَه. فكان الأولُ نهيًا والثانى خبرًا، إذ عطَفه على غيرِ شكلِه.

Şair “te'tiye” (تَأْتِىَ) kelimesini, {وَتَكْتُمُوا} ayeti hakkında söylediğimiz tevile binaen mansub yapmıştır; zira o: ‘Bir ahlaktan nehyetme ve onun benzerini de işleme’ demek istememiştir. Bilakis bunun anlamı: ‘Bir ahlaktan nehyederken kendin onun benzerini işleme’ demektir. Dolayısıyla birincisi nehiy, ikincisi ise -kendi cinsinden olmayana atfedildiği için- haber olmuştur.

فأما الوجهُ الأولُ مِن هذين الوجهين اللذين ذكَرْنا أن الآية تَحْتَمِلُهما، فهو على مذهبِ ابنِ عباسٍ الذي حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ ابنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ}. يقولُ: لا تَكْتُموا الحقَّ وأنتم تَعْلَمون .

Ayetin muhtemel olduğunu zikrettiğimiz bu iki yönden birincisi, Ebû Küreyb'in bize rivayet ettiği İbn Abbâs'ın mezhebine uygundur; Ebû Küreyb dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “Hakkı gizlemeyin” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bile bile hakkı gizlemeyin demektir.”

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ مولى زيدِ بن ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ}. أى: ولا تَكْتُموا الحقَّ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} ayeti hakkında: “Yani: Ve hakkı gizlemeyin” dediğini rivayet etti.

وأما الوجهُ الثانى منهما، فهو على مذهبِ أبى العاليةِ ومُجاهدٍ.

Bu iki yönden ikincisi ise Ebû'l-Âliye ve Mücâhid'in mezhebine göredir.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da

أبى العاليةِ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} قال: كتَموا نَعْتَ محمدٍ ﷺ .

Ebû'l-Âliye'den {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Bile bile hakkı gizliyorsunuz” ayeti hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlediler ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى بنِ ميمونٍ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ b. Meymûn'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini nakletti .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ نحوَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.

وأما تأويلُ الحقِّ الذي كتَموه وهم يَعْلَمونه، فإنه ما حدَّثنا به ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ مولى زيدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ}. يقولُ: لا تَكْتُموا ما عندَكم مِن المعرفةِ برسولى، وما جاء به، وأنتم تَجِدونه عندَكم فيما تَعْلَمون مِن الكتبِ التى بأيديكم .

Bildikleri halde gizledikleri hakkın teviline gelince; o, İbn Humeyd'in bize anlattığı şu rivayettir: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “Hakkı gizlemeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “[Allah] buyuruyor ki: Elçim ve onun getirdiği şeyler hakkında yanınızdaki bilgiyi gizlemeyin; zira siz bunu ellerinizdeki bildiğiniz kitaplarda yazılı bulmaktasınız .”

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ}. يقولُ: إنكم قد علِمْتُم أن محمدًا رسولُ اللهِ ﷺ، فنهاهم عن ذلك.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ} “Hakkı gizlemeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Allah] buyuruyor ki: Şüphesiz siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın elçisi olduğunu bildiniz. Böylece onları bundan nehyetti.”

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. قال: يَكْتُمُ أهلُ الكتابِ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Bildiğiniz halde hakkı gizlemeyin” ayeti hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Ehl-i kitap gizlemektedir

محمدًا ﷺ وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ.

Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gizlemektedir.”

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}. قال: الحقُّ هو محمدٌ ﷺ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Bile bile hakkı gizliyorsunuz” ayeti hakkında: “Hak, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} قال: كتَموا نَعْتَ محمدٍ ﷺ وهم يَجِدونه مَكتوبًا عندَهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rabî'den, o da Ebû'l-Âliye'den {وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Bile bile hakkı gizliyorsunuz” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: “Yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizlediler .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ: تَكْتُمون محمدًا وأنتم تَعْلَمون، وأنتم تَجِدونه عندَكم في التوراةِ والإنجيلِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı , dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: “Siz Tevrat ve İncil'de yanınızda yazılı bulduğunuz halde Muhammed'i bile bile gizliyorsunuz.”

