Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 25. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عسلًا ناطفًا وماءً فُرَاتًا … وحَلِيبًا ذا بَهْجةٍ مُرْمُورَا

Süzülen bir bal, tatlı bir su… Ve bol, sevinç veren taze bir süt .

فجعَل المنَّ الذى كان يَنْزِلُ عليهم عسلًا ناطِفًا، والناطفُ هو القاطرُ.

[Şair], onların üzerine inen menni süzülen bal kılmıştır; nâtıf (ناطف) ise damlayan, süzülen demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَالسَّلْوَى}.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَالسَّلْوَى} “Ve bıldırcın [indirdik].”

و"السَّلْوى" اسمُ طائرٍ يُشْبِهُ السُّمَانَى، واحدُه وجِماعُه بلفظٍ واحدٍ، وكذلك السُّمَانَى لفظُ جِماعِها وواحدِها سَواءٌ. وقد قيل: إن واحدَ السَّلْوَى سَلْواةٌ.

Selvâ (السلوى), bıldırcına (sumânâ) benzeyen bir kuşun ismidir; tekili ve çoğulu aynı lafızladır. Aynı şekilde bıldırcın (السُّمانَى) kelimesinin de tekili ile çoğulunun lafzı birdir. Selvâ kelimesinin tekilinin selvât (سَلْواة) olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ما قلنا في ذلك

Bu konuda söylediğimizi söyleyenlerin zikri

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: أخبرنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ، [فى خبرٍ ذكَره عن أبى مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مرةَ الهَمْدانىِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبىِّ ﷺ]: السَّلْوَى طيرٌ يُشْبِهُ

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, [o da] İbn Abbâs'tan; Mürre el-Hemdânî'den, [o da] İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette] haber verdi: "Selvâ, benzeyen bir kuştur...

السُّمَانَى

bıldırcına .”

وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ، قال: كان طيرًا أكبرَ مِن السُّمانَى.

Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, dedi ki: “O, bıldırcından daha büyük bir kuş idi.”

وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ، قال: السَّلْوَى طيرٌ كانت تَحْشُرُها عليهم الريحُ الجَنوبُ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi, dedi ki: “Selvâ bir kuştur , onu güney rüzgarı onların üzerine sürükleyip toplardı .”

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: السَّلْوَى طائرٌ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; dedi ki: “Selvâ bir kuştur .”

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: السَّلْوَى طائرٌ .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: “Selvâ bir kuştur .”

وحُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: السَّلْوَى هو السُّمَانَى .

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: “Selvâ, bıldırcındır .”

حدَّثنى أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: أخْبَرَنا أبو أحمدَ، قال: أخبرنا شَريكٌ، عن

Bana Ahmed b. İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed haber verdi, dedi ki: Bize Şerîk, [...]'den haber verdi:

مُجالِدٍ، عن عامرٍ، قال: السَّلْوَى السُّمانَى.

Mücâlid'den, o da Âmir'den haber verdi, dedi ki: “Selvâ, bıldırcındır.”

[حدَّثنى المثنى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن مُجالِدٍ، عن عامرٍ، قال: السلوى السُّمانَى] .

[Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mücâlid'den, o da Âmir'den rivayet etti, dedi ki: “Selvâ, bıldırcındır”] .

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ ابنِ أنسٍ: السلوى كان طيرًا يَأْتِيهم مثلَ السُّمانَى .

Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten rivayet etti: “Selvâ, bıldırcın gibi kendilerine gelen bir kuştur .”

وحدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: السَّلْوَى طيرٌ.

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle demiştir: “Selvâ bir kuştur.”

وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: حدَّثنى عبدُ الصمدِ، قال: سمِعْتُ وهبًا وسُئِل: ما السَّلْوَى؟ فقال: طيرٌ سَمِينٌ مثلُ الحَمامِ .

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed rivayet etti, dedi ki: Vehb'e “Selvâ nedir?” diye sorulduğunu ve onun şöyle dediğini işittim: “Güvercin gibi semiz bir kuştur .”

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الضحاكِ، قال: السُّمانَى هو السلوى .

Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Kurre, Dahhâk'tan rivayet etti, dedi ki: “Sumânâ, selvâdır .”

قال أبو جعفرٍ: فإن قال قائلٌ: وما كان سببُ تَظْليلِ اللهِ الغَمامَ وإنزالِه المنَّ والسلوى على هؤلاء القومِ؟

Ebû Ca'fer dedi ki: Eğer birisi: “Allah'ın bulutu onların üzerine gölge yapmasının, bu topluluğa kudret helvası ve bıldırcın indirmesinin sebebi neydi?” diye soracak olursa,

قيل: قد اخْتَلَف أهلُ العلمِ في ذلك، ونحن ذاكِرون ما حضَرَنا منه.

[Şöyle] denilir: İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; biz de bu konuda bize ulaşan bilgileri zikredeceğiz.

فحدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: لمّا تاب اللهُ على قومِ موسى وأحْيَا السبعين الذين اخْتارَهم موسى بعدَ ما أماتهم، أمَرهم اللهُ بالسيرِ إلى أَرِيحا، وهى أرضُ بيتِ المقدسِ، فساروا حتى إذا كانوا قريبًا منها بعَث موسى اثنَىْ عشَرَ نَقيبًا، فكان مِن أمرِهم وأمرِ الجبَّارِين وأمْرِ قومِ موسى ما قد قصَّ اللهُ في كتابِه، فقال قومُ موسى لموسى: {اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ}. فغضِب موسى فدعا عليهم، فقال: {رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ}، فكانت عَجْلةً من موسى عجِلَها، فقال اللهُ: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ} [المائدة: ٢٥، ٢٦]. فلما ضُرِب عليهم التيهُ ندِم موسى، وأتاه قومُه الذين كانوا معه يُطيعونه فقالوا له: ما صنَعْتَ بنا يا موسى؟ فلما ندِم أوْحَى اللهُ إليه: [لا تَأْسَ] على القومِ الفاسِقِين -أى: لا تَحْزَنْ على القومِ الذين سمَّيْتُهم فاسِقِين- فلم يَحْزَنْ. فقالوا: يا موسى، فكيف لنا بماءٍ ههنا؟ أين الطعامُ؟ فأنْزَل اللهُ عليهم المنَّ، فكان يَسْقُطُ على [الشجرِ الزَّنْجبيلِ]، والسَّلْوى وهو طيرٌ يُشْبِهُ السُّمانَى، فكان يَأْتى أحدُهم فيَنْظُرُ إلى الطيرِ فإن كان سَمينًا ذبَحه وإلا أرْسَله، فإذا سمِن أتاه. فقالوا: هذا الطعامُ، فأين الشرابُ؟ فأُمِر موسى، فضرَب بعصاه الحجرَ فانْفَجَرت منه اثنتا عشْرةَ عينًا، فشرِب كلُّ سِبْطٍ مِن عينٍ. فقالوا: هذا الطعامُ والشرابُ، فأين الظلُّ؟ فظلَّل عليهم الغَمامَ. فقلوا: هذا الظلُّ، فأين اللِّباسُ؟ فكانت ثيابُهم تَطولُ

Bize Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: Allah, Mûsâ'nın kavminin tövbesini kabul edip Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişiyi öldürdükten sonra diriltince, Allah onlara Beytülmakdis toprağı olan Erihâ'ya gitmelerini emretti. Yola çıktılar; nihayet oraya yaklaştıklarında Mûsâ on iki temsilci (nakîb) gönderdi. Onların durumu, zorbaların durumu ve Mûsâ'nın kavminin durumu hakkında Allah'ın Kitabı'nda anlattığı şeyler cereyan etti. Mûsâ'nın kavmi Mûsâ'ya: { اذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturacağız!” dediler. Bunun üzerine Mûsâ öfkelendi ve onlara beddua edip şöyle dedi: { رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına güç yetiremiyorum; artık bizimle bu fâsıklar topluluğunun arasını ayır!” Bu, Mûsâ'nın aceleyle yaptığı bir davranıştı. Allah da şöyle buyurdu: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar.” [el-Mâide: 25-26]. Üzerlerine bu şaşkınlık ve çaresizlik hâli (Tîh) çökünce Mûsâ pişman oldu. Yanında bulunup kendisine itaat eden kavmi de ona gelerek: “Bize ne yaptın ey Mûsâ?” dediler. [Mûsâ] pişman olunca Allah ona: “[Yoldan çıkmış kavme] [üzülme]” -yani fâsıklar olarak isimlendirdiğin kavim için kederlenme- diye vahyetti; o da üzülmedi. Onlar: “Ey Mûsâ, burada suyu nasıl bulacağız? Yiyecek nerede?” dediler. Allah da üzerlerine kudret helvasını (el-menn) indirdi; bu helva [zencefil ağacına] düşüyordu. [Ayrıca] bıldırcına benzeyen bir kuş olan selvâyı indirdi. Onlardan biri gelir, kuşa bakar; eğer semizse onu keser, değilse salıverirdi; kuş semirdiğinde ise [kendiliğinden] ona gelirdi. Onlar: “Bu yiyecek, peki içecek nerede?” dediler. Mûsâ'ya emredildi, asâsıyla taşa vurdu ve taştan on iki pınar fışkırdı; her kabile bir pınardan içti. Onlar: “Bu yiyecek ve içecek, peki gölge nerede?” dediler. [Bunun üzerine Allah] bulutu onların üzerine gölgelik yaptı. Onlar: “Bu gölge, peki giyecek nerede?” dediler. Elbiseleri uzuyordu...

معهم كما تَطولُ الصِّبْيانُ، ولا يَتَخَرَّقُ لهم ثوبٌ، فذلك قولُه: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى}. وقولُه: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} .

ve hiçbir elbiseleri yırtılmıyordu. İşte [Allah'ın] şu buyruğu buna işaret etmektedir: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “Bulutu da üzerinize gölgelik yaptık ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik.” Ve O'nun şu buyruğu: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de Biz: ‘Asanla taşa vur!’ demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı; her kabile içeceği yeri bilmişti.”

حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لما تاب اللهُ على بنى إسرائيلَ وأمَر موسى أن يَرْفعَ عنهم السيفَ مِن عبادةِ العجلِ، أمَر موسى أن يَسِيرَ بهم إلى الأرضِ المقدسةِ، وقال: إنى قد كتَبْتُها لكم دارًا وقَرارًا ومَنْزِلًا، فاخْرُجْ إليها وجاهِدْ مَن فيها مِن العدوِّ، فإنى ناصرُكم عليهم. فسار بهم موسى إلى الأرضِ المقدَّسةِ بأمرِ اللهِ، حتى إذا نزَل التِّيهَ بينَ مصرَ والشامِ، وهى بلادٌ ليس فيها خَمَرٌ ولا ظلٌّ، دعا موسى ربَّه حين آذاهم الحرُّ، فظلَّل عليهم بالغَمامِ، ودعا لهم بالرزقِ، فأنْزَل عليهم المنَّ والسَّلْوَى.

