Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 23. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وذلك خلافُ ما فى ظاهرِ التلاوةِ؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه إنما أخْبَر أنه فرَق البحرَ بالقومِ، ولم يُخْبِرْ أنه فرَق بينَ القَوْمِ وبينَ البحرِ فيَكونَ التأويلُ ما قاله قائلُ هذه المَقالةِ. وفرقُه البحرَ بالقومِ إنما هو تفريقه البحرَ بهم على ما وصَفْنا مِن افتراقِ سُبُلِه بهم على ما جاءت به الآثارُ.

Bu ise lafzın zahirine aykırıdır; zira Allah -şânı yücedir- denizi kavim sebebiyle yardığını haber vermiştir; kavim ile denizin arasını ayırdığını haber vermemiştir ki tevil bu sözü söyleyenin dediği gibi olsun. O'nun denizi kavim sebebiyle yarması, ancak rivayetlerde geldiği üzere, nitelediğimiz şekilde deniz yollarının onlar için ayrılmasıyla denizi bölmesidir.

القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)}.

Şânı yüce olanın: {فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)} “Böylece sizi kurtarmış, Firavun hanedanını ise siz bakıp dururken boğmuştuk” kavlinin tevili.

إن قال لنا قائلٌ: كيف غرَّق اللهُ آلَ فرعونَ ونجَّى بنى إسرائيلَ؟

Şayet biri bize: “Allah Firavun hanedanını nasıl boğdu ve İsrailoğullarını nasıl kurtardı?” diye soracak olursa,

قيل: كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظىِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ شدَّادِ بنِ الهادِ، قال: لقد ذُكِر لى أنه خرَج فرعونُ فى طلبِ موسى على سبعين ألفًا مِن دُهْمِ الخيلِ سوى ما فى جندِه مِن شِيَةِ الخيلِ، وخرَج موسى حتى إذا قابَله البحرُ فلم يكنْ له عنه مُنْصَرَفٌ، طلَع فرعونُ فى جندِه مِن خلفِهم، {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ} موسى {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [الشعراء: ٦١، ٦٢]. أى:

Şöyle denilir: Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana anlatıldığına göre Firavun, ordusundaki alaca atların haricinde, yetmiş bin yağız atla Mûsâ'yı yakalamak üzere yola çıktı. Mûsâ da yola çıktı; nihayet deniz karşısına çıkıp da oradan sapacak başka bir yön kalmayınca, Firavun ordusuyla birlikte arkalarından çıkageldi. {فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ} “İki topluluk birbirini gördüğünde Mûsâ'nın adamları: ‘Şüphesiz yakalandık!’ dediler. [Mûsâ] dedi ki:” Mûsâ {كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} “‘Hayır, asla! Şüphesiz Rabbim benimledir, O bana yol gösterecektir.’” [eş-Şu‘arâ: 61, 62]. Yani:

للنجاةِ- وقد وعَدَنى ذلك، ولا خُلْفَ لوعدِه .

Kurtuluşa [yol gösterecektir]; zira bunu bana vaat etmiştir ve O'nun vaadinde cayma yoktur .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: أوْحَى اللهُ جلَّ وعزَّ -فيما ذُكر لى- إلى البحرِ: إذا ضرَبك موسى بعَصاه فانفلِقْ له. قال: فبات البحرُ يَضْرِبُ بعضُه بعضًا فَرَقًا مِن اللهِ وانتظارَه أمرَه، فأوْحَى اللهُ إلى موسى: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ}، فضرَبه بها، وفيها سُلطانُ اللهِ الذى أعْطاه، {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [الشعراء: ٦٣]. أى: كالجبل على نَشَزٍ مِن الأرضِ. يقول اللهُ لموسى: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} [طه: ٧٧]. فلما اسْتَقَرَّ له البحرُ على طريقٍ قائمةٍ يبَسٍ سلَك فيه موسى ببنى إسرائيلَ، وأتْبَعه فرعونُ بجنودِه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana anlatıldığına göre Azîz ve Celîl olan Allah denize: “Mûsâ asasıyla sana vurduğu zaman onun için yarıl!” diye vahyetti. Dedi ki: Bunun üzerine deniz, Allah korkusundan ve O'nun emrini beklediğinden dolayı birbirine çarparak geceledi . Allah Mûsâ'ya: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ} “Asanla denize vur!” diye vahyetti; o da kendisine verdiği Allah'ın kudreti bulunan asayla denize vurdu, {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [eş-Şuarâ: 63] “Bunun üzerine yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu.” Yani: Yeryüzünün yüksek bir yerindeki dağ gibi oldu. Allah Mûsâ'ya şöyle buyurur: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} [Tâhâ: 77] “Onlar için denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmazsın ve endişe de etmezsin.” Deniz onun için dümdüz ve kuru bir yol hâlinde durulunca Mûsâ İsrailoğullarıyla birlikte oraya girdi; Firavun da ordularıyla onun peşine düştü .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظىِّ، عن عبدِ اللهِ بنِ شَدَّادِ بنِ الهادِ الليثىِّ، قال: حُدِّثْتُ أنه لما دخَلت بنو إسرائيلَ، فلم يَبْقَ منهم أحدٌ، أقبلَ فرعونُ وهو على حِصانٍ له مِن الخيلِ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'den, o da Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd el-Leysî'den anlattı; o şöyle demiştir: Bana anlatıldığına göre İsrâiloğulları [denize] girdiklerinde ve onlardan geride hiç kimse kalmadığında Firavun, atlarından bir aygır üzerinde çıkageldi

حتى وقَف على شَفِيرِ البحرِ، وهو قائمٌ على حالِه، فهاب الحصانُ أن يَنْفُذَ، فعرَض له جبريلُ ﵇ على فرسٍ أنثى وَدِيقٍ ، فقرَّبَها منه فشمَّها الفحلُ، فلمَّا شمَّها قدَّمها ، فتقَدَّم معه الحصانُ عليه فرعونُ، فلما رأَى جندُ فرعونَ فرعونَ قد دخَل، دخَلوا معه، وجبريلُ أمامَه، وهم يَتْبَعون فرعونَ، وميكائيلُ على فرسٍ مِن خلفِ القومِ يَشْحَذُهم ، يقولُ: الْحَقُوا بصاحبِكم. حتى إذا فصَل جبريلُ مِن البحرِ ليس أمامَه أحدٌ، ووقَف مِيكائيلُ على ناحيتِه الأخرى ليس خلفَه أحدٌ، طبَّق عليهم البحرُ، ونادَى فرعونُ حينَ رأَى مِن سلطانِ اللهِ وقُدرتِه ما رأَى، وعرَف ذلَّه ، وخَذَلَتْه نفسُه -: {[لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي] آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [يونس: ٩٠].

ve deniz olduğu gibi dururken kıyısında durdu. Aygır [denize] dalmaktan çekindi; bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm ona kızgın (çiftleşmek isteyen) kısrak bir at üzerinde göründü . Kısrağı ona yaklaştırdı, aygır onu kokladı; koklayınca Cebrâîl kısrağı öne sürdü ve üzerinde Firavun olan aygır da onunla öne atıldı. Firavun'un askerleri Firavun'un girdiğini görünce onunla birlikte girdiler; Cebrâîl onun önünde gidiyor, onlar da Firavun'u takip ediyorlardı. Mîkâîl ise bir atın üzerinde kavmin arkasından onları sürüyor ve: “Arkadaşınıza yetişin!” diyordu. Nihayet Cebrâîl önünde hiç kimse kalmayacak şekilde denizden çıktığında ve Mîkâîl de arkasında hiç kimse kalmayacak şekilde diğer kıyıda durduğunda, deniz üzerlerine kapandı. Firavun, Allah'ın kudret ve azametinden gördüklerini görüp zelilliğini anladığında ve nefsi kendisini yüzüstü bıraktığında: {[لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي] آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ} [Yûnus: 90] “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım ve ben de Müslümanlardanım” diye seslendi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن أبى إسحاقَ الهَمْدانىِّ، عن عمرِو بنِ مَيْمونٍ الأوْدىِّ في قولِه: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. قال: لمَّا خرَج موسى ببنى إسرائيلَ بلَغ ذلك فرعونَ، فقال: لا تَتْبَعوهم حتى يَصِيحَ الديكُ. قال: فواللهِ ما صاح ليلتَئذٍ ديكٌ حتى أصْبَحوا، فدعا بشاةٍ فذُبِحَت، ثم قال: لا أَفْرُغُ مِن كبدِها حتى يَجْتَمِعَ إلىَّ ستُّمائةِ ألفٍ مِن القِبْطِ. فلم يَفْرُغْ مِن كبدِها حتى اجتمَع إليه ستُّمائة ألفٍ من

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Ebû İshâk el-Hemdânî'den, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve siz bakıp dururken Firavun hanedanını boğmuştuk” kavli hakkında [şöyle] dediğini bildirdi: Mûsâ İsrâiloğulları ile yola çıktığında bu [durum] Firavun'a ulaştı. Bunun üzerine [Firavun]: “Horoz ötünceye kadar peşlerine düşmeyin” dedi. [Amr] dedi ki: Vallahi sabah oluncaya kadar o gece hiçbir horoz ötmedi. [Firavun] bir koyun getirtip kestirdi, sonra da: “Onun ciğerini [yiyip] bitirmeden önce yanıma Kıptîlerden altı yüz bin kişi toplanmış olsun” dedi. Daha ciğerini bitirmemişti ki [Kıptîlerden] altı yüz bin kişi yanında toplandı...

القبطِ، ثم سار، فلما أتى موسى البحرَ قال له رجل من أصحابِه يُقالُ له: يُوشَعُ بنُ نُونٍ: أين أمَرَك ربُّك يا موسى؟ قال: أمامَك. يُشِيرُ إلى البحرِ، فأقْحَم يُوشَعُ فرسَه في البحرِ حتى بلَغ الغَمْرَ ، فذهَب به، ثم رجَع، فقال: أين أمَرَك ربُّك يا موسى؟ فواللهِ ما كذَبْتَ ولا كُذِبْتَ، ففعَل ذلك ثلاثَ مراتٍ، ثم أوْحَى اللهُ إلى موسى: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}. يقولُ: مثلَ جبلٍ. ثم سار موسى ومَن معه، وأتْبَعَهم فرعونُ في طريقِهم، حتى إذا تَتامُّوا فيه أطْبَقه اللهُ عليهم، فلذلك قال: {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. قال مَعْمَرٌ: قال قتادةُ: كان مع موسى ستُّمائةِ ألفٍ، وأتْبَعَه فرعونُ على ألفِ ألفٍ ومائتى ألفِ حِصانٍ .

Kıptî toplandı; sonra yola koyuldu. Mûsâ denize vardığında ashabından Yûşa‘ b. Nûn denilen bir adam ona: “Rabbin sana nereyi emretti ey Mûsâ?” dedi. Mûsâ denizi işaret ederek: “Önünü!” dedi. Bunun üzerine Yûşa‘ atını derin suya ulaşıncaya kadar denize sürdü, su onu götürdü; sonra geri dönüp: “Rabbin sana nereyi emretti ey Mûsâ? Vallahi ne sen yalan söyledin ne de sana yalan söylendi!” dedi. Bunu üç defa yaptı. Sonra Allah Mûsâ'ya: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} “Asanla denize vur! Bunun üzerine yarıldı ve her parçası ulu bir dağ gibi oldu” diye vahyetti. Yani bir dağ gibi oldu. Sonra Mûsâ ve beraberindekiler yürüdüler; Firavun da yollarında onların peşine düştü. Nihayet hepsi denizin içine tamamıyla girdiklerinde Allah denizi üzerlerine kapattı. İşte bundan dolayı O: {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Firavun hanedanını ise siz bakıp dururken boğmuştuk” buyurmuştur. Ma‘mer dedi ki: Katâde şöyle dedi: Mûsâ'nın yanında altı yüz bin kişi vardı; Firavun ise bir milyon iki yüz bin aygır atlıyla onun peşine düşmüştü.

حدَّثنا عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ بَشَّارٍ الرَّمَادىُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، قال: قال [أبو سعدٍ]، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أوْحَى اللهُ إلى موسى أن أسْرِ بعبادى ليلًا إنكم متبَعون. قال: فسرَى موسى ببنى إسرائيلَ ليلًا، فأتْبَعهم فرعونُ في ألفِ ألفِ حِصانٍ سِوَى الإناثِ، وكان موسى في ستِّمائةِ ألفٍ، فلمَّا عايَنَهم فرعونُ، قال: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} [الشعراء: ٥٤ - ٥٦]. فسرَى موسى ببنى إسرائيلَ حتى هجَموا على البحرِ، فالْتَفَتوا، فإذا هم برَهَجِ دوابِّ فرعونَ فقالُوا: يا موسى: {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} [الأعراف: ١٢٩]. هذا البحرُ أمامَنا، وهذا فرعونُ قد رَهِقَنا بمَن معه: {قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} [الأعراف: ١٢٩]. قال: فأوْحَى اللهُ جل ثناؤُه إلى موسى {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ}. وأوْحَى إلى البحرِ أنِ اسْمَعْ لموسى، وأَطِعْ إذا ضرَبك. قال: فبات البحرُ له أَفْكَلٌ -يعنى: له رِعْدةٌ- لا يَدْرِى مِن أىِّ جَوانبِه يَضْرِبُه. قال: فقال يُوشَعُ لموسى: بما أُمِرْتَ؟ قال: أُمِرْتُ أن أَضْرِبَ البحرَ. قال: فاضْرِبْه. قال: فضرَب موسى البحرَ بعصاه، فانْفَلَق، فكان فيه اثنا عشَرَ طريقًا، كلُّ طريقٍ كالطَّوْدِ العظيمِ، فكان لكلِّ سِبْطٍ منهم طريقٌ يَأْخُذون فيه، فلمَّا أخَذوا في الطريقِ، قال بعضُهم لبعضٍ: ما لنا لا نَرَى أصحابَنا؟ قالوا لموسى: أين أصحابُنا لا نَرَاهم؟ قال: سِيروا فإنهم على طريقٍ مثلِ طريقِكم. قالوا: لا نَرْضَى حتى نَرَاهم.

