حدَّثنا خَلَّادُ بنُ أسْلَمَ، قال: حدَّثنا أبو همامٍ الأهْوازىُّ، قال: أخْبَرَنا عبدُ اللهِ ابنُ سعيدٍ، عن سعيدٍ، عن أبى هريرةَ، عن النبىِّ ﷺ بنحوِه.
Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hemmâm el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Saîd, Saîd'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini haber verdi.
حدَّثنى موسى بنُ سهلٍ الرَّمْلىُّ، قال: حدَّثنا نُعَيْمُ بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا عبدُ العزيزِ الدَّراوَرْدىُّ، عن عمرِو بنِ أبى عمرٍو، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا يَمُوتَنَّ أحدُكم وَعليه دَيْنٌ، فَإِنَّه ليس هناك دِينارٌ ولا دِرْهَمٌ؛ إِنَّما تَقْتَسِمُون هُناك الحَسَنَاتِ والسَّيِّئَاتِ". وأشار رسولُ اللهِ ﷺ بيدِه يمينًا وشمالًا.
Bana Mûsâ b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Nuaym b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz ed-Derâverdî, Amr b. Ebî Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Hiçbiriniz üzerinde borç varken ölmesin; çünkü orada ne dinar vardır ne de dirhem. Orada ancak sevapları ve günahları paylaşırsınız”. Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle sağa ve sola işaret etti.
حدَّثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا سلمُ بنُ قادمٍ، قال: حدَّثنا أبو مُعاويةَ هاشمُ بنُ عيسى، قال: أخْبَرَنى الحارثُ بنُ مُسلمٍ، عن الزهرىِّ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ بنحوِ حديثِ أبى هريرةَ .
Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kâdim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye Hâşim b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bana el-Hâris b. Müslim, ez-Zührî'den, o Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Hüreyre hadisi benzerini haber verdi .
قال أبو جعفرٍ: فذلك معنى قولِه: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا}. يعنى أنها
Ebû Ca'fer der ki: İşte O'nun: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” buyruğunun manası budur. Yani o,
لا تَقْضِى عنها شيئًا لزِمها لغيرِها؛ لأن القَضاءَ هنالك مِن الحسناتِ والسيئاتِ على ما وصَفْنا. وكيف يَقْضِى عن غيرِه غُرْمًا لزِمه مَن كان يَسُرُّه أن يَثْبُتَ له على ولدِه أو والدِه حقٌّ فيَأْخُذَه منه ولا يَتَجافَى له عنه؟
başkasına karşı üzerine gereken hiçbir şeyi onun yerine ödemez; zira orada ödeme vasfettiğimiz üzere sevaplar ve günahlar iledir. Kendisini sevindiren şey çocuğu veya babası üzerinde bir hak sabit olup da onu ondan almak ve ondan vazgeçmemek olan bir kimse, başkasının üzerine gereken bir borcu nasıl onun yerine ödesin?
وقد زعَم بعضُ نحويِّى البصرةِ أن معنى قولِه: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا}: لا تَجْزِى منها أن تكونَ مكانَها.
Basra nahivcilerinden bazıları O'nun: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavlinin manasının: "Onun yerine geçerek ona kifayet etmez/onun yerini tutmaz" şeklinde olduğunu ileri sürmüştür.
وهذا قولٌ يَشْهَدُ ظاهرُ القرآنِ على فَسادِه؛ وذلك أنه غيرُ معقولٍ في كلامِ العربِ أن يَقولَ القائلُ: ما أغْنَيْتَ عنى شيئًا. بمعنى: ما أغْنَيْتَ منى أن تكونَ مكانى. بل إذا أرادوا الخبرَ عن شيءٍ أنه لا يَجْزِى مِن شيءٍ، قالوا: لا يَجْزِى هذا مِن هذا. ولا يَسْتَجِيزون أن يَقولوا: لا يَجْزِى هذا مِن هذا شيئًا.
Bu, Kur'an'ın zahirinin geçersizliğine şahitlik ettiği bir sözdür; zira Arap kelamında bir kimsenin: Mâ ağneyte annî şey'en (ما أغْنَيْتَ عنى شيئًا) deyip bununla "Benim yerime geçerek bana bir fayda sağlamadın" anlamını kastetmesi anlaşılır bir şey değildir. Bilakis bir şeyin başka bir şeyin yerini tutmadığını haber vermek istediklerinde: Lâ yeczî hâzâ min hâzâ (لا يَجْزِى هذا مِن هذا) derler ve Lâ yeczî hâzâ min hâzâ şey'en (لا يَجْزِى هذا مِن هذا شيئًا) demeyi caiz görmezler.
فلو كان تأويلُ قولِه: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا}. ما قاله مَن حكَيْنا قولَه، لقال: واتَّقوا يومًا لا تَجْزِى نفسٌ عن نفسٍ. كما يقالُ: لا تجزِى نفسٌ مِن نفسٍ. ولم يَقُلْ: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا}. وفى صحةِ التنزيلِ بقولِه: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} أوضحُ الدَّلالةِ على صحةِ ما قلْنا، وفسادِ قولِ مَن ذكَرْنا قولَه في ذلك.
Eğer O'nun: {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavlinin tevili sözünü aktardığımız kimsenin dediği gibi olsaydı; tıpkı "Lâ teczî nefsün min nefsin" denildiği gibi "Vettekû yevmen lâ teczî nefsün an nefsin" derdi ve {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} demezdi. Vahyin {لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا} “hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” şeklindeki sahih ifadesinde, bizim söylediğimizin doğruluğuna ve bu hususta görüşünü zikrettiğimiz kimsenin sözünün bozukluğuna en açık delalet vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ} “ve ondan hiçbir şefaat kabul edilmez” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ: و"الشَّفاعةُ" مصدرٌ مِن قولِ الرجلِ: شفَع لى فلانٌ إلى فلانٍ شَفاعةً. وهو طلَبُه إليه في قضاءِ حاجتِه، وإنما قيل للشفيعِ: شَفيعٌ وشافعٌ. لأنه ثنَّى المُسْتَشْفِعَ به، فصار له شَفْعًا، وكان ذو الحاجةِ قبلَ اسْتِشْفاعِه به في حاجتِه فَردًا،
Ebû Ca'fer der ki: "Şefaat" (الشَّفاعة), kişinin: "Filanca benim için filancaya şefaat etti (aracı oldu)" sözünden gelen bir masdardır. Bu da onun, ihtiyacının giderilmesi hususunda o kimseden talepte bulunmasıdır. Şefaat edene "şefî'" ve "şâfi'" denilmesinin sebebi; kendisinden şefaat istenen kimseyi [yanına katarak] ikilemesi/çift kılmasıdır; böylece onun için bir çift (şef') olmuştur. Hâlbuki ihtiyaç sahibi, ihtiyacında onun şefaatini talep etmeden önce tek (ferd) idi,
فصار صاحبُه له فيها شافعًا، وطلبه فيه وفى حاجتهِ شَفاعةً، ولذلك سُمِّى الشفيعُ في الدارِ والأرضِ شفيعًا؛ لمصيرِ البائعِ به شَفْعًا.
böylece arkadaşı o işte onun şefaatçisi (çifti), onun hakkındaki ve ihtiyacı konusundaki talebi de şefaat olmuştur. Bundan dolayı evde ve arazide [ön alım hakkı sahibi olan] şüf'a sahibine, satıcı onunla çift hâline geldiği için "şefî'" denilmiştir.
فتأويلُ الآيةِ إذن: واتَّقوا يومًا لا تَقْضِى نفسٌ عن نفسٍ حقًّا لزِمها للهِ ﷿ ولا لغيرِه، ولا يَقْبَلُ اللهُ منها شفاعةَ شافعٍ، فيَتْرُكَ لها ما لزِمها مِن حقٍّ.
O hâlde ayetin tevili şudur: Hiçbir kimsenin bir başkası adına Allah azze ve celle'ye veya başkasına ait olan bir hakkı ödeyemeyeceği ve Allah'ın kendisinden hiçbir şefaatçinin şefaatini kabul etmeyip üzerindeki hakkı bağışlamayacağı bir günden sakının!
وقيل: إن اللهَ جل ثناؤُه خاطَب أهلَ هذه الآيةِ بما خاطَبهم به فيها؛ لأنهم كانوا مِن يهودِ بنى إسرائيلَ، وكانوا يقولون: نحن أبناءُ اللهِ وأَحبَّاؤُه وأولادُ أنبيائِه، وسيَشْفَعُ لنا عندَه آباؤُنا. فأخْبَرَهم اللهُ تعالى ذكرُه أن نفسًا لا تَجْزِى عن نفسٍ شيئًا في القيامةِ، ولا يُقْبَلُ منها شفاعةُ أحدٍ فيها حتى يُسْتَوْفَى لكلِّ ذى حقٍّ منها حقُّه.
Denildi ki: Zikri yüce olan Allah bu ayetin muhataplarına bu şekilde hitap etmiştir; çünkü onlar İsrâiloğulları Yahudilerindendi ve: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz, peygamberlerinin evlatlarıyız, atalarımız O'nun katında bize şefaat edecektir" diyorlardı. Zikri yüce olan Allah da kıyamet gününde hiçbir kimsenin bir başkası adına bir şey ödeyemeyeceğini ve her hak sahibine hakkı tastamam verilinceye kadar kendisinden hiçbir kimsenin şefaatinin kabul edilmeyeceğini onlara haber vermiştir.
كما حَدَّثَنِي عباسُ بنُ أبى طالبٍ، قال: حَدَّثَنَا حجاجُ بنُ نُصَيْرٍ، عن شعبةَ، عن العَوَّامِ بنِ مُزَاحِمٍ -رجلٌ مِن بنى قيسِ بنِ ثَعْلَبةَ- عن أبي عثمانَ النَّهْدىِّ، عن عثمانَ بنِ عفانَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "إِنَّ الجَمَّاءَ لَتَقْتَصُّ مِن القرْنَاءِ يَوْمَ القِيَامَةِ" .