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: Allah, İsrâiloğulları'nın tövbesini kabul edip buzağıya tapmalarından ötürü Mûsâ'ya üzerlerindeki kılıcı kaldırmasını emrettiğinde, onlarla birlikte Mukaddes Topraklar'a doğru yola çıkmasını emretti ve şöyle buyurdu: “Ben orayı sizin için yurt, yerleşim yeri ve menzil olarak takdir ettim. Oraya doğru çık ve oradaki düşmanla cihad et; zira Ben onlara karşı senin yardımcınım.” Mûsâ, Allah'ın emriyle onları Mukaddes Topraklar'a doğru yürüttü; nihayet Mısır ile Şam arasında, sığınak ve ağaçlık ile gölgenin bulunmadığı bir diyar olan Tîh çölüne vardığında, sıcaklık onlara eziyet verince Mûsâ Rabbine dua etti; Allah da üzerlerine bulutu gölgelik kıldı. Onlar için rızık duası etti, bunun üzerine onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdi.

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع [بنِ أنسٍ، وحُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع] قولَه: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ}. قال. ظلَّل عليهم الغَمامَ في التِّيهِ، [ما هو في قدرِ] خمسةِ فَراسِخَ أو ستةٍ، كلما أصْبَحوا ساروا غادِين، فأمْسَوا فإذا هم في مكانِهم الذى ارْتَحَلوا منه، فكانوا كذلك حتى مرَّت أربعون سنةً. قال: وهم في ذلك يَنْزِلُ عليهم المنُّ والسلوى، ولا تَبْلَى ثيابُهم، ومعهم حجرٌ مِن حجارةِ الطُّورِ يَحْمِلونه معهم، فإذا

Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den [b. Enes'ten; bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, [o dedi ki:] Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den] naklettiğine göre, O'nun: {وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ} “Bulutu da üzerinize gölgelik yaptık” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Allah] Tîh'te üzerlerine bulutu gölgelik yaptı. [Burası] yaklaşık beş veya altı fersah kadardı. Sabahladıkları her gün erkenden yola çıkarlar, akşam olduğunda ise kendilerini [sabah] hareket ettikleri yerde bulurlardı. Kırk yıl geçinceye kadar bu durumda kaldılar. Dedi ki: Bu esnada üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın iniyor, elbiseleri eskimiyordu. Yanlarında Tûr taşlarından bir taş bulunuyor ve onu beraberlerinde taşıyorlardı. Bir yere

نزَلوا ضرَبه موسى بعصاه، فانْفَجَرَتْ منه اثنتا عشْرةَ عينًا.

bir yere konakladıklarında Mûsâ ona asasıyla vurur ve ondan on iki pınar fışkırırdı.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: حدَّثنى عبدُ الصمدِ، قال: سمِعْتُ وهبًا يقولُ: إن بنى إسرائيلَ لما حرَّم اللهُ عليهم أن يَدْخُلوا الأرضَ المُقَدَّسةَ أربعين سنةً يَتيهون في الأرضِ، شكَوْا إلى موسى فقالوا: ما نَأْكُلُ؟ فقال: إن اللهَ سيَأْتِيكم بما تَأْكُلون. قالوا: مِن أين لنا إلا أن يمْطِرَ علينا خُبزًا! قال: إن اللهَ ﷿ سيُنْزِلُ عليكم خُبزًا مَخْبوزًا. فكان يُنْزِلُ عليهم المنَّ -سُئِل وهبٌ: ما المنُّ؟ قال: خُبزُ الرُّقاقِ مثلُ الذرةِ أو مثلُ النَّقيِّ- قالوا: وما نَأْتدِمُ؟ وهل بُدٌّ لنا مِن لحمٍ؟ قال: فإن اللهَ يَأْتِيكم به. فقالوا: مِن أين لنا إلا أن تَأتِيَنا به الريحُ! قال: فإن [اللهَ يأتيكم] به. فكانت الريحُ تَأْتِيهم بالسَّلْوَى -فسُئِل وهبٌ: ما السلوى؟ قال: طيرٌ سَمِينٌ مثلُ الحَمامِ، كان يَأْتِيهم فيَأْخُذون منه مِن سبتٍ إلى سبتٍ- قالوا: فما نَلْبَسُ؟ قال: لا يَخْلَقُ لأحدِكم ثوبٌ أربعين سنةً. قالوا: فما نَحْتَذِى؟ قال: لا يَنْقَطِعُ لأحدِكم شِسْعٌ أربعين سنةً. قالوا: فإنه يُولدُ فينا أولادٌ، فما نَكْسُوهم؟ قال: ثوبُ الصغيرِ يَشِبُّ معه. قالوا: فمِن أين لنا الماءُ؟ قال: يَأْتِيكم به اللهُ. قالوا: فمِن أين إلا أن يَخْرُجَ لنا مِن الحجرِ! فأمَر اللهُ موسى أن يَضْرِبَ بعصاه الحجرَ. قالوا: فبمَ نُبْصِرُ إذ تَغْشانا الظُّلْمةُ؟ فضرَب لهم عمودًا مِن نورٍ في وسَطِ عسكرِهم أضاء عسكرَهم كلَّه. قالوا: فبمَ نَسْتَظِلُّ، فإن الشمسَ علينا