Bize Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Beşşâr er-Remâdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı, dedi ki: [Ebû Sa‘d], İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Allah Mûsâ'ya: “Kullarımı geceleyin yürüt; çünkü siz takip edileceksiniz” diye vahyetti. Mûsâ İsrâiloğulları ile birlikte geceleyin yola çıktı. Firavun da dişiler hariç bir milyon aygır ile onların peşine düştü. Mûsâ ise altı yüz bin kişi arasındaydı. Firavun onları görünce: {إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤) وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ (٥٥) وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ} “Şüphesiz bunlar azınlık bir topluluktur. Onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette teyakkuzda bulunan bir topluluğuz” [Şuarâ 54-56] dedi. Mûsâ İsrâiloğulları ile geceleyin yürüdü ve nihayet denize vardılar. Arkalarına baktıklarında Firavun'un bineklerinin tozunu gördüler. Bunun üzerine: “Ey Mûsâ! {أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} ‘Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık’ [A‘râf 129]. İşte önümüzde deniz, işte Firavun da yanındakilerle birlikte bize yetişti !” dediler. Mûsâ: {قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “[Mûsâ] dedi ki: ‘Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder de nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir’” [A‘râf 129] dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Allah -şânı yüce olsun- Mûsâ'ya: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ} “Asanla denize vur” diye vahyetti. Denize de: “Mûsâ'yı dinle ve sana vurduğu zaman ona itaat et!” diye vahyetti. Dedi ki: Bunun üzerine deniz, Mûsâ'nın kendisine hangi tarafından vuracağını bilemediğinden titremeye tutulmuş bir halde geceledi. Dedi ki: Yûşa‘ Mûsâ'ya: “Sana ne emredildi?” dedi. Mûsâ: “Denize vurmam emredildi” dedi. Yûşa‘: “Öyleyse vur ona!” dedi. Mûsâ asasıyla denize vurdu ve deniz yarıldı; içinde her bir yol yüce bir dağ gibi olan on iki yol oluştu. Onlardan her bir kabilenin geçeceği bir yol vardı. Yola koyulduklarında birbirlerine: “Bize ne oluyor da arkadaşlarımızı göremiyoruz?” dediler. Mûsâ'ya: “Arkadaşlarımız nerede, onları göremiyoruz?” dediler. Mûsâ: “Yürüyün, şüphesiz onlar da sizin yolunuz gibi bir yoldadırlar” dedi. Onlar: “Onları görünceye kadar razı olmayız” dediler.

قال سفيانُ: قال عمارٌ الدُّهْنىُّ: قال موسى: اللهمَّ أعِنِّى على أخلاقِهم السيئةِ. قال: فأوْحَى اللهُ إليه أن قُلْ بعصاك هكذا. وأوْمَأ إبراهيمُ بيدِه يُدِيرُها على البحرِ، قال موسى بعَصاه على الحِيطانِ هكذا، فصار فيها كِواءٌ يَنْظُرُ بعضُهم إلى بعضٍ.

Süfyân dedi ki: Ammâr ed-Duhnî şöyle dedi: Mûsâ: “Allahım! Onların kötü huylarına karşı bana yardım et!” dedi. [Ammâr] dedi ki: Bunun üzerine Allah ona: “Asânla şöyle yap!” diye vahyetti. —İbrâhîm eliyle denizin üzerinde çevirerek işaret etti— Mûsâ asâsıyla [su] duvarlarına doğru böyle yaptı; bunun üzerine oralarda birbirlerini gördükleri pencereler oluştu.

قال سفيانُ: قال أبو سعدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: فساروا حتى خرَجوا مِن البحرِ، فلما جاز آخِرُ قومِ موسى هجَم فرعونُ على البحرِ هو وأصحابُه، وكان على فرسٍ أدهمَ ذَنُوبٍ حِصانٍ، فلما هجَم على البحرِ هاب الحِصانُ أن يَتَقَحَّمَ في البحرِ، فمثَل له جبريلُ ﵇ على فرسٍ أنثى وَدِيقٍ، فلما رآها الحِصانُ تَقَحَّم خلفَها، وقيل لموسى: اتْرُكِ البحرَ رَهْوًا -قال: طُرُقًا على حالِه- قال: ودخَل فرعونُ وقومُه البحرَ، فلمَّا دخَل آخِرُ قومِ فرعونَ، وجاز آخرُ قومِ موسى، أَطْبَق البحرُ على فرعونَ وقومِه فأُغرِقوا .

Süfyân dedi ki: Ebû Sa‘d , İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Yürüdüler ve nihayet denizden çıktılar. Mûsâ'nın kavminin sonuncusu [denizi] geçince, Firavun ve adamları denize vardılar. Firavun uzun kuyruklu yağız bir aygır at üzerindeydi. Denize varınca aygır denize dalmaktan çekindi. Bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm ona kızgın bir kısrak at üzerinde göründü. Aygır onu görünce peşinden daldı. Mûsâ'ya da: “Denizi açık/durgun bırak” denildi –o: “Yolları olduğu gibi bırak” demektir, dedi–. Dedi ki: Firavun ve kavmi denize girdiler; Firavun kavminin sonuncusu girdiğinde ve Mûsâ kavminin sonuncusu da geçtiğinde deniz Firavun ve kavminin üzerine kapandı da boğuldular .

وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ، أن اللهَ أمَر موسى أن يَخْرُجَ ببنى إسرائيلَ، فقال: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ}. فخرَج موسى وهارونُ في قومِهما، وأُلْقِى على القِبْطِ الموتُ، فمات كلُّ بِكْرِ رَجُلٍ، فأصْبَحوا يَدْفِنونهم، فشُغِلوا عن طلبِهم حتى طلَعَت الشمسُ، فذلك حينَ يقولُ اللهُ جل وعزَّ: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ}. وكان موسى على سَاقةِ بنى إسرائيلَ، وكان هارونُ أمامَهم يَقْدُمُهم، فقال المؤمنُ لموسى: يا نبىَّ اللهِ، أين أُمِرْتَ؟ قال: البحرَ. فأراد أن يَقْتَحِمَ، فمنَعه موسى، وخرَج موسى في ستِّمائةِ ألفٍ وعشرين ألفَ مُقاتِلٍ - لا يَعُدُّون ابنَ العشرين لصِغَرِه، ولا ابنَ الستين لكِبَرِه، وإنما عَدُّوا ما بينَ ذلك سوى الذريةِ، وتبِعهم فرعونُ على مُقَدِّمتِه هامانُ في ألفِ ألفٍ وسبعِمائةِ ألفِ حِصانٍ، ليس فيها مادِيانةٌ -يعنى الأنثى- وذلك حينَ

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Allah, Mûsâ'ya İsrâiloğulları ile birlikte [Mısır'dan] çıkmasını emredip: {فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ} “Kullarımı geceleyin yola çıkar; çünkü siz takip edileceksiniz” buyurdu. Bunun üzerine Mûsâ ve Hârûn kavimleriyle birlikte yola çıktılar. Kıptîlerin üzerine ise ölüm salındı ve her adamın ilk doğan çocuğu öldü. Sabahleyin onları defnetmekle meşgul olup güneş doğuncaya kadar onların peşine düşemediler. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken onların peşine düştüler” buyurduğu andır. Mûsâ İsrâiloğullarının artçısı konumundaydı; Hârûn ise önlerinde olup onlara öncülük ediyordu. [Kavimdeki] mümin zat Mûsâ'ya: “Ey Allah'ın peygamberi! Nereye [gitmekle] emrolundun?” dedi. [Mûsâ]: “Denize” dedi. Bunun üzerine [mümin zat denize] dalmak istedi fakat Mûsâ ona engel oldu. Mûsâ altı yüz yirmi bin savaşçıyla yola çıkmıştı; yirmi yaşındakileri küçüklüğünden, altmış yaşındakileri ise yaşlılığından ötürü [savaşçı] saymıyorlardı; kadın ve çocuklar hariç sadece bu ikisi arasındakileri saymışlardı. Firavun ise öncüsü Hâmân olmak üzere, içinde hiç kısrak -yani dişi at- bulunmayan bir milyon yedi yüz bin aygırla peşlerine düştü. İşte bu,

يقولُ اللهُ: {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} [الشعراء: ٥٣، ٥٤]. يعنى بنى إسرائيلَ، فتَقدَّم هارونُ فضرَب البحرَ، فأبَى البحرُ أن يَنْفَتِحَ، وقال: مَن هذا الجبارُ الذى يَضْرِبُنى؟ حتى أتاه موسى، فكنَاه أبا خالدٍ وضرَبه، {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [الشعراء: ٦٣]. يقولُ: كالجبلِ العظيمِ. فدخَلَت بنو إسرائيلَ، وكان في البحرِ اثنا عشَرَ طريقًا، في كلِّ طريقٍ سِبْطٌ - وكانت الطرقُ انْفَلَقَت بجُدْرانٍ- فقال كلُّ سِبْطٍ: قد قُتِل أصحابُنا. فلمّا رأَى ذلك موسى، دعا اللهَ، فجعَلها لهم قَناطرَ كهيئةِ الطِّيقانِ، فنظَر آخرُهم إلى أولِهم، حتى خرَجوا جميعًا، ثم دنا فرعونُ وأصحابُه، فلما نظَر فرعونُ إلى البحرِ مُنْفَلِقًا، قال: ألا تَرَوْنَ البحرَ فَرِق منى؟ قد انْفَتَح لى حتى أُدْرِكَ أعْدائى فأَقْتُلَهم. فذلك قولُ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} [الشعراء: ٦٤]. يقولُ: قرَّبنا ثمَّ الآخَرين. يعنى آلَ فرعونَ. فلما قام فرعونُ على أفْواهِ الطُّرُقِ أبَتْ خيلُه أن تَقْتَحِمَ، فنَزل جبريلُ ﵇ على ماديانةٍ، فشامَّت الحُصُنُ رِيحَ الماديانةِ، فاقْتَحَمت في أَثَرِها، حتى إذا همَّ أوَّلُهم أن يَخْرُجَ ودخَل آخرُهم، أُمِر البحرُ أن يَأْخُذَهم، فالْتَطَم عليهم.

Allah şöyle buyurmaktadır: {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٥٣) إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} [eş-Şuarâ: 53, 54] “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: ‘Şüphesiz bunlar az bir topluluktur’ [dedi].” [Ayette geçen az bir topluluktan] kastı İsrailoğullarıdır. Bunun üzerine Hârûn öne geçip denize vurdu; fakat deniz yarılmaktan kaçındı ve: “Bana vuran bu zorba da kim?” dedi. Nihayet Mûsâ ona geldi, denize “Ebû Hâlid” künyesiyle hitap edip ona vurdu; {فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ} [eş-Şuarâ: 63] “Bunun üzerine [deniz] yarıldı, her bir parça yüce bir dağ gibi oldu.” [Cenâb-ı Hak] “büyük bir dağ gibi” demektedir. İsrailoğulları [denize] girdi. Denizde, her yolda bir kabile bulunmak üzere on iki yol vardı —yollar [aralarında] duvarlarla ayrılmıştı—. Bunun üzerine her kabile: “Arkadaşlarımız öldürüldü” dedi. Mûsâ bunu görünce Allah'a dua etti; Allah da onlar için bu [duvarları] kemerli pencereler gibi [geçitler] yaptı. Böylece sonuncuları ilk olanları gördü ve nihayet hepsi [sağ salim] çıktılar. Sonra Firavun ve adamları yaklaştı. Firavun denizin yarıldığını görünce: “Denizin benden korktuğunu görmüyor musunuz? Düşmanlarıma yetişip onları öldüreyim diye benim için yarıldı” dedi. Şânı yüce olan Allah'ın: {وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ} [eş-Şuarâ: 64] “Diğerlerini de oraya yaklaştırdık” buyruğu işte budur. [Cenâb-ı Hak]: “Orada diğerlerini yaklaştırdık” buyurmaktadır; bununla Firavun hanedanını kastetmektedir. Firavun yolların başında durduğunda atları [denize] dalmaktan çekindi. Bunun üzerine Cebrâîl aleyhisselâm bir kısrak üzerinde indi. Aygırlar kısrağın kokusunu alınca onun peşinden [denize] daldılar. Nihayet onların ilki çıkmak üzereyken ve sonuncusu da içeri girdiğinde denize onları yakalaması emredildi ve [deniz] üzerlerine kapandı.

وحدَّثنى يُونُسُ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لما أخَذ عليهم فرعونُ الأرضَ إلى البحرِ قال لهم فرعونُ: قُولوا لهم يَدْخُلوا البحرَ إن كانوا صادِقِين. فلما رآهم أصحابُ موسى قالوا: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [الشعراء: ٦١، ٦٢]. فقال موسى للبحرِ: أَلسْتَ تَعْلَمُ أنِّى رسولُ اللهِ؟ قال: بَلَى. قال: وتَعْلَمُ أن هؤلاء عبادٌ مِن عبادِ اللهِ، أمَرَنى أن آتِىَ بهم؟ قال: بلى. قال: وتَعْلَمُ أن هذا عدوُّ اللهِ؟ قال: بلى. قال: فافرُقْ لى طريقًا ولمَن معى. قال: يا موسى، إنما أنا عبدٌ مملوكٌ، ليس لى أمْرٌ إلا أن يَأْمُرَنى اللهُ. فأوْحَى اللهُ إلى البحرِ إذا ضرَبك موسى بعصاه فانْفَرِقْ، وأوْحَى إلى موسى أن اضْرِبِ البحرَ. وقرَأ قولَ اللهِ جلَّ وعزَّ: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} [طه: ٧٧]. وقرَأ قولَه: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} [الدخان: ٢٤]: سهلًا ليس فيه تَعَدٍّ، فانْفَرَق اثنتى عشْرةَ فِرْقةً، فسلَك كلُّ سِبْطٍ في طريقٍ. قال: فقالوا لفرعونَ: إنهم قد دخَلوا البحرَ. قال: ادْخُلوا عليهم. قال: وجبريلُ في آخرِ بني إسرائيلَ يقولُ لهم: لِيَلْحَقْ آخرُكم أولَكم. وفى أولِ آلِ فرعونَ يقولُ لهم: رُوَيْدًا يَلْحَقْ آخرُكم أولكم. فجعَل كلُّ سِبْطٍ في البحرِ يقولون للسِّبْطِ الذين دخَلوا قبلَهم: قد هلكوا. فلما دخَل ذلك قُلُوبَهم أوحى اللهُ إلى البحرِ فجعَل لهم قَناطرَ يَنْظُرُ هؤلاء إلى هؤلاء، حتى إذا خرَج آخِرُ هؤلاء، ودخَل آخرُ هؤلاء، أمَر اللهُ البحرَ فأطْبَقَ على هؤلاء.

