حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبى العاليةِ فى قولِه: {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ}. قال: كان طعامُهم السلوى، وشرابُهم المنَّ، فسأَلوا ما ذُكِر، فقيل لهم: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ}. قال أبو جعفرٍ الرازىُّ : وقال قتادةُ: إنهم لما قدِموا الشامَ فقَدوا أَطْعماتِهم التى كانوا يَأْكُلُونها، فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا}. وكانوا قد ظُلِّل عليهم الغَمامُ، وأُنْزِل عليهم المنُّ والسلْوى، فملُّوا ذلك، وذكَروا عيشًا كانوا فيه بمصرَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den {وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Hani siz: «Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz» demiştiniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onların yiyeceği bıldırcın eti, içeceği ise kudret helvası idi; [bu yüzden] zikredilen şeyleri istediler ve kendilerine: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Bir şehre inin, istedikleriniz sizin olacaktır” denildi. Ebû Ca'fer er-Râzî dedi ki: Katâde de şöyle demiştir: Onlar Şam'a geldiklerinde [daha önce] yedikleri yiyecekleri bulamadılar ve: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا} “Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından bize çıkarsın” dediler. Halbuki üzerlerine bulut gölgelik kılınmış, kendilerine kudret helvası ile bıldırcın eti indirilmişti. Fakat bundan usandılar ve Mısır'da içinde bulundukları yaşantıyı hatırladılar.
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، [عن مجاهدٍ] فى قولِ اللهِ: {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ}: المنُّ والسلْوى، فاسْتَبْدَلوا به البَقْلَ وما ذُكِر معه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o Mücâhid'den] Allah'ın: {لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ} “Tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz” buyruğu hakkında nakletti: [Tek yiyecek] kudret helvası ve bıldırcın etiydi; onlar bunu sebze ve onunla birlikte zikredilen şeylerle değiştirdiler .
وحدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ بمثلِه سَواءً.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ بمثلِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: أُعْطُوا فى التِّيهِ ما أُعْطُوا، فأَجَمُوا ذلك، فقالوا: {يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] nakletti: Onlara Tîh sahrasında verilen nimetler verildi, fakat onlar bundan usandılar da şöyle dediler: {يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا} “Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız. Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından bize çıkarsın” .
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخْبَرنا ابنُ زيدٍ، قال: كان طعامُ بنى إسرائيلَ فى التِّيهِ واحدًا، وشرابُهم واحدًا، كان شرابُهم عسلًا يَنْزِلُ لهم مِن السماءِ، يُقالُ له: المنُّ. وطعامُهم طيرٌ يقالُ له: السَّلوى. يأكلُون الطيرَ، ويشربُون العسلَ، لم يكونوا يعرِفون خبزًا ولا غيرَه، فقالوا: يا موسى، إنَّا لن نَصْبِرَ على طعامٍ واحدٍ، {فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ}. فقرَأ حتى بلَغ: {اهْبِطُوا مِصْرًا}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize İbn Zeyd haber verdi, dedi ki: İsrâiloğullarının Tîh sahrasındaki yiyeceği tek, içeceği de tekti. İçecekleri gökten kendilerine inen ve "el-Menn" (kudret helvası) denen bir baldı. Yiyecekleri ise "es-Selvâ" (bıldırcın) denen bir kuştu. Kuşu yiyor, balı içiyorlardı; ne ekmek ne de başka bir şey biliyorlardı. Dediler ki: "Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz; {فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ} «Bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği şeylerden çıkarsın»." [Ravi] ayeti okuyarak {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” kısmına kadar geldi.
وإنما قال جلَّ ثناؤُه: {يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ}. ولم يَذْكُرِ الذى سأَلوه أن يَدْعُوَ ربَّه ليُخْرجَه لهم مِن الأرضِ، فيقولوا : ادْعُ لنا ربَّك يُخْرِجْ لنا كذا وكذا مما تُنْبِتُه الأرضُ مِن بقلِها وقِثَّائِها؛ لأن "مِن" تأتى بمعنى التبعيضِ لما بعدَها، فاكتُفِى بها مِن ذِكْرِ المُبَعَّضِ ، إذ كان معلومًا بدخولِها معنى ما أُرِيد بالكلامِ الذى هى فيه، كقولِ القائلِ: أصَبْتُ اليومَ عندَ فلانٍ مِن الطعامِ. يُرِيدُ: أصبْتُ شيئًا منه.
Senası yüce olan Allah'ın: {يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ} “Bize yerin bitirdiği şeylerden çıkarsın” buyurup da onların; "Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan şunları şunları çıkarsın" diyerek yerden kendilerine çıkarmasını istedikleri şeyi açıkça zikretmemesi şundandır: Çünkü "min" (مِنْ) edatı kendisinden sonraki şey için teb'îz (kısmilik/bazısı) anlamı ifade eder; dolayısıyla onun dahil olmasıyla içinde bulunduğu ifadeden ne kastedildiği anlaşıldığı için, "min" edatıyla yetinilip kısımlarına ayrılan şeyin açıkça zikredilmesine gerek duyulmamıştır. Tıpkı bir kimsenin: "Bugün falanın yanında yemekten yedim (aldım) " demesi gibi ki; "ondan bir miktar aldım/yedim " manasını kastetmektedir.
وقد قال بعضُهم: "مِن" ههنا بمعنى الإلغاءِ والإسْقاطِ، كأنَّ معنى الكلامِ عندَه: يُخْرِجْ لنا ما تُنْبِتُ الأرضُ من بقلِها. واسْتَشْهَد على ذلك بقولِ العربِ: ما
Bazıları da şöyle demiştir: Buradaki "min" (مِنْ) ilgā ve iskāt (zâidlik/anlam katmayan fazlalık) anlamındadır; sanki ona göre sözün manası: "Bize yerin sebzesinden bitirdiği şeyi çıkarsın" demektir. Buna da Arapların şu sözünü delil getirmiştir: Mâ...