فتأويلُ الآيةِ إذن: ولا تَخْلِطوا على الناسِ أيُّها الأحبارُ مِن أهلِ الكتابِ في أمرِ محمدٍ ﷺ وما جاء به مِن عندِ ربِّه، وتزْعموا أنه مَبْعوثٌ إلى [بعضِ أجْناسِ الأممِ دون بعضٍ، أو تُنافِقوا في أمرِه، وقد علِمْتُم أنه مَبعوثٌ إلى] جميعِكم، وجميعِ الأممِ غيرِكم، فتَخْلِطوا بذلك الصدقَ بالكذبِ، وتَكْتُموا به ما تَجِدونه في كتابِكم مِن نعْتِه وصفتِه، وأنه رسولى إلى الناسِ كافَّةً، وأنتم تَعْلَمون أنه

Buna göre ayetin tevili şöyledir: Ey Ehl-i Kitap'tan olan hahamlar! Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun Rabbi katından getirdiği şeyler konusunda insanların kafasını karıştırmayın; [onun], [diğerlerine değil de milletlerin sadece bir kısmına gönderildiğini ileri sürmeyin yahut onun durumu hakkında iki yüzlülük yapmayın. Oysa siz onun] hem sizin tamamınıza hem de sizin dışınızdaki bütün milletlere gönderildiğini bildiğiniz halde, böyle yaparak doğruyu yalanla karıştırmayın ve Kitabınızda onun vasfına ve sıfatına, ayrıca onun bütün insanlara gönderdiğim elçim olduğuna dair bulduğunuz şeyleri gizlemeyin; üstelik siz onun

رسولى، وأن ما جاء به إليكم فمِن عندى، وتَعْرِفون أن مِن عهدى الذي أخَذْتُ عليكم في كتابِكم الإيمانَ به وبما جاء به والتصديقَ به.

benim elçim olduğunu, size getirdiklerinin benim katımdan olduğunu bilmekte ve kitabınızda sizden aldığım ahdimin gereğinin ona ve onun getirdiklerine inanmak ve onu tasdik etmek olduğunu bilmektesiniz.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: ذُكِر أن أحبارَ اليهودِ والمنافِقِين كانوا يَأْمُرون الناسَ بإقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ ولا يَفْعَلونه، فأمَرهم اللهُ تعالى ذكرُه بإقامِ الصلاةِ مع المسلمين المُصدِّقِين بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به، وإيتاءِ زكاةِ أموالِهم معهم، وأن يَخْضَعوا للهِ ﵎ ولرسولِه كما خضَعوا.

Ebû Ca'fer der ki: Yahudi din adamları ile münafıkların insanlara namazı dosdoğru kılmayı ve zekâtı vermeyi emredip kendilerinin yapmadıkları zikredilmiştir. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun getirdiklerini tasdik eden Müslümanlarla birlikte namazı dosdoğru kılmalarını, mallarının zekâtını onlarla beraber vermelerini ve onların boyun eğdiği gibi Allah azze ve celle'ye ve Resûlü'ne boyun eğmelerini emretti.

كما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن قَتادةَ في قولِه: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ}. قال: فَرِيضتان واجِبتان، فأدُّوهما إلى اللهِ جلّ ثناؤه.

Nitekim bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da Katâde'den O'nun: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “İkisi farz kılınmış iki vecibedir; o ikisini zikri yüce olan Allah'a [hakkıyla] eda edin.”

وقد بيَّنا معنى إقامةِ الصلاةِ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، فكرِهْنا إعادتَه في هذا الموضعِ .

Namazı ikame etmenin manasını bu kitabımızın geçen kısımlarında açıklamıştık; bu sebeple bu yerde onu tekrar etmeyi uygun görmedik .