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Firavun deniz tarafına doğru önlerini kestiğinde onlara: “Eğer doğru söylüyorlarsa söyleyin denize girsinler!” dedi. Mûsâ'nın ashabı onları görünce: {إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١) قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ} [eş-Şuarâ: 61, 62] “‘Şüphesiz yakalandık!’ dediler. [Mûsâ] dedi ki: ‘Hayır! Rabbim şüphesiz benimle beraberdir; bana yol gösterecektir.’” Bunun üzerine Mûsâ denize: “Benim Allah'ın elçisi olduğumu bilmiyor musun?” dedi. Deniz: “Evet, biliyorum” dedi. Mûsâ: “Bunların Allah'ın kullarından kullar olduğunu ve onları getirmemi bana O'nun emrettiğini biliyor musun?” dedi. Deniz: “Evet” dedi. Mûsâ: “Bunun da Allah'ın düşmanı olduğunu biliyor musun?” dedi. Deniz: “Evet” dedi. Mûsâ: “O hâlde benim ve yanımdakiler için bir yol aç ” dedi. Deniz: “Ey Mûsâ! Ben sadece sahip olunan bir kulum; Allah bana emretmedikçe benim bir yetkim yoktur” dedi. Bunun üzerine Allah denize: “Mûsâ asasıyla sana vurduğu zaman yarıl!” diye vahyetti, Mûsâ'ya da: “Denize vur!” diye vahyetti. [İbn Zeyd] Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى} [Tâhâ: 77] “Onlar için denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmazsın ve endişe de etmezsin” kavlini ve: {وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا} [ed-Duhân: 24] “Denizi açık/durgun bırak” yani içinde aşırılık olmayan kolay bir yol olarak bırak, kavlini okudu. Böylece deniz on iki parçaya yarıldı ve her kabile bir yola girdi. Dedi ki: Firavun'a: “Onlar denize girdiler” dediler. Firavun: “Peşlerinden girin!” dedi. Dedi ki: Cebrâîl İsrailoğullarının arkasında onlara: “Sonuncunuz ilkinize yetişsin!” diyor; Firavun hanedanının önünde ise onlara: “Yavaş olun, sonuncunuz ilkinize yetişsin!” diyordu. Denizdeki her kabile kendilerinden önce giren kabile hakkında: “Yok olup gittiler” demeye başladı. Bu korku kalplerine girince Allah denize vahyetti de onlar için birbirlerini görecekleri kemerler yaptı. Nihayet berikilerin sonuncusu çıktığında ve ötekilerin sonuncusu girdiğinde, Allah denize emretti ve deniz bunların üzerine kapandı.

ويعنى بقولِه: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. أى: تَنْظُرون إلى فَرْقِ اللهِ بكم البحرَ، وإهلاكِه آلَ فرعونَ في الموضعِ الذى نجّاكم فيه، وإلى عظيمِ سُلطانِه في الذى أراكم مِن طاعةِ البحرِ إياه، مِن مَصيرِه رُكامًا فِرَقًا كهيئةِ الأطْوادِ الشامخةِ، غيرَ زائلٍ عن حَدِّه؛ انقيادًا لأمرِه، وإذْعانًا لطاعتِه، وهو سائلٌ ذائبٌ قبلَ ذلك.

[Allah], {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Siz de bakıp duruyordunuz” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Yani siz; Allah'ın sizin sayenizde denizi yarmasına, sizi kurtardığı yerde Firavun hanedanını helâk etmesine ve daha önce akıcı ve sıvı haldeyken O'nun emrine boyun eğip itaatine teslim olarak kendi sınırından taşmaksızın ulu dağlar gibi küme küme parçalar haline gelmesiyle denizin O'na boyun eğişinden size gösterdiği yüce kudretine bakıyordunuz.

يُوقِفُهم بذلك جلَّ ذكرُه على موضعِ حُجَجِه عليهم، ويُذَكِّرُهم آلاءَه عندَ أوائلِهم، ويُحَذِّرُهم - [بتكذيبِهم] نبيَّنا محمدًا ﷺ- أن يَحِلَّ بهم ما حلَّ بفرعونَ وآلِهِ في تكذيبِهم موسى صلواتُ اللهِ عليه.

Şânı yüce olan, bununla onları aleyhlerindeki delillerinin yerine vakıf kılmakta, atalarına olan nimetlerini hatırlatmakta ve –Peygamberimiz Muhammed ﷺ'i [yalanlamaları sebebiyle] – Firavun ve kavminin Mûsâ *salavâtullâhi aleyh*'i yalanlamaları yüzünden başlarına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden onları sakındırmaktadır.

وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن معنى قولِه: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. كمعنى قولِ القائلِ: ضُرِبْتَ وأهلُك يَنْظُرون، فما أتَوْك ولا أغاثوك . يعنى: وهم قريبٌ بِمَرْأًى ومَسْمَعٍ. وكقولِ اللهِ ﷿: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} [الفرقان: ٤٥]. وليس هناك رؤيةٌ، إنما هو علمٌ.

Arap dili ehlinden bazıları O'nun: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” kavlinin anlamının, bir kimsenin: “Ailen bakar dururken dövüldün de sana gelmediler ve yardım etmediler ” sözündeki anlam gibi olduğunu iddia etmiştir; yani: Onlar yakında, görüp işitecek mesafede idiler, [demektir]. Tıpkı Allah Azze ve Celle'nin: {أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} [el-Furkān: 45] “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” kavli gibi; zira orada gözle görme yoktur, sadece bilme vardır.

والذى دعاه إلى هذا التأويلِ أنه وجَّه قولَه: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}. إلى غَرَقِ آلِ فرعونَ، فقال: قد كانوا في شُغُلٍ مِن أن يَنْظُروا مما اكْتَنَفَهم مِن البحرِ من أن يَرَوْا فرعونَ وغَرَقَه.

Onu bu tevile sevk eden şey, {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “siz bakıp dururken” kavlini Firavun hanedanının boğulmasına hamletmiş olmasıdır; nitekim şöyle demiştir: “Denizin kendilerini çepeçevre kuşatmasından dolayı, Firavun'u ve onun boğulmasını görmeye fırsatları olamayacak kadar meşguldüler.”

وليس الذى تأوَّله تأويلَ الكلامِ، إنما التأويلُ: وأنتم تنظرون إلى فَرْقِ اللهِ ﷿ البحرَ لكم -ممَّا قد وصَفتُ آنِفًا- والْتِطامِ أمْواجِ البحرِ بآلِ فرعونَ في الموضعِ الذى صيَّر لكم من البحرِ طريقًا يَبَسًا. وذلك لا شكَّ كان نظرَ عِيانٍ لا نظرَ علمٍ، على ما ظنَّه قائلُ هذا القولِ الذى حكَيْنا.

Oysa onun yaptığı bu yorum sözün tevili değildir; asıl tevil şudur: Sizler, Allah Azze ve Celle'nin –az önce nitelediğim üzere– sizin için denizi yarmasına ve denizden sizin için kuru bir yol kıldığı yerde deniz dalgalarının Firavun hanedanını yutmasına bizzat bakıyordunuz. Bu ise şüphesiz, aktardığımız bu sözün sahibinin zannettiği gibi bilgi anlamında bir bakış değil, bizzat gözle görme anlamında bir bakıştır.

القولُ في تَأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ وَاعَدْنَا}.

Allah Celle ve Azze'nin: {وَإِذْ وَاعَدْنَا} “Hani vaatleşmiştik” kavlinin teviline dair söz:

اخْتَلَفَتِ القَرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُهم: {وَاعَدْنَا}. بمعْنى أن اللهَ تعالى واعَد موسى مُوافَاةَ الطُّورِ لمُناجاتِه، فكانت المُواعَدةُ مِن اللهِ لموسى، ومِن موسى لربِّه. وكان مِن حجتِهم على اختيارِهم قراءةَ: {وَاعَدْنَا} على: (وعَدْنا)

Kârîler bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı bunu {وَاعَدْنَا} “Vaatleşmiştik” şeklinde okumuştur. [Bu], Allah Teâlâ'nın Mûsâ ile Kendisine münâcâtta bulunması için Tûr'a gelmesi hususunda vaatleştiği; böylece karşılıklı vaatleşmenin Allah'tan Mûsâ'ya, Mûsâ'dan da Rabbine yönelik olduğu anlamındadır. Onların {وَاعَدْنَا} kıraatini (وعَدْنا) [kıraatine] tercih etmelerindeki delillerinden biri de şudur:

أن قالوا: كلُّ اتِّعادٍ كان بينَ اثنين للالتقاءِ أو للاجتماعِ، فكلُّ واحدٍ منهما مُواعِدٌ صاحبَه ذلك، فلذلك -زعَموا - وجَب أن يُقضَى لقراءةِ مَن قرَأ: {وَاعَدْنَا} بالاختيارِ على قراءةِ مَن قرَأ: (وَعَدْنَا).

Onlar şöyle dediler: İki kişi arasında buluşmak veya bir araya gelmek üzere yapılan her sözleşmede her ikisi de arkadaşıyla bu konuda karşılıklı vaatleşmiş (sözleşmiş) olur. İşte bu sebeple –onların iddiasına göre – {وَاعَدْنَا} şeklinde okuyanın kıraatinin, (وَعَدْنَا) şeklinde okuyanın kıraatine tercih edilmesine hükmetmek gerekmiştir.

وقرَأه بعضُهم: (وَعَدْنَا) . بمعْنى أن اللهَ تعالى ذكرُه الواعدُ موسى، والمنفردُ بالوعدِ دونَه. وكان مِن حجتِهم في اختيارِهم ذلك أن قالوا: إنما تكونُ المُواعَدةُ بينَ البشرِ، فأما اللهُ جل ثناؤُه، فإنه المنفردُ بالوعدِ والوَعيدِ في كلِّ خيرٍ وشرٍّ. قالوا: وبذلك جاء التنزيلُ في القرآنِ كلِّه، فقال اللهُ جل ثناؤُه: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ} [إبراهيم: ٢٢] وقال: {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ} [الأنفال: ٧]. قالوا: فكذلك الواجبُ أن يكونَ هو المنفردَ بالوعدِ في قولِه: (وإذْ وَعَدْنا مُوسَى).

Bazıları da bunu, Mûsâ'ya vaatte bulunanın ve onsuz tek başına vaat edenin Allah Teâlâ olduğu anlamında (وَعَدْنَا) [yani: vaat ettik] şeklinde okumuştur. Onların bunu tercih etmelerindeki delilleri ise şöyle demeleridir: Karşılıklı vaatleşme ancak insanlar arasında olur; Allah Celle Senâuh'a gelince, her hayır ve şerde vaat (müjde) ve vaîdde (tehditte) bulunan yalnızca O'dur. Dediler ki: Kur'an'ın tamamında vahiy bu şekilde gelmiştir. Nitekim Allah Celle Senâuh: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ} [İbrâhîm: 22] “Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu” buyurmuş ve {وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ} [el-Enfâl: 7] “Hani Allah size iki topluluktan birini vaat ediyordu” buyurmuştur. Dediler ki: Aynı şekilde (وإذْ وَعَدْنا مُوسَى) sözünde de vaatte tek olanın O olması gerekir.

قال أبو جعفرٍ: والصوابُ عندَنا في ذلك [مِن القولِ] أنهما قِراءتان قد جاءَت بهما الأُمَّةُ، وقرَأَت بهما القرأةُ، وليس في القراءةِ بإحداهما إبطالُ معنى الأُخْرى، وإن كان في إحداهما زيادةُ معنًى على الأُخْرى مِن جهةِ الظاهرِ والتِّلاوةِ؛ فأما مِن جهةِ المفهومِ بهما، فإنهما متَّفِقتان، وذلك أن مَن أخْبَر عن شخصٍ أنه وعَد غيرَه اللقاءَ بموضعٍ مِن الموَاضعِ، فمَعْلُومٌ أن الموعودَ ذلك واعدٌ صاحبَه مِن لقائِه بذلك المكانِ مثلَ الذى وعَده مِن ذلك صاحبُه، [إذا كان راضيًا مُجيبًا صاحبَه إلى ما وعده مثلَ الذى وعده من ذلك صاحبُه]، إذا كان وعدُه إياه ذلك عن اتفاقٍ منهما عليه. ومعلومٌ أن موسى صلواتُ اللهِ عليه لم يَعِدْه ربُّه الطورَ إلا عن رِضا موسى بذلك؛ إذ

Ebû Ca‘fer [et-Taberî] der ki: Bu konuda bize göre doğru olan [görüş], bunların her ikisinin de ümmet tarafından nakledilen ve kurrânın kendisiyle okuduğu iki kıraat olduğudur. Zahir ve tilavet bakımından birinde diğerine göre bir mana ziyadeliği bulunsa bile, bunlardan biriyle okumak diğerinin manasını hükümsüz kılmaz. Bu iki kıraatten anlaşılan mana yönünden ise her ikisi de birbiriyle tam bir uyum içindedir. Şöyle ki; bir kimse bir şahsın başkasına herhangi bir yerde buluşmayı vaat ettiğini haber verdiğinde –eğer aralarındaki bu vaatleşme karşılıklı bir mutabakata dayanıyorsa– kendisine vaatte bulunulan kişinin de [arkadaşının kendisine vaat ettiği şeye razı olup icabet ettiği ve arkadaşının kendisine bundan vaat ettiğinin benzerini o da vaat ettiği takdirde] arkadaşına o yerde onunla buluşmayı, arkadaşının kendisine vaat ettiğinin bir benzeri olarak vaat ettiği mâlumdur. Rabbi'nin Mûsâ salavâtullâhi aleyh'e Tûr'u vaat etmesinin de ancak Mûsâ'nın buna rıza göstermesiyle vaki olduğu mâlumdur; zira

كان موسى غيرَ مَشْكوكٍ فيه، أنه كان بكلِّ ما أمَره اللهُ به راضيًا، وإلى محبتِه فيه مُسارِعًا، ومعقولٌ أن اللهَ تعالى لم يَعِدْ موسى ذلك إلا وموسى ﵇ له مُسْتَجِيبٌ، وإذ كان ذلك كذلك، فمعلومٌ أن اللهَ تعالى ذكرُه كان قد وعَد موسى الطورَ، ووعَده موسى اللقاءَ، فكان اللهُ عز ذكرُه لموسى واعدًا فواعِدًا له المُناجاةَ على الطُّورِ، وكان موسى واعدًا لربِّه مُواعِدًا له اللقاءَ، فبأىِّ القراءتَيْن مِن: "وعَد وواعَد" قرَأ القارئُ، فهو للحقِّ في ذلك -مِن جهةِ التأويلِ واللغةِ- مُصِيبٌ؛ لما وصَفْنا مِن العِلَل قبلُ.

Mûsâ'nın, Allah'ın kendisine emrettiği her şeye razı olduğu ve O'nun hoşnutluğuna koştuğu şüphesizdir. Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya bunu ancak Mûsâ aleyhisselâm'ın O'na icabet etmesiyle vaat ettiği aklen açıktır. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ Zikruhû'nun Mûsâ'ya Tûr'u vaat ettiği, Mûsâ'nın da O'na buluşmayı vaat ettiği mâlumdur. Böylece Allah Azze Zikruhû Mûsâ'ya vaat edip Tûr'da münacatı onunla kararlaştırmış, Mûsâ da Rabbine vaatte bulunup O'nunla buluşmayı kabul etmiştir. Dolayısıyla okuyucu, "veade" ve "vâade" kıraatlerinden hangisini okursa okusun, daha önce açıkladığımız gerekçeler sebebiyle tevil ve dil açısından hakikate isabet etmiştir.

ولا معنى لقولِ القائلِ: إنما تكونُ المُواعَدةُ بينَ البشرِ، وإن اللهَ ﵎ بالوعدِ والوَعيدِ مُنْفَرِدٌ في كلِّ خيرٍ وشرٍّ. وذلك أن انفرادَ اللهِ بالوعدِ والوَعيدِ في الثوابِ والعِقابِ، والخيرِ والشرِّ، والنفعِ والضَّرِّ، الذى هو بيدِه، وإليه دونَ سائرِ خلقِه - لا يُحِيلُ الكلامَ الجارىَ بينَ الناسِ في استعمالِهم إياه عن وُجوهِه، ولا يُغَيِّرُه عن مَعانيه. والجارى بينَ الناسِ مِن الكلامِ المفهومِ ما وصَفْنا، مِن أنّ كلَّ اتِّعادٍ كان بينَ اثنين، فهو وعدٌ مِن كُلِّ واحدٍ منهما، ومُواعَدةٌ بينَهما، وأن كلَّ واحدٍ منهما واعِدٌ صاحبَه مُواعِدُه ، وأن الوعدَ، الذى يكونُ به الانفرادُ مِن الواعِدِ دونَ الموعودِ، إنما هو ما كان بمعنى الوعدِ الذى هو خلافُ الوَعيدِ.