رأيْتُ مِن أحدٍ. بمعنى: ما رأيْتُ أحدًا. وبقولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} [البقرة: ٢٧١]. وبقولِهم: قد كان مِن حديثٍ، فخَلِّ عنى حتى أذْهَبَ. يُرِيدون: قد كان حديثٌ.
raeytü min ehad" (Hiç kimseyi görmedim) yani "Mâ raeytü ehaden" (Kimseyi görmedim) sözünü; zikri yüce olan Allah'ın: {وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} “Ve sizin günahlarınızı örter” [el-Bakara: 271] buyruğunu ve yine Arapların "Bir konuşma oldu, bırak da gideyim" anlamında kullandıkları "Kad kâne min hadîsin fe-halli annî hattâ ezhebe" sözünü şahit göstermişlerdir ki "Kad kâne hadîsün" (Bir söz/konuşma oldu) manasını kastetmektedirler.
وقد أنْكَر مِن أهلِ العربيةِ جماعةٌ أن تَكونَ "مِنْ" بمعنى الإلغاءِ فى شيءٍ مِن الكلامِ، وادَّعَوْا أن دخولَها فى كلِّ موضعٍ دخَلَت فيه [إيذانٌ بأنَّ] المتكلمَ مُرِيدٌ بعضَ ما أُدْخِلَت فيه لا جميعَه، وأنها لا تَدْخُلُ فى موضعٍ إلا لمعنًى مفهومٍ.
Arap dili âlimlerinden bir grup ise "min" edatının kelamda herhangi bir yerde ilga (zâidlik) anlamında bulunmasını reddetmiş ve onun girdiği her yerde konuşanın, başına geldiği şeyin tamamını değil bir kısmını kastettiğine [dair bir bildirim] olduğunu, dolayısıyla ancak anlaşılır bir mana için bir yere dahil olacağını ileri sürmüşlerdir.
فتأويلُ الكلامِ إذن -على ما وصَفْنا مِن أمرِ مَن ذكَرْنا-: فادْعُ لنا ربَّك يُخْرِجْ لنا بعضَ ما تُنْبِتُ الأرضُ من بَقْلِها وقِثَّائِها.
O halde sözün tevili -durumunu vasfettiğimiz kimselerin görüşüne göre-: "Bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden ve acurundan bir kısmını bize çıkarsın" şeklinde olur.
والبَقْلُ والقِثَّاءُ والعَدَسُ والبَصَلُ، هو ما قد عرَفه الناسُ بينَهم مِن نباتِ الأرضِ وحبِّها.
Bakl (sebze), kıssâ' (acur), ades (mercimek) ve basal (soğan) ise insanların aralarında bildikleri yer bitkileri ve tohumlarıdır.
وأما الفومُ، فإن أهلَ التأويلِ مختلِفون فيه؛ فقال بعضُهم: هو الحِنْطةُ والخبزُ.
Fûm (فُوم) kelimesine gelince; tevil ehli bu konuda ihtilaf etmiştir . Bazıları: "O buğday ve ekmektir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ ومُؤَمَّلٌ، قالا: ثنا سفيانُ، عن ابنِ جُريجٍ، عن عطاءٍ، قال: الفُومُ الخبزُ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ve Müemmel anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, [o da] Atâ'dan nakletti; [Atâ]: "el-Fûm (الفُومُ), ekmektir" dedi.
حدَّثني أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سُفيانُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ ومُجاهِدٍ قولَه: {وَفُومِهَا}. قالا: خُبْزُها .
Bana Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, [o da] Atâ ve Mücâhid'den {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında nakletti; onlar: "Onun ekmeğidir " dediler.
حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أبى زائدةَ ومحمدُ بنُ عمرٍو، قالا: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {وَفُومِهَا}. قال: الخبز .
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide ve Muhammed b. Amr anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, [o] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” [ayeti hakkında] nakletti; [Mücâhid]: "Ekmektir " dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ والحسنِ: الفومُ هو الحبُّ الذى يَخْتَبِزُ الناسُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, [o da] Katâde ve el-Hasan'dan nakletti: "el-Fûm, insanların ekmek yaptığı tanedir."
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ والحسنِ مثلَه .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde ve el-Hasan'dan benzerini haber verdi .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخْبَرَنا حُصَيْنٌ، عن أبى مالكٍ في قولِه: {وَفُومِهَا}. قال: الحنطةُ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında haber verdi; [Ebû Mâlik]: "Buğdaydır " dedi.
حدَّثني المُثَنَّي، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن يونُسَ، عن الحسنِ وحُصَيْنٍ، عن أبى مالكٍ في قولِه: {وَفُومِهَا}. الحِنْطةُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Yûnus'tan, [o] el-Hasan'dan; [ayrıca Huşeym] Husayn'dan, [o da] Ebû Mâlik'ten {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında nakletti: "[O] buğdaydır ."
حدَّثني المُثَنَّي، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن قَتادةَ، قال: الفُومُ الحبُّ الذى يَخْتَبِزُ الناسُ منه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Katâde'den nakletti, [Katâde] dedi ki: "el-Fûm (الفوم), insanların kendisinden ekmek yaptığı tanedir (buğdaydır)."
حدَّثني موسي، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَفُومِهَا}: هو الحِنْطةُ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: "{وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından”: O buğdaydır ."
حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قال لى عَطاءُ بنُ أبى رَباحٍ قولَه: {وَفُومِهَا}. قال: خبزُها. قالها مجاهدٌ.
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh bana Allah'ın: {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında: "Onun ekmeğidir" dedi. Bunu Mücâhid de söylemiştir.
حدَّثني يحيى بنُ عثمانَ السَّهْميُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثني معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَفُومِهَا}. يقولُ: الحِنْطةُ والخبزُ .
Bana Yahyâ b. Osmân es-Sehmî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "[O] buğday ve ekmektir ."
حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَفُومِهَا} قال: هو البُرُّ بعينِه، الحِنْطةُ .
Mincâb'dan bana rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, [o] ed-Dahhâk'tan, [o da] İbn Abbâs'tan {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: "O bizzat buğdayın kendisidir, yani buğdaydır " dedi.
حدَّثني عليُّ بنُ الحسنِ، قال: ثنا مسلمٌ الجَرْميُّ، قال: ثنا عيسى بنُ يونُسَ، عن رِشْدينَ بنِ كُرَيْبٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في قولِ اللهِ: {وَفُومِهَا}. قال: الفومُ الحِنْطةُ بلسانِ بنى هاشمٍ .
Bana Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Müslim el-Cermî anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Rüşdîn b. Küreyb'den, [o] babasından, [o da] İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu hakkında nakletti; [İbn Abbâs]: "el-Fûm, Benî Hâşim'in dilinde buğdaydır " dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: الفُومُ الخبزُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi : "el-Fûm, ekmektir ."
حدَّثني عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ المصرىُّ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ
Bana Abdurrahman b. Abdillâh b. Abdilhakam el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b.
منصورٍ اليَحْصَبيُّ، عن نافعِ بنِ أبى نُعَيْمٍ، أن عبدَ اللهِ بنَ عباسٍ سُئِل عن قولِ اللهِ: {وَفُومِهَا}. قال: الحِنْطةُ، أما سمِعْتَ قولَ أُحَيْحةَ بنِ الجُلَاحِ، وهو يقولُ:
Mansûr el-Yahsıbî, Nâfi' b. Ebî Nuaym'dan nakletti ki: Abdullah b. Abbâs'a Allah'ın: {وَفُومِهَا} “Ve sarımsağından / buğdayından” buyruğu soruldu; o: "Buğdaydır. Sen Uhayha b. el-Cülâh'ın şöyle dediğini işitmedin mi?" dedi:
قد كنتُ أغْنَى الناسِ شخصًا واحدًا … ورَد المدينةَ عن زِراعةِ فُومِ
"Medine'ye gelen tek bir kişi olarak insanların en zenginiydim buğday ekimi sayesinde "
وقال آخَرون: هو الثُّومُ.
Başkaları ise: "O sarımsaktır" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن ليثٍ، عن مُجاهدٍ، قال: هو هذا الثُّومُ .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid]: "O, şu bildiğimiz sarımsaktır " dedi.
حدَّثني المثنَّي، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: الفُومُ الثُّومُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den nakletti; [er-Rebî']: "el-Fûm, sarımsaktır " dedi.
وهى في بعضِ القراءةِ: (وثومِها).
[Bu kelime] bazı kıraatlerde: (وثومِها) [şeklindedir].
وقد ذُكِر أن تسميةَ الحِنْطةِ والخبزِ جميعًا فُومًا مِن اللغةِ القديمةِ. حُكِى سماعًا مِن أهلِ هذه اللغةِ: فَوِّموا لنا. بمعنى: اخْتَبِزوا لنا.
Buğday ve ekmeğin her ikisinin de fûm olarak isimlendirilmesinin kadim bir dilden olduğu zikredilmiştir. Bu dilin ehlinden işitilerek: "Favvimû lenâ" dendiği rivayet edilmiştir; yani: "Bizim için ekmek yapın / pişirin" demektir.
وذُكِر أن ذلك في قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (وثومِها). بالثاءِ. فإن كان
İbn Mes‘ûd'un kıraatinde bunun "se" (ث) harfiyle (وثومِها) [ve s̱ûmihâ] şeklinde olduğu zikredilmiştir. Şayet bu
ذلك صحيحًا فإنه مِن الحروفِ المُبْدَلةِ، كقولِهم: وقَعوا في عاثُورِ شَرٍّ وعافورِ شرٍّ. وكقولِهم للأَثَافيِّ: أَثَاثيُّ، وللمَغافيرِ: مَغاثِيرُ، وما أشْبَهَ ذلك مما تُقْلَبُ فيه الثاءُ فاءً، والفاءُ ثاءً؛ لتَقارُبِ مَخْرجِ الفاءِ مِن مَخْرَجِ الثاءِ. والمَغافيرُ شَبيهٌ [بالصَّمْغَةِ والعسلِ، ينزِلُ من السماءِ] يَقَعُ على الشجرِ وغيرِها .
doğru ise bu, harf dönüşümü kabilindendir. Tıpkı Arapların: "Veka'û fî âsûri şerrin" ve "âfûri şerrin" (Kötülük tuzağına düştüler) demeleri; esâfî yerine "esâsî", megāfîr yerine "megāsîr" demeleri ve fe harfinin mahrecinin se harfinin mahrecine yakınlığından ötürü se harfinin fe'ye, fe'nin de se'ye dönüştürüldüğü benzeri kelimeler gibidir. Megâfîr ise [ağaçların ve benzeri şeylerin üzerine düşen, sakız ve bala benzeyen, gökten inen] bir maddedir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?'” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى}. قال موسى لهم: أتَأْخُذون الذى هو أخسُّ خَطَرًا وقيمةً وقَدْرًا مِن العيشِ، بدلًا بالذى هو خيرٌ منه خطرًا وقيمةً وقدرًا؟ وذلك كان استبدالَهم.