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdussamed rivayet etti, dedi ki: Vehb'i şöyle derken işittim: Allah İsrâiloğullarına kırk yıl boyunca yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacakları için Mukaddes Topraklar'a girmeyi haram kıldığında Mûsâ'ya şikâyette bulunup: “Biz ne yiyeceğiz?” dediler. Mûsâ: “Allah yiyeceğiniz şeyi muhakkak size verecektir.” dedi. Onlar: “Üzerimize ekmek yağdırmadıkça [bu] bize nereden [gelecek]!” dediler. Mûsâ: “Allah azze ve celle üzerinize pişmiş ekmek indirecektir.” dedi. Böylece Allah üzerlerine kudret helvasını (el-menn) indiriyordu. —Vehb'e: “Kudret helvası (el-menn) nedir?” diye soruldu; o da: “Darı [ekmeği] veya has un [ekmeği] gibi yufka ekmeğidir.” dedi.— Onlar: “Peki katık olarak ne yiyeceğiz? Et yememiz şart değil mi?” dediler. Mûsâ: “Allah onu da size verecektir.” dedi. Onlar: “Rüzgâr onu bize getirmedikçe nereden gelecek!” dediler. Mûsâ: “[Allah onu size getirecektir].” dedi. Rüzgâr da onlara bıldırcın etini (es-selvâ) getiriyordu. —Vehb'e: “Bıldırcın (es-selvâ) nedir?” diye soruldu; o da: “Güvercin gibi semiz bir kuştur; onlara gelirdi ve bir cumartesiden diğer cumartesiye kadar ondan alırlardı.” dedi.— Onlar: “Peki ne giyeceğiz?” dediler. Mûsâ: “Kırk yıl boyunca hiçbirinizin elbisesi eskimeyecektir.” dedi. Onlar: “Peki ayağımıza ne giyeceğiz?” dediler. Mûsâ: “Kırk yıl boyunca hiçbirinizin ayakkabı bağı kopmayacaktır.” dedi. Onlar: “Aramızda çocuklar doğuyor, onlara ne giydireceğiz?” dediler. Mûsâ: “Küçüğün elbisesi onunla birlikte büyüyecektir.” dedi. Onlar: “Peki su bize nereden gelecek?” dediler. Mûsâ: “Onu size Allah verecektir.” dedi. Onlar: “Taştan fışkırmadıkça nereden gelecek!” dediler. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya asasıyla taşa vurmasını emretti. Onlar: “Karanlık bizi bürüdüğünde ne ile göreceğiz?” dediler. Bunun üzerine [Allah] ordugâhlarının ortasında ordugâhlarının tamamını aydınlatan nurdan bir direk dikti. Onlar: “Peki ne ile gölgeleneceğiz, zira güneş üzerimize

شديدهٌّ؟ قال: يُظِلُّكم اللهُ بالغَمامِ .

Mûsâ: “Allah sizi bulutla gölgelendirecektir.” dedi .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ. فذكَر نحوَ حديثِ موسى، عن عمرِو بنِ حمادٍ .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Ve Mûsâ'nın Amr b. Hammâd'dan naklettiği hadisin bir benzerini zikretti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال ابنُ عباسٍ: خُلِق لهم في التِّيهِ ثيابٌ لا تَخْلَقُ ولا تَدْرَنُ.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: Tîh çölünde onlar için eskimeyen ve kirlenmeyen elbiseler yaratıldı.

قال: وقال ابنُ جُرَيْجٍ: إن أخَذ الرجلُ مِن المَنِّ والسَّلْوَى فوقَ طعامِ يومٍ فسَد، إلا أنهم كانوا يَأْخُذُون في يومِ الجمعةِ طعامَ يومِ السبتِ فلا يُصْبِحُ فاسدًا .

Dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Bir kimse kudret helvası ve bıldırcından bir günlük yiyecekten fazlasını alırsa bozulurdu; ancak cuma günü cumartesi gününün yiyeceğini alırlardı da o bozulmazdı .

القولُ في تأويلِ قولِ اللهِ جلّ ثناؤُه: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin temiz ve lezzetlilerinden yiyin.” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: وهذا مما اسْتُغْنِى بدَلالةِ ظاهرِه [عن ذكرِ] ما تُرِك منه، وذلك أن تأويلَ الآيةِ: وظلَّلْنا عليكم الغَمامَ وأنْزَلْنا عليكم المنَّ والسَّلْوى، وقلْنا لكم: كلوا مِن طيباتِ ما رزَقْناكم. فتُرِك ذكرُ قولِه: وقلنا لكم. لِما بيَّنّا مِن دَلالةِ الظاهرِ في الخطابِ عليه.

Ebû Ca'fer der ki: Bu, zahirinin delaleti sebebiyle hazfedilen kısmın [zikrinden müstağni kalınan] ifadelerdendir. Zira ayetin tevili şöyledir: “Bulutu da üzerinize gölgelik yaptık ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik; ve size: ‘Rızık olarak verdiğimiz şeylerin temizlerinden yiyin!’ dedik.” Açık hitabın buna delalet ettiğini açıkladığımız için: “ve size ... dedik” sözünün zikri hazfedilmiştir.

وعنَى جلَّ ذكرُه بقولِه: {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ}: كلوا مِن شَهِيّاتِ رِزْقِنا

Allah Teâlâ {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ} “Temizlerinden yiyin” buyruğuyla şunu kastetmiştir: Rızkımızın nefis/iştah çekici olanlarından yiyin,

الذى رزَقْناكموه.

size verdiğimiz rızkın arzulanan, lezzetli olanlarından yiyin, manasını kastetmiştir.

وقد قيل: عنَى بقولِه: {مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ}: مِن حلالِه الذى أبَحْناه لكم فجعَلْناه لكم رزقًا.

{مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin temizlerinden” buyruğuyla: “Size helal kılıp rızık yaptığımız helalinden” manasının kastedildiği de söylenmiştir.

والأولُ مِن القولَيْن أولَى بالتأويلِ؛ لأنه وصْفُ ما كان القومُ فيه مِن هَنِئَ العيشِ الذى أعْطاهم، فوصْفُ ذلك بالطَّيِّب الذى هو بمعنى اللَّذَّةِ أحْرَى مِن وصفِه بأنه حلالٌ مُباحٌ.