وأما إيتاءُ الزكاةِ فهو أداءُ الصدقةِ المفروضةِ، وأصلُ الزكاةِ نَماءُ المالِ وتَثْميرُه وزيادتُه. ومِن ذلك قيل: زكا الزرعُ، إذا كثُر ما أخْرَج اللهُ جلّ وعزّ منه، وزكَتِ النفقةُ، إذا كَثُرت. وقيل: زكا الفردُ، إذا صار زوجًا بزيادةِ الزائدِ عليه حتى صار به شَفْعًا، كما قال الشاعرُ:

Zekâtı vermeye (îtâu'z-zekât) gelince; o, farz kılınan sadakayı eda etmektir. Zekâtın asıl anlamı ise malın nemalanması, semerelenmesi ve artmasıdır. Bu kökten hareketle; aziz ve celil olan Allah'ın o ekinden çıkardığı şey çoğaldığında [Arapçada] «زكا الزرعُ» (ekin bereketlenip arttı), bereketlenip çoğaldığında «زكَتِ النفقةُ» (harcama/nafaka bereketlendi) denilmiştir. Yine tek olan şey, üzerine bir fazlalığın eklenmesiyle çifte dönüşüp onunla çift hâline geldiğinde «زكا الفردُ» (tek olan çiftleşti) denilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

كانوا خَسًا أو زَكًا مِن دونِ أربعةٍ … لم يُخْلَقوا وجُدودُ الناسِ تَعْتَلِجُ

Onlar dörtten az olarak tek veya çift idiler; insanların talihi çarpışıp dalgalanırken onlar henüz yaratılmamışlardı .

[قال أبو جعفرٍ: خسًا: الوترُ، وزكًا: الشَّفْعُ] .

[Ebû Ca'fer der ki: ‘Hasen’ (خَسًا): tek; ‘Zeken’ (زَكًا): çift demektir] .

وقال الرَّاجزُ :

Recez şairi de şöyle demiştir :

فلا خَسًا عَدِيدُه ولا زَكا

Onun sayısı ne tektir ne de çifttir,

كما شِرارُ البَقْلِ أطرافُ السَّفَا

Tıpkı otların en kötüsünün kılçık uçları olduğu gibi.

قال أبو جعفرٍ: السفا: شَوكُ البُهْمَى، والبُهْمى: الذي يكونُ مُدَوَّرًا في السُّلَّاءِ . يعنى بقولِه: ولا زكَا: لم يُصَيِّرْهم شَفْعًا مِن وِتْرٍ بحُدوثِه فيهم.

Ebû Ca'fer der ki: “es-Sefâ” (السفا), bühmâ otunun dikenidir; “el-Bühmâ” (البُهْمى) ise dikensi bitkiler arasında yuvarlak olanıdır . Şairin: ‘Ve lâ zekâ’ (ولا زكَا) sözü; aralarına katılmasıyla onları tek iken çifte dönüştürmedi, demektir.

وإنما قيل للزكاةِ: زكاةٌ، وهى مالٌ تَخْرُجُ مِن مالٍ؛ لتثميرِ اللهِ جلَّ وعزّ -بإخراجِها مما أُخْرِجَت منه- ما بِقى عندَ ربِّ المالِ مِن مالِه. وقد يَحْتَمِلُ أن تَكونَ سُمِّيت زكاةً لأنها تطهيرٌ لما بقِى مِن مالِ الرجلِ، وتخليصٌ له مِن أن تكونَ فيه مَظْلِمةٌ لأهلِ السُّهْمانِ، كما قال اللهُ جل ثناؤُه مخبرًا عن نبيه موسى صلواتُ اللهِ عليه: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} [الكهف: ٧٤]. يعنى: بريئةً مِن الذنوبِ طاهرةً. وكما يقالُ للرجلِ: هو عَدْلٌ زَكِىٌّ. بذلك المعنى.