Zikri yüce olan [Allah], {قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى} “[Mûsâ] dedi ki: 'Daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?'” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Mûsâ onlara: "Yaşam [nimetleri] içinden değer, kıymet ve itibar bakımından daha değersiz olanı; değer, kıymet ve itibar bakımından kendisinden daha hayırlı olana karşılık bedel olarak mı alıyorsunuz?" dedi. İşte onların değiştirmesi bu idi.
وأصلُ الاسْتِبْدالِ هو تركُ شيءٍ لآخرَ غيرِه مكانَ المتروكِ.
İstibdâl kelimesinin aslı, bir şeyi bırakıp terk edilenin yerine başka bir şeyi almaktır.
ومعنى قولِه: {أَدْنَى}: أخَسُّ وأوضعُ وأصغرُ قَدْرًا وخَطَرًا. وأصلُه مِن قولِهم: هذا رجلٌ دَنِيٌّ بَيِّنُ الدَّناءةِ، وإنه ليُدَنِّى في الأمورِ. بغيرِ همزٍ. إذا كان يَتَتَبَّعُ خسائسَها. وقد ذُكِر الهمزُ عن بعضِ العربِ فيه سماعًا منهم، يقولون: ما كنتَ دَنِيئًا، ولقد دَنأْتَ. وأنْشَدنى بعضُ أصحابِنا عن غيرِه أنه سمِع بعضَ بنى كِلابٍ
{أَدْنَى} “Daha aşağı” buyruğunun anlamı; değer, kıymet ve itibar bakımından daha bayağı, daha aşağı ve daha küçüktür. Bunun aslı [Arapların] -hemzesiz olarak-: “Bu, alçaklığı besbelli aşağılık (denî) bir adamdır; o, işlerde hep bayağı olanın peşine düşer” sözünden gelmektedir; [bu ifade], kişinin işlerin en bayağı olanlarını takip etmesi durumunda söylenir. Bu kelimenin Arapların bir kısmından işitilerek hemzeli kullanımı da nakledilmiştir; nitekim onlar: “Sen aşağılık biri değildin ama aşağılaştın (dene'te)” derler. Ashâbımızdan (arkadaşlarımızdan) biri, bir başkasından naklen Benî Kilâb'dan bir kimsenin [şu beyti] okuduğunu işittiğini bana aktardı:
يُنْشِدُ بيتًا للأعْشَى :
el-A'şâ'ya ait şu beyti okuduğunu işittiğini bana nakletti :
باسِلةُ الوَقْعِ سَرابِيلُها … بِيضٌ إلى دانئِها الظاهرِ
"Vuruşu şiddetlidir, zırhları ise beyazdır görünen en alt / değersiz kısmına kadar "
يَهْمِزُ الدانئَ. وأنه سمِعهم يقولون: إنه لَدانئٌ خَبيثٌ. بالهمزِ. فإن كان ذلك عنهم صحيحًا، فالهمزُ فيه لغةٌ، وتركُه أخْرَى.
[Bu beyti okuyan kişi] ed-Dâni' kelimesini hemzeli okumaktaydı. Ayrıca onların hemzeli olarak: "İnnehû ledâniün habîsün" (Şüphesiz o alçak ve kötüdür) dediklerini de işitmiştir. Eğer bu onlardan sahih olarak nakledilmişse, bunda hemze bir lehçedir, hemzeyi terk etmek ise diğer bir lehçedir.
ولا شكَّ أن من اسْتَبْدَل بالمنِّ والسلْوى البَقْلَ والقِثَّاءَ والعَدَسَ والبَصَلَ والثُّومَ، فقد اسْتَبْدَلَ الوَضِيعَ مِن العيشِ بالرفيعِ منه.
Hiç şüphe yoktur ki kudret helvası ve bıldırcın etine karşılık sebze, acur, mercimek, soğan ve sarımsağı tercih eden kimse, yüksek ve üstün olan yaşantıyı düşük ve bayağı olanla değiştirmiş olur.
وقد تأوَّل بعضُهم قولَه: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى} بمعنى: الذى هو أقربُ. ووجَّه قولَه: {أَدْنَى} إلى أنه أفْعَلُ؛ مِن الدُّنُوِّ الذى هو بمعنى القربِ.
Bazıları ise [Allah'ın]: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى} “Daha aşağı / yakın olan” buyruğunu "daha yakın olan" manasında tevil etmiş ve {أَدْنَى} “Daha yakın” lafzını, yakınlık anlamındaki dünüvv (دُنُوّ) kökünden türemiş bir ef'al (ism-i tafdîl) vezni olarak değerlendirmiştir.
وبنحوِ الذى قلنا في معنى قولِه: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى}. قاله عددٌ مِن أهلِ التأويلِ في تأويلِه.
[Allah'ın]: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى} “Daha aşağı olan” buyruğunun manası hakkında söylediğimiz görüşün benzerini tevil ehlinden birçok kimse de tevilinde söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يَزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ}. يقولُ: أَتَسْتَبْدِلُونَ الذى هو شرٌّ بالذى هو خيرٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ} “Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: "Daha hayırlı olanı daha kötü olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? "
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ قولَه: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى}. قال: أَرْدَأُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {الَّذِي هُوَ أَدْنَى} “Daha aşağı olanı” buyruğu hakkında: "Daha değersiz olanı" dediğini nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Bir şehre inin, şüphesiz istedikleriniz sizin içindir” buyruğunun tevili hakkında:
وتأويلُ ذلك: فدعا موسي، فاسْتَجَبْنا له، فقلْنا لهم: اهْبِطوا مصرًا. وهو مِن المحذوفِ الذى اجْتُزِئ بدَلالةِ ظاهرِه عن ذِكْرِ ما حُذِف وتُرِك منه.
