Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 24. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهو مِن: بَرَأ اللهُ الخلقَ [يَبْرَؤُهم بَرْءًا]، فهو بارِئُهم. والبَرِيَّةُ

Bu da; Beraallâhu'l-halka [yebre'uhum ber'en] (Allah mahlukatı yarattı [yaratır]), fe-hüve bâri'uhüm (O da onların yaratıcısıdır) [ifadesinden] gelmektedir. el-Beriyye (البَرِيَّةُ) ise

الخلقُ، وهى فَعِيلةٌ بمعنى مفعولةٍ، غيرَ أنها لا تُهْمَزُ، كما لا يُهْمَزُ "مَلَكٌ"، وهو مِن " [لأكْتُ"؛ لأنه] جرَى بتركِ الهمزِ كذلك. كما قال نابغةُ بنى ذُبْيانَ .

mahlukat demektir. 'Faîle' (فَعِيلَة) vezninde olup 'mef'ûle' (مَفْعُولَة) anlamındadır; ancak 'melek' (مَلَك) kelimesinin -[le'ektü'den gelmesine rağmen]- hemzesiz kullanılması gibi, o da hemzesiz okunur; [çünkü o da] bu şekilde hemzenin terkiyle yaygınlaşmıştır. Nitekim Zübyânoğulları'nın Nâbiğa'sı şöyle demiştir :

إلا سُليمانَ إذ قال الإلهُ له … قُمْ في البَرِيَّةِ فاحْدُدْها عن الفَنَدِ

Süleyman müstesna; hani İlah ona demişti ki: … Kalk mahlukatın (el-Beriyye) içinde de onları bâtıldan/haddi aşmaktan alıkoy!

وقد قيل: إن البَرِيَّةَ إنما لم تُهْمَزْ لأنها فعيلةٌ مِن البَرَى، والبَرَى الترابُ، فكأنَّ تأويلَه على قولِ مَن تأوَّله كذلك أنه مخلوقٌ مِن الترابِ.

Şöyle de denilmiştir: 'el-Beriyye' kelimesinin hemzesiz olmasının sebebi, onun toprak anlamına gelen 'el-berâ' (الْبَرَى) kelimesinden 'faîle' vezninde olmasıdır; buna göre böyle tevil edenin görüşünce bunun tevili, topraktan yaratılmış olandır.

وقال بعضُهم: إنما أُخِذَت البَرِيَّةُ مِن قولِك: بَرَيْتُ العودَ. فلذلك لم يُهْمَزْ.

Bazıları da şöyle demiştir: 'el-Beriyye' kelimesi sadece senin: 'Çubuğu yonttum/düzelttim' (bereytü'l-ûd / بَرَيْتُ العُودَ) sözünden alınmıştır; bu yüzden hemzelenmemiştir.

قال أبو جعفرٍ: وتركُ الهمزِ مِن "بارئِكم" جائزٌ، والإبْدالُ منها جائزٌ. فإذ كان ذلك جائزًا في "بارِئِكم"، فغيرُ مُسْتَنْكَرٍ أن تكونَ البَرِيَّةُ مِن: بَرَى اللهُ الخلقَ. بتركِ الهمزةِ.

Ebû Ca'fer der ki: 'Bâriikum' (بَارِئِكُمْ) kelimesindeki hemzeyi terk etmek de caizdir, onu ibdâl etmek (başka harfe çevirmek) de caizdir. Bu durum 'bâriikum' kelimesinde caiz olduğuna göre, 'el-beriyye' kelimesinin hemzenin terkiyle 'beraallahü'l-halk' (بَرَى اللهُ الخَلْقَ) fiilinden gelmiş olması da yadırganamaz.

وأما قولُه: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ}. فإنه يعنى بذلك: توبتُكم بقتلِكم أنفسَكم، وطاعتُكم ربَّكم، خيرٌ لكم عندَ بارئِكم؛ لأنكم تَنْجُون بذلك مِن عقابِه في الآخرةِ على ذنبِكم، وتَسْتَوْجِبون به الثوابَ منه.

O'nun: {ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ} “bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır” kavline gelince; bununla şunu kastetmektedir: Nefislerinizi öldürerek tövbe etmeniz ve Rabbinize itaat etmeniz, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır; zira siz bu sayede günahınız sebebiyle ahiretteki cezasından kurtulur ve O'ndan sevabı hak edersiniz.

وقولُه: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ}. [يقولُ: فتاب اللهُ عليكم] بما فعَلْتُم مما أمَرَكم به

O'nun: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu” kavline gelince; [Şöyle buyurmaktadır: Size emrettiği şeyi yapmanız sebebiyle Allah tövbenizi kabul buyurdu]

مِن قتْلِ بعضِكم بعضًا. وهذا مِن المحذوفِ الذى اسْتُغْنى بالظاهرِ منه عن المتروكِ؛ لأن معنى الكلامِ: فتُوبوا إلى بارئِكم فاقْتُلوا أنفسَكم، ذلكم خيرٌ لكم عندَ بارئِكم، فتُبْتم فتاب اللهُ عليكم. فترَك ذِكْرَ قولِه: فتبْتُم. إذ كان في قولِه: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ}. دَلالَةٌ بينةٌ على اقْتِضاءِ الكلامِ: فتبْتُم.

demektir. Bu, açıkça zikredilen kısım sayesinde terk edilen kısımdan müstağni kalınan haziflerdendir; çünkü kelâmın anlamı şudur: 'Yaratıcınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün; bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır. [Böylece tövbe ettiniz] ve Allah tövbenizi kabul buyurdu.' Dolayısıyla: 'Tövbe ettiniz' sözünün zikrini terk etmiştir; zira: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine tövbenizi kabul buyurdu” kavlinde, kelâmın 'tövbe ettiniz' ifadesini gerektirdiğine dair açık bir delalet vardır.

ويعنى بقولِه: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ}: رجَع لكم ربُّكم إلى ما أحْبَبْتُم مِن العفوِ عن ذنوبكم وعظيمِ ما ركِبْتُم، والصفحِ عن جُرْمِكم، {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ}. يعنى: الراجعُ لمن أناب إليه بطاعتِه إنى ما يُحِبُّ مِن العفوِ عنه. ويعنى بـ {الرَّحِيمُ}: العائدُ عليه برحمتِه المُنْجيةِ مِن عقوبتِه.

O'nun: {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine tövbenizi kabul buyurdu” kavlinden kastı şudur: Rabbiniz, günahlarınızdan ve işlediğiniz büyük cürümden vazgeçip bağışlama ve suçunuzu affetme hususunda arzu ettiğiniz şeye size geri döndü. {إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir” kavli; itaatiyle Kendisine yönelen kimseye, onun arzu ettiği affı ile dönen demektir. {الرَّحِيمُ} “er-Rahîm” ile de: Cezalandırmasından kurtarıcı rahmetiyle ona yönelen kastedilmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}.