Şöyle diyenin sözünün bir anlamı yoktur: “Vaatleşme ancak insanlar arasında olur ve Allah Teâlâ her hayır ve şerde vaat ve vaîdde tek olandır.” Çünkü diğer yaratılmışların değil de sadece O'nun elinde ve O'na ait olan sevap ve ceza, hayır ve şer, fayda ve zarar hususunda Allah'ın vaat ve vaîdde tek olması; insanların kendi kullanımlarında carî olan sözü vecihlerinden saptırmaz ve anlamlarından değiştirmez. İnsanlar arasında carî olan ve anlaşılan söz ise daha önce nitelediğimiz üzere şudur: İki kişi arasındaki her sözleşme , her birinin bir vaadidir ve aralarında bir vaatleşmedir; her biri arkadaşına vaatte bulunmuş ve onunla sözleşmiştir . Vaatte bulunanın, kendisine vaat edilenden ayrı olarak tek başına olduğu vaat ise ancak vaîdin (tehdidin) zıddı olan vaat anlamındaki vaattir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {مُوسَى}.

Allah Celle ve Azze'nin: {مُوسَى} “Mûsâ'ya” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: وموسى -فيما بلَغَنا- كلِمتان بالقِبْطيةِ، يُعْنَى بهما: ماءٌ وشجرٌ. فـ "مو": هو الماءُ، و"سا": هو الشجرُ. وإنما سُمِّى بذلك -فيما

Ebû Ca‘fer der ki: Mûsâ -bize ulaştığına göre- Kıptîce iki kelimedir; bunlarla su ve ağaç kastedilir. "Mû" su, "sâ" ise ağaçtır. Onun bu şekilde isimlendirilmesi ise -bize

بلَغَنا- لأن أمَّه لما جعَلَتْه في التابوتِ -حينَ خافَت عليه مِن فرعونَ- وألْقَتْه في اليمِّ، كما أوْحَى اللهُ إليها، وقيل: إن اليَمَّ الذى ألْقَتْه فيه هو النّيلُ؛ دفَعَتْه أمواجُ اليمِّ حتى أدْخَلَته بينَ أشجارٍ عندَ بيتِ فرعونَ، فخرَج جَوارِى آسِيةَ امرأةِ فرعونَ يَغْتَسِلْنَ، فوجَدْن التابوتَ، فأخَذْنَه، فسُمِّى [باسمِ المكانِ] الذى أُصِيب فيه، وكان ذلك بمكانٍ فيه ماءٌ وشجرٌ، فقيل: "موسى"، ماءٌ وشجرٌ.

şundandır: Annesi Firavun'dan korktuğunda onu sandığa koyup Allah'ın kendisine vahyettiği gibi nehre attığında –ki içine attığı nehrin Nil olduğu söylenmiştir– nehrin dalgaları onu sürükleyip Firavun'un sarayının yanındaki ağaçların arasına soktu. Firavun'un karısı Âsiye'nin cariyeleri yıkanmak için çıktılar, sandığı bulup aldılar. Böylece sandığın bulunduğu [yerin ismiyle] adlandırıldı; orası su ve ağacın bulunduğu bir yer idi. Bu yüzden "Mûsâ", yani su ve ağaç denildi.

كذلك حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ . قال أبو جعفرٍ: وهو موسى بنُ عمرانَ بنِ يصهرَ بنِ قاهثَ بنِ لَاوِى بنِ يعقوبَ إسرائيلِ اللهِ بنِ إسحاقَ ذبيحِ اللهِ بنِ إبراهيمَ خليلِ اللهِ، فيما زعَم ابنُ إسحاقَ، حدَّثنى بذلك ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ عنه .

Mûsâ b. Hârûn bana böyle rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti . Ebû Ca'fer der ki: O, İbn İshâk'ın iddiasına göre Mûsâ b. İmrân b. Yasher b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kūb İsrailullāh b. İshâk Zebîhullāh b. İbrâhîm Halîlullāh'tır. Bunu bana İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, ondan (İbn İshâk'tan) rivayet etti .

القولُ في تأويلِ قولِه جل وعز: {أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}.

Allah Celle ve Azze'nin: {أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “kırk gece” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: ومعنى ذلك: وإذْ واعَدْنا مُوسى أرْبَعينَ لَيْلَةً بتمامِها. فالأربعون الليلةِ كلُّها داخلةٌ في الميعادِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bunun anlamı şudur: Hani Mûsâ ile tam kırk gece için vaatleşmiştik. Kırk gecenin tamamı bu vaatleşme süresine dâhildir.

وقد زعَم بعضُ نحويِّى البصرةِ أن معناه: وإذ واعَدْنا موسى

Basra nahivcilerinden bazıları ise bunun anlamının: “Hani Mûsâ ile vaatleşmiştik...” [şeklinde olduğunu] iddia etmiştir;

انْقِضاءَ أربعين ليلةً، أى رأسَ الأربعين. ومثَّل ذلك بقولِه: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [يوسف: ٨٢]. وبقولِهم: اليومَ أربعون منذُ خرَج فلانٌ، واليومَ يومان. أى اليومُ تمامُ يومين وتمامُ أربعين.

kırk gecenin bitiminde, yani kırkıncı günün başında [buluşmak üzere] vaatleşmiştik. Buna O'nun: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} [Yûsuf: 82] “Kente sor” kavlini ve [Arapların]: “Filanca çıktığından beri bugün kırktır ve bugün iki gündür” sözlerini örnek göstermiştir; yani: Bugün iki günün ve kırk günün tamamlandığı gündür, [demektir].

قال أبو جعفرٍ: وذلك خلافُ ما جاءَت به الروايةُ عن أهلِ التأويلِ، وخلافُ ظاهرِ التِّلاوةِ. فأما ظاهرُ التلاوةِ، فإن اللهَ جل وعز قد أخْبرَ أنه واعَد موسى أربعين ليلةً، فليس لأحدٍ إحالةُ ظاهرِ خبرِه إلى باطنٍ بغيرِ بُرْهانٍ دالٍّ على صحتهِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu, tevil ehlinden gelen rivayete ve tilavetin zâhirine aykırıdır. Tilavetin zâhirine gelince; Allah Celle ve Azze, Mûsâ ile kırk gece için vaatleştiğini haber vermiştir. Dolayısıyla doğruluğuna işaret eden kesin bir delil olmaksızın hiç kimsenin O'nun haberinin zâhirini bâtına çevirme hakkı yoktur.

وأما أهلُ التأويلِ، فإنهم قالوا في ذلك ما أنا ذاكرُه، وهو ما حدَّثنى به المثنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، عن أبى العاليةِ قولَه: {وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً}. قال: يعنى ذا القَعْدةِ وَعشرًا مِن ذى الحِجَّةِ، وذلك حينَ خلَّف موسى أصحابَه، واسْتَخْلَف عليهم هارونَ، فمكَث على الطُّورِ أربعين ليلةً، وأُنْزِل عليه التوراةُ في الألواحِ -وكانت الألواحُ مِن بَرَدٍ - فقرَّبه الربُّ نَجِيًّا وكلَّمه، وسمِع صَريفَ القلمِ، وبلَغَنا أنه لم يُحْدِثْ حَدَثًا في الأربعين ليلةً حتى هبَط مِن الطُّورِ .

Tevil ehline gelince; onlar bu hususta zikredeceğim şeyleri söylemişlerdir. Nitekim el-Müsennâ bana rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “Hani Mûsâ ile kırk gece vaatleşmiştik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Zilkade ayını ve Zilhicce'den de on günü kastetmektedir. Bu, Mûsâ'nın arkadaşlarını arkasında bırakıp yerlerine Hârûn'u halef tayin ettiği zamandı. Tûr'da kırk gece kaldı ve Tevrat kendisine levhalar hâlinde indirildi –levhalar doludandı –. Rabbi onu münacatta bulunmak üzere yaklaştırdı , onunla konuştu ve o, kalemin cızırtısını işitti. Bize ulaştığına göre o, Tûr'dan inene kadar bu kırk gece boyunca hiçbir abdest bozucu hâl yaşamadı .”

حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنحوِه.

Ammâr b. el-Hasan'dan bana rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: وعَد اللهُ موسى -حينَ أهْلَك فرعونَ وقومَه، ونجَّاه وقومَه- ثلاثين ليلةً، ثم أتمَّها بعشرٍ، فتمَّ ميقاتُ ربِّه أربعين ليلةً، يَلْقاه فيها بما شاء، واسْتَخْلَف موسى هارونَ على بنى إسرائيلَ، وقال: إنى مُتَعَجِّلٌ إلى ربى، فاخْلُفْنى في قومى، ولا تَتَّبِعْ سبيلَ المفسدين. فخرَج موسى إلى ربِّه مُتَعَجِّلًا للقائِه شوقًا إليه، وأقام هارونُ في بنى إسرائيلَ ومعه السامرىُّ، يَسِيرُ بهم على أَثَرِ موسى ليُلْحِقَهم به .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Allah, Firavun'u ve kavmini helak edip Mûsâ ve kavmini kurtardığında Mûsâ'ya otuz gece vaat etti, sonra bunu on [gece] ile tamamladı. Böylece dilediği şeylerle O'nunla buluşacağı Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, İsrâiloğulları üzerine Hârûn'u halef bıraktı ve: “Ben Rabbime aceleyle gidiyorum, kavmimin içinde benim yerime geç ve bozguncuların yoluna uyma” dedi. Mûsâ O'na olan şevkiyle Rabbine buluşmak üzere aceleyle çıktı. Hârûn ise İsrâiloğulları arasında kaldı; Sâmirî de onunlaydı ve onları Mûsâ'ya yetiştirmek için Mûsâ'nın izi sıra yürütüyordu .

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: انْطَلَق موسى واسْتَخْلَف هارونَ على بنى إسرائيلَ، وواعَدَهم ثلاثين ليلةً، وأتَمّهَا اللهُ بعشرٍ .

Mûsâ b. Hârûn bana rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Mûsâ gitti ve İsrâiloğulları üzerine Hârûn'u halef bıraktı, onlara otuz gece vaat etti; Allah da bunu on [gece] ile tamamladı .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ}.

Allah Celle ve Azze'nin: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ} “Sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ}: ثم اتَّخَذْتُم في أيامِ مُواعَدَتى موسى العجلَ إلهًا مِن بعدِ أن فارَقَكم موسى مُتَوَجِّهًا إلىَّ للمَوْعِدِ. والهاءُ في قولِه: {مِنْ بَعْدِهِ} عائدةٌ على ذكرِ موسى.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ} kavlinin tevili şudur: Sonra Mûsâ ile vaatleştiğim günlerde, Mûsâ belirlenen vakit için Bana yönelip sizden ayrıldıktan sonra buzağıyı ilah edindiniz. {مِنْ بَعْدِهِ} “onun ardından” kavlindeki zamir Mûsâ'nın zikrine dönmektedir.

فأخْبَر جلَّ ثناؤُه المُخالِفِين نبينا محمدًا ﷺ مِن يهودِ بنى إسرائيلَ المُكَذِّبين به، المخاطَبِين بهذه الآيةِ عن فِعلِ آبائِهم وأسلافِهم، وتَكْذيبِهم رُسُلَهم، وخلافِهم أنبياءَهم، مع تَتابُعِ نِعَمِه عليهم، وسُبوغِ آلائِه لديهم، مُعَرِّفَهم بذلك

Övgüsü yüce olan [Allah]; bu ayetle kendilerine hitap edilen, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet eden ve onu yalanlayan İsrâiloğulları Yahudilerine; üzerlerindeki nimetlerinin kesintisiz sürmesine ve yanlarındaki lütuflarının bol olmasına rağmen atalarının ve geçmişlerinin yaptıklarını, elçilerini yalanladıklarını ve peygamberlerine karşı geldiklerini haber vermiş ve bununla onlara bildirmiştir ki:

أنهم -من [خلافِهم محمدًا] ﷺ، وتَكذيبِهم به ، وجُحودِهم رسالتَه، مع علمِهم بصدقِه- على مثلِ مِنْهاجِ آبائِهم وأسْلافِهم، ومُحَذِّرَهم مِن نزولِ سَطْوتِه بهم -بمُقامِهم على ذلك مِن تكذيبِهم- ما نزَل بأوائِلهم المُكَذِّبينَ بالرسلِ مِن المَسْخِ واللَّعْنِ وأنواعِ النَّقِماتِ.

Doğruluğunu bildikleri hâlde [Muhammed'e] ﷺ [muhalefet etmeleri] , onu yalanlamaları ve risaletini inkâr etmeleri bakımından atalarının ve geçmişlerinin yolu üzeredirler. Bu yalanlamalarında ısrar etmeleri sebebiyle, elçileri yalanlayan öncekilerin başına gelen suret değiştirme (mesh), lanet ve türlü cezalar gibi Kendi azabının onların da başına gelmesinden onları sakındırmaktadır.