İki görüşten birincisi tevile daha uygundur; çünkü bu, kendilerine verilen rahat ve huzurlu hayatın vasfıdır. Dolayısıyla bunun lezzet manasına gelen tayyib (lezzetli) ile nitelenmesi, helal ve mubah şeklinde nitelenmesinden daha evladır.

و {مَا} التى مع: {رَزَقْنَاكُمْ} بمعنى الذى، كأنه قال : كلوا مِن طيباتِ الرزقِ الذى رزَقْناكموه.

{رَزَقْنَاكُمْ} ifadesiyle birlikte gelen {مَا} , “ellezî” (o şey ki) manasındadır; sanki şöyle demiştir : “Size rızık olarak verdiğimiz rızkın temiz ve lezzetlilerinden yiyin.”

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)}.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)} “Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.” buyruğunun teviline dair açıklama.

وهذا أيضًا مِن الذى اسْتُغْنى بدَلالةِ ظاهرِه على ما تُرِك منه، وذلك أن معنى الكلامِ: كلوا مِن طيباتِ ما رزَقْناكم، فخالَفوا ما أمَرْناهم به، وعصَوا ربَّهم، ثم رسولَنا إليهم، وما ظلَمونا. فاكْتُفِى بما أُظهِر عما تُرِك.

Bu da zahirinin delaletiyle hazfedilen kısımdan müstağni kılınan ifadelerdendir. Sözün manası şöyledir: “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin [dedik]; onlar ise kendilerine emrettiğimiz şeye muhalefet ettiler, Rablerine ve sonra da kendilerine gönderilen elçiye isyan ettiler; Bize zulmetmediler.” Böylece zikredilmeyen kısımdan açıkça belirtilenle yetinilmiştir.

وقولُه: {وَمَا ظَلَمُونَا}. يقولُ: وما ظلَمونا بفعلِهم ذلك ومعصيتِهم، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}.

O'nun: {وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar Bize zulmetmediler” buyruğu: Bu fiilleri ve isyanlarıyla Bize zulmetmediler, {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.” demektir.

ويعنى بقولِه: {وَمَا ظَلَمُونَا}. وما وضَعوا فعلَهم ذلك وعِصْيانَهم إيانا موضعَ مَضَرَّةٍ علينا، ومَنْقَصةٍ لنا، [ولكنهم وضَعوه مِن أنفسِهم موضعَ مَضَرَّةٍ عليها ومَنْقَصةٍ لها].

O'nun: {وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar Bize zulmetmediler” buyruğuyla kastettiği şudur: Onlar bu fiillerini ve Bize isyanlarını Bizim aleyhimize bir zarar ve Bize yönelik bir eksiklik konumuna koymadılar; [bilakis bunu kendi nefisleri aleyhine bir zarar ve kendileri için bir eksiklik konumuna koydular].

كما حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}. قال: يَضُرُّون .

Nitekim bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Onlar Bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı.” buyruğu hakkında: “Zarar veriyorlardı” demiştir .

وقد دلَّلْنا فيما مضَى على أن أصلَ الظلمِ وضعُ الشئِ في غيرِ موضعِه، بما فيه الكِفايةُ، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه .

Daha önce zulmün asıl manasının bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymak olduğuna dair yeterli delilleri sunmuştuk; bu da onu tekrarlamaktan müstağni kılmıştır .

وكذلك ربُّنا جلَّ ثناؤُه لا تَضُرُّه معصيةُ عاصٍ، ولا يَتَحَيَّفُ خَزائنَه ظلمُ ظالمٍ، ولا تَنْفَعُه طاعةُ مُطيعٍ، ولا يَزِيدُ في مُلْكِه عدلُ عادلٍ، بل نفسَه يَظْلِمُ الظالمُ، وحظَّها يَبْخَسُ العاصى، وإياها يَنْفَعُ الطائعُ ، وحظَّها يُصِيبُ العادلُ.

Aynı şekilde şanı yüce olan Rabbimize de hiçbir isyankârın isyanı zarar vermez, hiçbir zalimin zulmü O'nun hazinelerini eksiltmez; hiçbir itaatkârın itaati O'na fayda sağlamaz ve hiçbir adil kimsenin adaleti O'nun mülkünü artırmaz. Bilakis zalim ancak kendi nefsine zulmeder, isyankâr kendi nasibini eksiltir, itaat eden ancak kendi nefsine fayda sağlar ve adaletli davranan da kendi payını elde eder.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Hani: ‘Şu şehre girin!’ demiştik.” buyruğunun teviline dair açıklama.

والقريةُ التى أمَرَهم اللهُ أن يَدْخُلوها فيَأْكُلوا منها رَغَدًا حيث شاءوا -فيما ذُكِر لنا- بيتُ المَقْدِس.

Bize zikredildiğine göre, Allah'ın oraya girip diledikleri yerde bol bol yemelerini emrettiği belde (karye), Beytülmakdis'tir.

ذكرُ الروايةِ بذلك

Bu husustaki rivayetlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ}. قال: بيتُ المقدسِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Şu şehre girin!” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde] dedi ki: “Beytülmakdis'tir .”

وحدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ}: أما القريةُ فبيتُ المقدسِ .

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Hani: ‘Şu şehre girin!’ demiştik.” [Ayetinde geçen] şehre gelince, o Beytü'l-Makdis'tir.

حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ}: يعنى بيتَ المَقدِسِ .

Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ} “Hani: ‘Şu şehre girin!’ demiştik.” yani Beytülmakdis'i kastetmektedir .

وحدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: سألْتُه -يعنى ابنَ زيدٍ- عن قولِه: {ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا}. قال: هى أَرِيحا، وهى قريبةٌ مِن بيتِ المَقْدِسِ .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Ona -yani İbn Zeyd'e- {ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا} “Şu şehre girin ve oradan yiyin!” buyruğunu sordum; şöyle dedi: “O Erîhâ'dır ve Beytülmakdis'e yakındır .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا} “Orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin.” buyruğunun teviline dair açıklama.

يعنى بذلك: فكُلوا مِن هذه القريةِ حيث شِئْتُم عيشًا هَنِيئًا واسعًا بغيرِ حِسابٍ.

Bununla şunu kastetmektedir: Bu beldede dilediğiniz yerde hesapsız, bol ve rahat bir geçimle yiyin.

وقد بيَّنَّا معنى الرَّغَدِ فيما مضَى مِن الكتابِ ، وذكَرْنا أقوالَ أهلِ التأويلِ فيه.

Kitabın önceki kısımlarında Ragad (geniş ve bol) kelimesinin anlamını açıklamış ve tevil ehlinin bu husustaki görüşlerini zikretmiştik.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin.” buyruğunun teviline dair açıklama.

أما البابُ الذى أُمِروا أن يَدْخُلوه، فإنه قيل: هو بابُ الحِطَّةِ مِن بيتِ المقدسِ.

Girmeleri emredilen kapıya gelince: Onun Beytülmakdis'in Hıtta Kapısı olduğu söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî

نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: بابُ الحِطَّةِ مِن بابِ إيلِياءِ بيتِ المقدسِ .

Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin.” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “İlyâ (Kudüs) kapılarından Beytülmakdis'in Hıtta Kapısı'dır .”

وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ}: أما البابُ فبابٌ مِن أبوابِ بيتِ المقدسِ .

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle rivayet etti]: {وَادْخُلُوا الْبَابَ} “Kapıdan girin” buyruğundaki kapıya gelince; o, Beytülmakdis kapılarından bir kapıdır .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}: فإنه أحدُ أبوابِ بيتِ المقدسِ، وهو يُدْعَى بابَ حِطَّةٍ.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin.” buyruğu hakkında: “O, Beytülmakdis'in kapılarından biridir ve Hıtta Kapısı diye adlandırılır.” demiştir.

وأما قولُه: {سُجَّدًا}. فإن ابنَ عباسٍ كان يَتأوَّلُه بمعنى الرُّكَّعِ.

O'nun: {سُجَّدًا} “Secde ederek” buyruğuna gelince; İbn Abbâs bunu rükû edenler (eğilerek) manasında tevil ediyordu.

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: ثنا سُفيانُ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ بنِ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: رُكَّعًا مِن بابٍ صغيرٍ .

Bize İbn Beşşâr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin.” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: “Küçük bir kapıdan rükû ederek (eğilerek) [girin] .”

حدَّثنى الحسنُ بنُ الزِّبْرِقانِ النَّخَعىُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: أُمِروا أن يَدْخُلوا رُكَّعًا .

Bana el-Hasen b. ez-Zibrikan en-Nahaî rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin.” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: “Onlara rükû ederek (eğilerek) girmeleri emredildi.”

قال أبو جعفرٍ: وأصلُ السجودِ الانْحِناءُ لمن سُجِد له مُعَظَّمًا بذلك، فكلُّ مُنْحَنٍ لشيءٍ تَعْظيمًا له [وخُشُوعًا] فهو له ساجدٌ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Ebû Ca'fer der ki: Sücûdun aslı, bunu ta'zim etmek (yüceltmek) maksadıyla kendisine secde edilen kimseye eğilmektir; binaenaleyh bir şeye onu ta'zim ve [huşû] maksadıyla eğilen herkes ona secde etmiş olur. Şairin şu sözü de bundandır :

بجَمْعٍ تَضِلُّ البُلْقُ في حَجَراتِه … تَرَى الأُكْمَ فيه سُجَّدًا للحَوافِرِ

“Öyle bir toplulukla [savaşa girer] ki , alacalı atlar onun etrafında yollarını şaşırır; orada tepelerin toynaklara secde ettiğini [boyun eğip alçaldığını] görürsün .”

يعنى بقولِه: سُجَّدًا: خاشعةً خاضعةً.

Şair {سُجَّدًا} sözüyle; huşû içinde ve boyun eğmiş [tepeleri] kastetmektedir.

ومِن ذلك قولُ أعْشَى بنى قيسِ بنِ ثَعْلَبةَ :

A'şâ Benî Kays b. Sa'lebe'nin şu sözü de bundandır :

يُراوِحُ مِن صلواتِ المَليـ … ـكِ طَوْرًا سُجودًا وطَوْرًا جؤَارَا

“Padişaha yapılan dualar arasında nöbetleşe, kâh secde eder kâh feryat edip yalvarır.”

فلذلك تأوَّل ابنُ عباسٍ قولَه: {سُجَّدًا}: رُكَّعًا؛ لأن الراكعَ مُنْحَنٍ، وإن كان الساجدُ أشدَّ انْحِناءً منه.

İşte bu sebeple İbn Abbâs, O'nun {سُجَّدًا} “Secde ederek” buyruğunu “rükû edenler (eğilerek)” şeklinde tevil etmiştir; zira secde eden kimse daha fazla eğilmiş olsa da rükû eden kimse de eğilmiş durumdadır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}.