O'nun: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız' demiştiniz” kavlinin teviline dair söz:

وتأويلُ ذلك: واذْكُروا أيضًا إذ قلْتُم: يا موسى لن نُصَدِّقَك ولن نُقِرَّ بما جئْتَنا به حتى نَرَى اللهَ عِيانًا، برفعِ الساترِ بينَنا وبينَه، وكشفِ الغِطاءِ دونَنا ودونَه، حتى نَنْظُرَ إليه بأبصارِنا. كما تُجْهَرُ الرَّكِيَّةُ، وذلك إذا كان ماؤُها قد غطَّاه الطِّينُ، فنُقِّى ما قد غطَّاه حتى ظهَر الماءُ وصفا. يقالُ منه: جَهَرْتُ الرَّكِيَّةَ أَجْهَرُها جَهْرًا وجَهْرةً. ولذلك قيل: قد جاهَر فلانٌ بهذا الأمرِ

Bunun tevili şudur: Şunu da hatırlayın; hani siz: “Ey Mûsâ! Bizimle O'nun arasındaki perde kaldırılıp aradaki örtü açılarak gözlerimizle O'na bakacak şekilde Allah'ı ayan beyan görmedikçe sana asla inanmayacak ve bize getirdiğin şeyleri asla tasdik/ikrar etmeyeceğiz” demiştiniz. Nitekim suyunun üzerini çamur kapladığında, onu örten balçık temizlenip de su ortaya çıkıp berraklaştığı zaman [kuyu için]: Kuyunun suyu açığa çıkarıldı (tücheru'r-rekiyye) denir. Bu [kök]ten türetilerek: “Kuyunun suyunu açığa çıkarıp temizledim” (cehertü'r-rekiyyete echaruhâ cehran ve cehreten / جَهَرْتُ الرَّكِيَّةَ أَجْهَرُها جَهْرًا وجَهْرةً) denir. İşte bu sebeple: “Falan kimse bu işi açıktan açığa yaptı” (kad câhara fülânün bi-hâze'l-emri / قد جاهَر فلانٌ بهذا الأمرِ)...

مُجاهَرةً وجِهارًا. إذا أظْهَره لرأْىِ العينِ وأعلَنه، كما قال الفَرَزْدَقُ بنُ غالبٍ :

gözle görülür biçimde ortaya koyup ilan ettiğinde: 'Falan kişi bu işi alenen yaptı' (câhara / جاهَرَ fülânün bi-hâze'l-emri mücâharaten ve cihâren) denilmiştir. Nitekim el-Farazdak b. Gâlib şöyle demiştir :

مِن اللائى يَظَلُّ الألْفُ منه … مُنِيخًا مِن مَخافتِه جِهارًا

Öyle [yiğitlerdendir] ki, onun korkusundan bin kişi gündüz gözüyle/açıktan açığa devesini çöktürüp bekler .

وكما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. قال: علانيةً .

Nitekim bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar” kavli hakkında: “Alenen” demiştir .

وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. قال : عِيانًا .

Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'den: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Ayan beyan (gözlerimizle görerek) .”

وحدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}: حتى يَطْلُعَ إلينا .

Yûnus bana rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar” kavli hakkında: “Bize bizzat görününceye kadar ” demiştir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. أى: عِيانًا.

Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar” kavli hakkında; yani: Ayan beyan (bizzat gözlerimizle görerek) [demektir].

فذكَّرهم بذلك جلّ ذكرُه كثرةَ اختلافِ آبائِهم، وسُوءَ استقامةِ أسلافِهم لأنبيائِهم، مع كثرةِ مُعاينتِهم مِن آياتِ اللهِ وعِبَرِه ما تَثْلُجُ بأقلِّها الصدورُ، وتَطْمَئِنُّ بالتصديقِ معها النفوسُ، وذلك مع تَتابُعِ الحُجَجِ عليهم، وسُبوغِ النِّعَمِ مِن اللهِ لديهم، وهم مع ذلك مرةً يَسْألون نبيَّهم أن يَجْعَلَ لهم إلهًا غيرَ اللهِ، ومرَّةً يَعْبُدون العِجْلَ مِن دونِ اللهِ، ومرةً يقولون: لن نُصَدِّقَك حتى نَرَى اللهَ جَهْرةً. وأخرى يقولون له إذا دُعُوا إلى القتالِ: اذْهَبْ أنت وربُّك فقاتِلا إنا ههنا قاعِدُون. ومرةً يُقالُ لهم: {وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} [البقرة: ٥٨]. فيقولون: حِنْطةٌ في شَعيرةٍ. ويَدْخُلون البابَ مِن قِبَلِ أَسْتاهِهِم، مع غيرِ ذلك مِن أفعالِهم التى آذَوْا بها نبيَّهم ﵇ التى يَكْثُرُ إحْصاؤُها.

Zikri yüce olan [Allah], bununla onlara atalarının ne kadar çok ihtilaf çıkardığını , en azı ile dahi gönüllerin ferahlayacağı ve nefislerin tasdik ile mutmain olacağı nice Allah'ın ayetlerine ve ibretlerine bizzat şahit olmalarına, aleyhlerindeki delillerin birbiri ardınca gelmesine ve Allah'ın bol nimetlerinin yanlarında bulunmasına rağmen geçmişlerinin peygamberlerine karşı ne denli kötü bir tutum sergilediklerini hatırlatmıştır. Buna rağmen onlar bir defasında peygamberlerinden kendilerine Allah'tan başka bir ilah yapmasını istemiş, bir defasında Allah'ı bırakıp buzağıya tapmış, bir defasında: “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız” demiş, başka bir seferde savaşa çağrıldıklarında ona: “Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz işte burada oturucularız” demiş, bir defasında kendilerine: {وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} “'Bağışlanma dileriz' deyin ki hatalarınızı bağışlayalım” [el-Bakara: 58] denildiğinde: “Arpa içinde buğday” demişler ve kapıdan kıçları üzerinde sürünerek girmişlerdir; bunların yanı sıra peygamberleri aleyhisselâm'a eziyet ettikleri saymakla bitmeyecek daha nice fiilleri olmuştur.

فأعْلَمَ ربُّنا تبارك اسمُه وتعالى ذكرُه الذين خاطَبَهم بهذه الآياتِ مِن يهودِ بنى إسرائيلَ الذين كانوا بينَ ظَهْرانَيْ مُهاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ، أنهم لن يَعْدُوا أن يَكُونوا -في تكذيبِهم محمدًا ﷺ، وجُحودِهم نبوَّتَه، وتركهم الإقرارَ به، وبما جاء به، مع علمِهم به، ومعرفتِهم بحقيقةِ أمرِه- كأسْلافِهم وآبائِهم الذين [قصَّ اللهُ] عليهم قَصَصَهم في ارْتِدادِهم عن دينِهم مرةً بعدَ أخرى، وتَوَثُّبِهم على نبيِّهم موسى صلوات اللهِ وسلامُه عليه تارةً بعدَ أخرى، مع عظيمِ بَلاءِ اللهِ عندَهم، وسُبوغِ آلائِه عليهم.

