وفى إجماعِ القرأةِ على رفعِ "الحطة" بيانٌ واضحٌ على خلافِ الذى قاله عكرمةُ مِن التأويلِ في قولِه: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}.
Kurrânın (kıraat imamlarının) “el-Hıtta” kelimesinin ref (ötre) ile okunmasında icmâ etmesi, O'nun: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında İkrime'nin söylediği tevilin hilafına açık bir delildir.
وكذلك الواجبُ على التأويلِ الذى روَيْناه عن الحسنِ وقَتادةَ في قولِه: {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. أن تكونَ القراءةُ في {حِطَّةٌ} نَصْبًا؛ لأنَّ مِن شأنِ العربِ إذا وضَعوا المصادرَ مَواضِعَ الأفعالِ، وحذَفوا الأفعالَ، أن يَنْصِبوا المصادرَ، كما قال الشاعرُ :
Aynı şekilde O'nun: {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Ve: ‘[Bizi] bağışla!’ deyin” buyruğu hakkında el-Hasen ve Katâde'den rivayet ettiğimiz tevile göre de {حِطَّةٌ} kelimesindeki kıraatin nasb (üstün) ile olması gerekirdi; zira Arapların adeti, masdarları fiillerin yerine koyup fiilleri hazfettiklerinde masdarları nasb etmektir (üstünlü kılmaktır). Nitekim şair şöyle demiştir :
أُبِيدُوا بأَيْدِى عُصْبَةٍ وسُيوفُهم … على أُمَّهاتِ الهامِ ضربًا شآمِيَا
“Bir topluluğun elleriyle helak edildiler ; onların kılıçları kafaların tepesine Şam kılıçlarının vuruşu gibi vuruyordu.”
وكقولِ القائلِ للرجلِ: سمعًا وطاعةً. بمعنى: أسمَعُ سمعًا وأُطيعُ طاعةً. وكما قال جلَّ ثناؤُه: {مَعَاذَ اللهِ} [يوسف: ٢٣، ٧٩]. بمعنى: نَعوذُ باللهِ.
Ve bir kimsenin bir adama: “[Hakkıyla] işitiyorum ve [tam bir] itaatle itaat ediyorum ” manasında “Sem'an ve tâaten” (سَمْعًا وَطَاعَةً) demesi gibi; senası yüce olan Allah'ın: “Allah'a sığınırız” manasında {مَعَاذَ اللهِ} “Allah'a sığınırım!” [Yûsuf: 23, 79] buyurması gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {نَغْفِرْ لَكُمْ}.
Yüce ve Aziz olan Allah'ın: {نَغْفِرْ لَكُمْ} “Sizin için bağışlayalım” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه جلّ ثناؤُه: {نَغْفِرْ لَكُمْ}: نَتَغَمَّدْ لكم بالرحمةِ خَطاياكم، ونَسْتُرْها عليكم، فلا نَفْضَحْكم بالعقوبةِ عليها.
Senası yüce olan Allah {نَغْفِرْ لَكُمْ} “Sizin için bağışlayalım” buyruğuyla: “Günahlarınızı rahmetimizle bürüyüp örtelim ve onlardan dolayı size ceza vererek sizi rezil etmeyelim.” manasını kastetmektedir.
وأصلُ الغَفْرِ التغطيةُ والسترُ، فكلُّ ساترٍ شيئًا فهو غافرُه. ولذلك قيل للبَيْضةِ مِن الحديدِ التى تُتَّخَذُ جُنَّةً للرأسِ: مِغْفَرٌ؛ لأنَّها تُغَطِّى الرأسَ وتجُنُّه. ومنه غِمْدُ
Gafr (غَفْر) kelimesinin asıl anlamı kaplamak ve örtmektir. Bir şeyi örten her şeye onun gâfir'i (غافِر) denir. Bundan dolayıdır ki başı korumak için kullanılan demir miğfere “miğfer” (مِغْفَر) denilmiştir; çünkü o başı örter ve onu korur. Kılıcın kını da [buna dayanmaktadır]
السيفِ، وهو ما [تَغَمَّدَه فواراه] ، [ومن ذلك] قيل لزِئْبِرِ الثوبِ: غَفْرةٌ . لتغطيتِه الثوبَ ، وحئولِه بينَ الناظرِ والنظرِ إليه . ومنه قولُ أوسِ بنِ حُجْرٍ :
[için kullanılan “kılıcın gımdı” (غِمْدُ السَّيْفِ) tabiri] de bundandır; o da [kılıcı bürüyüp gizleyen kılıftır] . [Yine bundan dolayı] elbisenin havına (tüylerine) ; elbiseyi örttüğü ve bakan ile ona bakış arasına engel olduğu için “gafra” (غَفْرَة) denilmiştir. Evs b. Hacr'ın şu sözü de bundandır :
ألا أُعْتِبُ ابنَ العَمِّ إن كان جاهلًا … وأغْفِرُ عنه الجهلَ إن كان أجْهَلَا
“Amcaoğlu cahillik etse bile onu hoşnut etmez miyim? Eğer o daha da cahilce davranırsa onun cehaletini örtüp bağışlarım.”
يعنى بقولِه: وأغفرُ عنه الجهلَ: أسْترُ عليه جهلَه بحِلْمى عنه.
Şair “onun cehaletini örtüp bağışlarım” sözüyle; ona karşı yumuşak davranarak (hilmimle) cehaletini örterim manasını kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ وعزّ: {خَطَايَاكُمْ}.
Yüce ve Aziz olan Allah'ın: {خَطَايَاكُمْ} “Günahlarınızı” buyruğunun teviline dair açıklama:
والخَطايا جمعُ خَطِيَّةٍ بغيرِ هَمْزٍ، كما المَطايا جمعُ مَطِيَّةٍ، والحَشايَا جمعُ حَشِيَّةٍ، وإنما تُرِك جمعُ الخَطايا بالهمزِ؛ لأنَّ تركَ الهَمْزِ في خَطيةٍ أكثرُ مِن الهمزِ، فجُمِع على خَطايَا، على أنَّ واحدتَها غيرُ مَهْموزةٍ. ولو كانت الخطايا مَجْموعةً على خَطيئةٍ بالهمزِ لقيل: خَطائى. على مثالِ قبيلةٍ وقَبائِلَ، وصَحيفةٍ وصَحائفَ. وقد تُجْمَعُ خَطيئةٌ بالتاءِ فتُهْمَزُ، فيُقالُ: خَطيئاتٌ.
Hatâyâ (الخَطَايَا), hemzesiz olarak “hatıyye”nin (خَطِيَّة) çoğuludur; nitekim “matâyâ” (المَطَايَا) kelimesi “matıyye”nin (مَطِيَّة), “haşâyâ” (الحَشَايَا) kelimesi de “haşiyye”nin (حَشِيَّة) çoğuludur. Hatâyâ kelimesinin çoğulunun hemzesiz bırakılması, [tekili olan] “hatıyye” kelimesinde hemzenin terk edilmesinin hemzeli kullanımdan daha yaygın olmasındandır. Bu sebeple tekilinin hemzesiz olduğu kabul edilerek “hatâyâ” şeklinde çoğul yapılmıştır. Şayet hatâyâ kelimesi hemzeli olarak “hatîe”nin (خَطِيئَة) çoğulu yapılsaydı, tıpkı kabîle-kabâil ve sahîfe-sahâif örneklerinde olduğu gibi “hatâî” (خَطَائِئ) denilirdi. Bazen “hatîe” kelimesi [düzenli dişil çoğul eki olan] tâ ile çoğul yapılır ve hemzeli olarak “hatîât” (خَطِيئَات) denilir.