وكان سببَ اتخاذِهم العجلَ ما حدَّثنى به عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ عُيينةَ، قال: حدَّثنا أبو سعدٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما هجَم فرعونُ على البحرِ هو وأصحابُه، وكان فرعونُ على فَرَسٍ أدْهَمَ ذَنُوبٍ حِصانٍ، فلما هجَم على البحرِ هاب الحِصانُ أن يَتقحَّمَ في البحرِ، فتَمَثَّل له جبريلُ على فرسٍ أنثى وَدِيقٍ، فلما رآها [حصانُ فرعونَ] تقَحَّم خلفَها. قال: وعرَف السامرىُّ جبريلَ؛ لأن أمَّه حينَ خافَت أن يُذْبَحَ خلَّفَتْه في غارٍ وأطْبَقَت عليه، فكان جبريلُ يَأْتِيه فيَغْذُوه بأصابعِه، فيَجِدُ في إحْدى أصابعِه لبنًا، وفى الأخْرى عسلًا، وفى الأخرى سمنًا، فلم يَزَلْ يَغْذُوه حتى نَشَأ، فلما عايَنه في البحرِ عرَفه، فقبَض قَبْضةً مِن أثرِ فرَسِه. قال: أخَذ مِن تحتِ الحافرِ قَبضةً -قال سفيانُ: وكان ابنُ مسعودٍ يَقْرَؤُها: (فقَبضْتُ قَبْضَةً مِن أَثَرِ فرسِ الرسولِ) - قال أبو سعدٍ: قال عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ: وأُلْقِى في رُوعِ السامرىِّ أنك لا تُلْقِيها على

[İsrâiloğullarının] buzağıyı [ilah] edinmelerinin sebebi, Abdülkerîm b. el-Heysem'in bana rivayet ettiği şu hadisedir: Bize İbrâhîm b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uyeyne rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sa'd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: Firavun ve adamları denize vardıklarında -ki Firavun yağız, uzun kuyruklu bir aygırın üzerindeydi- denize hücum edince aygır denize dalmaktan çekindi. Bunun üzerine Cibrîl ona, kızgınlık dönemindeki dişi bir kısrak suretinde temessül etti. [Firavun'un atı] onu görünce peşi sıra [denize] daldı. [İbn Abbâs] dedi ki: Sâmirî ise Cibrîl'i tanıdı; zira annesi onun öldürülmesinden korktuğunda onu bir mağarada bırakmış ve üzerini kapatmıştı. Cibrîl ona gelir, parmaklarıyla onu beslerdi; [Sâmirî] parmaklarının birinde süt, diğerinde bal, diğerinde de sadeyağ bulurdu. Büyüyüp yetişinceye kadar onu beslemeye devam etti. Bu sebeple onu denizde bizzat görünce tanıdı ve atının izinden bir avuç [toprak] aldı. [İbn Abbâs] dedi ki: [Atın] tırnağının altından bir avuç aldı. -Süfyân dedi ki: İbn Mes'ûd bunu: {فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ فَرَسِ الرَّسُولِ} “Elçinin atının izinden bir avuç aldım” şeklinde okurdu.- Ebû Sa'd dedi ki: İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle] dedi: Sâmirî'nin kalbine/zihnine şöyle doğdu: Onu herhangi bir şeyin üzerine atıp da

شيءٍ فتقولُ: كُنْ كذا وكذا. إلا كان ، فلم تَزَلِ القَبضةُ معه في يدِه حتى جاوَز البحرَ، فلما جاوَز موسى وبنو إسرائيلَ البحرَ، وأغْرَق اللهُ آلَ فرعونَ قال موسى لأخيه هارونَ: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} [الأعراف: ١٤٢]. ومضَى موسى لموعدِ ربِّه، قال: وكان مع بنى إسرائيلَ حَلْىٌ مِن حَلْىِ آلِ فرعونَ قد تَعَوَّرُوه ، فكأنهم تَأثَّمُوا منه، فأخْرَجوه لتَنْزِلَ النارُ فتَأْكُلَه، فلما جمَعوه، قال السامرىُّ بالقبضةِ التى كانت في يدِه هكذا، فقذَفها فيه -وأوْمَأ أبو إسْحاقَ بيدِه هكذا- وقال: كُنْ عِجْلًا جسدًا له خُوارٌ. فصار عجلًا جسدًا له خُوارٌ، فكان تَدْخُلُ الريحُ في دُبُرِه وتَخْرُجُ مِن فيه، ويُسْمَعُ له صوتٌ، فقال: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى} [طه: ٨٨]. فعكَفوا على العجلِ يَعْبُدُونه، فقال هارونُ: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} [طه: ٩٠، ٩١].

“Şöyle şöyle ol!” dersen, mutlaka öyle olur . O avuç denizi geçene kadar elinde kaldı. Mûsâ ve İsrâiloğulları denizi geçip Allah Firavun hanedanını boğduğunda Mûsâ kardeşi Hârûn'a: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} [el-A'râf: 142] “Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma” dedi. Mûsâ Rabbinin vaatleştiği vakit için gitti. Dedi ki: İsrâiloğullarının yanında Firavun hanedanının ziynetlerinden ödünç aldıkları ziynetler vardı. Sanki bundan dolayı günaha girdiklerini düşündüler ve ateş inip onu yakıp yok etsin diye ortaya çıkardılar. Onu topladıklarında Sâmirî elindeki o avucu şöyle yaptı ve içine attı –Ebû İshâk eliyle şöyle işaret etti– ve: “Böğürmesi olan bir buzağı cesedi ol!” dedi. O da böğürmesi olan bir buzağı cesedi hâline geldi. Rüzgâr arkasından girip ağzından çıkıyor ve ondan bir ses duyuluyordu. Dedi ki: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى} [Tâhâ: 88] “İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur!” Bunun üzerine buzağıya kapanıp ona tapmaya başladılar. Hârûn dedi ki: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} [Tâhâ: 90, 91] “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin. Onlar dediler ki: Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz.”

حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: لما أمَر اللهُ موسى أن يَخْرُجَ ببنى إسرائيلَ -يعنى مِن أرضِ مصرَ- أمَر موسى بنى إسرائيلَ أن يَخْرُجوا، وأمَرهم أن يَسْتَعِيروا الحَلْىَ مِن القِبْطِ، فلما نجَّى اللهُ موسى ومَن معه مِن بنى إسرائيلَ مِن البحرِ، وغرق آلَ فرعونَ، أتَى جبريلُ إلى موسى يَذْهَبُ به إلى اللهِ، فأقْبَل على فرسٍ، فرآه السامرىُّ فأنْكَره، ويقالُ: إنه فرَسُ الحياةِ. فقال حينَ رآه: إن لهذا لشأنًا. فأخَذ مِن تربةِ الحافرِ حافرِ الفرسِ، فانطَلَق موسى واسْتَخْلَف هارونَ

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: Allah, Mûsâ'ya İsrâiloğulları ile birlikte -yani Mısır topraklarından- çıkmasını emrettiğinde Mûsâ İsrâiloğulları'na çıkmalarını emretti ve onlara Kıptîlerden ziynet eşyalarını ödünç almalarını buyurdu. Allah, Mûsâ'yı ve beraberindeki İsrâiloğulları'nı denizden kurtarıp Firavun hanedanını suda boğunca Cibrîl, Mûsâ'yı Allah'a götürmek üzere geldi; bir atın üzerinde çıkageldi. Sâmirî onu görünce [farklı bir varlık olduğunu anlayıp] dikkat kesildi. Söylendiğine göre o, hayat atıydı. Onu gördüğü vakit: «Şüphesiz bunun mühim bir hâli var!» dedi ve toynağın -atın toynağının [bastığı yerdeki]- topraktan aldı. [Ardından] Mûsâ yola çıktı ve Hârûn'u halef bıraktı.

على بنى إسرائيلَ، وواعَدهم ثلاثين ليلةً، وأتمَّها اللهُ بعشرٍ، فقال لهم هارونُ: يا بنى إسرائيلَ: إن الغَنيمةَ لا تَحِلُّ لكم، وإن حَلْىَ القِبطِ إنما هو غَنيمةٌ، فاجْمَعوها [جميعًا، واحْفِروا] لها حُفْرةً فادْفِنوها، فإن جاء موسى فأحَلَّها أخَذْتُموها، وإلا كان شيئًا لَمْ تَأْكُلوه. فجمَعوا ذلك الحلْىَ في تلك الحُفْرةِ، وجاء السامريُّ بتلك القَبْضةِ فقذَفها، فأخْرَج اللهُ مِن الحَلْىِ عِجْلًا جسدًا له خُوارٌ، وعدَّت بنو إسرائيلَ موعِدَ موسي، فعدُّوا الليلةَ يومًا واليومَ يومًا، فلما كان تمامُ العشرين، خرَج لهم العِجْلُ، فلما رأَوه قال لهم السامرىُّ: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ}. يقولُ: ترَك موسى إلهَه ههنا وذهَب يَطْلُبُه. فعكَفوا عليه يَعْبُدونه، وكان يَخُورُ وَيمْشِي، فقال لهم هارونُ: يا بنى إسرائيلَ {إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ}. يقولُ: إنما ابْتُلِيتُم به. يقولُ : بالعِجْلِ، {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ}. فأقام هارونُ ومَن معه مِن بنى إسرائيلَ لا يُقاتِلونهم، وانْطَلَق موسى إلى إلهِه يُكَلِّمُه، فلما كلَّمه قال له: {مَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَامُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤) قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} [طه: ٨٣ - ٨٥]. فأخْبَرَه خبرَهم، قال موسى: يا ربِّ، هذا السامريُّ أمَرَهم أن يَتَّخِذوا العِجْلَ، أرأيْتَ الرُّوحَ مَن نفَخها فيه؟ قال الربُّ: أنا. قال: ربِّ، أنت إذن أضْلَلْتَهم .

İsrâiloğulları üzerine halef bıraktı. Onlara otuz gece vaat etti; Allah da bunu on [gece] ile tamamladı. Hârûn onlara: “Ey İsrâiloğulları! Ganimet size helal değildir; Kıptîlerin ziyneti ise ancak bir ganimettir. Onu [hepsini] toplayın ve onun için bir çukur [kazıp] içine gömün. Şayet Mûsâ gelir de onu helal kılarsa alırsınız, yoksa yemediğiniz (faydalanmadığınız) bir şey olarak kalır” dedi. Onlar o ziynetleri o çukurda topladılar; Sâmirî de o avuçla geldi ve içine attı. Bunun üzerine Allah o ziynetlerden böğürmesi olan bir buzağı cesedi çıkardı. İsrâiloğulları Mûsâ'nın vaat vaktini saydılar; geceyi bir gün, gündüzü de bir gün saydılar. Yirmi tamam olunca buzağı karşılarına çıktı. Onu gördüklerinde Sâmirî onlara: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} “İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu” dedi. Yani: Mûsâ ilahını burada unutup bıraktı ve onu aramaya gitti, [demektedir]. Ona kapanıp tapmaya başladılar; o böğürüyor ve yürüyordu. Hârûn onlara dedi ki: Ey İsrâiloğulları! {إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ} “Siz ancak bununla imtihan edildiniz”. Yani: Siz bununla, buzağı ile sınandınız. {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ} “Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır.” Hârûn ve beraberindeki İsrâiloğulları onlarla savaşmaksızın beklediler. Mûsâ ise Rabbi ile konuşmak üzere O'na gitti. Rabbi onunla konuştuğunda ona şöyle buyurdu: {مَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَامُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤) قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} [Tâhâ: 83-85] “Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir ey Mûsâ? Dedi ki: Onlar benim izim üzerindedirler ve hoşnut olasın diye Sana aceleyle geldim Rabbim! Buyurdu ki: Senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.” Böylece onların durumunu ona haber verdi. Mûsâ dedi ki: “Ey Rabbim! Bu Sâmirî onlara buzağıyı edinmelerini emretti; peki ona ruhu kim üfledi?” Rabbi buyurdu ki: “Ben.” Mûsâ dedi ki: “Rabbim, öyleyse onları Sen saptırdın (imtihan ettin)!”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال؛ حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: كان فيما ذُكِر لى

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Bana anlatıldığına göre...

أن موسى قال لبنى إسرائيلَ فيما أمَره اللهُ ﷿ به: اسْتَعِيروا منهم -يعنى مِن آلِ فرعونَ- الأمتعةَ والحَلْىَ والثِّيابَ، فإنى مُنَفِّلُكم أموالَهم مع هَلاكِهم. فلما أذَّن فرعونُ في الناسِ، كان مما يُحَرِّضُ به على بنى إسرائيلَ أن قال حينَ [ساروا: لَمْ يَرْضَوْا أن خرَجوا] بأنفسِهم حتى ذهَبوا بأموالِكم معهم .

Mûsâ, Allah Azze ve Celle'nin kendisine emrettiği hususlarda İsrâiloğullarına şöyle dedi: Onlardan –yani Firavun hanedanından– eşyaları, ziynetleri ve elbiseleri ödünç isteyin; zira Ben onların helakıyla birlikte mallarını da size ganimet kılacağım. Firavun halkı arasında çağrı yaptığında, İsrâiloğullarına karşı onları kışkırtmak için [yola çıktıklarında] söylediği şeylerden biri şuydu: [“Sadece] kendileri çıkıp gitmeye razı olmadılar, mallarınızı da beraberlerinde götürdüler!”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: حَدَّثَنِي محمدُ بنُ إسحاقَ، عن حكيمِ بنِ جُبَيْرٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان السامرىُّ رجلًا مِن أهلِ باجَرْمَا، وكان مِن قومٍ يَعْبُدون البقرَ، وكان حُبُّ عبادةِ البقرِ في نفسِه، وكان قد أظْهَر الإسلامَ في بنى إسرائيلَ، فلما فصَل هارونُ في بنى إسرائيلَ وفصَل موسى إلى ربِّه، قال لهم هارونُ: أنتم قد حُمِّلْتُم أوْزارًا مِن زينةِ القومِ -آلِ فرعونَ- وأمتعةً وحَلْيًا، فتَطهَّروا منها، فإنها نَجَسٌ. وأوْقَد لهم نارًا فقال: اقْذِفوا ما كان معكم مِن ذلك فيها. قالوا: نعم. فجعَلوا يَأْتُون بما كان فيهم مِن تلك الأمتعةِ وذلك الحَلْىِ فيَقْذِفون به فيها، حتى إذا تكَسَّر الحَلْىُ فيها، ورأى السامريُّ أثرَ فرسِ جبريلَ، فأخَذ ترابًا مِن أثرِ حافرِه، ثم أقْبَل إلى النارِ، فقال لهارونَ: يا نبيَّ اللهِ، أُلْقى ما فى يدى؟ قال: نعم. ولا يَظُنُّ هارونُ إلَّا أنه كبعضِ ما جاء به غيرُه مِن ذلك الحلْىِ والأمتعةِ، فقذَفه فيها وقال: كنْ عِجْلًا جسدًا له خُوَارٌ. فكان للبلاءِ

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme rivayet etti, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Hakîm b. Cübeyr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: Sâmirî, Bâcermâ ahalisinden bir adamdı ve sığıra tapan bir kavimdendi. Sığıra tapma sevgisi içinde [gizli] idi; oysa İsrâiloğulları arasında Müslüman olduğunu göstermişti. Hârûn İsrâiloğulları arasında [ayrılıp] kaldığında ve Mûsâ da Rabbine gittiğinde, Hârûn onlara şöyle dedi: "Sizler [o] kavmin –Firavun hanedanının– ziynetinden, eşyalarından ve takılarından birtakım ağırlıklar yüklendiniz; onlardan arının, zira onlar murdardır." Onlar için bir ateş yaktı ve: "Yanınızda bunlardan ne varsa içine atın!" dedi. "Peki" dediler. Yanlarında bulunan o eşyalardan ve o takılardan getirmeye ve ateşe atmaya başladılar. Nihayet takılar ateşte eriyip dağılınca ve Sâmirî, Cebrâîl'in atının izini görüp tırnağının bastığı yerden bir avuç toprak alınca, ateşe yönelip Hârûn'a: "Ey Allah'ın nebîsi! Elimdekini atayım mı?" dedi. [Hârûn]: "Evet" dedi. Hârûn, onun da başkalarının getirdiği o takı ve eşyalar gibi bir şey olduğunu sanıyordu. Sâmirî onu [ateşe] attı ve: "Böğürmesi olan bir buzağı cesedi ol!" dedi. Böylece bir sınama...