Nitekim bana Abbâs b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Nusayr, Şu'be'den, o el-Avvâm b. Müzâhim'den -Kays b. Sa'lebe oğullarından bir adam- o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da Osmân b. Affân'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: “Boynuzsuz koyun, kıyamet gününde boynuzlu koyundan hakkını mutlaka alır” .
وكما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} [الأنبياء: ٤٧]. فآيَسَهم اللهُ جل ذكرُه مما كانوا أطْمَعوا فيه أنفسَهم مِن النجاةِ مِن عذابِ اللهِ -مع تكذيبهم بما عرَفوا مِن الحقِّ، وخلافِهم أمرَ اللهِ تعالى ذكرُه في اتباعِ محمدٍ ﷺ، وما جاءهم به مِن عندِه- بشفاعةِ آبائِهم وغيرِهم مِن الناسِ كلِّهم، وأخْبَرَهم أنه غيرُ نافعِهم عندَه إلَّا التوبةُ إليه مِن كفرِهم، والإنابةُ مِن ضَلالِهم، وجعَل ما سنَّ فيهم مِن ذلك إمامًا لكلِّ مَن كان على مِثل منهاجِهم؛ لئلا يَطْمَعَ ذوو الإلحادِ في رحمةِ اللهِ.
Nitekim övgüsü yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا} “Biz, kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. [Yapılan amel] bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa, onu [huzura] getiririz.” [el-Enbiyâ: 47]. Zikri yüce olan Allah -hakkı bildikleri halde yalanlamalarına ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun [Allah] katından kendilerine getirdiklerine uyma hususunda zikri yüce olan Allah'ın emrine karşı gelmelerine rağmen- atalarının ve diğer tüm insanların şefaatiyle Allah'ın azabından kurtulma hususunda kendi kendilerini ümitlendirdikleri şeyden onları ümitsiz kıldı. Ve onlara, küfürlerinden O'na tövbe etmekten ve sapıklıklarından dönmekten başka hiçbir şeyin O'nun katında kendilerine fayda vermeyeceğini haber verdi; bu hususta onlar hakkında koyduğu kanunu da haktan sapanların Allah'ın rahmetine tamah etmemeleri için onların gidişatı üzere olan herkes hakkında bir kural kıldı.
قال أبو جعفر: وهذه الآيةُ وإن كان مَخْرَجُها عامًّا في التِّلاوةِ، فإن المرادَ بها خاصٌّ في التأويلِ؛ لتَظاهُرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "شَفَاعَتى لأَهْلِ الكَبَائِرِ مِن أُمَّتِى" . وأنه قال: "ليس مِن نَبِيٍّ إِلَّا وقد أُعْطِىَ دَعْوَةً، وإنِّى اخْتَبَأْتُ دَعْوَتى شَفاعَةً لأُمَّتي، وهى نائِلَةٌ منهم من لا يُشْرِكُ بِاللهِ شَيْئًا" . فقد تبَيَّن بذلك أنَّ اللهَ جل ثناؤُه قد يَصْفَحُ لعبادِه المؤمنين بشفاعةِ نبيِّنا محمدٍ ﷺ لهم عن كثيرٍ مِن عُقوبةِ إجْرامِهم بينَهم وبينَه، وأن قولَه: {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ}. إنما هي لمن مات على كفرِه غيرَ تائبٍ إلى اللهِ ﷿. وليس هذا مِن مَواضِعِ الإطالةِ في القولِ في الشَّفاعةِ والوَعْدِ والوَعيدِ فَنَسْتَقْصِىَ الحِجاجَ في ذلك، وسنَأْتى على ما فيه الكفايةُ في مَواضِعِه إن شاء اللهُ تعالى.
Ebû Ca'fer der ki: Bu ayet tilavette umum (genel) bir ifadeyle gelmiş olsa da, tevilinde kastedilen husustur (özeldir); çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: “Şefaatim ümmetimden büyük günah sahipleri içindir” buyurduğu ve: “Her peygambere mutlaka bir dua [hakkı] verilmiştir. Ben ise duamı ümmetime şefaat olarak sakladım; o, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanlara ulaşacaktır” buyurduğu haberleri birbirini teyit ederek gelmiştir. Böylece anlaşılmıştır ki zikri yüce olan Allah, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara şefaati sebebiyle mümin kullarını kendisiyle onlar arasındaki birçok suçun cezasından bağışlayabilir. O'nun: {وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ} “ve ondan hiçbir şefaat kabul edilmez” kavli ise, ancak Allah azze ve celle'ye tövbe etmeksizin küfrü üzere ölen kimseler hakkındadır. Burası şefaat, vaad ve vaîd hakkında sözü uzatıp bu husustaki delilleri en ince ayrıntısına kadar inceleyeceğimiz yerlerden değildir; inşallah Teâlâ kendi yerlerinde yeterli açıklamayı yapacağız.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ}.
Zikri celîl ve azîz olan [Allah]'ın: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ: و"العَدْلُ" في كلامِ العربِ -بفتحِ العينِ- الفِدْيةُ.
Ebû Ca'fer der ki: Ayn harfinin fethasıyla el-'Adl (العَدْلُ), Arapların kelamında fidye demektir.
كما حدَّثني المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: أنبأنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} قال: يعنى فِداءً .
Nitekim bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Âdem bildirdi, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani fidye [demektir] .
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدّىِّ: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ}: أما {عَدْلٌ} فيَعْدِلُها، مِن العَدْلِ. يقولُ: لو جاءت بملْءِ الأرضِ ذهبًا تَفْتَدِى به ما تُقُبِّل منها.
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz”: {عَدْلٌ} “fidye” kelimesine gelince, adl kökünden olup onun dengi olandır. Şöyle demektedir: Eğer kurtulmak için dünya dolusu altın getirseydi ondan kabul edilmezdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ}. قال: لو جاءت بكلِّ شيءٍ لَمْ يُقْبلْ منها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Her şeyi getirseydi bile ondan kabul edilmezdi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال مُجاهِدٌ: قال ابنُ عباسٍ: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ}. قال: بَدَلٌ، والبَدَلُ الفِدْيةُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid, İbn Abbâs'ın: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz” kavli hakkında şöyle dediğini söyledi: [Adl] bedeldir; bedel de fidyedir .
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلي، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ}. قال: لو أن لها مِلْءَ الأرضِ ذهبًا لَمْ يُقْبَلْ منها؛ [لم يُؤْخَذْ منها] فِداءٌ. قال: ولو جاءَت بكلِّ شيءٍ لَمْ يُقْبَلْ منها.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “ve ondan hiçbir fidye alınmaz” kavli hakkında şöyle dedi: Şayet dünya dolusu altını olsa kendisinden kabul edilmez; [kendisinden] hiçbir fidye [alınmaz] . Dedi ki: Her şeyi getirseydi bile kendisinden kabul edilmezdi.
حدَّثنا نَجيحُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبرنا عليُّ بنُ حَكيمٍ، قال: أخبرنا حُميدُ بنُ
Bize Necîh b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Hakîm haber verdi, dedi ki: Bize Humeyd b.
عبدِ الرحمنِ، عن أبيه، عن عمرِو بنِ قيسٍ المُلَائيِّ، عن رجلٍ مِن بنى أُميةَ مِن أهلِ الشامِ، أحْسَن عليه الثناءَ، قال: قيل: يا رسولَ اللهِ، ما العَدْلُ؟ قال: "العَدْلُ الفِدْيَةُ" .
Abdirrahmân, babasından, o Amr b. Kays el-Melâî'den, o Şam ehlinden Emevî bir adamdan -kendisini güzelce övmüştür- nakletti, dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü, adl nedir?” diye soruldu. O da: “Adl fidyedir” buyurdu .
قال أبو جعفر: وإنما قيل للفِدْيةِ مِن الشئِ والبَدَلِ منه: عَدْلُه؛ لمُعادَلتِه إياه وهو مِن غيرِ جنسِه، ومَصِيرِه له مثلًا مِن وَجهِ الجَزاءِ، لا مِن وجهِ المُشابَهةِ في الصورةِ والخِلْقةِ، كما قال تعالى ذكره: {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا} [الأنعام: ٧٠]. بمعنى: وإن تَفْدِ كلَّ فِدْيةٍ لا يُؤْخَذْ منها. يقالُ منه: هذا عَدْلُه وعَدِيلُه. وأما العِدْلُ -بكسرِ العينِ- فهو مِثْلُ الحِمْلِ المَحْمولِ على الظهرِ، يقالُ مِن ذلك: عندى غلامٌ عِدْلُ غُلامِك، وشاةٌ عِدْلُ شاتِك. بكسرِ العينِ، إذا كان غلامًا يَعْدِلُ غلامًا، وشاةً تَعْدِلُ شاةً، وكذلك ذلك في كلِّ مثْلٍ للشيءِ مِن جنسِه، فإذا أُريد أن عندَه قيمتَه مِن غيرِ جنسِه نُصِبَت العينُ، فقيل: عندى عَدْلُ شاتِك مِن الدراهمِ. وقد ذُكِر عن بعضِ العربِ أنه يَكْسِرُ العينَ مِن العَدْلِ الذى هو بمعنى الفِديةِ [والمعادلةِ] ما عادلَتْه مِن جهةِ الجَزاءِ؛ وذلك لتَقارُبِ معنى العَدْلِ والعِدْلِ عندَهم. وأما واحدُ الأعْدالِ فلم يُسْمَعْ فيه إلَّا عِدْلٌ بكسرِ العينِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bir şeyin fidyesine ve bedeline, kendi cinsinden olmadığı halde ceza/karşılık bakımından onun dengi olması ve suret ile yaratılışta benzerlik yönünden değil de [karşılık] bakımından onun misli yerine geçmesi sebebiyle "onun adli" denmiştir. Nitekim zikri yüce olan [Allah]: {وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا} [el-En'âm: 70] “Her türlü fidyeyi denk tutsa da ondan alınmaz” buyurmuştur. Yani: “Her türlü fidyeyi verse de ondan alınmaz” demektir. Bundan dolayı: “Bu onun adli (عَدْل) ve adîlidir (عَدِيل)” denir. Ayn harfinin kesresiyle olan “el-İdl” (عِدْل) ise sırtta taşınan yükün dengi/eşi gibidir; bundan ötürü bir köle diğer bir köleye, bir koyun diğer bir koyuna denk olduğunda aynın kesresiyle: “Benim yanımda senin kölenin dengi bir köle (عِدْلُ غُلامِك), senin koyununun dengi bir koyun (عِدْلُ شاتِك) vardır” denir. Aynı şey, bir şeyin kendi cinsinden olan her dengi için geçerlidir. Şayet onun kendi cinsinden olmayan kıymetinin yanında bulunduğu kastedilirse ayn harfi fethalanır ve: “Yanımda senin koyununun dirhem cinsinden dengi (عَدْلُ شاتِك) vardır” denir. Bazı Araplardan, fidye [ve denkleştirme] manasına gelen ve ceza/karşılık yönünden ona denk olan “adl” kelimesinin ayn harfini kesre ile okudukları da nakledilmiştir; bu da onların nezdinde adl ve idl manalarının birbirine yakın olmasından kaynaklanmaktadır. “A'dâl” kelimesinin tekiline gelince, bunda aynın kesresiyle “idl”den (عِدْل) başkası işitilmemiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)}.