والخَطيئةُ فَعِيلةٌ، مِن: خَطِئ الرجلُ يَخْطَأُ خِطأً. وذلك إذا عدَال عن سبيلِ الحقِّ. ومنه قولُ الشاعرِ :
Hatîe (الخَطِيئَة) kelimesi “faîle” (فَعِيلَة) vezninde olup “Adam hata etti/saptı, hata eder, hata etmek” (خَطِئَ الرَّجُلُ يَخْطَأُ خِطْأً) fiilindendir. Bu da hak yolundan saptığı zaman söylenir. Şairin şu sözü de bundandır :
[وإنَّ مُهاجِرَيْن] تكَنَّفاه … [عبادَ اللهِ قد] خطِئا وحابا
“[Allah'ın kulları! Muhakkak ki onu aralarına alan o iki muhacir] hata etti ve günaha girdi .”
يعنى: أضَلَّا الحقَّ وأثِما.
Yani: Haktan saptılar ve günaha girdiler.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)} “İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız. (58)” buyruğunun teviline dair açıklama:
وتأويلُ ذلك ما رُوِى لنا عن ابنِ عباسٍ، وهو ما حدَّثنا به القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حدَّثني حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال ابنُ عباسٍ: {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ}: مَن كان منكم مُحْسِنًا زِيد في إِحْسانِه، ومَن كان مُخْطِئًا نَغْفِرْ له خَطيئتَه.
Bunun tevili bize İbn Abbâs'tan rivayet edilen görüştür ki o da el-Kâsım'ın bize rivayet ettiği şu haberdir: Dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Sizden kim iyilik yapan biri idiyse onun iyiliği artırılır; kim de hata eden biri idiyse onun hatasını bağışlarız.”
فتأويلُ الآيةِ: وإذ قلنا: ادْخُلوا هذه القريةَ، مُباحًا لكم أكلُ ما فيها مِن الطَّيِّباتِ، ومُوَسَّعًا عليكم بغيرِ حسابٍ، وادْخُلُوا البابَ سُجَّدًا، وقولوا: سُجودُنا هذا للهِ حِطَّةٌ مِن ربِّنا لذنوبِنا، يَحُطُّ به آثامَنا. نتَغَمَّد لكم ذُنوبَ المُذْنِبِ منكم، فنَسْتُرها عليه، ونَحُطّ أوْزارَها عنه، ونَزِيدُ المحسِنَ منكم -
Ayetin tevili [şöyledir]: “Hani biz: ‘Şu şehre girin; içindeki tertemiz rızıklardan yemeniz size mübah kılınmış ve hesapsızca bol bol verilmiş olarak [oraya girin]. Kapıdan secde ederek girin ve: «Bizim Allah'a olan bu secdemiz, Rabbimizin günahlarımızı bağışlaması [ve hafifletmesi] içindir; O bununla günahlarımızı silip döker» deyin [demiştik]. [Böylece] sizden günah işleyenin günahlarını bürüyüp bağışlar, onları örter ve vebalini ondan kaldırırız; sizden iyilik edenlerin de -”
إلى إحسانِنا السالفِ عندَه- إحْسانًا.
“-ona daha önceki ihsanımıza ilaveten- [mükâfat ve] ihsanını artırırız’ [demiştik].”
ثم أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه عن عظيمِ جَهالتِهم، وسُوءِ طاعتِهم ربَّهم، وعِصْيانِهم لأنبيائِهم، واسْتِهْزائِهم برسلِهم ، مع عظيمِ آلاءِ اللهِ عندَهم وعَجائبِ ما أراهم مِن آياتِه وعِبَرِه، مُوبِّخًا بذلك أبناءَهم الذين خُوطِبوا بهذه الآياتِ، ومُعْلِمَهم أنهم [لن يَعْدوا] -في تكذيبِهم محمدًا ﷺ، وجحودِهم نبوَّتَه، مع عظيمِ إحسانِ اللهِ بمَبْعَثِه فيهم إليهم، وعَجائبِ ما أظْهَر على يديه مِن الحُجَجِ بينَ أظْهُرِهم- أن يكونوا كأسْلافِهم الذين وصَف صفتَهم، وقصَّ عليهم أنباءَهم في هذه الآياتِ، فقال جل ثناؤُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}.
Sonra zikri yüce olan Allah, katındaki büyük nimetlerine ve onlara gösterdiği ayetlerinin ve ibretlerinin şaşırtıcı harikalarına rağmen onların ne denli büyük bir cehalet içinde olduklarını, Rablerine itaatteki kötülüklerini, peygamberlerine isyanlarını ve elçileriyle alay ettiklerini haber verdi. Bununla, bu ayetlerin muhatabı olan onların çocuklarını azarladı ve onlara bildirdi ki; Allah'ın onu aralarından kendilerine göndermesiyle büyük ihsanına ve onun eliyle bizzat aralarında ortaya koyduğu delillerin hayret verici açık delillerine rağmen Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamalarında ve nübüvvetini inkâr etmelerinde, bu ayetlerde niteliklerini vasfettiği ve haberlerini kendilerine anlattığı ataları gibi olmaktan [öteye geçemeyeceklerdir] . Nitekim senası yüce olan Allah şöyle buyurdu: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zalimlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik.”
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler” buyruğunun teviline dair açıklama:
وتأويلُ قولِه: {فَبَدَّلَ}: فغيَّر. ويعني بقولِه: {الَّذِينَ ظَلَمُوا}: الذين فعَلوا ما لَمْ يكنْ لهم فعلُه. ويعنى بقولِه: {قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ}: بدَّلوا قولًا غيرَ الذى أُمِروا أن يَقُولوه، فقالوا خِلافَه. وذلك هو التبديلُ والتَّغْييرُ الذى كان منهم.
Allah'ın {فَبَدَّلَ} “Değiştirdiler” buyruğunun tevili, “başkalaştırdılar/değiştirdiler” demektir. {الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler” buyruğuyla; kendilerine yapmaları helal/uygun olmayan şeyi yapanları kastetmektedir. {قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Kendilerine söylenen sözden başka bir sözü” buyruğuyla ise; söylemeleri emredilen sözün dışında başka bir sözle değiştirdiklerini, böylece onun zıddını söylediklerini kastetmektedir. İşte onların yaptığı tebdil (değiştirme) ve tağyir (başkalaştırma) budur.
وكان تبديلُهم بالقولِ الذى أُمِروا أن يَقُولوه قولًا غيرَه، ما حدَّثني به محمدُ بنُ
Söylemeleri emredilen sözü başka bir sözle değiştirmeleri hususunda bana Muhammed b.
عُبيدٍ المُحاربيُّ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ المبُاركِ، عن مَعْمرٍ، عن همامٍ، عن أبى هريرةَ، عن النَّبِيِّ ﷺ في قولِه: {حِطَّةٌ}. قال: "بدَّلوا فقالوا: حبَّةٌ" .
Ubeyd el-Muhâribî'nin anlattığı şu rivayet vardır; dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, Ma‘mer'den, o Hemmâm'dan, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: {حِطَّةٌ} “Hıtta” buyruğu hakkında rivayet etti: “Onu değiştirdiler ve: ‘Habbetün (tane/buğday tanesi)’ dediler .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن همامِ بنِ مُنَبِّهٍ، أنه سمِع أبا هريرةَ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "قال اللهُ ﵎ لبنى إسرائيلَ: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ}. فبدَّلوا، فدخَلوا البابَ يَزْحَفون على أسْتاهِهم، وقالوا: حبَّةٌ في شَعَرةٍ " .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; o Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah azze ve celle İsrâiloğullarına: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} ‘Kapıdan secde ederek girin ve: «Bizi bağışla (hıtta)» deyin ki günahlarınızı bağışlayalım’ buyurdu. Onlar ise [bunu] değiştirdiler; kapıdan kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve: ‘Kıl içinde bir buğday tanesi ’ dediler .”