Bunun tevili şöyledir: "Bunun üzerine Mûsâ dua etti, biz de onun duasını kabul ettik ve onlara: 'Bir şehre inin' dedik." Bu ifade, sözün zahirinin delaletiyle yetinilerek hazfedilen ve terk edilen kısmın açıkça zikredilmediği hazif kabilindendir .
وقد دلَّلْنا فيما مضَى على أنَّ معنى الهبوطِ إلى المكانِ إنما هو النزول إليه والحُلولُ به .
Daha önce bir mekana inmenin (hubût) manasının, oraya inmek ve oraya yerleşmek anlamına geldiğini delilleriyle açıklamıştık .
فتأويلُ الآيةِ إذن: وإذ قلتُم: يا موسي، لن نصبِرَ على طعامٍ واحدٍ، فادْعُ لنا ربَّك يُخْرِجْ لنا مما تُنْبِتُ الأرضُ من بقلِها وقثَّائِها وفُومِها وعدَسِها وبصلِها. قال موسى لهم: أَتَسْتَبْدِلُون الذى هو أَخَسُّ وأَرْدَأُ مِن العيشِ بالذى هو خيرٌ منه؟ فدعا لهم موسى ربَّه أن يُعْطِيَهم ما سأَلوه، فاسْتَجاب اللهُ له دعاءَه، فأعْطاهم ما طلَبوا، وقال اللهُ تعالى ذكره لهم: اهْبِطُوا مِصْرًا فإن لكم ما سألتُم.
O halde ayetin tevili şöyledir: "Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla sabredemeyiz; bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, buğdayından/sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından bize çıkarsın' demiştiniz. Mûsâ da onlara: 'Yaşamın daha hayırlı olanını daha bayağı ve daha değersiz olanıyla mı değiştirmek istiyorsunuz?' demişti. Bunun üzerine Mûsâ istedikleri şeyleri kendilerine vermesi için Rabbine dua etti; Allah da onun duasını kabul edip istediklerini kendilerine verdi ve zikri yüce olan Allah onlara: 'Bir şehre inin; şüphesiz istedikleriniz sizin içindir' buyurdu."
ثم اخْتَلفت القَرأَةُ في قراءةِ قولِه: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. فقرَأته عامَّةُ القَرأةِ: {اهْبِطُوا مِصْرًا} بتَنْوينِ "المِصْرِ" وإجْرائِه. وقرَأه بعضُهم بتركِ التنوينِ وحذفِ الألفِ منه. فأما الذين نَوَّنوه وأجْرَوْه، فإنهم عنَوْا به مصرًا مِن الأمصارِ لا مصرًا بعينِه. فتأويلُه على قراءتِهم: اهْبِطوا مصرًا مِن الأمصارِ، لأنكم في [البَرِّ و] البَدْوِ، والذى طلَبْتُم لا يكونُ في البَوادِى والفَيافِي، وإنما يكونُ في القُرى والأمصارِ؛ فإنَّ لكم إذا هبَطْتُموه ما سألْتُم مِن العيشِ. وقد يجوزُ أن يكونَ بعضُ
Sonra kurrâ, O'nun: {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre/Mısır'a inin” kavlinin kıraatinde ihtilaf etti. Kurrânın cumhuru (büyük çoğunluğu) onu, “Mısr” kelimesini tenvinleyip munsarıf kılarak {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” şeklinde okudu. Onlardan bazıları ise tenvini terk edip kelimeden elifi hazfederek [gayrimunsarıf olarak] okudu. Onu tenvinleyip munsarıf kılanlara gelince; onlar bununla belirli bir Mısır'ı değil, şehirlerden herhangi bir şehri kastetmişlerdir. Buna göre onların kıraatine göre ayetin tevili şöyledir: 'Şehirlerden herhangi bir şehre inin; zira siz [kırda ve] çöldesiniz; talep ettiğiniz şeyler ise çöllerde ve ıssız arazilerde bulunmaz, bunlar ancak köylerde ve şehirlerde bulunur. Oraya indiğiniz takdirde istediğiniz maişet sizin olacaktır.' Şu da caiz olabilir ki bazısı...
مَن قرَأ ذلك بالإجْراءِ والتَّنْوينِ، كان تأويلُ الكلامِ عندَه: اهْبِطوا مصرًا البلدةَ التى تُعْرَفُ بهذا الاسمِ، وهى مصرُ التى خرَجوا عنها. غيرَ أنه أجْراها ونوَّنها اتِّباعًا منه خَطَّ المصحفِ؛ لأنَّ في المصحفِ ألفًا ثابتةً في "مصرَ"، فيَكونُ سبيلُ قراءتِه ذلك بالإجْراءِ والتنوينِ سبيلَ قراءةِ مَن قرأ: (كَانَتْ قَوَارِيرًا (١٥) قَوَارِيرًا مِنْ فِضَّةٍ) [الإنسان: ١٥، ١٦]. مُنَوَّنةً ، اتِّباعًا منه خطَّ المُصْحفِ.
kimseler bunu tenvinleyip munsarıf okumuş olmakla birlikte ifadenin tevili onlara göre şöyle olabilir: "Bu isimle bilinen şehre, yani içinden çıktıkları Mısır'a inin." Ancak Mushaf'ın hattına uyarak onu tenvinlemiş ve munsarıf kılmıştır; çünkü Mushaf'ta "Mısr" kelimesinde sabit bir elif bulunmaktadır. Dolayısıyla onun bu kelimeyi munsarıf ve tenvinli okuma tercihi, Mushaf hattına uyarak (كَانَتْ قَوَارِيرَا (١٥) قَوَارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ) [el-İnsân: 15, 16] ayetini tenvinli olarak okuyan kimsenin okuyuş tarzı gibi olur.