والفتنةِ، فقال: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى}. فعكَفوا عليه، وأحبُّوه حبًّا لَمْ يُحِبُّوا مثلَه شيئًا قطُّ، يقولُ اللهُ جلَّ ذكرُه: {فَنَسِيَ}. أى ترَك ما كان عليه مِن الإسلامِ -يعنى السامرىَّ- {أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} [طه: ٨٩]. قال : وكان اسمُ السامرىِّ موسى بنَ ظَفَرَ، وقَع في أرضِ مصرَ فدخَل في بنى إسرائيلَ، فلما رأَى هارونُ ما وقَعوا فيه قال: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى}. فأقام هارونُ في مَن معه مِن المسلمين ممَّن لَمْ يُفْتَتَنْ، وأقام مَن يَعْبُدُ العِجْلَ على عبادةِ العِجْلِ، وتخَوَّف هارونُ إن سار بمَن معه مِن المسلمين أن يقولَ له موسى: {فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} [طه: ٩٤]. وكان له هائبًا مُطِيعًا .

ve fitne oldu; [Sâmirî]: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى} “Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır” dedi. Ona bağlandılar ve onu hiçbir şeyi sevmedikleri kadar çok sevdiler. Allah Celle Zikruhû şöyle buyurur: {فَنَسِيَ} “Fakat unuttu.” Yani: Üzerinde bulunduğu İslâm'ı terk etti –Sâmirî'yi kastetmektedir–. {أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} [Tâhâ: 89] “Onun kendilerine bir sözle karşılık veremediğini, onlara ne bir zarar ne de bir fayda sağlamaya gücünün yetmediğini görmüyorlar mı?” Dedi ki : Sâmirî'nin adı Mûsâ b. Zafer idi; Mısır topraklarına gelip İsrâiloğullarına katılmıştı. Hârûn onların düştüğü durumu görünce şöyle dedi: {يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} “Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin. Onlar dediler ki: Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz.” Hârûn fitneye düşmeyen Müslümanlarla birlikte kaldı; buzağıya tapanlar da buzağıya tapmaya devam ettiler. Hârûn beraberindeki Müslümanlarla yürüyüp gidecek olursa Mûsâ'nın kendisine: {فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} [Tâhâ: 94] “İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun ve sözümü tutmadın” demesinden endişe etti. Zira o Mûsâ'dan çekinir ve ona itaat ederdi .

حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لما أنْجَى اللهُ ﷿ بنى إسرائيلَ مِن فرعونَ، وأغْرَق فرعونَ ومَن معه، قال موسى لأخيه هارونَ: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}. قال: لما خرَج موسى وأمَر هارونَ [ما أمَرَه]، وخرَج موسى مُتَعَجِّلًا مَسْرورًا إلى اللهِ، قد عرَف موسى أن المرءَ إذا أنجَح في حاجةِ سيدِه كان يَسُرُّه أن يَتَعَجَّلَ إليه. قال: وكان حينَ خرَجوا اسْتَعاروا حَلْيًا وثيابًا مِن آلِ فرعونَ، فقال لهم هارونُ: إن هذه الثيابَ والحَلْىَ لا تَحِلُّ لكم، فاجْمَعوا نارًا فألْقُوه فيها فأحْرِقوه. قال: فجمَعوا نارًا.

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Allah Azze ve Celle İsrâiloğullarını Firavun'dan kurtarıp Firavun'u ve beraberindekileri suda boğunca Mûsâ kardeşi Hârûn'a: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!” dedi. Dedi ki: Mûsâ yola çıkıp Hârûn'a [emredeceğini] emredince, Mûsâ aceleyle ve sevinçle Allah'a doğru yola çıktı. Mûsâ biliyordu ki bir kimse efendisinin işini başarıyla yerine getirdiğinde, aceleyle ona dönmek kendisini sevindirirdi. Dedi ki: Çıktıkları vakit Firavun hanedanından ziynet eşyaları ve elbiseler ödünç almışlardı. Hârûn onlara: “Bu elbiseler ve ziynetler size helal değildir; bir ateş toplayın (yakın), onları içine atıp yakın!” dedi. Dedi ki: [Bunun üzerine] bir ateş topladılar (yaktılar).

قال: فكان السامرىُّ قد نظَر إلى أثرِ دابَّةِ جبريلَ، وكان جبريلُ على فرسٍ أنثي، وكان السامريُّ في قومِ موسى. قال: فنظَر إلى أثرِه فقبَض منه قبضةً، فيبِسَت عليها يدُه، فلما ألْقَى قومُ موسى الحَلْىَ في النارِ، وألْقَى السامريُّ معهم القَبْضةَ، صوَّر اللهُ جلَّ وعزَّ ذلك لهم عِجْلًا ذهبًا، فدخَلَتْه الريحُ، فكان له خُوَارٌ، فقالوا: ما هذا؟ فقال السامرىُّ الخبيثُ: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ}. الآية إلى قولِه: {حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} [طه: ٨٨ - ٩١]. قال: حتى إذا أتَى موسى الموعدَ قال اللهُ: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَامُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي}. فقرَأ حتى بلَغ: {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} [طه: ٨٤ - ٨٦].

Dedi ki: Sâmirî, Cibrîl'in bineğinin izine bakmıştı; Cibrîl bir kısrak üzerindeydi, Sâmirî de Mûsâ'nın kavmi içindeydi. Dedi ki: Onun izine baktı ve ondan bir avuç aldı, eli onun üzerine kilitlendi. Mûsâ'nın kavmi ziynetleri ateşe attığında, Sâmirî de o avucu onlarla birlikte attı. Allah Celle ve Azze bunu onlar için altından bir buzağı şeklinde tasvir etti; içine rüzgâr girdi ve böğürmesi oldu. Dediler ki: “Bu nedir?” O habis Sâmirî: {هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} “İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu” dedi. Ayetin: {حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} [Tâhâ: 88-91] “Mûsâ bize dönünceye kadar” kısmına kadar [okudu]. Dedi ki: Mûsâ vaat yerine varınca Allah: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَامُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي} “Seni kavminden aceleyle ayrılmaya sevk eden nedir ey Mûsâ? Dedi ki: Onlar benim izim üzerindedirler” buyurdu. [İbn Zeyd]: {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} [Tâhâ: 84-86] “Ahit süresi size çok mu uzun geldi?” kavline kadar okudu.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِه: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ}. قال: العِجْلُ حَسيلُ البقرةِ. قال: حَلْىٌ اسْتَعارُوه مِن آلِ فرعونَ، فقال لهم هارونُ: أخْرِجوه فتَطَهَّروا منه وأحْرِقوه. وكان السامريُّ أخَذ قَبْضةً مِن أثرِ فرسِ جبريلَ، فطرَحه فيه فانْسَبَك، وكان له كالجوفِ تَهْوِى فيه الرياحُ.

Bize el-Kāsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den O'nun: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ} “Sonra onun ardından buzağıyı edindiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Buzağı (ıcl), ineğin yavrusudur . Firavun hanedanından ödünç aldıkları ziynetlerdi. Hârûn onlara: ‘Onu çıkarın, ondan arının ve yakın’ dedi. Sâmirî Cibrîl'in atının izinden bir avuç almıştı, onu içine attı ve o eriyip döküldü; içi boş bir heykel gibi oldu, içine rüzgârlar girip esiyordu.”

حَدَّثَنِي المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: إنما سُمِّى العِجْلَ؛ لأنهم عَجِلوا فاتَّخَذوه قبلَ أن يَأْتِيَهم موسى .

el-Müsennâ b. İbrâhîm bana rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etti: “Ona buzağı (ıcl) denilmesinin sebebi; onların acele edip (acile) Mûsâ kendilerine gelmeden önce onu edinmeleridir .”

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثني

Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bana rivayet etti

عيسي، [وحَدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبْلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ}: حسيلُ البقرةِ. قال: حَلْىٌ استَعارُوه من آلِ فرعونَ، فقال لهم هارونُ: أخرِجوه فتطهَّروا منه وأحْرِقُوه. وكان السامِرىُّ أخَذ قبْضةً من أثرِ فرسِ جبريلَ فطرَحه فيه فانْسَبَك، وكَان له كالجوفِ تَهْوِى فيه الرياحُ] .

Îsâ; [ve bana el-Müsennâ b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, hep birlikte İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ} “Sonra buzağıyı edindiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: İneğin yavrusudur. Dedi ki: Firavun hanedanından ödünç aldıkları ziynetlerdi. Hârûn onlara: ‘Onu çıkarın, ondan arının ve yakın’ dedi. Sâmirî Cibrîl'in atının izinden bir avuç almıştı, onu içine attı ve o eriyip döküldü; içi boş bir heykel gibi oldu, içine rüzgârlar girip esiyordu] .

وتأويلُ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ}. يعنى: وأنتم واضعو العبادةِ في غيرِ موضعِها؛ لأنَّ العبادةَ لا تَنْبَغِى إلَّا للهِ تعالى ذكرُه، وعبَدْتُم أنتم العجلَ ظلمًا منكم، ووضعًا للعبادةِ في غيرِ موضعِها.

Allah Celle Senâuh'un: {وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ} “sizler zalimler idiniz” kavlinin tevili şudur: Yani sizler ibadeti yerine koymayan kimselerdiniz; çünkü ibadet yalnızca Zikri Yüce Allah'a yakışır, siz ise bir zulüm olarak ve ibadeti hak etmeyene sunarak buzağıya taptınız.

وقد دلَّلْنا في غيرِ هذا الموضعِ مما مضَى مِن كتابِنا، أن أصْلَ كلِّ ظُلمٍ وضْعُ الشيءِ فى غيرِ مَوْضعِه، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Kitabımızın daha önce geçen başka yerlerinde her zulmün aslının bir şeyi kendi yerine koymamak olduğuna delil getirmiştik; bu sebeple burada onu tekrarlamaya gerek kalmamıştır .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)}.

Allah Celle Senâuh'un: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)} “Sonra şükredesiniz diye bunun ardından sizi affettik” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}. يقولُ: ثم ترَكْنا مُعاجَلتَكم بالعقوبةِ مِن بعدِ ذلك. أى: مِن بعدِ اتخاذِكم العجلَ إلهًا.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Sonra bunun ardından sizi affettik” kavlinin tevili şudur: Sonra bundan sonra –yani buzağıyı ilah edinmenizden sonra– sizi çarçabuk cezalandırmayı terk ettik [sizi cezalandırmaktan vazgeçtik].

كما حَدَّثَنِي به المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا آدمُ العَسْقلانيُّ، قال:

Nitekim bana el-Müsenna b. İbrâhîm'in rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize Âdem el-Askalânî rivayet edip dedi ki:

حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}. يعنى: مِن بعدِ ما اتَّخَذْتُم العجلَ .

Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den rivayet etti: {ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Sonra bunun ardından sizi affettik”; yani: Buzağıyı edinmenizden sonra .

وأما تأويلُ قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. فإنه يعنى به: لتَشْكُروا. ومعنى: "لعل" في هذا الموضعِ معنى "كى" . وقد بيَّنْتُ فيما مضَى قبلُ أن أحدَ معانى "لعل" معنى "كى" بما فيه الكفايةُ عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

O'nun: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” kavlinin teviline gelince; bununla “şükredesiniz diye” anlamı kastedilmektedir. Bu makamda “lealle” (لَعَلَّ) kelimesinin anlamı “key” (كَيْ / -sınız diye) anlamındadır . Daha önce geçen kısımlarda “lealle” kelimesinin anlamlarından birinin “key” olduğunu burada tekrara gerek bırakmayacak yeterlilikte açıklamıştım .

فمعنى الكلامِ إذن: ثم عَفَونا عنكم مِن بعدِ اتخاذِكم العجلَ إلهًا [لتَشْكُروا لى] على عَفْوى عنكم، إذ كان العفوُ يُوجِبُ الشكرَ على أهلِ اللُّبِّ والعقلِ.

Buna göre kelâmın anlamı şudur: Sonra buzağıyı ilah edinmenizden sonra sizi affetmeme karşılık [Bana şükredesiniz diye] sizi affettik; zira af, sağduyu ve akıl sahipleri için şükrü zorunlu kılar.

القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)}.

Allah Celle Senâuh'un: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)} “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavlinin teviline dair söz:

قال أبو جعفرٍ: يعنى بقولِه: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ}: واذْكُروا أيضًا إذ آتَيْنا موسى الكتابَ والفُرقانَ. ويعنى بالكتابِ التوراةَ، وبالفُرقانِ الفصلَ بينَ الحقِّ والباطلِ.

Ebû Ca'fer der ki: O'nun: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik” kavlinden kastı şudur: Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı verdiğimiz zamanı da hatırlayın. Kitap ile Tevrat'ı, Furkan ile de hak ile batılın arasını ayırmayı kastetmektedir.

كما حَدَّثَنِي المثني، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيع، عن أبى العاليةِ في قولِه: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ}. قال: فرَق فيه بينَ الحقِّ والباطلِ.

Nitekim bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[Allah] onda hak ile batılın arasını ayırdı.”

حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ}. قال: الكتابُ هو الفُرقانُ، فُرقانٌ بينَ الحقِّ والباطلِ .

Muhammed b. Amr el-Bâhilî bana rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kitap, Furkan'ın kendisidir; hak ile batılın arasını ayıran bir furkandır .”

حَدَّثَنِي المثني، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

el-Müsennâ bana rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حَدَّثَنِي القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جُريْجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ}. قال: الكتابُ هو الفُرقانُ، فرَق بينَ الحقِّ والباطلِ.

el-Kâsım bana rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den O'nun: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Kitap, Furkan'ın kendisidir; hak ile batılın arasını ayırmıştır.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حَجاجٌ، عن ابنِ جُريْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: الفُرْقانُ جِماعُ اسمِ التوراةِ والإنجيلِ والزَّبورِ والفُرقانِ .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: “Furkan; Tevrat, İncil, Zebur ve Furkan'ın (Kur'an'ın) ortak adıdır .”

وقال ابنُ زيدٍ في ذلك بما حَدَّثَنِي به يونسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: سألْتُه -يعنى ابنَ زيدٍ- عن قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ}. فقال: أما "الفُرْقانُ" الذى قال اللهُ جلَّ وعزَّ: {يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} [الأنفال: ٤١]. فذلك يومُ بدرٍ، يومَ فرَق اللهُ بينَ الحقِّ والباطلِ، والقضاءُ الذى فرَق به بينَ الحقِّ والباطلِ. قال: فكذلك أعْطَى اللهُ موسى الفُرقانَ، فرَق اللهُ بينَهم، وسلَّمه اللهُ وأنجاه، فرَق بينَهم بالنصرِ، فكما جعَل اللهُ ذلك بينَ محمدٍ و المشركين، فكذلك جعَله بينَ موسى وفرعونَ.