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ وعليُّ بنُ مجاهدٍ، قالا: حدَّثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، عن صالحِ بنِ كيسانَ، عن صالحٍ مولى التوأمةِ، عن أبي هريرَةَ، عن النَّبِيِّ ﷺ. قال: وحدَّثني محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن سعيدِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme ve Ali b. Mücâhid anlattı, dediler ki: Bize Muhammed b. İshâk, Sâlih b. Keysân'dan, o Tev'eme'nin azatlısı Sâlih'ten, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti. [Râvi] dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed de anlattı; o Saîd
ابنِ جبيرٍ، أو عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، عن النَّبِيِّ ﷺ قال: "دخَلوا البابَ الذى أُمِروا أن يدخُلوا منه سجّدًا، يزحَفون على أستاهِهم يقولون: حنطةٌ في شعيرةٍ" .
b. Cübeyr'den yahut İkrime'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki şöyle buyurdu: “Secde ederek girmeleri emredilen kapıdan, kıçları üzerinde sürünerek ve: ‘Arpa içinde bir buğday tanesi’ diyerek girdiler .”
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ مَهْديٍّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن السُّدِّيّ، عن أبى سعدٍ ، عن أبى الكَنودِ، عن عبدِ اللهِ: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ}. قالوا: حِنْطةٌ حمراءُ فيها شَعيرةٌ. فأنْزَل اللهُ: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o Ebû Sa‘d'dan , o Ebu'l-Kenûd'dan, o da Abdullah'tan rivayet etti: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Kapıdan secde ederek girin ve: «Bizi bağışla (hıtta)» deyin” [ayeti hakkında] dedi ki: “Onlar: ‘İçinde arpa bulunan kırmızı buğday’ dediler. Bunun üzerine Allah: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} ‘Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler’ [ayetini] indirdi.”
حدَّثني موسي، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدِّىِّ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. فرفَعوا رُءوسَهم وبدَّلوا. فزعَم السُّدِّىُّ، عن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ أنه قال: إنهم قالوا: هِطى سُمْقاثا أزبه هَزْبا. وهو بالعربيةِ: حبةُ حنطةٍ حمراءُ مثقوبةٌ، فيها شعرةٌ سوداءُ. فذلك قولُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” [buyruğu hakkında]: Başlarını kaldırdılar ve [sözü] değiştirdiler. es-Süddî, Mürre el-Hemedânî'den, o da İbn Mes‘ûd'dan onun şöyle dediğini nakletti: Onlar “Hıtâ simkâsâ ezbeh hezbâ” dediler. Bunun Arapçası: “İçinde siyah bir kıl bulunan delinmiş kırmızı bir buğday tanesi” demektir. İşte Allah'ın şu buyruğu budur: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler.”
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ بنِ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A‘meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında rivayet etti:
{ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} قال: رُكَّعًا مِن بابٍ صغيرٍ، فجعَلوا يَدْخُلون مِن قِبَلِ أسْتاهِهم، ويقولون: حِنْطةٌ. فذلك قولُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} .
{ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” buyruğu hakkında [İbn Abbâs] dedi ki: “Küçük bir kapıdan rükû eder vaziyette [girmeleri emredildi], onlar ise kıçları tarafından girmeye başladılar ve: ‘Hınta (buğday)’ dediler. İşte Allah'ın şu buyruğu budur: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} ‘Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler.’”
حدَّثني الحسنُ بنُ الزِّبْرِقانِ النَّخَعيُّ، قال: حدَّثنا أبو أُسامةَ، عن سُفيانَ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ بنِ عمرٍو، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أُمِروا أن يَدْخُلوا رُكَّعًا ويقولوا: {حِطَّةٌ}. قال: أُمِروا أن يَسْتَغفِروا. قال: فجعَلوا يَدْخُلون مِن قِبَلِ أسْتاهِهم مِن بابٍ صغيرٍ، ويقولون: حِنطةٌ. يَسْتَهْزِئون، فذلك قولُه: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ}.
Bana el-Hasen b. ez-Zibrıkân en-Nehaî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: “Onlara rükû ederek girmeleri ve: {حِطَّةٌ} ‘Hıtta (bizi bağışla)’ demeleri emrolundu. [İbn Abbâs] dedi ki: Yani bağışlanma dilemeleri emredildi. Fakat onlar küçük bir kapıdan kıçları tarafından girmeye başladılar ve alay ederek: ‘Hınta (buğday)’ dediler. İşte Allah'ın: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} ‘Fakat o zalimler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler’ buyruğu budur.”
حدَّثني الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ والحسنِ: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قالا: دخَلوها على غيرِ الجهةِ التى أُمِروا بها ، دخَلوها مُتَزَحِّفِين على أوْراكِهم، وبدَّلوا قولًا غيرَ الذى قِيل لهم، فقالوا: حبَّةٌ في شَعيرةٍ .
Bana el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde ve el-Hasen'den rivayet etti: {ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” [buyruğu hakkında] ikisi de şöyle dediler: “Oraya emrolundukları yönün dışında girdiler ; kalçaları üzerinde sürünerek girdiler ve kendilerine söylenenden başka bir söz söylediler de: ‘Arpa içinde bir tane ’ dediler.”
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ، قال: [أمَر موسى قومَه] أن يَدْخُلوا البابَ سُجَّدًا ويقولوا:
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı, [Mücâhid] dedi ki: [Mûsâ kavmine emretti] ki kapıdan secde ederek girsinler ve şöyle desinler:
حِطَّةٌ. وطُؤْطِئَ لهم البابُ ليَسْجُدوا، فلم يَسْجُدوا، ودخَلوا على أدبارِهم، وقالوا: حِنْطةٌ .
“Hıtta (bizi bağışla).” Secde etsinler diye kapı onlara alçaltıldı, fakat onlar secde etmediler; arkaları üzerinde girdiler ve: “Hınta (buğday)” dediler .
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: أمَر موسى قومَه أن يَدْخُلوا المسجدَ ويقولوا: حِطَّةٌ. وطُؤطِئَ لهم البابُ ليَخْفِضوا رءوسَهم، فلم يَسْجُدوا، فدخَلوا على أجْنُبِهم إلى الجبلِ -وهو الجبلُ الذي تجَلَّى له ربُّه جل ثناؤُه- وقالوا: حِنْطةٌ. فذلك التبديلُ الذي قال اللهُ تعالى ذكرُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: Mûsâ kavmine mescide girmelerini ve: “Hıtta” demelerini emretti. Başlarını eğsinler diye kapı onlara alçaltıldı, fakat onlar secde etmediler; yanları üzerinde dağa doğru -ki o, senası yüce olan Rabbinin kendisine tecelli ettiği dağdır- girdiler ve: “Hınta (buğday)” dediler. Zikri yüce olan Allah'ın: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Fakat içlerinden zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler” buyruğunda zikrettiği değiştirme işte budur.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا وَكيعٌ، عن سفيانَ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: فدخَلوا على أسْتاهِهم مُقْنِعى رءوسِهم.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o el-A‘meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin” [ayeti hakkında] dedi ki: “Kıçları üzerinde, başlarını yukarı dikmiş olarak girdiler.”