وأما الذى لَمْ يُنَوِّنْ "مصرَ"، فإنه لا شكَّ أنه عنَى "مصرَ" التى تُعْرَفُ بهذا الاسمِ بعينِها دونَ سائرِ البُلْدانِ غيرِها.
"Mısr" kelimesini tenvinlemeyen kimseye gelince; şüphe yok ki o, diğer memleketleri değil, bizzat bu isimle bilinen Mısır şehrini kastetmiştir.
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك نظيرَ اخْتِلافِ القَرأةِ في قراءتِه؛ فحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ: {اهْبِطُوا مِصْرًا} أىْ: مِصرًا مِن الأمصارِ، {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} .
Kıraat âlimlerinin okuyuşundaki ihtilafa benzer şekilde tevil ehli de bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' Saîd'den, [o da] Katâde'den nakletti: "{اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” yani şehirlerden herhangi bir şehre; {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Çünkü istedikleriniz sizin içindir” ."
حدَّثني موسي، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّديِّ: {اهْبِطُوا مِصْرًا}: مِن الأمصارِ، {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ}. فلمَّا خرَجوا مِن التِّيهِ رُفع المنُّ والسَّلْوَى وأكَلوا البُقولَ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: "{اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin”: Şehirlerden herhangi birine, {فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ} “Çünkü istedikleriniz sizin içindir”. Tîh çölünden çıktıklarında kudret helvası ve bıldırcın eti kaldırıldı ve sebzeleri yediler ."
حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثَنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. قال: مِصْرًا مِن الأمصارِ، زعَموا أنهم لَمْ يَرْجِعوا إلى مصرَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin”. [Mücâhid]: “Şehirlerden herhangi bir şehre; onların Mısır'a dönmediklerini iddia ettiler” dedi.
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن قَتادةَ في قولِه: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. قال: يعنى مصرًا مِن الأمصارِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Katâde'den {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” buyruğu hakkında nakletti; [Katâde]: "Şehirlerden herhangi bir şehri kastetmektedir" dedi.
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. قال: مِصْرًا مِن الأمصارِ، ومصرُ لا تُجْرَى في الكتابِ . فقالوا: أىُّ مصرٍ؟ قال: الأرضُ المقدَّسةُ . وقرَأ قولَ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} [المائدة: ٢١].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Şehirlerden herhangi bir şehirdir; zira [özel isim olan] Mısır, Kitap'ta gayrimunsarıftır ." Bunun üzerine: "Hangi şehir?" dediler. O: "Mukaddes topraklardır " dedi ve zikri yüce olan Allah'ın: {ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için yazdığı mukaddes toprağa girin” [el-Mâide: 21] buyruğunu okudu.
وقال آخَرون: هى مصرُ التى كان بها فرعونُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, Firavun'un bulunduğu Mısır'dır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. قال: يعنى به مصرَ فرعونَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Rebî'den, [o da] Ebu'l-Âliye'den {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” buyruğu hakkında nakletti; [Ebu'l-Âliye]: "Bununla Firavun'un Mısır'ını kastetmektedir" dedi .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ مثلَه.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, [o da] er-Rebî'den aynısını anlattı.
ومِن حُجَّةِ مَن قال: إن اللهَ تعالى ذكرُه إنما عنَى بقولِه: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. مصرًا مِن الأمصارِ دون مصرِ فرعونَ بعينِها - أن اللهَ ﵎ جعَل أرضَ الشامِ لبنى إسرائيلَ مَساكنَ بعدَ أن أخْرَجَهم مِن مصرَ، وإنما ابْتَلاهم بالتِّيهِ بامتناعِهم على موسى صلى اللهُ عليه في حربِ الجبَابرةِ، إذ قال لهم: {يَاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ}. {قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} [المائدة: ٢٤]. فحرَّم اللهُ ﷿ على قائلِى ذلك -فيما ذُكِر لنا- دخولَها حتى هلَكوا في التِّيهِ، وابْتَلاهم بالتَّيَهانِ في الأرضِ أربعين سنةً، ثم أهْبَط ذرِّيّتَهم الشامَ، فأسْكَنَهم الأرضَ المقدَّسةَ، وجعَل هلاكَ الجبَابرةِ على أيديهم مع يُوشَعَ بنِ نُونٍ، بعدَ وفاةِ موسى ﵇. قالوا : فرَأَيْنا اللهَ جلَّ ثناؤُه قد أخْبَر عنهم أنه كتَب لهم الأرضَ المقدسةَ، ولم يُخْبِرْنا عنهم أنه ردَّهم إلى مصرَ بعدَ إخراجِه إيَّاهم منها، فيَجُوزَ لنا أن نَقْرَأَ: (اهبِطوا مصرَ). ونتَأَوَّلَه أنه ردَّهم إليها.