İsmi mübarek ve zikri yüce olan Rabbimiz, bu ayetlerle hitap ettiği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret yurdunda bulunan İsrâiloğulları Yahudilerine; -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları, peygamberliğini inkâr etmeleri, onu ve getirdiklerini bilmelerine ve davasının hakikatini kavramış olmalarına rağmen onu ikrar etmeyi terk etmeleri hususunda- Allah'ın yanlarındaki büyük imtihanına ve üzerlerindeki bol nimetlerine rağmen defalarca dinlerinden dönen ve peygamberleri Mûsâ salavâtullâhi ve selâmühû aleyh'e tekrar tekrar başkaldıran, [Allah'ın] kıssalarını kendilerine anlattığı geçmişleri ve ataları gibi olmaktan öteye geçemeyeceklerini bildirmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥)}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥)} “Bunun üzerine siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı.”

قال أبو جعفرٍ: اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ الصاعقةِ التى أخَذَتْهم؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا به الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}. قال: ماتوا .

Ebû Ca‘fer dedi ki: Tevil ehli, onları çarpan yıldırımın niteliği hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları, Hasan b. Yahyâ'nın bize rivayet ettiği şu görüşü ileri sürmüşlerdir: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı” kavli hakkında: “Öldüler ” dediğini haber verdi.

وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}. قال: سمِعوا صوتًا فصَعِقوا. يقولُ: ماتوا .

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bir ses işittiler ve bayılıp düştüler. [Yani] öldüler .”

وقال آخَرون بما حدَّثنى موسى بنُ هارونَ الهَمْدانيّ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}: والصاعقةُ نارٌ .

Başkaları ise Mûsâ b. Hârûn el-Hemdânî'nin bana rivayet ettiği şu görüşü ileri sürmüşlerdir: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı” kavli hakkında: “Yıldırım, ateştir ” dediğini anlattı.

وقال آخَرون بما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: أخذَتْهم الرَّجْفةُ، وهى الصاعقةُ، فماتوا جميعًا .

Başkaları da İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu görüşü ileri sürmüşlerdir: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, o şöyle demiştir: “Onları sarsıntı yakaladı; o da yıldırımıdır, böylece hepsi birden öldüler .”

وأصلُ الصاعقةِ كلُّ أمرٍ هائلٍ مَن رآه أو عايَنه أو أصابه، حتى يَصِيرَ مِن هَوْلِه

Saikanın (الصاعقة) aslı; [onu] gören yahut bizzat müşahede eden veya kendisine isabet eden kimseyi, dehşetinden

وعَظيمِ شأنِه إلى هلاكٍ وعطبٍ أو إلى ذَهابِ عقلٍ وغُمورِ فَهمٍ أو فقدِ بعض آلاتِ الجسمِ؛ صوتًا كان ذلك أو نارًا أو زَلْزَلَةً أو رَجْفًا. ومما يَدُلُّ على أنه قد يكونُ مَصْعوقًا وهو حَىٌّ غيرُ ميتٍ، قولُ اللهِ ﷿: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} [الأعراف: ١٤٣]. يعنى مَغْشِيًّا عليه. ومنه قولُ جَريرِ بنِ عَطِيَّةَ :

ve büyüklüğünden ötürü helake ve yıkıma uğramasına veya aklının gidip idrakinin örtülmesine ya da vücut azalarından bazısını yitirmesine yol açan her korkunç şeydir; bu ister bir ses olsun, ister ateş, ister zelzele, isterse şiddetli bir sarsıntı olsun. Kişinin ölmeden, diri olduğu halde çarpılmış (bayılmış) olabileceğine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا} “Mûsâ baygın bir halde yere yığıldı” [el-A‘râf: 143]. Yani bayılmış olarak [yığıldı]. Cerîr b. Atıyye'nin şu sözü de bu kabildendir:

وهل كان الفَرَزْدَقُ غيرَ قِرْدٍ … أصابَتْه الصَّواعِقُ فاسْتَدَارَا

Ferazdak, yıldırımların çarpıp da dönüp duran bir maymundan başka bir şey miydi ki!

فقد عُلِم أن موسى لم يكنْ حين غُشِى عليه وصَعِق، ميِّتًا؛ لأن اللهَ جلّ ثناؤه قد أخْبَر عنه أنه لمَّا أفاق قال: {تُبْتُ إِلَيْكَ}. ولا شَبَّه جَريرٌ الفَرَزْدقَ وهو حىٌّ بالقِرْدِ ميتًا، ولكن معنى ذلك ما وصَفْنا.

Bilindiği üzere Mûsâ bayılıp kendinden geçtiği vakit ölmüş değildi; zira senası yüce olan Allah, onun ayıldığı zaman: {تُبْتُ إِلَيْكَ} “Sana tövbe ettim” dediğini haber vermiştir. Cerîr de diri olan Ferazdak'ı ölü bir maymuna benzetmiş değildir; bilakis bunun manası az önce açıkladığımız gibidir.

ويعنى بقولِه: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ}: وأنتم تَنظُرون إلى الصاعقةِ [التى أصابَتْكم. يقولُ: أخَذَتْكم الصاعقةُ عِيانًا] جَهارًا وأنتم تَنْظُرون إليها .

[Allah'ın]: {وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Siz bakıp dururken” buyruğu ise; siz [başınıza gelen] o yıldırıma bakıp dururken demektir. [Yani: Yıldırım sizi gözlerinizin önünde], açıkça ve siz ona bakıp dururken çarptı [demektir].

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)}.

Senası yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)} “Sonra, şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi dirilttik.”

يعنى بقولِه: {بَعَثْنَاكُمْ}: أحْيَيْناكم.

[Allah], {بَعَثْنَاكُمْ} “sizi dirilttik” buyruğu ile: Sizi [yeniden] hayata kavuşturduk, demek istemektedir.

وأصلُ البعثِ إثارةُ الشئِ مِن مَحَلِّه. ومنه قيل: بعَث فلانٌ راحلتَه، إذا أثارها مِن مَبْرَكِها لِتسيرَ، كما قال الشاعر:

Ba‘s (بَعْث) kelimesinin asıl anlamı, bir şeyi bulunduğu yerden hareket ettirip kaldırmaktır. Bir kimse devesini yürümesi için çöktüğü yerden kaldırdığında söylenen: “Falanca binek devesini kaldırdı/harekete geçirdi” [ifadesi] de bu köktendir; nitekim şair de şöyle demiştir:

فأبْعَثُها وَهِيَّ صَنِيعُ حَوْلٍ … كرُكْنِ الرَّعْنِ ذِعْلِبَةً وَقاحَا

Bir yıl boyunca iyi beslenmiş, dağ burnunun bir köşesi gibi heybetli, hızlı ve tabanı sert dişi deveyi [yerinden kaldırıp] yola sürerim .