İbn Zeyd ise bu hususta Yûnus'un bana rivayet ettiği şu görüşü belirtmiştir: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Ona -yani İbn Zeyd'e- Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ} “Hani Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik” kavlini sordum. Bunun üzerine o şöyle dedi: Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} [el-Enfâl: 41] “Furkan günü, iki topluluğun karşılaştığı gün” [ayetinde] buyurduğu 'Furkan'a gelince; işte o, Allah'ın hak ile batılın arasını ayırdığı Bedir günüdür ve kendisiyle hak ile batılın arasını ayırdığı hükümdür. Dedi ki: İşte Allah, Mûsâ'ya da Furkan'ı öylece verdi; Allah onların arasını ayırdı, onu selamete erdirdi ve kurtardı, zafer ile aralarını ayırdı. Nitekim Allah bunu Muhammed ile müşrikler arasında nasıl kıldıysa, Mûsâ ile Firavun arasında da öyle kıldı.

قال أبو جعفرٍ: وأولى [هذيْن التأويلَيْن] بتأويلِ الآيةِ ما رُوِى عن ابنِ عباسٍ وأبى العاليةِ ومُجاهدٍ، مِن أن الفرقانَ الذى ذكَر اللهُ أنه آتاه موسى في هذا الموضعِ هو الكتابُ الذى فرَق به بينَ الحقِّ والباطلِ، وهو نعتٌ للتوراةِ وصفةٌ لها. فيكونُ تأويلُ الآيةِ حينَئذٍ: وإذ آتينا موسى التوراةَ التى كتَبناها له في الألواحِ، وفرَقْنا بها بينَ الحقِّ والباطلِ. فيكونُ الكتابُ نعتًا للتوراةِ أُقِيم مُقامَها اسْتِغْناءً به عن ذكرِ التوراةِ، ثم عطَف عليه الفرقانَ، إذ كان مِن نعتِها. وقد بيَّنَّا معنى الكتابِ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، وأنه بمعنى المكتوبِ .

Ebû Ca'fer der ki: [Bu iki tevilin] ayetin teviline en uygun olanı; İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye ve Mücâhid'den rivayet edilen, Allah'ın bu makamda Mûsâ'ya verdiğini zikrettiği Furkan'ın, kendisiyle hak ile batılın arasını ayırdığı Kitap olduğu ve onun Tevrat için bir niteleme ve bir sıfat olduğu görüşüdür. Bu durumda ayetin tevili şöyle olur: Hani Mûsâ'ya levhalarda onun için yazdığımız ve kendisiyle hak ile batılın arasını ayırdığımız Tevrat'ı vermiştik. Böylece 'el-Kitâb', Tevrat'ın zikrinden müstağni kalarak onun yerine ikame edilmiş bir sıfatı olur; ardından onun sıfatlarından biri olduğu için Furkan ona atfedilmiştir. Bu kitabımızın daha önceki kısımlarında 'el-Kitâb' kelimesinin anlamını ve onun 'el-Mektûb' (yazılmış olan) manasında olduğunu açıklamıştık .

وإنما قلْنا: هذا التأويلُ أولى بالآيةِ -وإن كان مُحْتَمِلًا غيرُه مِن التأويلِ- لأن الذى قبلَه من ذِكْرِ الكتابِ، وأن معنى الفرقانِ الفَصْلُ -وقد دلَّلْنا على ذلك فيما مضَى مِن كتابِنا هذا- فإلحاقُه، إذ كان كذلك، بصفةِ ما ولِيه أولَى مِن إلحاقِه بصفةِ ما بَعُد منه.

Biz -başka tevillere ihtimali bulunsa bile- bu tevilin ayete daha uygun olduğunu sırf şunun için söyledik: Çünkü bundan önce Kitap zikredilmiştir ve Furkan'ın anlamı da -kitabımızın önceki kısımlarında buna delil getirdiğimiz üzere- 'hüküm verip ayırma'dır; durum böyle olunca onu hemen yanındaki şeyin sıfatına bağlamak, ondan uzak olanın sıfatına bağlamaktan daha evladır.

وأما تأويلُ قولِه جلَّ ثناؤُه: {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}. فنظيرُ قولِه تعالى: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. ومعناه: لِتَهْتَدوا. فكأنه قال تعالى: واذْكُروا أيضًا إذ آتيْنا موسى التوراةَ التى تَفْرُقُ بينَ الحقِّ والباطلِ، لتَهْتَدوا بها وتَتَّبِعوا الحقَّ الذى فيها؛ لأنى جعَلْتُها كذلك هُدًى لمن اهْتَدَى بها واتَّبع ما فيها.

Allah Celle Senâuh'un: {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “doğru yolu bulasınız diye” kavlinin teviline gelince; bu, Yüce Allah'ın: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” kavlinin benzeridir. Anlamı ise “hidayete eresiniz diye”dir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Hidayete eresiniz ve içindeki hakka uyasınız diye Mûsâ'ya hak ile batılın arasını ayıran Tevrat'ı verdiğimiz zamanı da hatırlayın; zira Ben onu hidayet arayan ve içindekilere uyan kimseler için bir hidayet rehberi kıldım.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)}.

Allah Celle Senâuh'un: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Hani Mûsâ kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Muhakkak ki siz, buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Gelin, Yaratıcınıza tövbe edin ve nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır.' Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.” (54) kavlinin tevili hakkındaki görüş:

وتأويلُ ذلك: واذْكُروا أيضًا إذ قال موسى لقومِه مِن بنى إسرائيلَ: يا قومِ إنكم ظلَمْتُم أنفسَكم. وظلمُهم إياها كان فعلَهم بها ما لم يكنْ لهم أن يَفْعَلوه بها، مما أوْجَب لهم العقوبةَ مِن اللهِ تعالى، وكذلك كلُّ فاعلٍ فعلًا يَسْتَوْجِبُ به العقوبةَ مِن اللهِ تعالى، فهو ظالمٌ لنفسِه بإيجابِه العقوبةَ لها مِن اللهِ تعالى، وكان الفعلُ الذى فعَلوه فظلَموا به أنفسَهم، هو ما أخْبَر اللهُ عنهم مِن ارْتِدادِهم باتخاذِهم العجلَ ربًّا بعدَ فِراقِ موسى إياهم. ثم أمَرهم موسى بالمراجعةِ مِن ذنبِهم، والإنابةِ إلى اللهِ جلَّ وعزَّ مِن رِدَّتِهم بالتوبةِ إليه، والتسليمِ لطاعتِه فيما أمَرهم به، وأخْبَرَهم أن توبتَهم مِن الذنبِ الذى رَكِبوه قَتْلُهم أنفسَهم -وقد دلَّلْنا فيما مضَى على أن معنى التوبةِ الأوْبَةُ مما يَكْرَهُه اللهُ إلى ما يَرْضاه مِن طاعتِه - فاسْتَجاب القومُ لما أمَرهم به موسى مِن التوبةِ مما ركِبوا مِن ذنوبهم إلى ربِّهم، على ما أمَرَهم به.

Bunun tevili şudur: Mûsâ'nın İsrâiloğulları'ndan olan kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz kendinize zulmettiniz' dediği zamanı da hatırlayın. Onların kendilerine zulmetmesi; Yüce Allah'tan bir cezayı hak ettirecek şekilde, kendilerine yapma hakları olmayan bir şeyi nefislerine yapmalarıydı. Nitekim Yüce Allah katından cezayı gerektirecek bir fiili işleyen herkes, nefsi için Allah Teâlâ'dan cezayı zorunlu kılmak suretiyle nefsine zulmetmiş olur. Kendilerine zulmettikleri o fiil ise, Mûsâ'nın onların arasından ayrılmasından sonra buzağıyı rab edinerek dinden dönmelerine dair Allah'ın haber verdiği durumdur. Sonra Mûsâ onlara günahlarından dönmelerini, O'na tövbe etmek ve kendilerine emrettiği hususlarda O'nun itaatine teslim olmak suretiyle dinden dönüşlerinden Allah Celle ve 'Azze'ye yönelmelerini emretti; işledikleri bu günahtan tövbelerinin ise nefislerini öldürmek olduğunu bildirdi. —Daha önce tövbenin anlamının, Allah'ın hoşlanmadığı şeylerden O'nun razı olduğu itaate dönmek olduğunu delillendirmiştik — Bunun üzerine kavim, işledikleri günahlardan Rablerine tövbe etme konusunda Mûsâ'nın kendilerine emrettiği şeye, onun emrettiği şekilde icabet etti.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: حدَّثنا شعبةُ ابنُ الحجاجِ، عن أبى إسحاقَ، عن أبى عبدِ الرحمنِ أنه قال في هذه الآيةِ: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. قال: عمَدوا إلى الخنَاجرِ، فجعَل يَطْعُنُ بعضُهم بعضًا.

Nitekim bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be b. el-Haccâc, Ebû İshâk'tan, o Ebû Abdirrahmân'dan şu ayet: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “nefislerinizi öldürün” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Hançerlere yöneldiler ve birbirlerini hançerlemeye başladılar.”

حدَّثنى عباسُ بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، قال ابنُ جُرَيْجٍ: أخْبَرَنى القاسمُ بن أبى بَزَّةَ، أنه سمِع سعيدَ بنَ جُبيرٍ ومُجاهِدًا قالا: قام بعضُهم إلى

Bana Abbâs b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed rivayet etti, İbn Cüreyc dedi ki: Bana el-Kāsım b. Ebî Bezze, kendisinin Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den şöyle dediklerini işittiğini bildirdi: Bir kısmı diğerinin üzerine kalktı

بعضٍ بالخنَاجرِ يَقْتُلُ بعضُهم بعضًا، لا يَحِنُّ رجلٌ على رجلٍ قريبٍ ولا بَعيدٍ، حتى ألْوَى موسى بثوبِه، فطرَحوا ما بأيديهم، فتكَشَّف عن سبعين ألفَ قَتيلٍ، وإن اللهَ أوْحَى إلى موسى أنْ حَسْبِى فقد اكْتَفَيْت. فذلك حينَ ألْوَى بثوبِه .

ayağa kalktılar; birbirlerini öldürüyorlardı. Hiçbir adam ne yakınına ne de uzağına acımıyordu ; ta ki Mûsâ elbisesini sallayana kadar. Bunun üzerine ellerindekileri attılar; geride yetmiş bin ölü ortaya çıktı. Şüphesiz Allah Mûsâ'ya: 'Bu bana yeter, artık kafi gördüm' diye vahyetti. İşte o an [Mûsâ'nın] elbisesini salladığı andır .”

حدَّثنى عبدُ الكريمِ بنُ الهيثمِ، قال: حدَّثنا إبراهيمُ بنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ عُيَيْنةَ، قال: قال أبو سعدٍ ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال موسى لقومِه: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}. قال: أمَر موسى قومَه -عن أمرِ ربِّه- أن يَقْتُلوا أنفسَهم. قال: فاحْتَبى الذين عكَفوا على العجلِ فجلَسوا، وقام الذين لم يَعْكُفوا على العجلِ وأخَذوا الخنَاجرَ بأيديهم، وأصابَتهم ظلمةٌ شديدةٌ، فجعَل يَقْتُلُ بعضُهم بعضًا، فانْجَلَت الظلمةُ عنهم وقد أجْلَوْا عن سبعينَ ألفَ قتيلٍ، كلُّ مَن قُتِل منهم كانت له توبةٌ، وكلُّ مَن بَقِى كانت له توبةٌ .

Abdülkerîm b. el-Heysem bana rivayet etti, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uyeyne rivayet etti, dedi ki: Ebû Sa'd , İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayetle dedi ki: Mûsâ kavmine şöyle dedi: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün; bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır. Bunun üzerine tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.” Dedi ki: Mûsâ -Rabbinin emriyle- kavmine nefislerini öldürmelerini emretti. Dedi ki: Bunun üzerine buzağıya tapanlar dizlerini karınlarına çekip oturdular; buzağıya tapmayanlar ise kalkıp ellerine hançerleri aldılar. Üzerlerine koyu bir karanlık çöktü ve birbirlerini öldürmeye başladılar. Karanlık üzerlerinden kalktığında geride yetmiş bin ölü bırakmışlardı. Onlardan öldürülen herkes için bir tövbe olmuştu, geriye kalan herkes için de bir tövbe olmuştu .

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السدىِّ، قال: لما رجَع موسى إلى قومِه قال: {يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا}. إلى قولِه: {فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} [طه: ٨٦، ٨٧]. فألْقَى مُوسى

Mûsâ b. Hârûn bana rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: Mûsâ kavmine döndüğünde şöyle dedi: {يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا} “Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” kavlinden {فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} “İşte Sâmirî de böylece attı” [Tâhâ: 86-87] sözüne kadar [olan ayetleri zikretti]. Bunun üzerine Mûsâ...

الألْواحَ وأخَذَ برأسِ أخيه يَجُرُّه إليه {قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي}. إلى قولِه. {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} [طه: ٩٤]. فترَك هارونَ ومال إلى السامرىِّ، فقال: {مَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ}. إلى قولِه: {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} [طه: ٩٥ - ٩٧]. ثم أخَذه فذبَحه، ثم حرَقه بالمِبْردِ، ثم ذَرَّاه في اليَمِّ، فلم يَبْقَ بحرٌ يَجْرى يومَئذٍ إلا وقَع فيه شيءٌ منه، ثم قال لهم موسى: اشْرَبوا منه. فشرِبوا، فمَن كان يُحِبُّه خرَج على شاربِه الذهبُ، فذلك حينَ يقولُ: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} [البقرة: ٩٣]. فلما سُقِط في أيدى بنى إسرائيلَ حينَ جاء موسى، ورَأوْا أنهم قدْ ضَلُّوا قالوا: {لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [الأعراف: ١٤٩]. فأبَى اللهُ أن يَقْبَلَ توبةَ بنى إسرائيلَ إلا بالحالِ التى كرِهوا أن يُقاتِلوهم حينَ عبَدوا العجلَ، فقال لهم موسى: {يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. قال: فصَفُّوا صفَّيْن، ثم اجْتَلَدوا بالسيوفِ، فاجْتَلَد الذين عبَدوه والذين لم يَعْبُدوه بالسيوفِ، فكان مَن قُتِل مِن الفريقَيْن شهيدًا، حتى كثُر القتلُ، حتى كادوا أن يَهْلِكوا، حتى قُتِل بينَهم سبعون ألفًا، وحتى دعا موسى وهارونُ: ربَّنا هلَكَتْ بنو إسرائيلَ، ربَّنا البقيةَ البقيةَ. فأمَرهم أن يَضَعوا السلاحَ، وتاب عليهم، فكان مَن قُتِل شهيدًا، ومَن بَقِى كان مُكَفَّرًا عنه، فذلك قولُه: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}.