Malın içinden çıkarılan bir mal olduğu halde zekâta “zekât” denilmesi; Allah celle ve azz'in -zekâtın maldan çıkarılması sebebiyle- mal sahibinin elinde kalan malı bereketlendirip artırmasından dolayıdır. Zekâtın, adamın elinde kalan malı arındırması ve onu hisse sahiplerinin (hak sahiplerinin) bir hakkı (haksız kazanç) olmaktan kurtarması sebebiyle zekât olarak isimlendirilmiş olması da muhtemeldir; nitekim zikri yüce olan Allah, peygamberi Mûsâ salavâtullâhi aleyh'ten haber vererek: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “Tertemiz, masum bir cana mı kıydın?” [el-Kehf: 74] buyurmuştur. Yani: Günahlardan beri ve tertemiz demektir. Nitekim bir kimse hakkında aynı manada: ‘O, âdil ve tertemiz (adlun zekiyyun) biridir’ denilir.

قال أبو جعفرٍ: وهذا الوجهُ أعجبُ إلىَّ في تأويلِ زكاةِ المالِ مِن الوجهِ الأولِ،

Ebû Ca'fer der ki: Mal zekâtının tevilinde bu vecih (görüş), bana birinci vecihten daha tercihe şayandır,

وإن كان الوجهُ الأولُ مقولًا في تأويلِها. وإيتاؤُها: إعطاؤُها أهلَها.

gerçi birinci yön de onun tevilinde söylenmiş bir görüştür . Zekâtın itâsı (verilmesi) ise; onun hak sahiplerine verilmesidir.

وأما الركوعُ، فهو الخضوعُ للهِ جلّ ثناؤه بالطاعةِ، يُقالُ منه: ركَع فلانٌ لكذا وكذا إذا خضَع له. ومنه قولُ الشاعرِ :

Rükûa gelince; o, itaat ile zikri yüce olan Allah'a boyun eğmektir. Bir kimse bir şeye boyun eğdiğinde: ‘Falanca filanca şeye rükû etti (boyun eğdi)’ (ركَع فلانٌ لكذا وكذا) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

بِيعَت بكَسْرٍ لَئِيمٍ واسْتَغاث بها … مِن الهُزالِ أبوها بعدَ ما رَكَعا

O kız değersiz bir ekmek parçası karşılığında satıldı; babası ise boyun eğip çöktükten sonra zayıflıktan dolayı onunla medet aradı.

يعنى: بعدَ ما خضَع مِن شدةِ الحاجةِ والجَهْدِ.

Yani: Şiddetli ihtiyaç ve darlıktan dolayı boyun eğip çöktükten sonra.

وهذا أمرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لمن ذكَر مِن أحبارِ بنى إسرائيلَ ومُنافقِيها - بالإنابةِ والتوبةِ إليه، وبإقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ، والدخولِ مع المسلمين في الإسلامِ، والخضوعِ له بالطاعةِ، ونَهْىٌ منه لهم عن كِتْمانِ ما قد علِموا مِن نبوَّةِ محمدٍ ﷺ بعدَ تَظاهُرِ حُجَجِه عليهم، مما قد وصَفْنا قبلُ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، وبعدَ الإعْذارِ إليهم والإنْذارِ، وبعدَ تذكيرِهم نعمَه إليهم وإلى أسلافِهم؛ تَعَطُّفًا منه بذلك عليهم وإبلاغًا إليهم في المَعْذِرةِ.

Bu, zikri yüce olan Allah'tan, zikri geçen İsrâiloğulları hahamlarına ve münafıklarına; Kendisine yönelip (inâbe) tövbe etmeleri , namazı kılıp zekâtı vermeleri, Müslümanlarla birlikte İslâm'a girmeleri, itaat ile O'na boyun eğmeleri yönünde bir emri; ayrıca bu kitabımızın geçen kısımlarında daha önce vasfettiğimiz üzere kendilerine karşı delillerinin açıkça ortaya konulmasından, haklarında mazeret bırakılmayıp (i'zâr) uyarıldıktan ve kendilerine hem de geçmişlerine olan nimetleri hatırlatıldıktan sonra -kendilerine bir şefkat ve mazeret kapılarını tamamen kapatmak üzere- Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dair bildikleri şeyleri gizlemekten menedişidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavlinin tevili hakkında.