والرَّعْنُ: مُنْقَطعُ أنفِ الجبلِ، والذِّعْلِبَةُ: الخفيفةُ، والوَقاحُ: الشديدةُ الحافرِ أو الخُفِّ. ومِن ذلك قيل: بعَثْتُ فلانًا لحاجتي. إذا أقَمْتَه مِن مكانِه الذي هو فيه للتَّوَجُّهِ فيها. ومنه قيل ليومِ القيامةِ: يومُ البعثِ؛ لأنه يومٌ يُثارُ الناسُ فيه مِن قبورِهم لموقفِ الحسابِ.

Er-Ra‘n (الرَّعْنُ): Dağın uzanan sivri burnudur. Ez-Zi‘libe (الذِّعْلِبَةُ): Hızlı demektir. El-Vakâh (الوَقاحُ): Tırnağı veya tabanı sert olandır. Yine bu kökten olmak üzere, bir kimseyi ihtiyacını görmesi için bulunduğu yerden kaldırıp yönlendirdiğinde: “Falancayı işim için gönderdim/harekete geçirdim” denir. İnsanların hesap meydanına çıkmak üzere kabirlerinden kaldırılacağı bir gün olduğu için de kıyamet gününe: “Yevmü'l-Ba‘s (Diriliş Günü)” denilmiştir.

ويعني بقولِه: {مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ}: مِن بعدِ موتِكم بالصاعقةِ التي أهْلكَتْكم.

[Allah], {مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “ölümünüzün ardından” buyruğu ile: Sizi helak eden yıldırım sebebiyle meydana gelen ölümünüzün ardından, demek istemektedir.

وقولُه: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقولُ: فعَلْنا ذلك بكم لِتَشْكروني على ما أَوْلَيْتُكم مِن نعمتِي عليكم ، بإحْيائي إياكم، [اسْتِيناءً مني لكم] ، لِتُراجِعوا التوبةَ مِن عظيمِ ذنبِكم، بعدَ إحلالي العقوبةَ بكم بالصاعقةِ التي أحْلَلْتُها بكم، فأماتَتْكم بعظيمِ [خطاياكم التي كانت] منكم فيما بينَكم وبينَ ربِّكم.

{لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” kavli ise şöyle demektir: Başınıza indirdiğim ve Rabbiniz ile aranızda vuku bulan büyük [günahlarınız] sebebiyle sizi öldüren yıldırımla cezalandırdıktan sonra; büyük günahınızdan tövbeye dönesiniz diye [tarafımdan size bir mühlet olmak üzere] sizi dirilterek size bahşettiğim nimetimden ötürü Bana şükredesiniz diye bunu size yaptık.

وهذا القولُ على تأويلِ مَن تأوَّل قولَه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ}: ثم أحْيَيْناكم.

Bu açıklama, [Allah'ın]: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ} kavlini “sonra sizi dirilttik” şeklinde tevil eden kimselerin görüşüne dayanmaktadır.

وقال آخَرون: معنى قولِه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ}. أى: بعَثْناكم أنبياءَ.

Başkaları ise: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ} kavlinin manası “sonra sizi peygamber olarak gönderdik” demektir, demişlerdir.

حدَّثني بذلك موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسْباطُ،

Bunu bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât anlattı,

عن السديِّ

es-Süddî'den rivayet etti .

وتأويلُ الكلامِ على ما تأوَّله السديُّ: فأخَذَتْكم الصاعقةُ، ثم أحْيَيْناكم مِن بعدِ موتِكم، وأنتم تَنْظُرون إلى إحيائِنا كم مِن بعدِ موتِكم، ثم بعَثْناكم أنبياءَ لعلكم تَشْكُرون.

es-Süddî'nin teviline göre sözün anlamı şöyledir: “Bunun üzerine sizi yıldırım çarptı; sonra siz ölümünüzün ardından sizi diriltmemize bakıp dururken ölümünüzün ardından sizi dirilttik; sonra da şükredesiniz diye sizi peygamberler olarak gönderdik.”

وزعَم السُّديُّ أن ذلك مِن المُقَدَّمِ الذي معناه التأخيرُ، والمُؤَخَّرِ الذي معناه التقديمُ.

es-Süddî, bunun manası tehir olan bir takdim (öne alma) ve manası takdim olan bir tehir (sonraya bırakma) kabilinden olduğunu iddia etmiştir.

حدَّثنا بذلك موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ.

Bunu bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti.

وهذا تأويلٌ يَدُلُّ ظاهرُ التلاوةِ على خلافِه، مع إجماعِ أهلِ التأويلِ على تخطئتِه، فالواجبُ على تأويلِ السديِّ الذي حكَيْناه عنه أن يكونَ معنى قولِه: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}: تَشكروني على تَصْيِيرى إياكم أنبياءَ.

Oysa bu, tilavetin zahirinin hilafına delalet ettiği ve tevil ehlinin de hatalı bulma konusunda icma ettiği bir tevildir. Zira es-Süddî'den aktardığımız bu tevile göre, [Allah'ın]: {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} kavlinin manasının: “Sizi peygamber kılmamdan dolayı Bana şükredesiniz diye” şeklinde olması gerekirdi.

وكان سببَ قيلِهم لموسى ما أخْبَر اللهُ عنهم أنهم قالوه له مِن قولِهم: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. ما حدَّثنا به ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: لما رجَع موسى إلى قومِه، ورأَى ما هم فيه مِن عبادةِ العِجْلِ، وقال لأخيه وللسامريِّ ما قال، وحرَّق العجلَ وذرَّاه في البحرِ اخْتار موسى منهم سبعين رجلًا؛ الخيِّرَ فالخيِّرَ، وقال: انْطَلِقوا إلى اللهِ

Onların Mûsâ'ya, Allah'ın kendilerinden naklettiği üzere: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız” sözünü söylemelerinin sebebi, İbn Humeyd'in bize rivayet ettiği şu haberdir; dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Mûsâ kavmine dönüp onların buzağıya tapma hususunda içinde bulundukları hali gördüğünde, kardeşine ve Sâmirî'ye söyleyeceğini söyledikten, buzağıyı yakıp küllerini denize savurduktan sonra aralarından en hayırlı olanlarından sırasıyla yetmiş adam seçti ve: “Allah'a gidin