Zikri celîl ve azîz olan [Allah]'ın: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)} “ve onlara yardım da edilmez” kavlinin tevili hakkında söz:
وتأويلُ قولِه ﷻ: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}. يعنى: إنهم يومَئذٍ لا يَنْصُرُهم ناصرٌ، كما لا يَشْفَعُ لهم شافعٌ، ولا يُقْبَلُ منهم عَدْلٌ ولا فِديةٌ، بَطَلَت هنالك المُحاباةُ، واضْمَحَلَّت الرِّشَا والشَّفاعاتُ، وارْتَفَع مِن القومِ التعاوُنُ
[Allah] celle celâluhu'nun: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez” kavlinin tevili şudur: Yani o gün, kendilerine hiçbir şefaatçinin şefaat edemeyeceği, kendilerinden ne bir denklik (fidye) ne de bir bedel kabul edilmeyeceği gibi onlara yardım edecek bir yardımcı da bulunmayacaktır. Orada iltimas geçersiz kılınmış, rüşvetler ve şefaatler yok olup gitmiş, o topluluktan yardımlaşma
والتَّناصُرُ، وصار الحُكمُ إلى العَدلِ الجَبَّارِ الذى لا يَنْفَعُ لديه الشُّفَعاءُ والنُّصَراءُ، فيَجْزِى بالسيئةِ مثلَها، وبالحسنةِ أضْعافَها، وذلك نظيرُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} [الصافات: ٢٤ - ٢٦].
ve birbirine arka çıkma kalkmış, hüküm huzurunda şefaatçilerin ve yardımcıların fayda vermeyeceği, kötülüğe misliyle, iyiliğe kat kat karşılık veren adalet sahibi Cebbâr'a kalmıştır. Bu da senası yüce olan [Allah]'ın şu kavlinin bir benzeridir: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ (٢٤) مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ (٢٥) بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ} [es-Sâffât: 24-26] “Durdurun onları, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir. Size ne oldu da yardımlaşmıyorsunuz? Hayır, onlar bugün teslim olmuşlardır.”
وكان ابنُ عباسٍ يقولُ فى معنى: {لَا تَنَاصَرُونَ}. ما حُدِّثْتُ به عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ}: ما لكم لا تَمانَعون منا، هَيْهاتَ ، ليس ذلك لكم اليومَ .
İbn Abbâs: {لَا تَنَاصَرُونَ} “yardımlaşmıyorsunuz” kavlinin manası hakkında, el-Mincâb'dan bana nakledilen şu sözü söylerdi; dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o İbn Abbâs'tan nakletti: {مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ} “Size ne oldu da yardımlaşmıyorsunuz?”: Size ne oldu da bize karşı birbirinizi savunmuyorsunuz? Heyhât , bugün bu sizin için mümkün değildir .
وقد قال بعضُهم في معنى قولِه: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ}: وليس لهم مِن اللهِ يومَئذٍ نَصيرٌ يَنْتَصِرُ لهم مِن اللهِ إذا عَاقَبَهم.
Bazıları da O'nun: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez” kavlinin manası hakkında şöyle demişlerdir: O gün Allah kendilerini cezalandırdığında, onlar için Allah'a karşı kendilerine yardım edip öçlerini alacak hiçbir yardımcı yoktur.
وقد قيل: {وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} بالطلبِ فيهم والشَّفاعةِ والفِدْيةِ.
{وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez” ifadesinin, onlar hakkında talepte bulunma, şefaat etme ve fidye verme yoluyla [yardım edilmeyeceği manasında olduğu da] söylenmiştir.
قال أبو جعفرٍ: والقولُ الأولُ أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لما وصَفْنا مِن أن اللهَ جل ثناؤُه إنما أعْلَم المخاطَبِين بهذه الآيةِ أن يومَ القيامةِ يومٌ لا فِدْيةَ فيه لمن اسْتَحَقَّ مِن خلقِه عُقوبتَه، ولا شَفاعةَ فيه، ولا ناصرَ له، وذلك أن ذلك قد كان لهم في الدنيا، فأخْبَر أن ذلك يومَ القيامةِ مَعْدومٌ لا سبيلَ لهم إليه.
Ebû Ca'fer der ki: Ayetin teviline en uygun olanı birinci görüştür; zira açıkladığımız üzere, senası yüce olan Allah bu ayetle muhataplara kıyamet gününün, yaratıklarından azabını hak eden kimse için hiçbir fidyenin bulunmadığı , içinde hiçbir şefaatin ve onun için hiçbir yardımcının olmadığı bir gün olduğunu bildirmiştir; çünkü bu durum dünyada onlar için geçerliydi, işte kıyamet gününde bunun yok olduğunu ve buna hiçbir yollarının bulunmadığını haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık” kavlinin tevili hakkındaki görüş.
وأما تأويلُ قولِه: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ}. فإنَّه عَطْفٌ على قولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ}. فكأنه قال: اذْكُروا نِعْمتى التى أنْعَمْتُ عليكم، واذْكُروا إنعامَنا عليكم إذ نَجَّيْناكم مِن آلِ فرعونَ، بإنجائِنا لكم منهم.
O'nun: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ} “Hani sizi kurtarmıştık” kavlinin tevili ise: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın” kavline atıftır. Sanki şöyle buyurmuştur: Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın ve sizi Firavun hanedanından kurtarışımızla, sizi onlardan kurtarmak suretiyle üzerinizdeki nimetimizi hatırlayın.
وأما: [{مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}] فإنهم أهلُ دينِه وقومُه وأشْياعُه.
[{مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}] “Firavun hanedanından” ifadesine gelince; onlar onun dininden olanlar, kavmi ve yandaşlarıdır.
وأصلُ "آل": أهلٌ، أُبْدِلَت الهاءُ همزةً، كما قالوا: ماءٌ . فأبْدَلوا الهاءَ همزةً، فإذا صغَّروه قالوا: مُوَيْهٌ. فردُّوا الهاءَ في التَّصْغيرِ، وأخْرَجوه على أصلِه، وكذلك إذا صغَّروا "آلًا"، قالوا: أُهَيْلٌ. وقد حُكِى سَماعًا مِن العربِ في تَصْغيرِ "آلٍ"؛ أُوَيْلٌ. وقد يُقالُ: فلانٌ مِن آلِ النساءِ. يُرادُ أنه منهن خُلِق. ويقالُ ذلك أيضًا بمعنى أنه يُرِيدُهن ويَهْواهن، كما قال الشاعرُ :
"Âl" (آل) kelimesinin aslı "ehl"dir (أهل); nitekim "mâun" (ماءٌ) dedikleri gibi, he harfi hemzeye dönüştürülmüştür. He harfini hemzeye dönüştürmüşlerdir; onu küçülttükleri (ism-i tasgîr yaptıklarında) zaman "muveyhun" (مُوَيْهٌ) derler. Böylece küçültmede he harfini geri getirirler ve onu aslına döndürürler. Aynı şekilde "âl" kelimesini küçülttüklerinde "uheylün" (أُهَيْلٌ) derler. Araplardan işitme yoluyla "âl" kelimesinin tasgîrinde "uveylün" (أُوَيْلٌ) dendiği de nakledilmiştir. Bazen: “Filanca kadınların âlindendir” denilir ki bununla onun kadınlardan yaratıldığı kastedilir. Bu söz aynı zamanda onun kadınları arzuladığı ve onlara meyil duyduğu anlamında da kullanılır; nitekim şair şöyle demiştir :
فإنكَ مِن آلِ النِّساءِ وإنَّما … يَكُنَّ لِأَدْنَى لا وِصالَ لِغائبِ
Şüphesiz sen kadınların âlindensin; onlar ise ancak … yakında olanındır, uzakta olana kavuşma yoktur.
وأحسنُ أماكنِ "آل" أن يُنْطَقَ به مع الأسماءِ المشهورةِ، مثلَ قولِهم: آلُ النَّبِيِّ محمدٍ ﷺ، وآلُ عليٍّ، وآلُ العباسِ، وآلُ عَقيلٍ. وغيرُ مُسْتَحْسَنٍ استعمالُه مع المجهولِ وفى أسماءِ الأرَضِين وما أشبهَ ذلك. غيرُ حسنٍ عندَ أهلِ العلمِ بلسانِ العربِ أن يُقالَ: رأيْتُ آلَ الرجلِ، وزارنى آلُ المرأةِ. ولا: رأيْتُ آلَ البصرةِ، وآلَ
“Âl” (آل) kelimesinin [kullanım bakımından] en güzel yeri; “Hz. Peygamber Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem âli”, “Ali’nin âli”, “Abbâs’ın âli” ve “Akîl’in âli” sözlerinde olduğu gibi meşhur isimlerle birlikte telaffuz edilmesidir. Bilinmeyen (belirsiz) isimlerle, memleket/diyar adlarıyla ve benzerleriyle birlikte kullanılması ise hoş karşılanmamıştır. Arap dili ehli nezdinde: “Adamın âlini gördüm”, “Kadının âli beni ziyaret etti” denilmesi; keza: “Basra’nın âlini ve [Kûfe’nin] âlini gördüm” [denilmesi] güzel değildir.