حدَّثنا ابنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبى، عن النضرِ بنِ عَربىٍّ، عن عكرمةَ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا}. قال: فدخَلوا مُقْنِعى رءوسِهم. {وَقُولُوا حِطَّةٌ}. فقالوا: حِنْطةٌ، حبَّةٌ حمراءُ فيها شَعَرةٌ. قال: فذلك قولُه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, en-Nadr b. Arabî'den, o İkrime'den rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا} “Kapıdan secde ederek girin”. Dedi ki: Başlarını yukarı dikmiş olarak girdiler. {وَقُولُوا حِطَّةٌ} “‘Hıtta (bağışlanma)’ deyin”. Fakat onlar: “Hınta (buğday), içinde kıl bulunan kırmızı bir buğday tanesi” dediler. Dedi ki: İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Fakat içlerinden zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başkasıyla değiştirdiler” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيْجٍ، [قال: قال لى عطاءٌ في قولِه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا}، قال: أما تبديلُهم فسَمِعْنا أنهم قالوا: حنطةٌ. قال ابنُ جُرَيجٍ] : وقال ابنُ عباسٍ: لما دخَلوا قالوا: حبةٌ في شعَرةٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; [dedi ki: Atâ bana Allah'ın: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Fakat zulmedenler değiştirdiler” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Onların değiştirmesine gelince; işittiğimize göre onlar: ‘Hınta (buğday)’ demişlerdir.” İbn Cüreyc dedi ki] : İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Girdiklerinde: ‘Kıl içinde bir tane’ dediler .”
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما دخَلوا البابَ قالوا: حبةٌ في شعيرةٍ. فبدَّلوا قولًا غيرَ الذي قيل لهم.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: “Kapıdan girdiklerinde: ‘Arpa içinde bir tane’ dediler. Böylece kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler.”
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ} : فكان سجودُ أحدِهم على خَدِّه. {وَقُولُوا حِطَّةٌ} يحطُّ عنكم خطيئاتِكم . فقالوا: حِنْطةٌ. وقال بعضُهم: حبةٌ في شَعيرةٍ. {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rabî‘ b. Enes'ten rivayet etti: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Kapıdan secde ederek girin ve: «Bizi bağışla (hıtta)» deyin” [ayeti hakkında]: “Onlardan birinin secdesi yanağı üzerineydi. {وَقُولُوا حِطَّةٌ} ‘Ve: «Bizi bağışla (hıtta)» deyin’ yani günahlarınızı sizden döksün/silsin . Onlar ise: ‘Hınta (buğday)’ dediler. Bazıları da: ‘Arpa içinde bir tane’ dedi. {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} ‘Fakat içlerinden zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler.’”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ}: يَحُطُّ اللهُ بها عنكم ذنبَكم وخَطيئاتِكم. قال: فاسْتَهْزَءوا
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ} “Kapıdan secde ederek girin ve: «Bizi bağışla (hıtta)» deyin” [ayeti hakkında]: “Allah onun vesilesiyle günahınızı ve hatalarınızı sizden döker/bağışlar.” Dedi ki: Bunun üzerine alay ettiler
به -يعنى بموسى- وقالوا: ما يَشاءُ موسى أن يَلْعَبَ بنا إلا لعِب بنا، حِطَّةٌ حِطَّةٌ! أىُّ شيءٍ حطةٌ؟ وقال بعضُهم لبعضٍ: حِنْطةٌ.
onunla -yani Mûsâ ile- ve şöyle dediler: “Mûsâ bizimle ne zaman oynamak istese mutlaka oynuyor! Hıtta, hıtta! Hıtta da neymiş?” Birbirlerine de: “Hınta (buğday)” dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} “Biz de o zalimlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا}: على الذين فعَلوا ما لم يكنْ لهم فعلُه مِن تَبْديلِهم القولَ الذي أمَرهم اللهُ أن يَقُولوه قولًا غيرَه، ومَعْصيتِهم إياه فيما أمَرهم به، ورُكوبِهم ما قد نهاهم [عنه و] عن رُكوبِه {رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ}.
Senası yüce olan Allah {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “O zalimlerin üzerine indirdik” buyruğuyla; Allah'ın kendilerine söylemelerini emrettiği sözü başka bir sözle değiştirmeleri, emrettiği hususta O'na isyan etmeleri ve kendilerini nehyettiği şeyleri [işlemeleri ve] irtikâp etmeleri sebebiyle, yapmaları uygun olmayan şeyleri yapanların üzerine {رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ} “Gökten bir azap” [indirdik] manasını kastetmektedir.
والرِّجْزُ في لغةِ [أهلِ الحجازِ] العذابُ، وهو غيرُ الرِّجْسِ ، وذلك أن [الرِّجْسَ هو النَّتْنُ] . ومنه الخبرُ الذي رُوِى عن النبيِّ ﷺ في الطاعونِ أنه قال: "إنه رِجْزٌ عُذِّب به بعضُ الأممِ الذين قبلَكم".
Hicaz [halkının] dilinde ricz (الرِّجْز), azap demektir; bu ise rics (الرِّجْس) kelimesinden farklıdır . Çünkü [rics, pis koku/murdarlık demektir] . Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem veba hakkında rivayet edilen ve onun: “O, sizden önceki bazı ümmetlerin kendisiyle azap olunduğu bir riczdir (azaptır)” buyurduğu haber de bundandır.
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرَنى يونُسُ، عن ابنِ شِهابٍ، قال: أخْبَرَنى عامرُ بنُ سعدِ بنِ أبى وَقَّاصٍ، عن أُسامةَ بنِ زيدٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ قال: "إن هذا الوَجَعَ -أو السُّقْمَ- رِجْزٌ عُذِّب به بعضُ الأممِ قبلَكم".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Âmir b. Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Üsâme b. Zeyd'den, o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti; [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz bu ağrı -veya hastalık- sizden önceki bazı ümmetlerin kendisiyle azap edildiği bir riczdir (azaptır).»
حدَّثنى أبو شَيْبةَ بنُ أبي بكرِ بنِ أبى شَيْبةَ، قال: حدَّثنا عمرُ بنُ حفصٍ، قال: حدَّثنى أبى، عن الشَّيْبانيِّ، عن رياحِ بنِ عَبِيدةَ، عن عامرِ بنِ سعدٍ، قال: شهِدْتُ أسامةَ بنَ زيدٍ عندَ سعدِ بنِ مالكٍ يقولُ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إن الطاعونَ رِجْزٌ أُنْزِل على مَن كان قبلَكم -أو على بنى إسرائيلَ-".
Bana Ebû Şeybe b. Ebî Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Hafs anlattı, dedi ki: Bana babam, eş-Şeybânî'den, o Riyâh b. Ubeyde'den, o Âmir b. Sa‘d'dan anlattı; dedi ki: Sa‘d b. Mâlik'in yanında Üsâme b. Zeyd'in şöyle dediğine şahit oldum: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Şüphesiz veba, sizden öncekilere -yahut İsrâiloğullarına- indirilmiş bir riczdir (azaptır).”
وبمثلِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {رِجْزًا}. قال: عذابًا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den Allah'ın: {رِجْزًا} “Bir ricz” buyruğu hakkında rivayet etti; [Katâde]: “Bir azap ” dedi.
حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا}. قال: الرِّجْزُ الغضبُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rabî‘den, o Ebu'l-Âliye'den Allah'ın: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا} “Biz de o zalimlerin üzerine bir ricz indirdik” buyruğu hakkında rivayet etti; [Ebu'l-Âliye] dedi ki: “Ricz, gazaptır .”
حُدِّثتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبى روقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {رِجْزًا}. قال: كلُّ شيءٍ في كتابِ اللهِ جل ثناؤُه من الرِّجزِ يعنى به العذابَ .
Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {رِجْزًا} “Bir ricz” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: “Senası yüce olan Allah'ın Kitabı'nda geçen her ‘ricz’ ile azap kastedilir .”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لما قيل لبنى إسرائيلَ: ادخُلوا البابَ سجَّدًا وقولوا: حطةٌ. فَبَدَّل الذين ظَلَموا منهم قولًا غيرَ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: İsrâiloğullarına: “Kapıdan secde ederek girin ve ‘hıtta’ (bizi bağışla) deyin” denildiğinde, içlerinden zulmedenler [bu] sözü kendilerine söylenenden başka bir
الذي قيل لهم، بعَث اللهُ عليهم الطاعونَ، فلم يُبْقِ منهم أحدًا. وقرَأ: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. قال: وبقِى الأبناءُ، ففيهم الفضلُ والعبادةُ التى تُوصَفُ في بنى إسرائيلَ والخيرُ، وهلَك الآباءُ كلُّهم؛ أهلَكَهم الطاعونُ.
kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiklerinde Allah üzerlerine vebayı gönderdi ve onlardan hiçbirini sağ bırakmadı. Ve şu ayeti okudu: {فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zalimlerin üzerine gökten feci bir azap indirdik.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Geriye çocuklar kaldı; İsrâiloğullarında anlatılan fazilet, ibadet ve hayır işte onlardadır. Babaların ise hepsi helak oldu; onları veba helak etti.”
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: الرِّجْزُ العذابُ، وكلُّ شيءٍ في القرآنِ رِجْزٌ فهو عذابٌ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: “Ricz azaptır; Kur'an'da geçen her ‘ricz’ azap demektir.”
قال أبو جعفَرٍ: وقد دلَّلْنا على أن تأويلَ الرِّجْزِ العذابُ. وعذابُ اللهِ ﷿ أصنافٌ مختلفةٌ، وقد أخْبَر جل ثناؤُه أنه أنْزَل على الذين وصَفْنا أمْرَهم الرِّجْزَ مِن السماءِ، وجائزٌ أن يكونَ ذلك كان طاعونًا، وجائزٌ أن يكونَ ذلك كان غيرَه، ولا دَلالةَ في ظاهرِ القرآنِ ولا في أثرٍ عن الرسولِ صلى الله عليه ثابتٍ أىُّ أصنافِ العذابِ كان ذلك.
Ebû Ca‘fer der ki: Biz riczin tevilinin azap olduğuna delil getirdik. Allah'ın azze ve celle azabı ise çeşitli sınıflardandır. Senası yüce olan Allah, durumlarını nitelediğimiz kimselerin üzerine gökten bir ricz (azap) indirdiğini haber vermiştir. Bunun veba olması da caizdir, bundan başka bir şey olması da caizdir. Ne Kur'an'ın zahirinde ne de Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan bir rivayette bunun azap çeşitlerinden hangisi olduğuna dair kesin bir delil vardır.
فالصوابُ مِن القولِ فيه أن يُقالَ كما قال جل ثناؤُه: [أنزل اللهُ] عليهم رِجْزًا من السماءِ بفسقِهم. غيرَ أنه يَغْلِبُ على نَفْسى صحةُ ما قاله ابنُ زيدٍ، للخبرِ الذي ذكَرْتُ عن رسولِ اللهِ ﷺ في إخبارِه عن الطاعونِ أنه رِجْزٌ، وأنه عُذِّب به قومٌ قبلَنا، وإن كنتُ لا أقولُ: إن ذلك كذلك يَقينًا؛ لأن الخبرَ عن رسولِ اللهِ ﷺ لا بَيانَ فيه أىُّ أمَّةٍ عُذِّبَت بذلك، وقد يجوزُ أن يكونَ الذين عُذِّبوا به كانوا غيرَ الذين وصَف اللهُ صفتَهم في قولِه: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ}.
Bu hususta doğru olan söz, senası yüce olan [Allah'ın] buyurduğu gibi: ‘[Allah] fıskları (yoldan çıkmaları) sebebiyle onların üzerine gökten bir ricz (azap) indirdi’ denilmesidir. Ancak Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem veba hakkında naklettiğim, onun bir ricz olduğu ve bizden önceki bir kavmin onunla azap gördüğüne dair haber sebebiyle, İbn Zeyd'in söylediğinin doğruluğu bana daha ağır basmaktadır; gerçi bunun kesin olarak böyle olduğunu söylemiyorum. Zira Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen haberde bununla hangi ümmetin azap gördüğüne dair bir açıklama yoktur. Bununla azap görenlerin, Allah'ın: {فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ} “Zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler.” buyruğunda niteliklerini vasfettiği kimselerden başkaları olması da mümkündür.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)} “Yoldan çıkmaları sebebiyle. (59)” buyruğunun teviline dair açıklama:
[ومعْنى ذلك: بفِسْقِهم] .
[Bunun anlamı: Fıskları (yoldan çıkmaları) sebebiyle demektir] .
وقد دلَّلْنا فيما مضَى مِن كتابِنا على أن معنى الفِسْقِ الخروجُ مِن الشئِ .
Kitabımızın geçen kısımlarında , fısk kelimesinin anlamının bir şeyden çıkmak olduğuna delil getirmiştik .
فتأويلُ قولِه: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ}. إذن: بما كانوا يَتْرُكون طاعةَ اللهِ فيَخْرُجون عنها إلى معصيتِه وخلافِ أمرِه.
Buna göre O'nun: {بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ} “Yoldan çıkmaları sebebiyle” buyruğunun tevili şöyledir: Allah'a itaati terk edip ondan çıkarak O'na isyana ve emrine muhalefet etmeye yönelmeleri sebebiyle, [demektir].
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de biz: «Asanla taşa vur!» demiştik; bunun üzerine ondan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى جلّ ثناؤه بقولِه: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى}: وإذ اسْتَسْقانا موسى لقومِه؛ أى: سأَلَنا نَسْقِى قومَه ماءً. فترَك ذكرَ المسئولِ ذلك، والمَعْنِىّ الذى سأَل موسى، إذ كان فيما ذكَر مِن الكلامِ الظاهرِ دَلالةٌ على معنى ما ترَك [وحذَف] .
Senası yüce olan Allah {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى} “Hani Mûsâ su istemişti” buyruğuyla; “Hani Mûsâ kavmi için bizden su istemişti; yani kavmine su vermemizi bizden istemişti ” manasını kastetmektedir. Zikredilen açık sözde, terk [ve hazf] ettiği şeyin anlamına dair bir delalet bulunduğu için, kendisinden su isteneni ve Mûsâ'nın ne istediğini açıkça zikretmeyi terk etmiştir.
وكذلك قولُه: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا}. مما اسْتُغْنِى بدَلالةِ الظاهرِ على المَتْروكِ منه، وذلك أن معنى الكلامِ: فقلْنا: اضْرِبْ بعصاك الحجرَ. فضرَبه فانْفَجَرَت. فترَك ذكْرَ الخبرِ عن ضَرْبِ موسى الحجرَ؛ إذ كان فيما ذكَر دَلالةٌ على المرادِ منه.
Aynı şekilde Allah'ın: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا} “Bunun üzerine: «Asanla taşa vur!» dedik; [o da vurdu ve] ondan on iki pınar fışkırdı” buyruğu da, sözün zahirinin delaletiyle terk edilen kısmından müstağni olunan (hazfedilen) yerlerdendir. Zira ifadenin manası şöyledir: “Biz de: «Asanla taşa vur!» dedik. O da [taşa] vurdu ve [pınarlar] fışkırdı.” Zikredilen kısımda kastedilen anlama delalet bulunduğu için, Mûsâ'nın taşa vurmasıyla ilgili haberi açıkça zikretmeyi terk etmiştir.
وكذلك قولُه: {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ}. إنما معناه: قد علِم كلُّ أناسٍ منهم مَشْرَبَهم. فترَك ذكرَ "منهم" لدَلالةِ الكلامِ عليه.