[Bunun üzerine Mûsâ] levhaları bıraktı ve kardeşinin başından tutup onu kendine doğru çekmeye başladı. {قَالَ يَبْنَؤُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي} “[Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!'” sözünden {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “Sözümü gözetmedin” [Tâhâ: 94] kavline kadar [söyledi]. Bunun üzerine [Mûsâ], Hârûn'u bıraktı ve Sâmirî'ye yönelip: {مَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ} “Ey Sâmirî! Ya senin amacın nedir?” sözünden {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا} “Sonra onu mutlaka denize savuracağız” [Tâhâ: 95-97] kavline kadar söyledi. Sonra onu (buzağıyı) alıp kesti, ardından onu eğe ile törpüledi, sonra da denize savurdu. O gün akan hiçbir deniz/su kalmadı ki içine ondan bir şey düşmüş olmasın. Sonra Mûsâ onlara: “Ondan için!” dedi. Onlar da içtiler. Kim onu sevmiş idiyse bıyığının üzerine altın [tozu] çıktı. İşte: {وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ} “İnkârları sebebiyle buzağı [sevgisi] kalplerine içirildi” [el-Bakara: 93] kavli o zamana aittir. Mûsâ geldiğinde İsrâiloğulları yaptıklarına pişman olup sapıklığa düştüklerini görünce: {لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” [el-A'râf: 149] dediler. Fakat Allah, İsrâiloğullarının buzağıya taptıkları vakit onlarla savaşmaktan hoşlanmadıkları durum gerçekleşmeden tövbelerini kabul etmeyi reddetti. Bunun üzerine Mûsâ onlara: {يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza tövbe edin de kendinizi (birbirinizi) öldürün” dedi. [Râvî] dedi ki: İki saf oldular, sonra kılıçlarla çarpıştılar; ona tapanlar ile tapmayanlar kılıçlarla birbirlerine vurdular. İki gruptan da öldürülen kimse şehit oluyordu. Nihayet öldürme o kadar çoğaldı ki neredeyse helak olacaklardı; aralarında yetmiş bin kişi öldürüldü ve hatta Mûsâ ile Hârûn: “Rabbimiz! İsrâiloğulları helak oldu. Rabbimiz, geride kalanları bağışla, geride kalanları bağışla!” diye dua ettiler. Bunun üzerine [Allah] onlara silahı bırakmalarını emretti ve tövbelerini kabul buyurdu. Öldürülen şehit oldu, geriye kalanların da [günahı] bağışlandı. İşte O'nun: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Böylece O sizin tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir” kavli budur.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو الباهلىُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ}. قال: كان موسى أمَر قومَه -عن أمرِ ربِّه- أن يَقْتُلَ بعضُهم بعضًا بالخنَاجرِ، فجعَل الرجلُ يَقْتُلُ أباه ويَقْتُلُ ولدَه، فتاب اللهُ عليهم .

Muhammed b. Amr el-Bâhilî bana rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ} “buzağıyı edinmekle” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Mûsâ -Rabbinin emriyle- kavmine hançerlerle birbirlerini öldürmelerini emretti; adam babasını ve çocuğunu öldürüyordu. Sonunda Allah onların tövbesini kabul buyurdu .”

[وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ}. قال: كان أمَر موسى قومَه -عن أمرِ رِّبه- أن يَقْتُلَ بعضُهم بعضًا، ولا يَقْتُلَ الرجلُ أباه ولا أخاه، فبلَغَ ذلك في ساعةٍ من نهارٍ سبعين ألفًا] .

[Bana el-Müsennâ da rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ} “buzağıyı edinmekle” kavli hakkında rivayet etti: Mûsâ -Rabbinin emriyle- kavmine birbirlerini öldürmelerini, fakat kişinin babasını veya kardeşini öldürmemesini emretti. Bu, gündüzün bir vaktinde yetmiş bin kişiye ulaştı] .

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} الآية. قال: فصاروا صفَّيْن، فجعَل يَقْتُلُ بعضُهم بعضًا، فبلَغ القَتْلَى ما شاء اللهُ، ثم قيل لهم: قد تِيبَ على القاتلِ والمقتولِ.

el-Müsennâ bana rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den O'nun: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz kendinize zulmettiniz' demişti” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “İki saf oldular ve birbirlerini öldürmeye başladılar; öldürülenlerin sayısı Allah'ın dilediği miktara ulaştı, sonra onlara: 'Katilin de maktulün de tövbesi kabul edildi' denildi.”

حدَّثنا المثنى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثنى الليثُ، قال: حدَّثنى عُقَيْلٌ، عن ابنِ شِهابٍ، قال: لما أُمِرَت بنو إسرائيلَ بقتلِ أنفسِها برَزُوا ومعهم موسى، فاضْطَربُوا بالسيوفِ، وتَطاعَنوا بالخنَاجرِ، وموسى رافعٌ يديه، حتى إذا فتَر، أتاه بعضُهم فقالوا: يا نبىَّ اللهِ، ادْعْ اللهَ لنا. وأخَذوا بعَضُدَيْه يَسنُدُون يديه، فلم يَزَلْ أمرُهم على ذلك حتى إذا قبِل اللهُ توبتَهم، قبَض أيدىَ بعضِهم عن بعضٍ،

Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana el-Leys rivayet etti, dedi ki: Bana Ukayl, İbn Şihâb'dan rivayet etti; o şöyle dedi: İsrâiloğulları'na nefislerini öldürmeleri emredilince, yanlarında Mûsâ da olduğu hâlde [meydana] çıktılar ve kılıçlarla vuruştular, hançerlerle birbirlerini sapladılar. Mûsâ da ellerini [semaya] kaldırmıştı; nihayet [kolları] yorulup takatten düşünce, onlardan bir kısmı ona gelip: “Ey Allah'ın peygamberi! Bizim için Allah'a dua et!” dediler ve pazılarından tutarak ellerini desteklediler. Allah onların tövbesini kabul edip birbirlerinden ellerini çektirinceye kadar durumları bu şekilde devam etti,

فألْقَوُا السلاحَ، وحزِن موسى وبنو إسرائيلَ للذى كان مِن القتلِ فيهم، فأوْحَى اللهُ إلى موسى: ما يَحْزُنُك؟ أمّا مَن قُتِل منكم فحىٌّ عندى يُرْزَقُ وأمَّا مَن بقِى فقد قَبِلْتُ توبتَه. [فبشَّر بذلك موسى بنى] إسرائيلَ .

silahı bıraktılar. Mûsâ ve İsrâiloğulları aralarında meydana gelen bu ölümden dolayı üzüldüler. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetti: 'Seni üzen nedir ? Sizden öldürülen kimse katımda diridir, rızıklandırılmaktadır ; geriye kalan kimsenin ise tövbesini kabul ettim.' [Bunun üzerine Mûsâ bunu İsrâil]oğulları'na müjdeledi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنَا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن الزهرىِّ وقتادةَ في قولِه: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ}. قالا : قاموا صفَّيْنِ يقتُلُ بعضُهم بعضًا، حتى قيل لهم: كُفُّوا. قال قتادةُ: كانت شهادةً للمقتولِ، وتوبةً للحىِّ.

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî ve Katâde'den O'nun: {فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “nefislerinizi öldürün” kavli hakkında rivayet etti; ikisi şöyle dediler : “İki saf halinde durup kendilerine: 'Durun!' denilinceye kadar birbirlerini öldürdüler.” Katâde dedi ki: “Bu, maktul için şehitlik, yaşayan için de tövbe oldu.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال لى عطاءٌ: سمِعْتُ عُبَيدَ بنَ عُميرٍ يقولُ: قام بعضُهم إلى بعضٍ يَقْتُلُ بعضُهم بعضًا، ما يتوقَّى الرجلُ أباه ولا أخاه ولا ابنَه [ولا] أحدًا، حتى نزَلَتِ التوبةُ. قال ابنُ جُريجٍ: وقال ابنُ عباسٍ: بلَغ قَتلاهم سبعين ألفًا، ثم رفَع اللهُ عنهم القتلَ، وتاب عليهم.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Atâ bana şöyle dedi: Ubeyd b. Umeyr'i şöyle derken işittim: “Birbirlerinin üzerine kalkıp bir kısmı diğerini öldürdü; kişi ne babasını, ne kardeşini, ne oğlunu sakınıyordu [ne de] bir başkasını; nihayet tövbe [hükmü] indi.” İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da şöyle dedi: “Öldürülenlerinin sayısı yetmiş bine ulaştı; sonra Allah onlardan öldürme [cezasını] kaldırdı ve tövbelerini kabul etti.”

قال ابنُ جُرَيْجٍ: قاموا صفَّيْن فاقْتَتلوا بينَهم، فجعَل اللهُ القتلَ لمَن قُتِل منهم شَهادةً، وكانت توبةً لمن بقِى، وكان قتلُ بعضِهم بعضًا أن اللهَ علِم أن ناسًا منهم علِموا أن العِجْلَ باطلٌ، فلم يَمْنَعْهم أن يُنْكِروا عليهم إلا مخافةَ القتالِ، فلذلك أُمِرُوا أن يَقْتُلَ بعضُهم بعضًا.

İbn Cüreyc dedi ki: “İki saf oldular ve aralarında çarpıştılar. Allah, onlardan öldürülenler için ölümü şehitlik, hayatta kalanlar için de tövbe kıldı. Birbirlerini öldürmeleri ise şundandı: Allah, içlerinden bir grubun buzağının batıl olduğunu bildiklerini, fakat savaş korkusu dışında onları buzağıya tapanlara engel olmaktan alıkoyan bir şey bulunmadığını biliyordu; bu sebeple birbirlerini öldürmeleri emredildi .”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لما رجَع موسى إلى قومِه، وأحْرَق العِجلَ وذَرَّاه في اليَمِّ، خرَج إلى ربِّه بمَن اخْتار مِن قومِه، فأخَذَتْهم الصاعقةُ ثم بُعِثوا، سأل موسى ربَّه التوبةَ لبنى إسرائيلَ مِن عبادةِ العجلِ، فقال: لا، إلا أن يَقْتُلوا أنفسَهم. قال: فبلَغَنى أنهم قالوا لموسى: نَصْبِرُ لأمرِ اللهِ. فأمَر موسى مَن لم يكنْ عبَد العجلَ أن يَقْتُلَ مَن عَبدَه، فجلَسوا بالأفْنِيةِ، وأصلَت عليهم القومُ السيوفَ، فجعَلوا يَقْتُلونهم، وبكَى موسى وبَهَش إليه الصِّبْيانُ والنساءُ يَطْلُبون العفوَ عنهم، فتاب عليهم وعفا عنهم، وأمَر موسى أن [يُرْفَعَ عنهم السيفُ] .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Mûsâ kavmine dönüp buzağıyı yaktığında ve onu denize savurduğunda, kavminden seçtiği kimselerle birlikte Rabbine çıktı; onları yıldırım çarptı, sonra diriltildiler. Mûsâ buzağıya tapmaktan ötürü İsrâiloğulları için Rabbinden tövbe diledi; O da: 'Hayır, nefislerini öldürmeleri müstesna' buyurdu. Dedi ki: Bana ulaştığına göre onlar Mûsâ'ya: 'Allah'ın emrine sabrederiz' dediler. Mûsâ da buzağıya tapmamış olanlara, ona tapmış olanları öldürmelerini emretti. Onlar avlulara oturdular; o topluluk kılıçlarını onların üzerine çekti ve onları öldürmeye başladılar. Mûsâ ağladı, çocuklar ve kadınlar af dileyerek onun etrafına üşüştüler . Bunun üzerine [Allah] tövbelerini kabul etti ve onları bağışladı; Mûsâ'ya da [üzerlerinden kılıcın kaldırılmasını] emretti.

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لما رجَع موسى إلى قومِه، وكان سبعون رجلًا قد اعْتَزَلوا مع هارونَ العجلَ لم يَعْبُدوه، فقال لهم

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Mûsâ kavmine döndüğünde -ki yetmiş kişi vardı, Hârûn ile birlikte buzağıdan uzak durmuş, ona tapmamışlardı- onlara [şöyle] dedi:

موسى: انْطَلِقوا إلى موعدِ ربِّكم. فقالوا: يا موسى، أمَا مِن توبةٍ؟ قال: بلى ، اقْتُلُوا أنفُسَكم {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ} الآية. فاخْتَرَطوا السيوفَ والجِرَزةَ والخنَاجرَ والسَّكاكِينَ، قال: وبُعِثت عليهم ضَبابةٌ. قال: فجعَلوا يَتَلامَسون بالأيدى ويَقْتُلُ بعضُهم بعضًا. قال: ويَلْقَى الرجلُ أباه وأخاه فيَقْتُلُه ولا يَدْرِى، قال: ويَتَنادَوْن فيها: رحِم اللهُ عبدًا صبَر حتى يَبلُغَ اللهُ رضاه. وقرَأ قولَ اللهِ جل ثناؤُه: {وَآتَيْنَاهُمْ مِنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاءٌ مُبِينٌ} [الدخان: ٣٣] قال: فقَتْلاهم شُهداءُ، وتِيب على أحيائِهم. وقرَأ: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}.

şöyle dedi: “Rabbinizin vaat ettiği yere gidin.” Onlar: “Ey Mûsâ, bir tövbe yok mu?” dediler. O da: “Evet , nefislerinizi öldürün; {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ} 'bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır. Bunun üzerine tövbenizi kabul buyurdu' ayetini okudu.” Kılıçları, gürzleri , hançerleri ve bıçakları çektiler. Dedi ki: Üzerlerine bir sis gönderildi. Dedi ki: Birbirlerine elleriyle dokunup birbirlerini öldürmeye başladılar. Dedi ki: Adam babasıyla ve kardeşiyle karşılaşıyor, farkında olmadan onu öldürüyordu. Dedi ki: Orada birbirlerine: “Allah'ın rızasına ulaşıncaya kadar sabreden kula Allah rahmet etsin” diye sesleniyorlardı. Ve Allah Celle Senâuh'un: {وَآتَيْنَاهُمْ مِنَ الْآيَاتِ مَا فِيهِ بَلَاءٌ مُبِينٌ} “Biz onlara, içinde apaçık bir imtihan bulunan ayetler vermiştik” [ed-Duhân: 33] kavlini okudu. Dedi ki: Onların ölüleri şehit oldu, dirilerinin ise tövbesi kabul edildi. Ve: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” ayetini okudu.

فالذى ذكَرْنا -عمَّن روَيْنا عنه الأخبارَ التى روَيْناها- كان توبةَ القومِ مِن الذنبِ الذى أتَوْه فيما بينَهم وبينَ ربِّهم، بعبادتِهم العجلَ، مع ندمِهم على ما سلَف منهم مِن ذلك.

Rivayet ettiğimiz haberleri kendilerinden aktardığımız kimselerden naklettiğimiz bu durum; buzağıya tapmaları sebebiyle geçmişte işledikleri bu fiilden dolayı duydukları pişmanlıkla birlikte, Rableri ile kendi aralarında işledikleri günahtan o kavmin tövbesi olmuştur.

وأما معنى قولِه: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ}. فإنه يعنى: ارْجِعوا إلى طاعةِ خالقِكم وإلى ما يُرْضِيه عنكم.

O'nun: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ} “Yaratıcınıza tövbe edin” kavlinin anlamına gelince; bu, “Yaratıcınızın itaatine ve O'nu sizden hoşnut kılacak şeye dönün” demektir.

كما حدَّثنى المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ}. أى: إلى خالقِكم .

Nitekim el-Müsennâ b. İbrâhîm bana rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebü'l-Âliye'den rivayet etti: {فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ} “Yaratıcınıza tövbe edin”; yani: Yaratıcınıza .