الكوفةِ. وقد ذُكِر عن العربِ سَماعًا أنَّها تقولُ: رأيْتُ آلَ مكةَ، وآلَ المدينةِ. وليس ذلك في كلامِهم بالمستعملِ الفاشى.
âlini gördüm” denilmesi güzel değildir. Araplardan işitme yoluyla onların: “Mekke'nin âlini, Medine'nin âlini gördüm” dedikleri nakledilmiştir; ancak bu, onların kelamında yaygın olarak kullanılan bir ifade değildir.
وأما {فِرْعَوْنَ} فإنه يقالُ: إنه اسمٌ كانت مُلوكُ العَمالِقةِ بمصرَ تُسَمَّى به، كما كانت ملوكُ الرومِ يُسمَّى بعضُهم قيصَرَ، وبعضُهم هِرقْلَ، وكما كانت ملوكُ فَارسَ تُسَمَّى الأكاسِرةَ واحدُهم كِسْرَي، وملوكُ اليمنِ تُسَمَّى التَّبَابِعةَ، واحدُهم تُبَّعٌ.
{فِرْعَوْنَ} “Firavun” kelimesine gelince; bunun, Mısır'daki Amelika krallarının kendisiyle adlandırıldığı bir isim olduğu söylenir; tıpkı Rum krallarının bazısının Kayser, bazısının Herakliyus olarak adlandırılması, Fars krallarının Kisrâlar -tekili Kisrâ- ve Yemen krallarının Tebâbia -tekili Tübba'- olarak adlandırılması gibi.
وأما فرعونُ موسى الذى أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه عن بنى إسرائيلَ أنه نجَّاهم منه، فإنه يقالُ: إن اسمَه [الذى هو اسمُه] الوَليدُ بنُ مُصْعبٍ. كذلك ذكَر محمدُ بنُ إسحاقَ أنه بلَغه عن اسمِه. حدَّثنا بذلك محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ .
Zikri yüce olan Allah'ın İsrailoğullarını kendisinden kurtardığını haber verdiği Mûsâ'nın Firavun'una gelince; onun [kendi asıl adı olan] isminin el-Velîd b. Mus'ab olduğu söylenir. Muhammed b. İshâk da onun ismi hakkında kendisine bu bilginin ulaştığını zikretmiştir. Bunu bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı .
[وقد قيل: إن اسمَه] مصعبُ بنُ الرّيَّانِ.
[Onun isminin] Mus'ab b. er-Reyyân olduğu da söylenmiştir.
وإنما جاز أن يقالَ: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}. والخطابُ به لمن لَمْ يُدْرِكْ فرعونَ ولا المُنَجَّيْنَ منه؛ لأنَّ المُخَاطَبِين بذلك كانوا أبناءَ مَن نجَّاهم مِن فرعونَ وقومِه، فأضاف ما كان مِن نعمِه على آبائِهم إليهم، وكذلك ما كان مِن كُفرانِ آبائِهم، على وجهِ الإضافةِ، كما يقولُ القائلُ لآخرَ: فعَلْنا بكم كذا وكذا،
{ وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” buyurulmasının caiz olması ve bununla yapılan hitabın Firavun'a da ondan kurtarılanlara da yetişmemiş kimselere yönelik bulunması [şundandır]: Çünkü kendilerine hitap edilen bu kimseler, [Allah'ın] Firavun'dan ve kavminden kurtardığı kişilerin çocuklarıydı. Bu sebeple [Allah], babalarına lütfettiği nimetleri -tıpkı babalarının nankörlüklerini onlara nispet ettiği gibi- nispet (izâfet) yoluyla onlara isnat etmiştir; nitekim bir kimsenin bir başkasına: “Size şöyle şöyle yaptık,
وفعَلْنا بكم كذا، وقتَلْناكم وسبَيْناكم. والمُخْبِرُ إما أن يكونَ يعنى قومَه وعَشيرتَه بذلك، أو أهلَ بلدِه ووطنِه، كان المَقولُ له ذلك أدْرَكَ ما فُعِل بهم مِن ذلك أو لم يُدْرِكْه، كما قال الأخطلُ يُهاجِى جَريرَ بنَ عَطِيَّةَ :
size şunu yaptık, sizi öldürdük, sizi esir aldık” demesi gibidir. Oysa haber veren kimse bununla ya kendi kavmini ve aşiretini ya da belde ve vatan ehlini kastetmektedir; kendisine bu söz söylenen kimse onlara yapılan o şeylere yetişmiş olsun veya yetişmemiş olsun fark etmez. Nitekim el-Ahtal, Cerîr b. Atıyye'yi hicvederken şöyle demiştir :
ولقد سَما لكمُ الهُذَيْلُ فنالَكم … بإرَابَ حيث يُقَسِّمُ الأَنْفالَا
Andolsun el-Hüzeyl size doğru yükseldi ve İrâb'da ganimetleri paylaştırdığı yerde size ulaştı,
في فَيْلَقٍ يَدْعُو الأراقِمَ لم تَكُنْ … فُرْسانُه عُزْلًا ولا أَكْفالَا
Erâkım'ı yardıma çağıran bir orduda ki onun süvarileri ne silahsızdılar ne de terkide .
ولم يَلْقَ جَريرٌ هُذَيلًا ولا أدْرَكه، ولا أدْرَك إرَابَ ولا شهِدَه، ولكنه لما كان يومًا مِن أيامِ قومِ الأخْطَلِ على قومِ جَريرٍ، أضاف الخطابَ إليه وإلى قومِه، فكذلك خطابُ اللهِ ﷿ مَن خاطَبه بقولِه: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}. لمَّا كان فعلُه ما فعَل مِن ذلك بقومِ مَن خاطَبه بالآيةِ وآبائِهم، [أضاف فعْلَه ذلك الذى فعَله بآبائِهم إلى المُخاطَبِين بالآيةِ] وقومِهم.
Oysa Cerîr ne Hüzeyl ile karşılaşmış ve ona yetişmişti, ne de İrâb [Günü]'ne yetişip ona şahit olmuştu. Fakat o [savaş], el-Ahtal'ın kavminin Cerîr'in kavmine karşı [üstünlük sağladığı] günlerden biri olunca hitabı ona ve kavmine yöneltmiştir. İşte azîz ve celîl olan Allah'ın: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” buyruğuyla hitap ettiği kimselere olan hitabı da böyledir. Çünkü O'nun bundan yaptığı fiil, kendilerine ayetle hitap ettiği kimselerin kavmine ve atalarına yönelik olunca, [atalarına yaptığı bu fiili ayetin muhataplarına] ve onların kavmine nispet etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}.
Zikri celîl ve azîz olan [Allah]'ın: {يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” kavlinin tevili hakkında söz:
قال أبو جعفرٍ: وفى قولِه: {يَسُومُونَكُمْ}. وجهان مِن التأويلِ؛ أحدُهما: أن يَكونَ خبرًا مُسْتَأْنَفًا عن فِعْلِ فرعونَ ببنى إسرائيلَ، فيَكونَ معناه حينَئذٍ: واذْكُروا نعمتى عليكم إذ نَجَّيناكم مِن آلِ فرعونَ، وكانوا مِن قبلُ يَسُومُونكم سُوءَ العذابِ.
Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı” kavlinde iki türlü tevil yönü vardır; bunlardan biri: Firavun'un İsrailoğullarına yaptığı fiil hakkında yeni bir başlangıç (istînâf) haberi olmasıdır ki o takdirde manası şöyle olur: “Sizi Firavun hanedanından kurtardığımızdaki üzerinizdeki nimetimi hatırlayın; onlar daha önce size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı.”
وإذا كان ذلك تأويلَه كان موضعُ {يَسُومُونَكُمْ} رفعًا .
Eğer tevili bu şekilde olursa {يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı” ifadesinin iraptaki yeri ref' olur.
والوجهُ الثانى: أن يَكونَ {يَسُومُونَكُمْ} حالًا، فيكونَ تأويلُه حينَئذٍ: وإذ نجَّيْناكم مِن آلِ فرعونَ سائميكم سُوءَ العذابِ. فيكونَ حالًا مِن {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ}.
İkinci yön ise: {يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı” ifadesinin hal olmasıdır; bu durumda tevili: “Sizi, size azabın en kötüsünü reva gören Firavun hanedanından kurtarmıştık” şeklinde olur. Böylece {مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Firavun hanedanından” ifadesinden hal olur.
وأما تأويلُ قولِه: {يَسُومُونَكُمْ}. فإنه: يُورِدُونَكم، ويُذِيقُونكم، ويُولُونكم. يقالُ منه: سامه خُطَّةَ ضَيْمٍ. إذا أولاه ذلك وأذاقه ، كما قال الشاعرُ :
O'nun: {يَسُومُونَكُمْ} “size reva görüyorlardı” kavlinin teviline gelince; bu: “Sizi uğratıyorlar, size tattırıyorlar ve size yüklüyorlardı” demektir. Bir kimseye bir şeyi reva görüp tattırdığı zaman bundan hareketle: “Ona haksızlık planı sundu/dayattı” (سامه خطة ضيم) denir; nitekim şair şöyle demiştir :
*إن سِيمَ خَسْفًا وجهُه تَرَبَّدَا *
*Aşağılanmaya maruz bırakılırsa yüzünün rengi solar *
وأما تأويلُ قولِه: {سُوءَ الْعَذَابِ} فإنه يعنى: ما ساءَهم مِن العذابِ. وقد قال بعضُهم: أشدَّ العذابِ. ولو كان ذلك معناه لقيل: أسوأَ العذابِ.