قال أبو جعفرٍ: اخْتلَف أهلُ التأويلِ في معنى "البِرِّ" الذي كان المخاطَبون بهذه الآيةِ يَأْمُرون الناسَ به، ويَنْسَوْن أنفسَهم، بعدَ إجماعِ جميعِهم على أن كلَّ طاعةٍ للهِ فهى تُسَمَّى بِرًّا.

Ebû Ca'fer der ki: Tevil ehli, Allah'a yapılan her itaatin “birr” (iyilik) olarak isimlendirildiği hususunda icmâ ettikten sonra, bu ayette kendilerine hitap edilenlerin insanlara emredip kendilerini unuttukları “birr”in (iyiliğin) anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir.

فرُوِى عن ابنِ عباسٍ ما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ، عن عِكْرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre; bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] Muhammed b. Ebî Muhammed'den, [o] İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn

عباسٍ: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. أى: تَنْهَوْن الناسَ عن الكفرِ بما عندَكم مِن النبوةِ والعهدِ مِن التوراةِ، وتَتْرُكون أنفسَكم وأنتم تَكْفُرون بما فيها مِن عَهْدى إليكم في تصديقِ رسولى، وتَنْقُضون مِيثاقى، وتَجْحَدون ما تَعْلَمون مِن كتابى .

Abbâs'tan: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hiç akletmiyor musunuz?” ayeti hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: Yani: Yanınızdaki Tevrat'ta bulunan peygamberliği ve ahdi inkâr etmekten insanları menediyorsunuz da Elçimi tasdik hususunda size verdiğim ahdi inkâr ederek, misakımı bozarak ve Kitabımdan bildiğiniz şeyleri bile bile inkâr ederek kendinizi bırakıyor musunuz?

وحدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ}. يقولُ: أتَأْمُرُون الناسَ بالدخولِ في دينِ محمدٍ ﷺ وغيرِ ذلك مما أُمِرْتُم به مِن إقام الصلاةِ [وإيتاءِ الزكاةِ] ، {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} “İnsanlara iyiliği mi emrediyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah Teâlâ] şöyle buyuruyor: İnsanlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine girmeyi ve namazı kılmak [ile zekâtı vermek] gibi emrolunduğunuz diğer şeyleri emrediyorsunuz da {وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “kendinizi unutuyor musunuz?”

وقال آخَرون بما حدَّثنى به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنى عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ}. قال: كانوا يَأْمُرُون الناسَ بطاعةِ اللهِ وهم يَعْصُونه .

Başkaları ise Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı rivayeti söyledi; o dedi ki: Bana Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” ayeti hakkında şöyle dedi: Onlar insanlara Allah'a itaati emrederler, kendileri ise O'na isyan ederlerdi .

وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ}. قال: كان بنو إسرائيلَ يَأْمُرون الناسَ بطاعةِ اللهِ وبتَقْواه وبالبرِّ ويُخالِفون، فعيَّرهم اللهُ جلّ ثناؤه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ} “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: İsrâiloğulları insanlara Allah'a itaati, O'ndan sakınmayı ve iyiliği emrederler, kendileri ise aykırı davranırlardı; zikri yüce olan Allah da onları kınadı .

وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا الحجاجُ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ}: أهلُ الكتابِ والمنافِقون كانوا يَأْمُرون الناسَ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ} “İnsanlara iyiliği emredip...” [ifadesi hakkında]: Ehl-i kitap ve münafıklar insanlara...

بالصومِ والصلاةِ، ويَدَعُون العملَ بما يَأْمُرون به الناسَ، فعيَّرهم اللهُ جلّ ثناؤه بذلك، فمن أمَر بخيرٍ فلْيَكُنْ أشدَّ الناسِ فيه مُسارَعةً .

orucu ve namazı emrederler, insanlara emrettikleri şeylerle amel etmeyi ise terk ederlerdi. Zikri yüce olan Allah onları bundan dolayı kınadı. Artık kim bir hayrı emrederse, ona koşmada insanların en önde gideni olsun .