Zikri yüce olan Allah'ın: {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” buyruğuyla bizzat Firavun'un Mısır'ını değil de herhangi bir şehri kastettiğini söyleyenlerin delillerinden biri de şudur: Allah celle celâluhu onları Mısır'dan çıkardıktan sonra Şam topraklarını İsrailoğullarına yurt kılmıştır. Onları Tîh [çölünde şaşkınca dolaşmak] ile imtihan etmesi ise Mûsâ aleyhisselâm'a zorbalarla savaşma hususunda karşı gelmeleri sebebiyle olmuştur; nitekim [Mûsâ] onlara: {يَاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} “Ey kavmim! Allah'ın sizin için takdir ettiği mukaddes toprağa girin ve ardınıza dönmeyin; yoksa hüsrana uğrayanlar olarak geri dönersiniz” demiş, onlar ise: {قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ} “Dediler ki: Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları sürece biz oraya asla girmeyeceğiz. Artık sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturucularız” [el-Mâide: 24] demişlerdi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah -bize aktarıldığına göre- bunu söyleyen kimselere, Tîh'te helak oluncaya kadar oraya girmeyi haram kıldı ve onları kırk yıl yeryüzünde şaşkınca dolaşmakla imtihan etti. Sonra onların soyundan gelenleri Şam'a indirdi, onları mukaddes toprağa yerleştirdi ve Mûsâ aleyhisselâm'ın vefatından sonra Yûşa' b. Nûn ile birlikte zorbaların helakini onların eliyle gerçekleştirdi. Dediler ki : Biz zikri celil olan Allah'ın, onlar hakkında mukaddes toprağı kendilerine takdir ettiğini bildirdiğini, onları Mısır'dan çıkardıktan sonra oraya geri döndürdüğünü ise bize bildirmediğini gördük; [böyle bir haber yokken] bizim: (اهبِطوا مصرَ) [şeklinde gayrimunsarif] okuyup bunu, Allah'ın onları oraya (Mısır'a) geri döndürdüğü şeklinde tevil etmemiz nasıl caiz olabilir?!
قالوا: فإن احْتَجَّ مُحْتَجٌّ بقولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} [الشعراء: ٥٧ - ٥٩].
Dediler ki: Eğer bir kimse zikri yüce olan Allah'ın: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamdan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık” [eş-Şuarâ: 57-59] buyruğunu delil getirecek olursa,
قيل له : فإن اللهَ جلّ ثناؤُه إنما أوْرَثهم ذلك فملَّكهم إيَّاها، ولم يَرُدَّهم إليها، وجعَل مَساكنَهم الشامَ.
ona şöyle denilir : Zikri yüce olan Allah onları oraya yalnızca mirasçı kılıp mülkiyetini onlara vermiştir, onları oraya geri döndürmemiş ve yurtlarını Şam kılmıştır.
وأما الذين قالوا: إنما عنَى اللهُ تعالى ذكرُه بقولِه: {اهْبِطُوا}. مصرَ، فإن مِن حُجَّتِهم التى احْتَجُّوا بها الآيةَ التى قال فيها: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ}. وقولَه: {كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ (٢٧) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ} [الدخان: ٢٥ - ٢٨]. قالوا: فأخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه أنه قد ورَّثهم ذلك وجعَلها لهم، فلم يكونوا ليَرِثوها ثم لا يَنْتَفِعوا بها.
Zikri yüce olan Allah'ın: {اهْبِطُوا} “İnin” buyruğuyla Mısır'ı kastettiğini söyleyenlere gelince; onların delil olarak ileri sürdükleri hususlardan biri, Allah'ın: {فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧) وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Böylece biz onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamdan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrailoğullarını mirasçı kıldık” buyurduğu ayet ile: {كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٢٥) وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٢٦) وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهِينَ (٢٧) كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ} “Geride nice bahçeler, pınarlar, ekinler, değerli makamlar ve içinde sefa sürdükleri nice nimetler bıraktılar! İşte böyle oldu ve biz onları başka bir kavme miras bıraktık” [ed-Duhân: 25-28] buyruğudur. Dediler ki: Zikri yüce olan Allah orayı kendilerine miras bıraktığını ve orayı onlara verdiğini haber vermiştir; dolayısıyla oraya mirasçı olup da ondan yararlanmamış olamazlar.
قالوا: ولا يَكونون مُنْتَفِعِين بها إلا [بمصيرِهم أو] بمَصيرِ بعضِهم إليها، وإلا فلا وجهَ للانتفاعِ بها إن لم يَصِيروا، أو يَصِرْ بعضُهم إليها.
Dediler ki: Onlar ancak [kendilerinin veya] bir kısmının oraya intikal etmesiyle ondan yararlanabilirler; aksi takdirde kendileri yahut bir kısmı oraya intikal etmedikçe ondan yararlanmalarının hiçbir izahı yoktur.
قالوا: وأُخرى أنها في قراءةِ أبيِّ ابنِ كعبٍ وعبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ: (اهبِطوا مصرَ). بغيرِ ألفٍ. قالوا: ففى ذلك الدَّلالةُ البينةُ على أنها مصرُ بعينِها.
Dediler ki: Bir diğeri de Übey b. Ka'b ve Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde elifsiz olarak: (اهبِطوا مصرَ) şeklinde olmasıdır. Dediler ki: Bunda, oranın bizzat Mısır olduğuna dair açık bir delil vardır.
والذى نقولُ به في ذلك أنه لا دَلالةَ في كتابِ اللهِ جلَّ ثناؤُه على الصوابِ مِن هذين التأويلَيْن، ولا خبرَ به عن الرسولِ ﷺ يَقْطَعُ مجيئُه العذرَ، وأهلُ التأويلِ مُتَنازِعون تأويلَه.