O'nun: {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsünü” kavlinin tevili ise: Azabın onları üzen ve fenalarına giden kısmını kastetmektedir. Bazıları: “Azabın en şiddetlisini” demiştir; şayet manası bu olsaydı “esvee'l-azâb” (أسوأ العذاب) denilirdi.
فإن قال لنا قائلٌ: وما ذلك العذابُ الذى كانوا يُسومُونهم ؟
Bize birisi: “Onlara reva gördükleri bu azap neydi?” diye soracak olursa,
قيل: هو ما وصَفه اللهُ تعالى ذكْرُه في كتابِه فقال: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}.
Şöyle denilir: O, zikri yüce olan Allah'ın Kitabı'nda vasfedip şöyle buyurduğu durumdur: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “Oğullarınızı boğazlıyorlar, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı.”
وقد قال محمدُ بنُ إسحاقَ في ذلك ما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: حدَّثنا ابنُ إسحاقَ، قال: كان فرعونُ يُعَذِّبُ بني إسرائيلَ، فيَجْعَلُهم خَدَمًا وخَوَلًا ، وصنَّفهم في أعمالِه ؛ فصِنفٌ يَبْنون، وصِنْفٌ يَزْرَعون له، فهم في أعمالِه، ومَن لم يَكُنْ منهم في صَنْعةٍ له مِن عملِه، فعليه الجزيةُ، فسامَهم كما قال اللهُ ﷿: {سُوءَ الْعَذَابِ} .
Muhammed b. İshâk bu hususta İbn Humeyd'in bize naklettiği şu sözü söylemiştir; dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Firavun İsrailoğullarına azap eder, onları hizmetçi ve köle edinirdi; onları işlerinde kısımlara ayırmıştı : Bir kısmı bina yapar, bir kısmı onun için ekin ekerdi; böylece onun işlerindeydiler. Onlardan onun işlerinden herhangi bir sanatta çalışmayan kimseye ise cizye yüklerdi. Allah celle ve azze'nin: {سُوءَ الْعَذَابِ} “azabın en kötüsü” buyurduğu gibi onlara reva görmüştü.
وقال السُّدِّىُّ: جعَلهم في الأعمالِ القَذِرةِ، وجعَل يُقَتِّلُ أبناءَهم، ويستحيى نساءَهم. حدَّثنى بذلك موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ .
Es-Süddî ise şöyle demiştir: Onları pis işlerde çalıştırıyor, oğullarını öldürüp kadınlarını sağ bırakıyordu. Bunu bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}.
Yüce Allah'ın: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “Oğullarınızı boğazlıyorlar, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavlinin tevili hakkında söz:
فأضاف اللهُ جل ثناؤُه ما كان مِن فعلِ آلِ فرعونَ ببنى إسرائيلَ مِن سَوْمِهم إياهم سُوءَ العذابِ، وذَبْحِهم أبناءَهم، واسْتِحْيائِهم نساءَهم، إليهم دونَ فرعونَ -وإن كان فعلُهم ما فعَلوا مِن ذلك كان بقوةِ فرعونَ وعن أمرِه- لمباشرتِهم ذلك بأنفسِهم، فبيِّنٌ بذلك أن كلَّ مباشرٍ قتْلَ نفسٍ أو تعذيبَ حىٍّ بنفسِه، وإن كان عن أمْرِ غيرِه، ففاعلُه المُتَولِّى ذلك هو المستحقُّ إضافةَ ذلك إليه، وإن كان الآمِرُ قاهرًا الفاعلَ المأمورَ بذلك- سلطانًا كان الآمرُ، أو لِصًّا حاربًا، أو مُتَغَلِّبًا فاجرًا -كما أضاف جل ثناؤُه تذبيحَ أبناءِ بني إسرائيلَ واستحياءَ نسائِهم إلى آلِ فرعونَ دون فرعونَ، وإن كانوا بقوةِ فرعونَ وأمرِه إياهم بذلك فعَلوا ما فعَلوا، مع غلبتِه إياهم
Böylece övgüsü yüce olan Allah, Firavun hanedanının İsrailoğullarına yaptığı dayanılmaz azap çektirme, oğullarını boğazlama ve kadınlarını sağ bırakma fiillerini —her ne kadar bu yaptıklarını Firavun'un gücüyle ve onun emriyle yapmış olsalar da— bu işi bizzat kendileri uyguladıkları için Firavun'a değil onlara nispet etmiştir. Bundan dolayı açıktır ki, bir canı öldürmeyi veya bir canlıya azap etmeyi bizzat icra eden herkes —başkası emretmiş olsa bile— bunu üstlenip bizzat yapan fail, emreden kişi [bu fiili işlemeyi] emredilen faile zorla kabul ettirmiş olsa dahi —ister emreden bir hükümdar, ister soyguncu bir harâmî, isterse zorba bir fâsık olsun— bu fiilin kendisine nispet edilmesine en layık olandır. Nitekim övgüsü yüce olan Allah da İsrailoğullarının oğullarının boğazlanmasını ve kadınlarının sağ bırakılmasını, Firavun'un gücü ve emriyle yapmış olmalarına,
وقهرِه لهم، فكذلك كلُّ قاتلٍ نفسًا بأمرِ غيرِه ظلمًا، فهو المقتولُ به عندَنا قِصاصًا، وإن كان قتلُه إياه بإكراهِ غيرِه له على قتلِه.
onları boyunduruk altına almasına rağmen Firavun'a değil Firavun hanedanına nispet etmiştir. Aynı şekilde, başkasının emriyle haksız yere bir canı katleden her kimse, öldürme fiili başkasının onu öldürmeye zorlamasıyla gerçekleşmiş olsa bile, bize göre kısasen öldürülecek olan odur.
وأما تأويلُ ذَبْحِهم أبناءَ بني إسرائيلَ، واستحيائِهم نساءَهم، فإنه كان فيما ذُكِر لنا عن ابنِ عباسٍ وغيرِه كالذى حدَّثنا به العباسُ بنُ الوليدِ الآمُلىُّ وتَميمُ بنُ المُنْتَصرِ الواسطىُّ، قالا: حدَّثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخْبَرَنا الأصبغُ بنُ زيدٍ، قال: حدَّثنا القاسمُ بنُ أبى أيوبَ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: تذاكَر فرعونُ وجُلساؤُه ما كان اللهُ تعالى ذكرُه وعَد إبراهيمَ خليلَه ﵇ أن يجْعَلَ في ذريتِه أنبياءَ ومُلوكًا، فأْتمروا وأجْمَعوا أمرَهم على أن يَبعَثَ رجالًا معهم الشِّفَارُ ، يَطُوفون في بني إسرائيلَ، فلا يَجِدون مولودًا ذكرًا إلا ذَبَحوه، ففعَلوا، فلمَّا رأَوْا أن الكبارَ مِن بني إسرائيلَ يَمُوتون بآجالِهم، وأن الصغارَ يُذَبَّحون، قال: تُوشكون أن تُفْنُوا بني إسرائيلَ، فتَصيروا إلى أن تُباشِروا مِن الأعمالِ والخِدْمةِ ما كانوا يَكْفُونكم، فاقْتُلوا عامًا كلَّ مولودٍ ذكرٍ، فَيقِلَّ أبناؤُهم، ودَعُوا عامًا. فحمَلَتْ أمُّ موسى بهارونَ في العامِ الذى لا يُذْبَحُ فيه الغِلْمانُ، فولَدَته عَلانيةً آمنةً ، حتى إذا كان القابلُ حمَلَت بموسى .
İsrailoğullarının oğullarını boğazlamaları ve kadınlarını sağ bırakmalarının teviline gelince; İbn Abbâs ve başkalarından bize zikredildiğine göre el-Abbâs b. el-Velîd el-Âmulî ve Temîm b. el-Muntasır el-Vâsıtî'nin bize anlattığı şu rivayet gibidir; ikisi dediler ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize el-Esbag b. Zeyd haber verdi, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Eyyûb anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Firavun ve meclis arkadaşları, zikri yüce olan Allah'ın Halîli İbrâhîm aleyhisselam'a onun zürriyetinden peygamberler ve krallar kılacağına dair olan vaadini müzakere ettiler; bunun üzerine yanlarında büyük bıçaklar bulunan adamlar göndermeye karar verip ittifak ettiler; bunlar İsrailoğulları arasında dolaşacaklar ve buldukları her erkek bebeği mutlaka boğazlayacaklardı. Bunu yaptılar; İsrailoğullarının yaşlılarının ecelleriyle öldüğünü, küçüklerin ise boğazlandığını görünce: “Neredeyse İsrailoğullarının kökünü kurutacaksınız; böylece onların size yetmekte olduğu işleri ve hizmetleri bizzat kendiniz yapmak zorunda kalacaksınız. Bu yüzden bir yıl doğan her erkek bebeği öldürün, böylece oğulları azalmış olur , bir yıl da serbest bırakın” dedi. Mûsâ'nın annesi, erkek çocukların boğazlanmadığı yılda Hârûn'a hamile kaldı ve onu açıkça, emniyet içinde doğurdu ; ertesi yıl olunca Mûsâ'ya hamile kaldı .
وقد حدَّثنا عبدُ الكريمِ بنُ الهَيْثمِ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ بَشارٍ الرَّمَادىُّ،
Bize Abdülkerîm b. el-Heysem de anlatıp dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr er-Remâdî anlattı,
قال: حدَّثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنَةَ، قال: حدَّثنا أبو سعدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قالت الكَهَنةُ لفرعونَ: إنه يُولَدُ في هذا العامِ مولودٌ يَذْهَبُ بمُلْكِك. قال: فجعَل فرعونُ على كلِّ ألفِ امرأةٍ مائةَ رجلٍ، وعلى كلِّ مائةٍ عشرةً، وعلى كلِّ عشرةٍ رجلًا، فقال: انْظُروا كلَّ امرأةٍ حاملٍ في المدينةِ، فإذا وضَعَت حَمْلَها فانْظُروا إليه، فإن كان ذكرًا فاذْبَحوه، وإن كان أنثى فخَلُّوا عنها . وذلك قولُه: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} .
dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sa'd , İkrime'den, o İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Kâhinler Firavun'a: “Bu yıl senin mülkünü elinden alacak bir çocuk doğacak” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Firavun her bin kadının başına yüz adam, her yüz kadının başına on adam ve her on kadının başına bir adam görevlendirdi ve şöyle dedi: “Şehirdeki her hamile kadını gözetleyin; doğum yaptığında bebeğine bakın, şayet erkekse boğazlayın, kız ise serbest bırakın .” İşte O'nun: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Oğullarınızı boğazlıyorlar, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı” kavli budur.