Aynı şekilde Allah'ın: {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} “Her topluluk su içeceği yeri bilmişti” buyruğunun anlamı da: "Onlardan her topluluk kendi su içeceği yeri bilmişti" demektir. İfadenin delaleti sebebiyle "onlardan" ifadesini zikretmeyi terk etmiştir.
وقد دلَّلْنا على أن "أناس" جمعٌ لا واحدَ له مِن لفظِه -فيما مضى- وأن
Daha önce "unâs" kelimesinin kendi lafzından tekili bulunmayan bir çoğul olduğuna ve...
الإنسانَ لو جُمِع على لفظِه لَقيل: أناسينُ وأَناسِيَةٌ.
"insân" kelimesi kendi lafzından çoğul yapılsaydı "enâsîn" ve "enâsiye" denileceğine delil getirmiştik.
وقومُ موسى هم بنو إسرائيلَ الذين قصَّ اللهُ ﷿ قَصَصَهم في هذه الآياتِ. وإنما اسْتَسْقَى لهم ربَّه جلَّ ثناؤُه الماءَ في الحالِ التى تاهوا فيها في التِّيهِ.
Mûsâ'nın kavmi ise, aziz ve celil olan Allah'ın bu ayetlerde kıssalarını anlattığı İsrâiloğullarıdır. [Mûsâ] senası yüce olan Rabbinden onlar için suyu ancak Tîh sahrasında şaşkın halde dolaştıkları sırada istemişti.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ} الآية. قال: كان هذا إذ هم في البَرِّيَّةِ اشْتَكَوْا إلى نبيِّهم الظَّمأَ، فأُمِروا بحجرٍ طُورانىٍّ مِن الطُّورِ، أن يَضْرِبَه موسى بعَصاه، فكانوا يَحْمِلونه معهم، فإذا نزَلوا ضرَبه موسى بعصاه، فانْفَجَرَت منه اثنتا عشْرةَ عينًا، لكلِّ سِبْطٍ عينٌ مَعلومةٌ، مُسْتَفيدٌ ماؤُها لهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ} “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, onlar çölde iken peygamberlerine susuzluktan şikâyet ettiklerinde gerçekleşti. Tûr Dağı'ndan getirilen Tûrî bir taşla emrolundular; Mûsâ ona asasıyla vuracaktı. Onu yanlarında taşıyorlardı; bir yere konakladıklarında Mûsâ ona asasıyla vuruyor, ondan on iki pınar fışkırıyordu; her kabile için belirlenmiş bir pınar vardı ve suyu onlara fayda sağlıyordu .
حدَّثنى تَميمُ بنُ المُنْتَصِرِ، قال: أخبَرنا يزيدُ، قال: أخبَرنا أصْبَغُ بنُ زيدٍ، عن القاسمِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ذلك فى التِّيهِ، ظُلِّل عليهم الغَمامُ، وأُنْزِل عليهم المنُّ والسَّلْوَى، وجُعل لهم ثيابٌ لا تَبْلَى ولا تَتَّسِخُ، وجُعِل بينَ ظَهْرانَيْهِم حجرٌ مُرَبَّعٌ، وأُمِر موسى فضَرب بعصاه الحجرَ، فانفجَرتْ منه اثنتا عشْرةَ عينًا، في كلِّ ناحيةٍ منه ثلاثُ عيونٍ، لكلِّ سبطٍ عينٌ، ولا يَرْتَحِلون مَنْقَلةً إلا وجَدوا ذلك الحجرَ منهم بالمكانِ الذى كان به منهم في
Bana Temîm b. el-Muntasır anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Asbağ b. Zeyd, el-Kâsım'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi; o şöyle dedi: Bu, Tîh sahrasında idi; üzerlerine bulut gölgelik kılındı, kendilerine kudret helvası ve bıldırcın indirildi, onlar için eskimeyen ve kirlenmeyen elbiseler var edildi ve aralarına dört köşeli bir taş konuldu. Mûsâ'ya emredildi, o da asasıyla taşa vurdu; ondan, her bir yönünde üç pınar olmak üzere on iki pınar fışkırdı; her kabile için bir pınar [vardı]. Bir konak yeri göç ettiklerinde, o taşı mutlaka yanlarında, daha önce yanlarında
المنزلِ الأولِ.
ilk konaklama yerinde olduğu gibi bulurlardı.
حدَّثنى عبدُ الكريمِ، قال: أخْبَرَنا إبراهيمُ بنُ بشَّارٍ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن [أبى سَعْدٍ] ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ذلك في التِّيهِ، ضرَب لهم موسى الحجرَ، فصار فيه اثنتا عشْرةَ عينًا مِن ماءٍ، لكلِّ سِبْطٍ منهم عينٌ يَشْرَبون منها .
Bana Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Beşşâr haber verdi, dedi ki: Bize Süfyân, [Ebû Sa'd'dan] , o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Bu, Tîh sahrasında oldu; Mûsâ onlar için taşa vurdu, taşta sudan on iki pınar meydana geldi; her kabilenin içtiği bir pınarı vardı .
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ}: [فانْفَجر لهم الحجَرُ بضربةِ موسى اثنتى] عشْرَةَ عينًا، لكلِّ سِبْطٍ منهم عينٌ، كلُّ ذلك كان في تِيهِهم حينَ تاهوا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ} “Bunun üzerine: «Asanla taşa vur!» dedik” [ayeti hakkında şöyle dedi: Mûsâ'nın vurmasıyla taş onlara on] iki pınar olarak fışkırdı, her kabileye bir pınar düştü; bunların hepsi Tîh sahrasında şaşkın dolaştıkları sırada oldu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ قولَه: {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ}. قال: خافوا الظَّمأَ في تِيهِهم حينَ تاهوا، فانْفَجَر لهم الحجرُ اثنتَىْ عشْرةَ عينًا، ضرَبه موسى. قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال ابنُ عباسٍ: الأسْباطُ بنو يَعقوبَ، كانوا اثْنَى عن عشَرَ رجلًا، كلُّ واحدٍ منهم ولَد
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den {وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ} “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: [Mücâhid] dedi ki: Tîh sahrasında şaşkın dolaştıkları sırada susuzluktan korktular; Mûsâ'nın vurmasıyla taş onlara on iki pınar olarak fışkırdı. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Esbât, Ya'kūb'un oğullarıdır; onlar on iki adam idiler; her biri bir nesil dünyaya getirdi
سِبْطًا ؛ أُمَّةً مِن الناسِ .
bir sıbt (kabile) yani insanlardan bir ümmet meydana getirdi .
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ قال: قال ابنُ زيدٍ: اسْتَسْقَى لهم موسى في التِّيهِ، فسُقُوا في حَجرٍ مثلِ رأسِ الشاةِ. قال: يُلْقُونه في جانبِ الجُوَالِقِ إذا ارْتَحَلوا، ويَقْرَعُه موسى بالعصا إذا نزَل، فتَنْفَجِرُ منه اثنتا عشْرَةَ عينًا، لكلِّ سبطٍ منهم عينٌ، فكان بنو إسرائيلَ يَشْرَبون منه، حتى إذا كان الرحيلُ اسْتَمْسَكَت العُيونُ، وقيل به فأُلْقِى في جانبِ الجُوَالِقِ، فإذا نزَل رمَى به، فقرَعه بالعصا، فتفَجَّرَت عينٌ مِن كلِّ ناحيةٍ مثلَ البحرِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Mûsâ Tîh'te onlar için su istedi ve koyun başı büyüklüğünde bir taştan kendilerine su verildi. Dedi ki: Göç ettiklerinde onu çuvalın bir tarafına koyarlardı; konakladığında ise Mûsâ ona asasıyla vurur ve ondan on iki pınar fışkırırdı, her kabileye bir pınar düşerdi. İsrâiloğulları ondan içerlerdi; göç vakti gelince pınarlar durur, taş alınır ve çuvalın kenarına konurdu. Konakladığında ise onu bırakır, asasıyla vurur ve her tarafından deniz gibi bir pınar fışkırırdı.
وحدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ، قال: كان ذلك في التِّيهِ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o: "Bu olay Tîh sahrasında olmuştu" dedi .
وأما قولُه: {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ}. فإنما أخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤُه بذلك عنهم، [فخصَّ بالنَّبأِ عنهم بذلك]؛ لأن معناهم -في الذى أخْرَج اللهُ لهم مِن الحجرِ الذى وصَف في هذه الآيةِ صفتَه مِن الشربِ- كان مُخالِفًا معانىَ سائرِ الخلقِ فيما أخْرَج اللهُ لهم مِن المياهِ مِن الجبالِ والأرَضِينَ، التى لا مالكَ لها سوى اللهِ جلَّ وعزَّ. وذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه كان جعَل لكلِّ سِبْطٍ مِن الأسباطِ الاثنَىْ عشَرَ،
Senası yüce olan Allah'ın: {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ} “Her topluluk su içeceği yeri bilmişti” buyruğuna gelince; senası yüce olan Allah, onlar hakkında bu şekilde haber vermiş [ve bu haberle onları özel kılmıştır]. Çünkü Allah'ın bu ayette niteliğini tavsif ettiği taştan kendileri için çıkardığı içme suyu hususunda onların durumu; Allah -celle ve azze- dışında hiçbir sahibi bulunmayan dağlardan ve yerlerden Allah'ın diğer yaratılmışlar için çıkardığı sular hususundaki durumlarından farklıydı. Şöyle ki senası yüce olan Allah, on iki kabilenin her birine,
عينًا مِن الحجرِ الذى وصَف صفتَه فى هذه الآيةِ، يَشْرَبُ منها دونَ سائرِ الأسباطِ غيرِه، لا يَدْخُلُ سِبْطٌ منهم فى شِرْبِ سِبْطٍ غيرِه، فكان مع ذلك لكلِّ عينٍ مِن تلك العيونِ الاثنتَىِ العشْرةَ موضعٌ مِن الحجرِ، قد عرَفه السِّبْطُ الذى منه شِرْبُه ، فلذلك خصَّ جلَّ ثناؤُه هؤلاء بالخبرِ عنهم أن كلَّ أناسٍ منهم كانوا عالِمِين بمَشْرَبِهم دونَ غيرِهم مِن الناسِ، إذ كان غيرُهم -فى الماءِ الذى لا يَمْلِكُه أحدٌ- شُركاءَ فى مَنابعِه ومَسايلِه، وكان كلُّ سِبْطٍ مِن هؤلاء [كان منفردًا] بشرْبِ مَنبَعٍ مِن مَنابعِ الحجرِ -دونَ سائرِ مَنابعِه- خاصٍّ لهم دونَ سائرِ الأسْباطِ غيرِهم، فلذلك خصَّ بالخبرِ عنهم أن كلَّ أناسٍ منهم قد علِموا مَشْرَبَهم.
bu ayette niteliğini vasfettiği taştan, diğer kabileler olmaksızın sadece kendisinin içeceği bir pınar kılmıştı; hiçbir kabile diğer bir kabilenin su içme alanına müdahale etmiyordu. Bununla birlikte, bu on iki pınardan her birinin taşta bir yeri vardı ve su içme hakkı olan kabile bunu biliyordu . İşte bu yüzden senası yüce olan Allah, diğer insanların aksine, onlardan her topluluğun su içeceği yeri bildiğini haber vererek onları tahsis etmiştir. Çünkü diğer insanlar, hiç kimsenin mülkiyetinde olmayan suda, onun kaynaklarında ve akıntılarında ortaktırlar; oysa bu kabilelerin her biri, diğer kabilelerden ayrı olarak taşın kaynaklarından sadece kendilerine özel bir kaynaktan su içmekte [müstakildi] . Bundan ötürü Allah, onlardan her bir topluluğun su içeceği yeri bildiği haberini tahsis etmiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللهِ}.
Senası yüce olan Allah'ın: {كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللهِ} “Allah'ın rızkından yiyin ve için” buyruğunun teviline dair açıklama:
وهذا أيضًا مما اسْتُغْنى بذكرِ ما هو ظاهرٌ منه عن ذكرِ ما تُرِك ذكرُه. وذلك أن تأويلَ الكلامِ: فقلنا: اضْرِبْ بعصاك الحجرَ. فضرَبه، فانْفَجَرَت منه اثنتا عشْرةَ عينًا، قد علِم كلُّ أناسٍ منهم مَشْرَبَهم، فقيل لهم: كلوا واشْرَبوا مِن رزقِ اللهِ. أخْبَر جلَّ ثناؤُه أنه أمَرَهم بأكلِ ما رزَقهم فى التِّيهِ مِن المنِّ والسلوى، وبشربِ ما فجَّر لهم مِن الماءِ مِن الحجرِ المُتعاوَرِ الذى لا قَرارَ له فى أرضٍ، ولا سبيلَ إليه [لماءٍ، ولكنَّه] يَتَدَفَّقُ بعيونِ الماءِ، ويَزْخَرُ بيَنابيعِ العَذْبِ الفُراتِ، بقدرةِ ذى الجَلالِ والإكْرامِ.
Bu da açıkça zikredilen kısım sebebiyle, zikredilmesi terk edilen kısımdan müstağni kalınan (hazfedilen) ifadelerdendir. Şöyle ki kelamın tevili: “Biz de: ‘Asanla taşa vur!’ dedik. [Mûsâ] taşa vurdu, derken ondan on iki pınar fışkırdı; onlardan her topluluk su içeceği yeri bildi ve kendilerine: ‘Allah'ın rızkından yiyin ve için’ denildi” şeklindedir. Senası yüce olan Allah; Tîh sahrasında kendilerine rızık olarak verdiği kudret helvası ve bıldırcın etinden yemelerini, yeryüzünde sabit bir yeri bulunmayan ve kendisine [ulaşacak hiçbir su] yolu olmadığı hâlde celâl ve ikram sahibi [Allah'ın] kudretiyle su gözleri fışkırtan, tatlı ve taze su kaynaklarıyla dolup taşan, [aralarında] elden ele dolaştırılan taştan kendileri için fışkırttığı sudan içmelerini onlara emrettiğini haber vermiştir.
ثم تقَدَّم جلَّ ثناؤُه إليهم -مع [إباحتِه لهم] ما أباح، وإنعامِه عليهم بما أنْعَم مِن العيشِ الهَنِئِ- بالنهىِ عن السعْىِ فى الأرضِ فسادًا، والعَثَا فيها استكبارًا، فقال تعالى ذكرُه لهم: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}.
Sonra senası yüce olan Allah, onlara mubah kıldığı şeyleri [mubah kılması] ve huzurlu bir hayat olarak bahşettiği nimetlerle birlikte, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışmaktan ve kibirlenerek azgınlık yapmaktan onları sakındırıp uyardı ve zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurdu: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın”.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)}.
Senası yüce olan Allah'ın: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın. (60)” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَا تَعْثَوْا}: لا تَطْغَوا، ولا تَسْعَوْا فى الأرضِ مُفْسِدِين.
Senası yüce olan Allah {وَلَا تَعْثَوْا} “Fesat çıkarmayın” buyruğuyla; “Haddi aşmayın ve yeryüzünde bozgunculuk peşinde koşmayın” manasını kastetmektedir.
كما حدَّثنى به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبى العاليةِ. {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}. يقولُ: لا تَسْعَوا فى الأرضِ فَسادًا .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti; o, {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” hakkında şöyle demektedir: Yeryüzünde bozgunculuk peşinde koşmayın .