فتُوبوا إليه مما صنَعْتُم، وسَلُوه التوبةَ على مَن ترَكْتُم وراءَكم مِن قومِكم، صوموا وتطهَّروا وطهِّروا ثيابَكم. فخرَج بهم إلى طُورِ سَيْناءَ لميقاتٍ وقَّته له ربُّه، وكان لا يَأْتِيه إلا بإذنٍ منه وعلمٍ، فقال له السبعون -فيما ذُكِر لي- حينَ صنعوا ما أمَرهم به، وخرَجوا للقاءِ ربِّه، قالوا: يا موسى، اطْلُبْ لنا إلى ربِّك نَسْمَعْ كلامَ ربِّنا. فقال: أفْعَلُ. فلما دنا موسى مِن الجبلِ وقَع عليه [عمودُ الغَمامِ] حتى تغَشَّى الجبلَ كلَّه، ودنا موسى فدخَل فيه، وقال للقومِ: ادْنُوا. وكان موسى إذا كلَّمه وقَع على جَبهتِه نورٌ ساطعٌ لا يَسْتطيعُ أحدٌ مِن بني آدمَ أن يَنْظُرَ إليه، فضُرِب دونَه بالحجابِ، ودنا القومُ حتى إذا دخَلوا في الغَمامِ وقَعوا سُجودًا، فسمِعوه وهو يُكَلِّمُ موسى يَأْمُرُه ويَنْهاه: افْعَل ولا تَفْعَلْ. فلما فرَغ إليه مِن أمرِه انْكَشَف عن موسى الغَمامُ، فأقبل إليهم فقالوا لموسى: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. فأَخذَتْهم الرجفةُ، وهي الصاعقةُ، فماتوا جميعًا، وقام موسى يُناشِدُ ربَّه ويَدْعُوه ويَرْغَبُ إليه ويقولُ: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ} [الأعراف: ١٥٥]. قد سَفِهوا، أفتُهْلِكُ مَن ورائي مِن بني إسرائيلَ [بما فعَل] السُّفهاءُ منا؟ -أى: إن هذا لهم هَلاكٌ- اخْتَرْتُ منهم سبعين رجلًا، الخيِّرَ فالخيِّرَ، أَرْجِعُ إليهم وليس معي منهم رجلٌ واحدٌ، فما الذي يُصَدِّقوني به أو يَأْمَنوني عليه بعدَ هذا؟ {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦]. فلم يَزَلْ موسى يُناشِدُ ربَّه [ويسْألُه]

[Mûsâ şöyle dedi:] “Gidin ve yaptıklarınızdan ötürü O'na tövbe edin; geride bıraktığınız kavminiz adına da O'ndan tövbe dileyin. Oruç tutun, arının ve elbiselerinizi temizleyin.” Bunun üzerine Rabbi tarafından kendisi için belirlenen bir vakit üzere onları Tûr-i Sînâ'ya götürdü. O, Rabbine ancak O'nun izni ve bilgisi dahilinde varırdı. Bana anlatıldığına göre, yetmiş kişi Mûsâ'nın kendilerine emrettiği şeyleri yapıp Rabblerinin huzuruna çıkmak üzere yola çıktıklarında: “Ey Mûsâ! Rabbinden bizim için [talepte bulun da] Rabbimizin kelamını işitelim” dediler. O da: “Bunu yapacağım” dedi. Mûsâ dağa yaklaştığında, üzerine [bulut sütunu] çöktü; öyle ki bütün dağı kapladı. Mûsâ yaklaşıp bulutun içine girdi ve kavmine: “Yaklaşın” dedi. [Rabbi] Mûsâ ile konuştuğu vakit, onun alnına öyle parlak bir nur çökerdi ki Âdemoğullarından hiç kimse ona bakamazdı. Bu yüzden onun önüne perde çekildi. Kavim de yaklaştı ve bulutun içine girdiklerinde secdeye kapandılar. O'nun Mûsâ ile konuşup ona “Şunu yap, bunu yapma” diyerek emrettiğini ve nehyettiğini işittiler. [Rabbi] ona emrini bildirmeyi bitirince bulut Mûsâ'nın üzerinden kalktı. [Mûsâ] onların yanına geldiğinde Mûsâ'ya: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız” dediler. Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı -yani yıldırım- yakaladı ve hepsi birden öldüler. Mûsâ kalkıp Rabbine yalvarmaya, O'na dua edip yakarmaya başladı ve şöyle dedi: {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ} [el-A'râf: 155] “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin.” Onlar beyinsizlik ettiler; aramızdaki beyinsizlerin [yaptıkları yüzünden] arkamda kalan İsrâiloğullarını helak mı edeceksin? -Yani: Şüphesiz bu onlar için bir helaktir.- İçlerinden en hayırlılarını seçe seçe yetmiş adam seçtim; [şimdi] yanımda onlardan tek bir adam olmaksızın onların yanına döneceğim; bundan sonra bana ne konuda inanacaklar veya hangi hususta bana güvenecekler? {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [el-A'râf: 156] “Şüphesiz biz Sana yöneldik.” Mûsâ Rabbine yalvarmaya, [O'ndan dilekte bulunmaya]

ويَطْلُبُ إليه، حتى ردَّ إليهم أرْواحَهم، وطلَب إليه التوبةَ لبني إسرائيلَ مِن عبادةِ العِجْلِ، فقال: لا، إلا أن يَقْتُلوا أنفسَهم .

ve niyazda bulunmaya devam etti; nihayet [Allah] onlara ruhlarını geri verdi. Mûsâ İsrâiloğulları için buzağıya tapmalarından ötürü tövbe diledi; [Allah] ise: “Hayır, ancak nefislerini öldürürlerse [kabul ederim] ” buyurdu.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسْباطُ بنُ نصرٍ، عن السديِّ: لما تابَت بنو إسرائيلَ مِن عبادةِ العِجْلِ، وتاب اللهُ عليهم بقتلِ بعضِهم بعضًا كما أمَرَهم به، أمَر اللهُ تعالى موسى أن يَأْتِيَه في ناسٍ مِن بني إسرائيلَ يَعْتَذِرون إليه مِن عبادةِ العِجْلِ، ووعَدَهم موْعِدًا، فاخْتار موسى مِن قومِه سبعين رجلًا على عَيْنِه، ثم ذهَب بهم ليَعْتَذِروا، فلما أتَوْا ذلك المكانَ قالُوا: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. فإنك قد كلَّمْتَه فأرِناه، فأخَذَتْهم الصاعقةُ فماتوا، فقام موسى يَبْكِي ويَدْعُو اللهَ ويقولُ: ربِّ ماذا أقولُ لبني إسرائيلَ إذا أتَيْتُهم وقد أهْلَكْتَ خِيارَهم؟ {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا}. فأوْحَى اللهُ إلى موسى: إن هؤلاء السبعين ممَّن اتَّخَذ العِجْلَ. فذلك حينَ يقولُ موسى: {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ} [إلى قَولِه]: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٥، ١٥٦]. وذلك قولُه: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}. ثم إن اللهَ أحْياهم فقاموا وعاشوا رجلًا رجلًا، يَنْظُرُ بعضُهم إلى بعضٍ كيف يَحْيَوْنَ، فقالوا: يا موسى أنت تَدْعُو اللهَ فلا تَسْألُه شيئًا إلا أعْطاك، فادْعُه يَجْعَلْنا