وقال آخَرون بما حدَّثنى به يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ هؤلاء اليهودُ كان إذا جاء الرجلُ يَسْأَلهم ما ليس فيه حقٌّ ولا رِشْوةٌ ولا شيءٌ، أمَروه بالحقِّ، فقال اللهُ جلّ ثناؤه لهم: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} .

Başkaları ise Yûnus b. Abdila'lâ'nın bana anlattığı rivayeti söyledi; o dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: İşte bu Yahudilere, bir adam gelip içinde hiçbir hak, rüşvet ve menfaat bulunmayan bir mesele sorduğunda ona hakkı emrederlerdi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurdu: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hiç akletmiyor musunuz?”

وحدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا مسلمٌ الجَرْمِيُّ، قال: حدَّثنا مَخْلَدُ ابنُ الحسينِ، عن أيوبَ السَّخْتِيانىِّ، عن أبي قِلَابةَ في قولِ اللهِ: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ}. قال: قال أبو الدَّرْداءِ: لا يَفْقَهُ الرجلُ كلَّ الفقهِ حتى يمقُتَ الناسَ في ذاتِ اللهِ، ثم يَرْجِعَ إلى نفسِه فيَكونَ لها أشدَّ مَقْتًا .

Bana Ali b. el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Müslim el-Cermî anlattı, dedi ki: Bize Mahled b. el-Hüseyin, Eyyûb es-Sahtiyânî'den, o Ebû Kılâbe'den Allah'ın: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı okuduğunuz halde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavli hakkında şöyle anlattı: Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: Bir kimse Allah uğrunda insanlara buğzetmedikçe, sonra da kendi nefsine dönüp ona daha şiddetli buğzetmedikçe tam anlamıyla fakih (derin anlayış sahibi) olamaz .

قال أبو جعفرٍ: وجميعُ الذي قال في تأويلِ هذه الآيةِ مَن ذكَرْنا قولَه متقاربُ المعنى؛ لأنهم وإن اخْتَلَفوا في صفةِ "البِرِّ" الذي كان القومُ يَأمُرون به غيرَهم الذين وصَفَهم اللهُ جل ثناؤه بما وصَفَهم به، فهم مُتَّفِقون في أنهم كانوا يَأْمُرُون الناسَ بما للهِ فيه رضًا مِن القولِ والعملِ، ويُخالِفون ما أمَروهم به مِن ذلك إلى غيرِه بأفعالِهم.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] şöyle dedi: Bu ayetin tevilinde görüşlerini zikrettiğimiz kimselerin söylediklerinin tamamı anlam bakımından birbirine yakındır. Zira onlar, zikri yüce olan Allah'ın kendilerini nitelediği niteliklerle vasfettiği o topluluğun başkalarına emrettiği "iyiliğin" (el-birr) niteliği konusunda ihtilaf etmiş olsalar da; onların insanlara söz ve fiil olarak Allah'ın rızasına uygun olanı emrettikleri, fakat bizzat kendi fiilleriyle insanlara emrettikleri bu hususun hilafına davrandıkları konusunda ittifak halindedirler.

فالتأويلُ الذى يَدُلُّ على صحتِه ظاهرُ التِّلاوةِ إذن: أتَأْمُرون. الناسَ بطاعةِ اللهِ وتَتْركون أنفسَكم تَعْصِيه؟ فهلَّا تَأْمُرونها بما تَأْمُرُون به الناسَ مِن طاعةِ ربِّكم جلَّ وعز؟ مُعَيِّرَهم بذلك ومقبِّحًا [لهم قبيحَ] ما أتَوْا به .

Buna göre metnin zahirinin doğruluğuna delalet ettiği tevil şöyledir: İnsanlara Allah'a itaati emredip kendinizi O'na isyan halinde mi bırakıyorsunuz? Rabbiniz celle ve azz'e itaat konusunda insanlara emrettiğiniz şeyleri kendi nefislerinize de emretseniz ya! [Allah] böylece onları kınamakta ve yaptıklarının [çirkinliğini yüzlerine vurarak] çirkin göstermektedir .