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}. [قال: لا تَطْغَوا فى الأرضِ مفسدين] . لا تَعْثَ: لا تَطْغَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın” buyruğu hakkında: [“Yeryüzünde bozguncular olarak haddi aşmayın” dedi] . "Lâ ta'se": Haddi aşma, azma demektir.
حدَّثنا بشرٌ، [قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ] ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}. أى: لا تَسِيروا فى الأرضِ مُفْسِدِين .
Bize Bişr anlattı, [dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı] , dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın”; yani: Yeryüzünde bozguncular olarak dolaşmayın .
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ
Bana Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, Dahhâk'tan, İbn
عباسٍ: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}: لا تَسْعَوْا فى الأرضِ .
Abbâs'tan nakletti: {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “Yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın”; [yani:] Yeryüzünde [bozgunculuk için] koşmayın .
وأصلُ العَثَا شدةُ الإفسادِ، [بل هو أشدُّ الإفسادِ] ، يُقالُ منه: عَثِى فلانٌ فى الأرضِ -إذا تَجاوَز فى الإفسادِ إلى غايتِه- يَعْثَى عَثًا، مقصورٌ، وللجماعةِ: هم يَعْثَوْن. وفيه لُغَتان أُخْرَيان، إحداهما: عَثَا يَعْثُو عُثُوًّا . ومَن قرَأ بهذه اللغةِ، فإنه يَنْبَغِى له أن يَضُمَّ الثاءَ مِن "يعثُو"، ولا أعْلَمُ قارئًا يُقْتَدَى بقراءتِه قرَأ به. ومَن نطَق بهذه اللغةِ مُخْبِرًا عن نفسِه قال: عثَوْتُ أَعْثُو. ومَن نطَق باللغةِ الأولى قال: عَثيتُ أَعْثَى.
el-Asâ (العَثَا) kelimesinin aslı, şiddetli fesat çıkarmak demektir, [hatta fesadın en şiddetlisidir] . Bir kimse bozgunculukta son noktaya ulaştığında; "asiye fülânün fi'l-ardı ye'sâ asen" (عَثِيَ فلانٌ في الأرضِ يَعْثَى عَثًا) denir; [masdarı] maksûrdur; çoğul için ise "hüm ya'sevne" (هُمْ يَعْثَوْنَ) denir. Bu kelimede iki ayrı lügat (kullanım) daha vardır: Birincisi "asâ ya'sû usüvven"dir (عَثَا يَعْثُو عُثُوًّا) . Bu lügate göre okuyanın "ya'sû" kelimesindeki se harfini ötreli okuması gerekir; ancak kıraatine uyulan hiçbir kurrânın böyle okuduğunu bilmiyorum. Bu lügati kullanarak kendinden haber veren kimse "asevtü a'sû" (عَثَوْتُ أَعْثُو) der. Birinci lügati kullanan ise "asîtü a'sâ" (عَثِيتُ أَعْثَى) der.
والأخرى منهما: عاث يَعِيثُ عَيْثًا وعُيُوثًا وعَيَثانًا، كلُّ ذلك بمعنًى واحدٍ. ومِن العَيْثِ قولُ رُؤْبةَ بنِ العَجَّاجِ :
Diğeri ise "âse yeîsü ayşen ve uyûsen ve ayesânen"dir (عَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا وَعُيُوثًا وَعَيَثَانًا); bunların hepsi aynı anlamdadır. el-Ayş (عَيْث) kelimesine dair Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü buna örnektir:
وعاثَ فِينَا مُسْتَحِلٌّ عَائِثُ
"Aramızda haramı helal sayan bir bozguncu fesat çıkardı,
مُصَدِّقٌ أو تاجِرٌ مُقاعِثُ
Bir zekât toplayıcısı yahut hilekâr bir tüccar."
يعنى بقولِه: عاث فينا: أفْسَد فينا.
Şair, "âse fînâ" sözüyle: "Aramızda bozgunculuk çıkardı" demek istemiştir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا} “Hani siz: ‘Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla dayanamayız/sabredemeyiz. Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiklerinden; sebzesinden, acurundan, buğdayından (sarımsağından), mercimeğinden ve soğanından bizim için çıkarsın’ demiştiniz” buyruğunun tevili (tefsiri) hakkındaki görüş:
قال أبو جعفرٍ ﵀: قد دلَّلْنا فيما مضَى قبلُ على معنَى الصبرِ، وأنه كَفُّ النفْسِ وحبسُها عن الشئِ . فإذ كان ذلك كذلك، فمعنى الآيةِ إذن: واذْكُروا إذ قلتم يا معشرَ بنى إسرائيلَ: لن نُطِيقَ حبسَ أنفسِنا على طعامٍ واحدٍ -وذلك الطعامُ الواحدُ هو ما أخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤُه أنه أطْعَمَهموه فى تِيهِهم، وهو السلْوى فى قولِ بعضِ أهلِ التأويلِ، وفى قولِ وهبِ بنِ مُنَبِّهٍ هو الخبزُ النَّقِىُّ مع اللحمِ- فاسْألْ لنا ربَّك يُخْرِجْ لنا مما تُنْبِتُ الأرضُ مِن البَقْلِ والقِثَّاءِ، وما سَمَّى اللهُ مع ذلك وذكَر أنهم سأَلوه موسى.
Ebû Ca'fer [et-Taberî] -rahimehullâh- dedi ki: Daha önce sabrın anlamının nefsi bir şeyden alıkoymak ve tutmak olduğuna delil getirmiştik . Durum böyle olduğuna göre ayetin anlamı şöyledir: Ey İsrâiloğulları topluluğu, hani siz şöyle demiştiniz, hatırlayın: “Biz nefislerimizi tek bir yiyeceğe tutmaya (sabretmeye) güç yetiremeyeceğiz -ki bu tek yiyecek, senası yüce olan Allah'ın Tîh'te kendilerine yedirdiğini haber verdiği şeydir; bu da bazı tevil ehlinin görüşüne göre bıldırcın eti, Vehb b. Münebbih'in görüşüne göre ise et ile birlikte halis beyaz ekmektir- bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzeden, acurdan ve Allah'ın bunlarla birlikte ismini sayıp onların Mûsâ'dan istediklerini zikrettiği şeylerden bizim için çıkarsın.”
وكان سببَ مسألتِهم موسى ذلك فيما بلَغَنا ما حدَّثنا به بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ}. قال: كان القومُ فى البرِّيَّةِ قد ظُلِّل عليهم الغَمامُ، وأُنْزِل عليهم المنُّ والسَّلْوَى، فملُّوا ذلك، وذكَروا عيشًا كان لهم بمصرَ، فسأَلوه موسى، فقال اللهُ ﵎: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} .
Bize ulaştığına göre onların bunu Mûsâ'dan istemelerinin sebebi, Bişr'in bize anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o Katâde'nin: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz» demiştiniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: O kavim çölde iken üzerlerine bulut gölgelik kılınmış, kendilerine kudret helvası ile bıldırcın eti indirilmişti. Bundan usandılar ve Mısır'daki yaşantılarını hatırlayıp bunu Mûsâ'dan istediler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Bir şehre (veya Mısır'a) inin, şüphesiz istedikleriniz orada vardır” buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ فى قولِه: {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ}. قال: ملُّوا طعامَهم، وذكَروا عيشَهم الذى كانوا فيه قبلَ ذلك، قالُوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yiyeceklerinden usandılar ve daha önce içinde bulundukları yaşantıyı hatırlayıp şöyle dediler: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا} “Rabbine bizim için dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan ve sarımsağından (buğdayından) bizim için çıkarsın” .