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, es-Süddî'den rivayet etti: İsrâiloğulları buzağıya tapmaktan tövbe edip Allah da kendilerine emrettiği şekilde birbirlerini öldürmeleriyle tövbelerini kabul buyurunca, Yüce Allah Mûsâ'ya, buzağıya tapmaktan ötürü O'ndan özür dileyecek İsrâiloğullarından bir grup insanla birlikte huzuruna gelmesini emretti ve onlara bir randevu vakti tayin etti. Bunun üzerine Mûsâ kavminden bizzat seçtiği yetmiş adam belirledi; ardından özür dilemeleri için onları götürdü. O yere vardıklarında: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” dediler [ve şöyle eklediler]: “Sen O'nunla konuştun, öyleyse O'nu bize de göster!” Bunun üzerine onları yıldırım çarptı ve öldüler. Mûsâ ağlayarak Allah'a dua etmeye başladı ve şöyle dedi: “Rabbim! Yanlarına döndüğümde İsrâiloğullarına ne diyeceğim; zira Sen onların en hayırlılarını helak ettin!” {رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı edeceksin?” Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: “Şüphesiz o yetmiş kişi de buzağıyı [ilah] edinenlerdendir” diye vahyetti. İşte bu, Mûsâ'nın: {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ} “Bu, Senin bir imtihanından başkası değildir. Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” [kavline ve devamında]: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz Sana yöneldik/tövbe ettik” [el-A‘râf: 155-156] kavline kadarki [bölümdür]. İşte O'nun şu kavli de budur: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' demiştiniz de sizi yıldırım çarpmıştı.” Sonra Allah onları diriltti; birer birer ayağa kalkıp canlandılar; birbirlerinin nasıl dirildiğine bakıyorlardı. Dediler ki: “Ey Mûsâ! Sen Allah'a dua ediyorsun ve O'ndan ne dilersen mutlaka sana veriyor; O'na dua et de bizi...

أنبِياءَ، فدعا اللهَ فجعَلهم أنبياءَ، فذلك قولُه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ}. ولكنه قدَّم حرفًا وأخَّر حرفًا .

peygamberler kılsın.” Mûsâ Allah'a dua etti, O da onları peygamberler kıldı. İşte O'nun: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavli budur. Ancak [es-Süddî'ye göre ayet] bir lafzı öne almış ve bir lafzı da geriye bırakmıştır .

حدَّثني يونسُ، قال: أنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: قال لهم موسى -لما رجَع مِن عندِ ربِّه بالألواحِ قد كُتِب فيها التوراةُ، فوجَدَهم يَعْبُدون العِجْلَ، فأمَرَهم بقتلِ أنفسِهم ففعَلوا، فتاب اللهُ عليهم -: إن هذه الألواحَ فيها كتابُ اللهِ، فيه أمرُه الذي أمَرَكم به ، ونَهْيُه الذي نهاكم عنه. فقالوا: ومَن يَأْخُذُه بقولِك أنت! لا واللهِ حتى نَرَى اللهَ جَهْرةً، حتى يَطْلُعَ اللهُ إلينا فيقولَ: هذا كتابي فخُذُوه، فما له لا يُكَلِّمُنا كما كَلَّمك أنت يا موسى، فيقولُ: هذا كتابي فخُذوه؟ وقرَأ قولَ اللهِ تعالى: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. قال: فجاءت غَضْبةٌ مِن اللهِ، فجاءَتْهم صاعقةٌ بعدَ التوبةِ، فصَعَقَتهم فماتوا أجْمَعُون. قال: ثم أحْياهم اللهُ مِن بعدِ موتِهم. وقرَأ قولَ اللهِ تعالى: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. فقال لهم موسى: خُذوا كتابَ اللهِ. فقالوا: لا. فقال: أيُّ شيءٍ أصابَكم؟ قالوا: أصابنا أنَّا مِتنا ثم حَيِينا. قال: خُذوا كتابَ اللهِ. فقالوا: لا. قال: فبعَث اللهُ ملائكةً فنَتَقتِ الجبلَ فوقَهم .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: Mûsâ -Rabbinin katından içinde Tevrat yazılı olan levhalarla dönüp de onları buzağıya taparken bulduğunda ve kendilerine nefislerini öldürmelerini emredip onlar da bunu yapınca Allah tövbelerini kabul ettiğinde - onlara: “Bu levhalarda Allah'ın kitabı vardır; içinde O'nun size emrettiği emirleri ve sizi menettiği yasakları bulunmaktadır” dedi. Onlar: “Senin sözünle onu kim kabul eder ki! Hayır, vallahi Allah'ı apaçık görünceye, Allah bize bizzat görünüp de: 'Bu Benim kitabımdır, onu alın' deyinceye kadar [inanmayız]. Ne oluyor da O seninle konuştuğu gibi bizimle de konuşup: 'Bu Benim kitabımdır, onu alın' demiyor?” dediler. [İbn Zeyd], Allah Teâlâ'nın: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız” kavlini okudu. Dedi ki: Bunun üzerine Allah'tan bir gazap geldi ve tövbeden sonra onları bir yıldırım yakaladı; böylece onları çarpıp hepsi birden öldüler. Dedi ki: Sonra Allah onları ölümlerinin ardından diriltti. Ve Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Sonra, şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavlini okudu. Mûsâ onlara: “Allah'ın kitabını alın” dedi. Onlar: “Hayır” dediler. Mûsâ: “Başınıza ne geldi [görmediniz mi]?” dedi. Onlar: “Başımıza gelen şu ki, biz öldük sonra da dirildik” dediler. Mûsâ: “Allah'ın kitabını alın” dedi. Onlar: “Hayır” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Allah melekleri gönderdi ve dağı üzerlerine kaldırdı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer,

قَتادةَ في قولِه: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ}. قال: أخَذَتْهم الصاعقةُ، ثم بعَثهم اللهُ ليُكْمِلوا بقيةَ آجالِهم .

Katâde'den: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “Bunun üzerine siz bakıp dururken sizi yıldırım çarptı. Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “Onları yıldırım çarptı, sonra ecellerinin kalan kısmını tamamlasınlar diye Allah onları diriltti.”

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ ابنِ أنسٍ في قولِه: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ}. قال: هم السبعون الذين اخْتارَهم موسى فساروا معه. قال: فسمِعوا كلامًا، فقالوا: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. قال: فسمِعوا صوتًا فصَعِقوا. يقولُ: ماتوا . فذلك قولُه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ}. فبُعِثوا مِن بعدِ موتِهم؛ لأن موتَهم ذاك كان عقوبةً لهم، فبُعِثوا لبقيةِ آجالِهم .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘ b. Enes'ten: {فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ} “Bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlar, Mûsâ'nın seçip kendisiyle beraber yola koyulan yetmiş kişidir. Bir kelam işittiler ve: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} 'Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız' dediler. Bir ses işittiler ve çarpılıp düştüler -yani öldüler -. İşte O'nun: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} 'Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik' kavli budur. Onlar ölümlerinin ardından diriltildiler; zira o ölümleri kendilerine bir cezaydı, böylece ecellerinin geri kalanı için diriltildiler .”