ومعنى نسيانِهم أنفسَهم في هذا الموضعِ نظيرُ النسيانِ الذي قال جل ثناؤُه: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} [التوبة: ٦٧]. بمعنى: ترَكوا طاعةَ اللهِ فترَكهم اللهُ مِن ثوابِه.

Burada onların nefislerini unutmaları, zikri yüce olan [Allah]'ın: {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} [et-Tevbe: 67] “Onlar Allah'ı unuttular, Allah da onları unuttu” kavlindeki unutmanın benzeridir; yani: Onlar Allah'a itaati terk ettiler, Allah da onları sevabından mahrum bıraktı (terk etti), anlamındadır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {تَتْلُونَ الْكِتَابَ}.

Zikri aziz ve celil olan [Allah]'ın: {تَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı okuyorsunuz” kavlinin tevili hakkında.

قال أبو جعفرٍ: يعني بقولِه: {تَتْلُونَ الْكِتَابَ}: تَدْرُسون وتَقْرَءون.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {تَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı okuyorsunuz” sözü; inceliyor, ders olarak okuyor ve kıraat ediyorsunuz, demektir.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ}. يقُولُ: تَدْرُسون الكتابَ بذلك .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı okuduğunuz halde” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] şöyle buyuruyor: Kitap'ta bunu ders olarak okuyorsunuz .

ويعنى بـ {الْكِتَابَ}: التَّوْراةَ.

{الْكِتَابَ} “Kitap” ile Tevrat kastedilmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٤٤)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٤٤)} “Hiç akletmiyor musunuz? (44)” kavlinin tevili hakkında.

قال أبو جعفرٍ: يعني بقولِه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}: أفلا تَفْقَهون وتَفْهَمون قُبْحَ ما تَأْتون مِن معصيتِكم ربَّكم التي تأْمُرون الناسَ بخِلافِها وتَنْهَونهم عن رُكوبِها، وأنتم راكبُوها، وأنتم تَعْلَمون أن الذي عليكم مِن حقِّ اللهِ وطاعتِه في اتباعِ محمد ﷺ والإيمانِ به وبما جاء به، مثلُ الذي على مَن تَأْمُرونه باتِّباعِه.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hiç akletmiyor musunuz?” sözü; insanlara aksini emrettiğiniz, onları yapmaktan menettiğiniz halde kendinizin işlediği, Rabbinize isyan olan şu çirkin davranışınızı hiç kavramıyor ve anlamıyor musunuz? Oysa sizler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymak, ona ve getirdiklerine iman etmek hususunda Allah'ın sizin üzerinizdeki hakkının ve O'na itaatin, kendisine uymayı emrettiğiniz kimselerin üzerindekiyle aynı olduğunu biliyorsunuz, demektir.

كما حدَّثنا به محمدُ بنُ العَلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا

Nitekim bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize

بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقولُ: أفلا تَفقهون. فنهاهم عن هذا الخُلُقِ القَبيحِ .

Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hiç akletmiyor musunuz?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah] şöyle buyuruyor: Hiç kavramıyor musunuz? Böylece onları bu çirkin ahlaktan nehyetti .

وهذا يَدُلُّ على صحةِ ما قلْنا مِن أمرِ أحْبارِ يهودِ بني إسرائيلَ غيرَهم باتِّباعِ محمدٍ ﷺ، وأنهم كانوا يَقُولون: هو مَبعوثٌ إلى غيرِنا. كما ذكَرْنا قبلُ.

Bu da daha önce zikrettiğimiz üzere, İsrâiloğulları Yahudi hahamlarının başkalarına Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymayı emrettiklerini ve: ‘O bizim dışımızdakilere gönderilmiştir’ dediklerini belirttiğimiz sözümüzün doğruluğunu göstermektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ} “Sabır ve namaz ile yardım dileyin” kavlinin tevili hakkında.