حدَّثنى المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ}. قال: إن فرعونَ ملَكهم أربعَمائةِ سنةٍ، فقالت الكَهَنةُ: إنه سيُولَدُ العامَ بمصرَ غلامٌ يَكونُ هلاكُك على يديه. فبعَث في أهلِ مصرَ نساءً قَوابِلَ، فإذا ولَدَت امراةٌ غلامًا أُتِى به فرعونُ فقتَله، ويَسْتَحْيى الجَوارىَ .
Bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ} “Hani sizi, size azabın en kötüsünü reva gören Firavun hanedanından kurtarmıştık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Firavun onlara dört yüz sene hükmetti. Kâhinler: “Bu yıl Mısır'da helakin onun eliyle gerçekleşecek bir erkek çocuk doğacak” dediler. Bunun üzerine Mısır halkı arasına kadın ebeler gönderdi; bir kadın erkek çocuk doğurduğunda Firavun'a getirilir, o da onu öldürür, kız çocuklarını ise sağ bırakırdı .
حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجَّاجِ، قال حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ في قولِه: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} الآية. قال: إن فرعونَ ملَكهم أربعَمائةِ سنةٍ، وإنه أتاه آتٍ، فقال: إنه سيَنْشَأُ في
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten naklen [Yüce Allah'ın]: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık...” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Firavun onlara dört yüz sene hükmetti. Ona gelen bir kimse gelip şöyle dedi: “Mısır'da...
مصرَ غلامٌ مِن بني إسرائيلَ، فيَظْهَرُ عليك، ويَكونُ هَلاكُك على يديه. فبعَث في أهلِ مصرَ نساءً. فذكَر نحوَ حديثِ آدمَ.
İsrailoğullarından bir erkek çocuk yetişecek, sana üstün gelecek ve senin helakin onun eliyle olacaktır.” Bunun üzerine Mısır halkı arasına kadınlar gönderdi... diyerek Âdem'in hadisinin benzerini zikretti.
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ بنُ نصرٍ، عن السُّدِّىِّ، قال: كان مِن شأنِ فرعونَ أنه رأَى رؤيا في مَنامِه، أن نارًا أقْبَلَت مِن بيتِ القدسِ حتى اشْتَمَلَت على بيوتِ مصرَ، فأحْرَقَت القِبْطَ وترَكَت بني إسرائيلَ، وأخْرَبَت بيوتَ مصرَ، فدعا السَّحَرةَ والكَهَنةَ والقافَةَ والحازَةَ، فسأَلهم عن رُؤْياه، فقالوا له: يَخْرُجُ مِن هذا البلدِ الذى جاء بنو إسرائيلَ منه -يَعْنون بيتَ المقدسِ- رجلٌ يَكونُ على وجهِه هَلاكُ مصرَ. فأمَر ببنى إسرائيلَ ألا يُولَدَ لهم غلامٌ إلا ذبَحوه، ولا تُولَدَ لهم جاريةٌ إلا تُرِكَت. وقال للقِبْطِ: انظُروا مَمْلوكيكم الذين يَعْمَلون خارجًا فأدْخِلوهم، واجْعَلوا بنى إسرائيلَ يَلُون تلك الأعمالَ القَذِرةَ. فجعَل بنى إسرائيلَ في أعمالِ غلمانِهم، وأدْخَلوا غلمانَهم، فذلك حينَ يقولُ اللهُ ﵎: {إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ}. يقولُ: تجَبَّر في الأرضِ، {وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا} يعنى بني إسرائيلَ [حينَ جعَلهم في الأعمالِ القَذِرةِ، {يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ} [القصص: ٤]. فجعَل لا يُولَدُ لبنى إسرائيلَ] مَوْلودٌ إلا ذُبِح، فلا يَكْبَرُ الصغيرُ، وقذَف اللهُ في مَشْيَخةِ بني إسرائيلَ الموتَ، فأسْرَع فيهم، فدخَل رءوسُ القِبْطِ على فرعونَ، فكلَّموه، فقالوا: إن هؤلاء القومَ قد وقَع فيهم الموتُ، فيُوشِكُ أن يَقَعَ العملُ على غِلمانِنا بذبحِ أبنائِهم، فلا تَبْلُغُ الصِّغارُ وتَفْنَى
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Firavun'un durumu şöyleydi: O, rüyasında Beytü'l-Makdis tarafından gelen ve Mısır'ın evlerini kuşatıp Kıptîleri yakan, İsrailoğullarına ise dokunmayan ve Mısır'ın evlerini harap eden bir ateş gördü. Bunun üzerine büyücüleri, kâhinleri, iz sürücüleri ve falcıları çağırıp onlara rüyasını sordu. Onlar kendisine: “İsrailoğullarının geldiği bu memleketten -Beytü'l-Makdis'i kastediyorlar- öyle bir adam çıkacak ki Mısır'ın helaki onun yüzünden olacaktır” dediler. Bunun üzerine İsrailoğullarına doğan her erkek çocuğun boğazlanmasını, doğan kız çocuklarının ise sağ bırakılmasını emretti. Kıptîlere de: “Dışarıda çalışan kölelerinize bakın, onları içeri alın ve o pis işleri İsrailoğullarına gördürün” dedi. Böylece İsrailoğullarını onların kölelerinin işlerine verdi, onlar da kendi kölelerini içeri aldılar. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ} “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük taslamıştı” buyurduğu andır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünde zorbalık etti; {وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا} “ve oranın halkını fırkalara ayırdı”, yani [onları pis işlere koştuğu sırada] İsrailoğullarını [fırkalara ayırdı], {يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ} “onlardan bir grubu güçsüz bırakıyor, onların oğullarını boğazlıyordu” [el-Kasas: 4]. Artık İsrailoğullarına doğan her çocuk] boğazlanır olmuştu, dolayısıyla küçükler büyüyemiyordu. Allah da İsrailoğullarının yaşlıları arasına ölüm saldı ve aralarında ölüm hızlandı. Bunun üzerine Kıptîlerin ileri gelenleri Firavun'un huzuruna girip onunla konuştular ve dediler ki: “Şüphesiz bu kavim arasına ölüm girdi; oğullarının boğazlanması sebebiyle işlerin [tekrar] bizim kölelerimize kalması yakındır. Zira küçükler yetişmiyor, [büyükler de] tükeniyor...
الكِبارُ، فلو أنك كنتَ تُبْقِى مِن أولادِهم. فأمَر أن يُذَبَّحوا سنةً ويُتْرَكوا سنةً، فلما كان في السنةِ التى لا يُذَبَّحون فيها، وُلِد هارونُ فتُرِك، فلما كان في السنةِ التى يُذَبَّحون فيها حمَلت بموسى .
Keşke onların çocuklarından bir kısmını sağ bıraksaydın.” Bunun üzerine bir yıl boğazlanmalarını, bir yıl serbest bırakılmalarını emretti. Boğazlanmadıkları yıla gelindiğinde Hârûn doğdu ve serbest bırakıldı; boğazlandıkları yıla gelindiğinde ise [annesi] Mûsâ'ya hamile kaldı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: ذُكِر لى أنه لما تَقارَب زمانُ موسى أتى مُنَجِّمو فرعونَ وحُزَاتُه إليه، فقالوا : تَعَلَّمْ أنَّا نَجِدُ في علمِنا أن مولودًا مِن بني إسرائيلَ قد أظلَّك زمانُه الذى يُولَدُ فيه، يَسْلُبُك مُلْكَك، ويَغْلِبُك على سلطانِك، ويُخْرِجُك مِن أرضِك، ويُبَدِّلُ دينَك. فلما قالوا له ذلك أمَر بقتلِ كلِّ مولودٍ يُولَدُ مِن بني إسرائيلَ [مِن الغِلْمَانِ، وأمَر بالنساءِ يُسْتَحْيَيْنَ، فجمَع القَوابلَ مِن نساءِ أهلِ مَمْلكتِه، فقال لهن: لا يَسْقُطُ على أيْدِيكُنَّ غلامٌ مِن بني إسرائيلَ] إلا قَتَلْتموه . فكنَّ يَفْعَلْنَ ذلك، وكان يَذْبَحُ مَن فوقَ ذلك مِن الغلمانِ، ويَأْمُرُ بالحَبَالَى فيُعَذَّبْنَ حتى يطْرَحْنَ ما في بُطونِهنَّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana anlatıldığına göre, Mûsâ'nın zamanı yaklaşınca Firavun'un müneccimleri ve kâhinleri onun yanına gelip dediler ki: “Bilmiş ol ki , ilmimizde İsrailoğullarından doğacağı zamanı seni gölgelemiş olan bir bebeğin bulunacağını görüyoruz; o senin mülkünü elinden alacak, hükümranlığında sana galip gelecek, seni yurdundan çıkaracak ve dinini değiştirecektir.” Onlar kendisine bunu söyleyince, İsrailoğullarından doğacak [erkek çocuklardan] her bebeğin öldürülmesini, kadınların ise sağ bırakılmasını emretti. Hükümranlığındaki halkın kadınlarından ebeleri topladı ve onlara: “Elinize İsrailoğullarından hiçbir erkek çocuk düşmesin ki mutlaka onu öldürmüş olasınız ” dedi. Onlar da bunu yapıyorlardı; bundan daha büyük olan erkek çocukları da boğazlıyor, hamile kadınlar hakkında da karnındakileri düşürünceye kadar işkence edilmelerini emrediyordu .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بنِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Abdullah b.
أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ، قال: لقد ذُكِر أنه كان لَيَأْمُرُ بالقَصَبِ فيُشَقُّ حتى يُجعَلَ أمثالَ الشِّفَارِ، ثم يُصَفُّ بعضُه إلى بعضٍ، ثم يُؤْتَى بالحَبَالَى مِن بنى إسرائيلَ، فيُوقَفْنَ عليه فيَحُزُّ أقْدامَهن، حتى إن المرأةَ منهن لَتَمْصَعُ بولدِها فيَقَعُ بينَ رِجْلَيْها، فَتَظَلُّ تَطَؤُه تَتَّقِى به حَدَّ القَصَبِ عن رِجْلَيْها ، لِمَا بلَغ مِن جَهدِها، حتى أسْرَف فى ذلك، وكاد يُفْنِيهم، فقيل له: أفْنَيتَ الناسَ، وقطَعْتَ النَّسْلَ، وإنهم خَوَلُك وعُمَّالُك . فأمَرَ أن يُقْتَلَ الغِلْمانُ عامًا ويُسْتَحْيَوْا عامًا، فوُلِد هارونُ فى السنةِ التى يُسْتَحْيَا فيها الغِلْمانُ، ووُلِد موسى فى السنةِ التى فيها يُقْتَلون .
Ebû Necîh'ten, o Mücâhid'den [şöyle dediğini] rivayet etti: Anlatıldığına göre o, kamışların bıçak gibi oluncaya kadar yarılmasını, sonra yan yana dizilmesini emreder, ardından İsrailoğullarının hamile kadınları getirilip bunların üzerine dikilirdi de [kamışlar] ayaklarını keserdi. Hatta kadınlardan biri çocuğunu erken doğurur da [çocuk] iki ayağının arasına düşerdi ; kadın çektiği acının şiddetinden kamışın keskinliğinden ayaklarını korumak için onun üzerine basıp dururdu . O bu konuda o kadar aşırıya gitti ki neredeyse onları yok edecekti. Bunun üzerine ona: “İnsanları yok ettin, nesli kestin; oysa onlar senin hizmetçilerin ve işçilerindir ” denildi. [Bunun üzerine Firavun] erkek çocukların bir yıl öldürülmesini, bir yıl sağ bırakılmasını emretti. Hârûn erkek çocukların sağ bırakıldığı yılda, Mûsâ ise öldürüldükleri yılda doğdu .
فالذى قاله مَن ذكَرْنا قولَه مِن أهلِ العلمِ كان ذَبحَ آلِ فرعونَ أبناءَ بنى إسرائيلَ واستحياءَهم نساءَهم. فتأويلُ قولِه إذن -على ما تأوَّله الذين ذكَرْنا قولَهم- {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ }: يسْتَبقُونَهن فلا يَقْتُلونهن.
Görüşlerini zikrettiğimiz ilim ehlinin söylediği şey; Firavun hanedanının İsrailoğullarının erkek çocuklarını boğazlaması ve kadınlarını sağ bırakmasıdır. O hâlde görüşlerini zikrettiğimiz kimselerin yorumuna göre {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ } “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” ayetinin tevili: Onları hayatta bırakıyor, öldürmüyorlardı, [demektir].
وقد يَجِبُ على تأويلِ مَن قال بالقولِ الذى ذكَرْنا عن ابنِ عباسٍ وأبى العاليةِ والربيعِ بنِ أنسٍ والسُّدىِّ فى تأويلِ قولِه: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}. أنه تَرْكُهم الإناثَ مِن القتلِ عندَ وِلادتِهن إياهن -أن يكونَ جائزًا أن تُسَمَّى الطفلُ مِن
İbn Abbâs, Ebu'l-Âliye, Rebî‘ b. Enes ve es-Süddî'den {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavlinin tevili hakkında zikrettiğimiz —ki bu, [Firavun hanedanının] kız çocuklarını doğduklarında öldürmeyip sağ bırakmalarıdır— görüşü benimseyenlerin teviline göre, kız çocuklarından henüz bebek olanın
الإناثِ فى حال صِباها وبعدَ وِلادتِها امرأةً، والصَّبايا الصغارُ وهن أطفالٌ نساءً؛ لأنهم تأوَّلوا قولَ اللهِ جل وعزّ: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}: يَسْتَبْقون الإناثَ مِن الوِلْدانِ عندَ الوِلادةِ فلا يَقْتُلونهن.
küçüklük döneminde ve doğumunun ardından "kadın", henüz bebek olan küçük kız çocuklarının da "kadınlar" olarak isimlendirilmesi caiz olmalıdır. Çünkü onlar, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavlini; yeni doğan kız çocuklarını doğum anında hayatta bırakıp öldürmüyorlardı, şeklinde yorumlamışlardır.
وقد أنْكَر ذلك مِن قولِهم ابنُ جُرَيْجٍ، فقال بما حدَّثنا به القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ قولَه: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}. قال: يَسْتَرِقُّون نساءَكم.
İbn Cüreyc onların bu görüşünü reddetmiş ve Kāsım'ın bize rivayet ettiği şu sözü söylemiştir: Bize Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavli hakkında nakletti; o: “Kadınlarınızı köleleştiriyorlardı” demiştir.
فحاد ابنُ جُرَيْجٍ بقولِه هذا عما قاله [مَن ذكَرْنا قولَه] فى قولِه: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}. إنه اسْتِحْياءُ الصَّبايا الأطفالِ ، إذ لم يَجِدْهن يَلْزَمُهن اسمُ نساءٍ، ثم دخَل فيما هو أعظمُ مما أنْكَر بتأويلِه {وَيَسْتَحْيُونَ}: ويَسْترِقُّون. وذلك تأويلٌ غيرُ موجودٍ فى لغةٍ عربيةٍ ولا أعْجَميةٍ، وذلك أن الاسْتِحياءَ إنما هو اسْتِفْعالٌ مِن الحياةِ، نظيرُ الاسْتِبْقاءِ مِن البَقاءِ، والاسْتِسْقاءِ مِن السَّقْىِ، وهو مِن معنى الاسْتِرقاقِ بمعزِلٍ.
İbn Cüreyc bu sözüyle, [görüşünü zikrettiğimiz kimselerin] {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavli hakkındaki; bunun henüz çocuk olan kızların sağ bırakılması olduğu yönündeki görüşünden –onlara kadın isminin tam olarak uymadığını gördüğü için– sapmış, sonra da {وَيَسْتَحْيُونَ} “sağ bırakıyorlardı” ifadesini "köleleştiriyorlardı" şeklinde tevil ederek reddettiği şeyden daha büyük bir yanlışa düşmüştür. Zira bu tevil ne Arapça'da ne de yabancı bir dilde mevcuttur. Çünkü istihyâ (الاسْتِحْياء), hayât (hayat) kökünden istif‘âl (اسْتِفْعال) veznindedir; tıpkı bekā (kalıcılık) kökünden istıbkā (hayatta bırakmak) ve seky (sulama) kökünden istiskā (yağmur/su istemek) gibi. Bu ise istirkāk (köleleştirme) anlamından tamamen uzaktır.
وقد تأوَّل آخَرون قولَه: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ}. بمعنى: يُذَبِّحون رجالَكم [أبناءَ آبائِكم]. وأنْكَروا أن يَكونَ المَذْبوحون الأطفالَ، وقد قرَن بهم النساءَ، فقالوا: فى إخبارِ اللهِ جل ثناؤُه أن المستحيَيْن هم النساءُ، الدَّلالةُ الواضحةُ على أن الذين كانوا يُذَبَّحون هم الرجالُ دون الصِّبْيانِ؛ لأن المُذَبَّحِين لو كانوا هم
Başkaları ise O'nun: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “oğullarınızı boğazlıyorlardı” kavlini; “adamlarınızı [babalarınızın oğullarını] boğazlıyorlardı” manasında tevil etmişlerdir. Boğazlananların çocuklar olduğunu kabul etmeyerek kadınların onlarla birlikte zikredilmesini [delil göstermişler ve] şöyle demişlerdir: Allah'ın -şânı yücedir- sağ bırakılanların kadınlar olduğunu haber vermesinde, boğazlanan kimselerin çocuklar değil yetişkin erkekler olduğuna açık bir delil vardır; zira boğazlananlar şayet
الأطفالَ لَوَجَب أن يكونَ المُسْتَحْيَوْن هم الصَّبايا. قالوا: وفى إخبارِ اللهِ ﷿ أنهم النساءُ ما يُبينُ عن أن المُذَبَّحِين هم الرجالُ.
çocuklar olsaydı, sağ bırakılanların da küçük kız çocukları olması gerekirdi. Şöyle dediler: Allah Azze ve Celle'nin onların kadınlar olduğunu haber vermesinde, boğazlananların adamlar olduğunu açıklayan bir delil vardır .
وقد أغْفَل قائلو هذه المَقالةِ -مع خروجِهم مِن تأويلِ أهلِ التأويلِ مِن الصحابةِ والتابعين- موضعَ الصوابِ، وذلك أن الله جل ثناؤُه قد أخْبَر عن وَحيه إلى أمِّ موسى أنه أمَرها أن تُرْضِعَ موسى، فإذا خافَت عليه أن تُلْقِيَه فى التابوتِ، ثم تُلْقِيَه فى اليَمِّ، فمعلومٌ بذلك أن القومَ لو كانوا إنما كانوا يَقْتُلون الرجالَ ويَتْرُكون النساءَ، لم يَكُنْ بأمِّ موسى حاجةٌ إلى إلقاءِ موسى فى اليَمِّ، أو لو أن موسى كان رجلًا لم تَجْعَلْه أمُّه فى التابوتِ.