فهذا ما رُوِى في السببِ الذي مِن أجلِه قالوا لموسى: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}.

Mûsâ'ya: {لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayız” demelerinin sebebi hakkında rivayet edilenler bunlardır.

ولا خبرَ عندَنا بصحةِ شيءٍ مما قاله مَن ذكَرْنا قولَه في سببِ قِيلِهم ذلك لموسى تقومُ به حجةٌ [فيُسَلَّمَ له]، وجائزٌ أن يكونَ ذلك بعضَ ما قالوه، فإذ كان لا خبرَ بذلك تقومُ به حُجةٌ، فالصوابُ مِن القوِل فيه أن يقالَ: إن اللهَ تعالى ذكرُه قد أخْبَر عن قومِ موسى أنهم قالوا له: {يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً}. كما أخْبَر عنهم أنهم قالوه، وإنما أخْبَر اللهُ بذلك عنهم الذين خُوطِبوا بهذه الآياتِ تَوْبيخًا

Mûsâ'ya bunu söylemelerinin sebebi hakkında görüşlerini aktardığımız kimselerin söylediklerinden herhangi birinin sıhhatine dair yanımızda kesin delil teşkil edecek [ve bu sebeple kendisine teslim olunacak] hiçbir haber bulunmamaktadır. Söylediklerinin bir kısmının bu [şekilde cereyan etmiş] olması caizdir (mümkündür). Mademki bu hususta kesin delil teşkil eden bir haber yoktur, o halde bu konuda söylenecek en doğru söz şudur: Yüce Allah Mûsâ'nın kavminden haber vererek onların Mûsâ'ya: {يَامُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً} “Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” dediklerini bildirmiştir; nitekim onların bunu söylediklerini haber vermiştir. Allah bu ayetlerle kendilerine hitap edilen kimselere, onların bu durumunu sırf bir azarlama olarak haber vermiştir.

لهم على كفرِهم بمحمدٍ ﷺ، [وقد] قامَت حجَّتُه على مَن احتَجَّ به عليه، ولا حاجةَ لمَن انْتَهَت إليه إلى معرفةِ السببِ الداعي كان لهم إلى قيلِ ذلك، وقد قال الذين أخْبَرنا عنهم الأقوالَ التي ذكَرْناها، وجائزٌ أن يكونَ بعضُها حقًّا كما قالوا.

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmelerinden ötürü azarlamıştır; oysa delil aleyhine delil getirilen kimseler için [zaten] ortaya konmuştur. Bu habere muhatap olan kimselerin, onları bu sözü söylemeye sevk eden sebebi bilmeye ihtiyaçları yoktur. Haklarında haber verdiğimiz kimseler ise aktardığımız sözleri söylemişlerdir ve dedikleri gibi bunların bazısının doğru olması mümkündür.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık.”

قال أبو جعفرٍ: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. عطفٌ على قولِه: {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ}. فتأويلُ الآيةِ: ثم بعَثْناكم مِن بعدِ موتِكم، وظلَّلنا عليكم الغَمامَ -وعدَّد عليهم سائرَ ما أنْعَم به عليهم- لعلكم تَشْكُرون.

Ebû Ca‘fer dedi ki: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık” kavli, {ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ} “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavline matuftur. Ayetin tevili şöyledir: “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik ve -kendilerine bahşettiği diğer nimetleri de sayarak- şükredesiniz diye üzerinize bulutu gölgelik kıldık.”

والغَمامُ جماعُ غَمامةٍ، كما السَّحابُ جماعُ سَحابةٍ، والغَمامُ هو ما غَمَّ السماءَ فألْبَسَها، مِن سَحابٍ وقَتَامٍ، وغيرِ ذلك مما يَسْتُرُها عن أعينِ الناظرين، وكلُّ مغطًّى [فإن العربَ] تُسَمِّيه مَغْمومًا.

Gamâm (الْغَمَامُ), sehab (السَّحابُ) kelimesinin sehabe (سَحابةٍ)'nin çoğulu olduğu gibi, gamâme (غَمامةٍ)'nin çoğuludur. Gamâm; bakanların gözlerinden göğü örten bulut, toz duman ve benzeri şeylerden göğü kaplayıp bürüyen her şeydir. [Araplar] örtülen her şeye “mağmûm” adını verirler.

وقد قيل: إن الغَمامَ التي ظلّلها اللهُ على بني إسرائيلَ لم تَكنْ سَحابًا.

Allah'ın İsrâiloğullarının üzerine gölge kıldığı gamâmın bildiğimiz bulut olmadığı da söylenmiştir.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ قولَه: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. قال: ليس بالسَّحابِ .

Bize Ahmed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, [bildiğimiz] bulut değildir .”

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ،

Bize el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten [rivayet etti],

عن مُجاهِدٍ قولَه: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. قال: ليس بالسَّحابِ ، هو الغَمامُ الذى يَأْتى اللهُ فيه يومَ القيامةِ، لم يكنْ إلا لهم .

o da Mücâhid'den: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O [bildiğimiz] bulut değildir ; kıyamet gününde Allah'ın içinde geleceği gamâmdır ve sadece onlara mahsus kılınmıştır .”

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. قال: هو بمنزلةِ السَّحابِ.

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık” kavli hakkında: “O, bulut mesabesindedir” dediğini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسين، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. قال: غَمامٌ أبْرَدُ مِن هذا وأطيبُ، وهو الذى يَأْتى اللهُ جلَّ وعزَّ فيه يومَ القيامةِ. في قولِه: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} [البقرة: ٢١٠]. وهو الذى جاءَت فيه الملائكةُ يومَ بدرٍ. قال ابنُ عباسٍ: وكان معهم في التِّيهِ .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Ve üzerinize bulutu gölgelik kıldık” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu [bildiğimiz buluttan] daha serin ve daha hoştur; O, Aziz ve Celil olan Allah'ın kıyamet gününde: {فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ} 'Buluttan gölgeler içinde' [el-Bakara: 210] kavlinde içinde geleceği gamâmdır. Bedir günü meleklerin içinde geldiği gamâm da odur.” İbn Abbâs: “O [gamâm], Tîh çölünde onlarla beraberdi ” demiştir.

وإذ كان معنى الغَمامِ ما وصَفْنا، مما غمَّ السماءَ مِن شيءٍ فغطَّى وجهَها عن الناظرِ إليها، فليس الذى ظلَّله اللهُ على بني إسرائيلَ فوصَفه بأنَّه كان غَمامًا، بأوْلَى بوصفِه إياه بذلك أن يكونَ سَحابًا، منه بأن يكونَ غيرَ ذلك مما ألْبَس وجهَ السماءِ مِن شيءٍ.