Yüce ve Aziz olan Allah'ın: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin.” buyruğunun teviline dair açıklama:

وتأويلُ قولِه: {حِطَّةٌ}: فِعْلةٌ. مِن قولِ القائلِ: حطَّ اللهُ عنك خَطاياك، فهو

O'nun: {حِطَّةٌ} “[Bizi] bağışla!” buyruğunun tevili [şöyledir]: [Bu kelime] 'fi‘leh' (فِعْلَة) veznindedir. Bir kimsenin: “Allah senin günahlarını döksün/indirsin (حَطَّ اللّٰهُ عَنْكَ خَطَايَاكَ)” sözünden [gelmektedir]. O,

يَحُطُّها حِطَّةً. بمنزلةِ الرِّدَّةِ والجِدَّةِ والمِدَّةِ، مِن: جدَدْتُ ومدَدْتُ.

onları döker/indirir (يَحُطُّهَا حِطَّةً). Bu; “cedettü” (جدَدْتُ) ve “mededtü” (مدَدْتُ) fiillerinden gelen “ridde” (الرِّدَّة), “cidde” (الجِدَّة) ve “midde” (المِدَّة) kelimeleri konumundadır.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ: {حِطَّةٌ}؛ فقال بعضُهم بنحوِ الذى قلْنا في ذلك.

Tevil ehli {حِطَّةٌ} “[Bizi] bağışla” ifadesinin tevilinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: قال الحسنُ وقَتادةُ: أى: احْطُطْ عنا خَطايانا .

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında haber verip dedi ki: el-Hasen ve Katâde şöyle demişlerdir: “Yani: Günahlarımızı bizden dök/bağışla .”

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}: يحطُّ اللهُ بها عنكم ذنبَكم وخطيئتَكم .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında: “Allah bununla sizden günahınızı ve hatanızı döker/bağışlar .” demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: يَحُطُّ اللهُ عنكم خَطاياكم.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında: “Allah sizden günahlarınızı döker/bağışlar.” demiştir.

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: حدَّثنا وَكِيعٌ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}: مَغْفِرةٌ .

Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında: “Mağfirettir [bağışlanma dileyin demektir] .” dediğini rivayet etti.

وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: تُحَطُّ عنكم خَطاياكم.

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Günahlarınız sizden dökülür/bağışlanır.”

حدَّثَنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال لى عَطاءٌ في قولِه: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: سمِعْنا أنه يَحُطُّ عنهم خَطاياهم .

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ bana O'nun: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Duyduk ki O, onlardan günahlarını döker/bağışlar .”

وقال آخَرون: معنى ذلك: قولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. كأنهم وجَّهوا تأويلَه: قولوا الذى يَحُطُّ عنكم خَطاياكم، وهو قولُ: لا إلهَ إلا اللهُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun manası, “Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur) deyin” demektir. Sanki onlar tevilini; “Sizden günahlarınızı dökecek olan şeyi söyleyin, o da: ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözüdür.” şeklinde yorumlamışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى المثنى وسعدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحَكَمِ، قالا: حدَّثنا حفصُ بنُ عمرَ، قال: حدَّثنا الحكمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: قولوا: لا إلهَ إلا اللهُ .

Bana el-Müsennâ ve Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet edip dediler ki: Bize Hafs b. Ömer anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Ebân, İkrime'den: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında: “‘Lâ ilâhe illallâh’ deyin .” dediğini anlattı.

وقال آخَرون بمثلِ معنى قولِ عِكْرمةَ، إلا أنهم جعَلوا القولَ الذى أُمِروا بقيلِه الاسْتغفارَ.

Başkaları da İkrime'nin sözünün manasına benzer bir görüş belirtmişler, ancak söylenmesi emredilen sözün istiğfar (bağışlanma dileme) olduğunu kabul etmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ الزِّبْرِقانِ، قال: حدَّثنا أبو أُسامةَ، عن سُفيانَ، عن الأعمشِ،

Bize el-Hasen b. ez-Zibrikân rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o da el-A‘meş'ten rivayet etti,

عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال: أُمِرُوا أن يَستَغفِروا .

o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında şöyle rivayet etti: “İstiğfar etmeleri emredildi .”

وقال آخَرون نحوَ قولِ عِكْرمةَ، إلا أنهم قالوا: القولُ الذى أُمِروا أن يَقُولوه هو أن يَقُولوا: هذا الأمرُ حقٌّ كما قيل لكم.

Başkaları da İkrime'nin sözüne yakın bir görüş belirtmişler, ancak şöyle demişlerdir: “Söylemeleri emredilen söz; ‘Size söylendiği gibi bu emir haktır.’ demeleridir.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قال. قولوا: هذا الأمرُ حقٌّ كما قيل لكم .

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında rivayet etti: “O şöyle demiştir: ‘Size söylendiği gibi bu emir haktır deyin .’"

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ في المعنى الذى مِن أجلِه رُفِعَت "الحِطَّةُ"؛ فقال بعضُ نحويِّى أهلِ البصرةِ: رُفِعَت "الحِطًّةُ" بمعنى قولوا: ليكنْ منك حِطَّةٌ لذُنوبنا. كما تقولُ للرجلِ: سَمْعُك.

Arap dili âlimleri “el-Hıtta” (الحِطَّة) kelimesinin merfu (ötreli) okunma sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: “el-Hıtta” kelimesi; ‘Senden günahlarımız için bir bağışlama (hıtta) olsun ’ anlamında merfu kılınmıştır. Nitekim bir adama [‘dinlemen gereken şey senin işitmendir’ anlamında]: ‘Sem'uk’ (سَمْعُك) demen gibidir.

وقال آخَرون منهم: هى كلمةٌ أمَرَهم اللهُ أن يقولوها مرفوعةً، وفرَض عليهم قِيلَها كذلك.

Onlardan başkaları ise şöyle demiştir: O, Allah'ın kendilerine merfu olarak söylemelerini emrettiği ve bu şekilde telaffuz etmelerini farz kıldığı bir kelimedir.

وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ : رُفِعَت "الحِطَّةُ" بضَميرِ "هذه"، كأنه قال: وقولوا: هذه حطةٌ.

Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: “el-Hıtta” kelimesi [hazfedilen] “hâzihî” (هذه - bu) zamiriyle [mübteda-haber yapılarak] merfu kılınmıştır; sanki O: “Ve ‘Bu bir hıttadır (bağışlanmadır)’ deyin.” buyurmuş gibidir.

وقال آخَرُ منهم: هى مرفوعةٌ بضَميرٍ معناه الخبرُ، كأنه قال: قولوا: ما هو

Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: O, anlamı haber olan bir zamirle merfudur; sanki O: ‘[Şöyle] deyin: O şey...

حطةٌ. فتكونُ "حطةٌ" حينَئذٍ خبرًا لـ "ما".

hıttadır (bağışlanmadır).’ Bu durumda “hıtta” kelimesi “mâ”nın haberi olur.

قال أبو جعفرٍ: والذى هو أقربُ عندى في ذلك إلى الصوابِ وأشْبَهُ بظاهرِ الكتابِ، أن يكونَ رفَع {حِطَّةٌ} بنيةِ خبرٍ محذوفٍ قد دلَّ عليه ظاهرُ التِّلاوةِ، وهو: دخولُنا البابَ سجدًا حطةٌ. فكفَى مِن تَكريرِه بهذا اللفظِ ما دل عليه الظاهرُ مِن التنزيلِ، وهو قولُه : {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. كما قال جلَّ ثناؤُه: (وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةٌ إِلَى رَبِّكُمْ) [الأعراف: ١٦٤]. بمعنَى: مَوْعِظتُنا إياهم مَعْذِرةٌ إلى ربِّكما. فكذلك عندى تأويلُ قولِه: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. يعنى بذلك: وإذ قلْنا: ادْخُلُوا هذه القريَةَ وادْخُلُوا البابَ سُجَّدًا، وقولوا: دخولُنا ذلك سُجَّدًا حِطّةٌ لذنوبِنا. وهذا القولُ على نحوِ تأويلِ الربيعِ بنِ أنسٍ وابنِ [جُرَيْجٍ وابنِ] زيدٍ، الذى ذكَرْناه آنِفًا.

Ebû Ca'fer der ki: Bu konuda bana göre doğruya en yakın ve Kitab'ın zahirine en uygun olan görüş; {حِطَّةٌ} kelimesinin, tilavetin zahirinin delalet ettiği mahzuf bir haber niyetinde ref edilmiş (ötreli yapılmış) olmasıdır ki o da: “Kapıdan secde ederek girişimiz bir bağışlanmadır (hıttadır).” demektir. İndirilen lafzın zahirinin delalet ettiği şey -ki O'nun: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” buyruğudur- bu lafızla tekrarlanmasına ihtiyaç bırakmamıştır. Nitekim senası yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ} “Hani onlardan bir topluluk: ‘Allah’ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?’ demişti. Onlar da: ‘Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye...’ dediler.” [A'râf: 164]. Yani: “Bizim onlara öğüt vermemiz Rabbinize bir mazerettir.” anlamındadır. İşte bana göre O'nun: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” buyruğunun tevili de böyledir. Bununla: “Hani: ‘Bu şehre girin, kapıdan secde ederek girin ve: Secde ederek girişimiz günahlarımız için bir bağışlanmadır (hıttadır) deyin.’ demiştik.” manasını kastetmektedir. Bu görüş, az önce zikrettiğimiz er-Rebî' b. Enes, İbn [Cüreyc ve İbn] Zeyd'in tevili doğrultusundadır.

وأما على تأويلِ قولِ عكرمةَ، فإن الواجب أن تكونَ القراءةُ بالنصبِ في: {حِطَّةٌ}؛ لأن القومَ إن كانوا أُمِروا أن يقولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. أو أن يقولوا: نَسْتَغْفِرُ اللهَ. فقد قيل لهم: قولوا هذا القولَ. فـ"قولوا" حينَئذٍ واقعٌ على الحِطَّةِ؛ لأن الحِطَّةَ على قولِ عكرمةَ هى قولُ: لا إلهَ إلا اللهُ. وإذا كانت هى قولَ: لا إلهَ إلا اللهُ. فالقولُ عليها واقعٌ، كما لو أمَر رجلٌ رجلًا بقولِ الخيرِ، لقال له: قل خيرًا. نصبًا، ولم يكنْ صوابًا أن يقولَ له: قل خيرٌ. إلا على اسْتِكْراهٍ شَديدٍ.

İkrime'nin görüşünün teviline gelince; bu takdirde {حِطَّةٌ} kelimesindeki kıraatin nasb (üstün) ile olması gerekirdi. Zira o kavme şayet: ‘Lâ ilâhe illallâh’ demeleri veya: ‘Estağfirullâh’ demeleri emredilmişse, kendilerine: ‘Bu sözü söyleyin!’ denilmiş olur. Bu durumda “Kūlû” (deyin) [fiili] “el-Hıtta” kelimesine taalluk eder (onun mef‘ûlü olur). Çünkü İkrime'nin görüşüne göre “el-Hıtta”; ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözüdür. Şayet [hıtta], ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözü ise, söyleme [fiili] onun üzerine vâki olur. Nitekim bir kimse bir adama hayır söylemesini emrettiğinde ona nasb ile: ‘Kul hayran’ (Hayır söyle) derdi; yoksa –son derece ağır bir zorlama olmadıkça– ona: ‘Kul hayrun’ demesi doğru olmazdı.