Bu sözü söyleyenler –sahabe ve tabiinden olan tevil ehlinin yorumundan çıkmış olmaları bir yana– doğru olan hususu gözden kaçırmışlardır. Şöyle ki; Allah -şânı yücedir- Mûsâ'nın annesine vahyettiğini haber vererek Mûsâ'yı emzirmesini, onun hakkında korktuğunda onu sandığa koyup ardından nehre bırakmasını emrettiğini bildirmiştir. Bundan açıkça anlaşılmaktadır ki eğer o kavim sadece adamları öldürüp kadınları bırakıyor olsaydı, Mûsâ'nın annesinin Mûsâ'yı nehre bırakmasına bir ihtiyaç olmazdı ya da şayet Mûsâ bir yetişkin adam olsaydı annesi onu sandığa koymazdı.
ولكن ذلك عندَنا على ما تأوَّله ابنُ عباسٍ ومَن حكَيْنا قولَه قبلُ، مِن ذبْحِ آلِ فرعونَ الصِّبيانَ وترْكِهم مِن القتلِ الصَّبايا. وإنما قيل: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} إذ كان الصَّبايا داخلاتٍ مع أُمهاتِهن -وأمهاتُهن لا شكَّ نساءٌ- فى الاسْتِحياءِ؛ لأنهم لم يكونوا يَقْتلون صغارَ النساءِ ولا كِبارَهن، فقيل: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} يعنى بذلك الوالداتِ والمولوداتِ، كما يُقالُ: قد أقبلَ الرجالُ. وإن كان فيهم صِبْيانٌ. فكذلك قولُه: {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ}. وأما مِن الذكورِ فإنه لمَّا لم يَكُنْ يُذْبَحُ إلا المولودون قيل: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} ولم يَقُلْ: يُذَبِّحون رجالَكم.
Fakat bu husus bize göre, İbn Abbâs'ın ve daha önce sözünü aktardığımız kimselerin tevil ettiği gibidir; yani Firavun hanedanının erkek çocukları boğazlayıp kız çocuklarını öldürmekten vazgeçmeleridir. {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” denilmesinin sebebi ise; kız çocuklarının, anneleriyle birlikte –ki anneleri şüphesiz kadındır– sağ bırakılma kapsamına dahil olmalarıdır ; zira onlar kadınların ne küçüklerini ne de büyüklerini öldürüyorlardı. Dolayısıyla {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” denilerek bununla doğuranlar ve yeni doğanlar kastedilmiştir; tıpkı aralarında çocuklar da bulunsa: “Adamlar geldi” denilmesi gibi. İşte O'nun {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kavli de böyledir. Erkeklere gelince, yalnızca yeni doğanlar boğazlandığı için: {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} “oğullarınızı boğazlıyorlardı” denilmiş, “adamlarınızı boğazlıyorlardı” denilmemiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه تعالى ذكرُه: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın zikrinin: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)} “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardır” kavlinin tevili.
قال أبو جعفرٍ: أما قولُه: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}. فإنه يعنى: وفى الذى فعَلْنا بكم مِن إنجائِنا كم مما كنتم فيه مِن عذابِ آلِ فرعونَ إياكم -على
Ebû Ca‘fer der ki: Yüce Allah'ın: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardır” kavline gelince; [bununla] şunu kastetmektedir: Firavun hanedanının size çektirdiği azaptan içinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtarmak suretiyle size yaptığımız şeyde –daha önce
ما وصَفْتُ- بلاءٌ لكم مِن ربِّكم عظيمٌ.
nitelediğim üzere– Rabbinizden sizin için büyük bir nimet vardır.
ويعنى بقولِه {بَلَاءٌ}: نعمةٌ، كما حدَّثنى المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طَلْحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}. قال: نعمةٌ .
O'nun {بَلَاءٌ} “bela/imtihan” kavlinden kastı nimettir; nitekim bana el-Müsenna b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Rabbinizden büyük bir bela (imtihan)” kavli hakkında: “Bir nimettir ” dediğini rivayet etti.
وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ فى قولِه: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}: أما البلاءُ فالنعمةُ .
Bana Mûsâ b. Hârûn da anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardır” kavli hakkında: “Belâya gelince, o nimettir ” dediğini rivayet etti.
وحدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مُجاهدٍ: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}. قال: نعمةٌ مِن ربِّكم عظيمةٌ .
Bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardır” hakkında: “Rabbinizden büyük bir nimettir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَ حديثِ سُفيانَ.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Süfyân'ın hadisi gibi rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}. قال: نعمةٌ عظيمةٌ.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ} “Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan (nimet) vardır” hakkında: “Büyük bir nimettir” dediğini rivayet etti.
وأصلُ البلاءِ فى كلامِ العربِ الاختبارُ والامتِحانُ، ثم يُسْتَعْمَلُ فى الخيرِ والشرِّ؛ لأن الامتحانَ والاختبارَ قد يَكونُ بالخيرِ كما يكونُ بالشرِّ، كما قال اللهُ جل
Arap kelamında belâ (el-belâ') kelimesinin aslı, denemek ve imtihan etmektir. Daha sonra hem hayır hem de şer için kullanılır; çünkü imtihan ve deneme, şer ile olduğu gibi hayır ile de olabilir. Nitekim şânı yüce Allah şöyle
ثناؤُه: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [الأعراف: ١٦٨]. يقول: اخْتَبَرْناهم. وكما قال جل ثناؤه: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} [الأنبياء: ٣٥]. ثم تُسَمِّى العربُ الخيرَ بلاءً، والشرَّ بلاءً، غيرَ أن الأكثرَ فى الشرِّ أن يُقالَ: بلَوتُه أبْلُوه بلاءً، وفى الخيرِ: أبْلَيْتُه أبْلِيه إبلاءً وبلاءً. ومِن ذلك قولُ زُهَيْرِ بنِ أبى سُلْمَى :
yücedir- şöyle buyurmuştur: {وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [el-A‘râf: 168] “Dönsünler diye onları iyilikler ve kötülüklerle sınadık.” Yani: Onları imtihan ettik. Şânı yüce olanın şöyle buyurduğu gibi: {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} [el-Enbiyâ: 35] “Biz sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz.” Sonra Araplar hayra da belâ, şerre de belâ adını verirler; ancak şerde çoğunlukla *belevtühû eblûhu belâen* (بلَوتُه أبْلُوه بلاءً), hayırda ise *ebleytühû eblîhi iblâen ve belâen* (أبْلَيْتُه أبْلِيه إبلاءً وبلاءً) denilir. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü de bundandır :
جزَى اللهُ بالإحسانِ ما فعَلا بكم … فأبْلَاهما خيرَ البلاءِ الذى يَبْلُو
*Cezallâhu bil-ihsâni mâ fe‘alâ biküm … fe-eblâhumâ hayral-belâillezî yeblû* (Allah size yaptıkları iyilik sebebiyle [onları] mükâfatlandırsın da, sınadığı en hayırlı nimetle onları nimetlendirsin).
فجمَع بينَ اللغتَيْنِ؛ لأنه أراد: فأنْعَم اللهُ عليهما خيرَ النِّعَمِ التى يَخْتَبِرُ بها عبادَه.
Şair burada iki kullanımı bir arada zikretmiştir; zira o: “Allah kullarını kendisiyle sınadığı nimetlerin en hayırlısıyla onlara nimet versin” demek istemiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ} “Hani sizin için denizi yarmıştık” kavlinin tevili.
أما تأويلُ قولِه: {وَإِذْ فَرَقْنَا}. فإنه عطفٌ على: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ}، بمعنى: واذْكُروا نِعْمتىَ التى أنعمتُ عليكم، واذْكُروا إذ نجَّيناكم مِن آلِ فرعونَ، وإذ فرَقْنا بكم البحرَ.
O'nun: {وَإِذْ فَرَقْنَا} “hani yarmıştık” kavlinin teviline gelince; bu ifade: {وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ} “hani sizi kurtarmıştık” üzerine atıftır; yani: Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın; sizi Firavun hanedanından kurtardığımızı ve sizin için denizi yardığımız vakti hatırlayın, anlamındadır.
ومعنى قولِه: {فَرَقْنَا بِكُمُ}: فصَلْنا بكم البحرَ؛ لأنهم كانوا اثنَىْ عشَرَ سِبْطًا، ففرَق البحرَ اثنَىْ عشَرَ طريقًا، فسلَك كلُّ سِبْطٍ منهم طريقًا منها، فذلك فَرْقُ اللهِ جلَّ ثناؤُه بهم البحرَ، وفصلُه بهم بتفريقِهم فى طرُقِه الاثنَىْ عشَرَ .
O'nun {فَرَقْنَا بِكُمُ} “sizin için yardık” kavlinin anlamı: Sizin için denizi ayırdık, demektir. Çünkü onlar on iki kabile (sıbt) idiler; böylece denizi on iki yola ayırdı ve onlardan her bir kabile bu yollardan birine girdi. İşte Allah -şânı yücedir-'in denizi onlar için yarması ve onları on iki yoluna dağıtarak ayırması budur.
كما حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: لما أتَى موسى البحرَ كَنَاه أبا خالدٍ، وضرَبه فانْفَلَق، فكان كلُّ فِرْقٍ كالطَّوْدِ
Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle naklettiğini] anlattı: Mûsâ denize geldiğinde ona 'Ebû Hâlid' künyesini verdi ve [asasıyla] ona vurdu; [deniz] hemen yarıldı ve her bir parça sanki bir dağ...
العظيم، فدخَلَت بنو إسرائيلَ، وكان فى البحرِ اثنا عشَرَ طريقًا، فى كلِّ طريقٍ سِبْطٌ .
yüce bir dağ gibi oldu. İsrailoğulları girdiler; denizde on iki yol vardı ve her bir yolda bir kabile bulunuyordu .
وقد قال بعضُ نحويِّى البصرةِ: معنى قولِه: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ}: فرَقْنا بينَ الماءِ وبينَكم، يريدُ بذلك: فصَلْنا بينَكم وبينَه وحجَزْنا حيث مرَرْتُم فيه.
Basra dilcilerinden bazıları şöyle demiştir: O'nun: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ} “Hani sizin için denizi yarmıştık” kavlinin anlamı: Su ile sizin aranızı ayırdık, demektir; bununla: İçinden geçtiğiniz yerde sizinle onun arasını ayırdık ve engel koyduk, anlamını kastetmektedir.