Gamâm kelimesinin manası açıkladığımız üzere göğü kaplayıp yüzünü bakan kimseden örten şey olduğuna göre; Allah'ın İsrâiloğulları üzerine gölge kılıp gamâm olarak nitelediği şeyin bulut olması, gökyüzünün yüzünü örten başka bir şey olmasından daha evla değildir.

وقد قيل: إنه ما ابيضَّ مِن السَّحابِ.

Onun, bulutun beyaz olanı olduğu da söylenmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} “Ve üzerinize kudret helvası indirdik.”

اختلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ المنِّ؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنى به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ}. قال؛ المَنُّ صَمْغةٌ .

Tevil ehli mennin niteliği konusunda ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} “Ve üzerinize menn (kudret helvası) indirdik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Menn, bir tür ağaç zamkıdır .”

وحدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ}. يقولُ: كان المنُّ يَنْزِلُ عليهم مثلَ الثلجِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} “Ve üzerinize menn (kudret helvası) indirdik” kavli hakkında: “Menn, üzerlerine kar gibi yağıyordu ” dediğini haber verdi.

وقال آخَرون: هو شَرابٌ.

Başkaları ise: “O bir içecektir” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ، قال: المنُّ شرابٌ كان يَنْزِلُ عليهم مثل العسلِ، فيَمْزُجونه بالماءِ ثم يَشْرَبونه .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etti; o şöyle demiştir: “Menn, üzerlerine bal gibi inen bir içecekti; onu suyla karıştırıp içerlerdi .”

وقال آخَرون: المنُّ عسلٌ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Menn, baldır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: المنُّ عسلٌ كان يَنْزِلُ لهم مِن السماءِ .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: “Menn, onlar için gökten inen bir bal idi .”

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا إسرائيلُ، عن جابرٍ، عن عامرٍ، قال: عَسلُكم هذا جزءٌ مِن سبعين جزءًا مِن المنِّ .

Bize Ahmed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Câbir'den, o da Âmir'den şöyle dediğini anlattı: “Sizin şu balınız, mennin yetmiş cüzünden bir cüzdür .”

وقال آخَرون: المنُّ الخبزُ الرُّقَاقُ.

Başkaları ise: “Menn yufka ekmektir” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: حدَّثنى عبدُ الصمدِ، قال: سمِعْتُ وهبًا، وسُئِل ما المَنُّ؟ قال: خبزُ الرُّقاقِ، مثلُ الذُّرَةِ، أو مثلُ النَّقِىِّ .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed rivayet etti, dedi ki: Vehb'e “Menn nedir?” diye sorulduğunu ve onun şöyle dediğini işittim: “Mısır unu gibi yahut halis has un gibi yufka ekmektir.”

وقال آخَرون: المنُّ الزَّنْجبيلُ .

Başkaları da: “Menn zencefildir ” dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: المنُّ

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den [şöyle] nakletti: “Menn

كان يَسْقُطُ على [الشجرِ الزنْجبيلِ] .

[zencefil ağacına] düşerdi .”

وقال آخَرون: المنُّ هو الذى يَسْقُطُ على الشجرِ الذى يَأْكُلُه الناسُ.

Başkaları da şöyle demiştir: “Menn, ağaç üzerine düşüp insanların yediği şeydir.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا الحِمَّانىُّ، قال: حدَّثنا شَرِيكٌ، عن مُجالِدٍ، عن عامرٍ في قولِه: {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ}. قال: المنُّ الذى يَقَعُ على الشجرِ.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mücâlid'den, o da Âmir'den {وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ} “Ve üzerinize menn (kudret helvası) indirdik” kavli hakkında: “Menn, ağaç üzerine düşen şeydir” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أحمدُ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرىُّ، قال: حدَّثنا شَريكٌ، عن مُجالدٍ، عن عامرٍ، قال: المنُّ هذا الذى يَقَعُ على الشجرِ.

Bize Ahmed rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mücâlid'den, o da Âmir'den rivayet etti, dedi ki: “Menn, işte bu ağaç üzerine düşen şeydir.”

وحُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {الْمَنَّ}. قال: المنُّ الذى يَسْقُطُ مِن السماءِ على الشجرِ فيأْكُلُه الناسُ.

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {الْمَنَّ} “menn” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Menn, gökten ağacın üzerine düşen ve insanların yediği şeydir.”

حدَّثنى القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كان المنُّ يَنْزِلُ على شْجرِهم، فيَغْدُون إليه فيَأْكُلون منه ما شاءوا.

Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: “Menn onların ağaçlarına inerdi; sabah erkenden ona gider ve ondan diledikleri kadar yerlerdi.”

[وقد قيل: إن المنَّ التَّرنْجَبينُ] .

[Mennin terencebin (kudret helvası) olduğu da söylenmiştir] .

وقال بعضُهم: المنُّ: الذى يَسْقُطُ على الثُّمامِ والعُشَرِ ، وهو حُلْوٌ كالعسلِ، وإياه عَنَى الأعْشَى ميمونُ بنُ قيسٍ بقولِه :

Bazıları da şöyle demiştir: Menn; sümâm ve uşer [ağaçları] üzerine düşen ve bal gibi tatlı olan şeydir. el-A'şâ Meymûn b. Kays şu sözüyle bunu kastetmiştir:

لو أُطعِموا المنَّ والسَّلْوَى مكانَهمُ … ما أبْصَرَ الناسُ طعْمًا فيهمُ نَجَعَا

Onların yerinde kendilerine menn ve selvâ yedirilseydi bile… İnsanlar onların içinde fayda veren bir lokma göremezlerdi.

وتَظاهَرَت الأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "الكَمْأةُ مِنَ المَنِّ، وماؤُها شِفاءٌ للعينِ" .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: “Mantar menndendir, suyu da göze şifadır” buyurduğuna dair rivayetler pek çoktur.

وقال بعضُهم: المنُّ شرابٌ حُلْوٌ كانوا يَطْبُخونه فيَشْرَبونه.

Bazıları da: “Menn, pişirip içtikleri tatlı bir içecekti” demiştir.

وأما أُميةُ بنُ أبي الصَّلْتِ الثقفىُّ فإنه جعَله في شِعْرِه عسلًا، فقال يَصِفُ أمرَهم في التِّيهِ وما رُزِقوا فيه :

Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'ye gelince; o, şiirinde onu bal kılmış ve onların Tîh çölündeki hallerini ve orada kendilerine rızık olarak verilenleri anlatırken şöyle demiştir :

فرَأَى اللهُ أنهم بمَضِيعٍ … لا بذى مَزْرَعٍ ولا مَثْمُورا

Allah onların helak olacak [çaresiz] bir yerde olduğunu gördü; ne ekim yapılacak ne de meyve veren [bir arazideydiler].

فسَنَاها عليهمُ غادياتٍ … ومرَى مُزْنَهم خَلايَا وخُورَا

Onların üzerine sabahleyin bolca akıttı … Ve bulutlarından kovanlar ve bol sütlü develer gibi sağdı ;