Bu hususta bizim söylediğimiz [görüş] şudur: Zikri yüce olan Allah'ın Kitabı'nda bu iki temelden hangisinin doğru olduğuna dair bir delil bulunmadığı gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de gelişi mazereti ortadan kaldıracak kesin bir haber gelmemiştir; tevil ehli de bunun tevili hususunda ihtilaf halindedir.
فأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ أن يُقالَ: إن موسى سأَل ربَّه أن يُعْطِىَ قومَه ما سأَلوه مِن نباتِ الأرضِ -على ما بيَّنه اللهُ جلَّ ثناؤُه في كتابِه- وهم في الأرضِ تائِهون، فاسْتَجاب اللهُ لموسى دعاءَه، وأمَره أن يَهْبِطَ بمَن معه مِن قومِه قَرارًا مِن الأرضِ التى تُنْبِتُ ما سأَل لهم مِن ذلك، إذ كان ما سأَلوه لا يُنْبِتُه إلَّا القُرَى والأمصارُ، فإنَّه قد أعْطاهم ذلك إذا صاروا إليه. وجائزٌ أن يَكونَ ذلك القَرارُ مصرَ، وجائزٌ أن يكونَ الشامَ.
Bu hususta bize göre doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Mûsâ -onlar yeryüzünde şaşkınca dolaşırken- zikri yüce olan Allah'ın Kitabı'nda açıkladığı üzere, kavminin kendisinden istediği yer bitkilerini kavmine vermesini Rabbinden istemiş, Allah da Mûsâ'nın duasına icabet etmiş ve kavminden beraberinde bulunan kimselerle birlikte, onlar için istediği şeyleri bitiren yerleşik bir araziye inmesini emretmiştir; zira onların istedikleri şeyleri ancak köyler ve şehirler bitirir ve oraya vardıklarında bunu onlara vermiş olur . O yerleşim yerinin Mısır olması da caizdir, Şam olması da caizdir.
فأما القراءةُ فإنها بالألفِ والتنوينِ: {اهْبِطُوا مِصْرًا}. وهى القراءةُ التى لا يَجوزُ عندى غيرُها؛ لإجماعِ خُطوطِ مصاحفِ المسلمين، واتفاقِ قراءةِ القَرأَةِ على ذلك، ولم يَقْرَأْ بتركِ التنوينِ فيه وإسقاطِ الألفِ منه إلا مَن لا يَجوزُ الاعْتِراضُ به على الحُجَّةِ فيما جاءَت به مِن القراءةِ مُسْتَفِيضًا فيها .
Kıraate gelince; o, elif ve tenvin ile: {اهْبِطُوا مِصْرًا} “Bir şehre inin” şeklindedir. Müslümanların mushaflarının yazısının icmaı ve kurrânın bu husustaki ittifakı sebebiyle benim katımda bundan başkası caiz olmayan kıraat de budur. Bundaki tenvini terk edip elifi düşürerek okuyanlar, kıraatte müstefîz olarak gelen hüccet niteliğindeki icmaa karşı görüşü itiraza mesnet kılınması caiz olmayan kimselerden başkası değildir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ}.
Zikri yüce olan [Allah]ın: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} “Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu” buyruğunun teviline dair açıklama.
يعنى جلّ ثناؤه بقولِه: {وَضُرِبَتْ}. أى: فُرِضَت ووُضِعَت عليهم الذِّلةُ وأُلْزِمُوها، مِن قولِ القائلِ: ضرَب الإمامُ الجِزْيةَ على أهلِ الذِّمةِ، وضرَب الرجلُ على عبدِه الخَراجَ. يعنى بذلك [أنَّه فرَضه ووظَّفه وألزمه] إيَّاه، وهو من قولِهم: ضرَب الأميرُ على الجيشِ البَعْثَ. يُرادُ به: ألْزَمَهموه.
Zikri yüce olan Allah: {وَضُرِبَتْ} “Vuruldu” buyruğuyla; alçaklığın onlara farz kılındığını, üzerlerine konulduğunu ve kendilerine zorunlu tutulduğunu kastetmektedir. Bu, bir kimsenin: "İmam, zimmîlere cizyeyi koydu (darabe)" ve "Adam, kölesine haracı koydu (darabe)" sözünden gelir; bununla [onu farz kıldığını, tayin ettiğini ve zorunlu tuttuğunu] kasteder. Yine bu, onların: "Emîr, orduya sefere çıkmayı yükledi (darabe)" sözünden olup; "Bunu onlara zorunlu kıldı" manası kastedilir.
وأما "الذِّلةُ" فإنَّها الفِعْلةُ، مِن قولِ القائلِ: ذلَّ فلانٌ يَذِلُّ ذُلًّا وذِلَّةً. كالصِّفْوةِ ، مِن: صفا هذا الأمرُ. والقِعْدةِ، مِن: قعَد.
"ez-Zillet" (الذِّلةُ) kelimesine gelince; o, fi'let (فِعْلة) vezninde bir isimdir; nitekim bir kimsenin: "Falan kimse hor ve hakir oldu, horluk ve zillet çeker" (ذلَّ فلانٌ يَذِلُّ ذُلًّا وذِلَّةً) sözünden gelir. Tıpkı "bu iş duruldu/saf oldu" (صفا هذا الأمرُ) ifadesinden türeyen es-safve (الصِّفْوةُ) ve "oturdu" (قعَد) fiilinden türeyen el-kı'de (القِعْدةُ) kelimeleri gibidir.
و"الذِّلةُ" هى الصَّغارُ الذى أمَر اللهُ عبادَه المؤمنين ألا يُعْطُوهم أمانًا -على القَرارِ على ما هم عليه مِن كفرِهم به وبرسلِه - إلا أن يَبْذُلوا الجزيةَ عليه لهم، فقال تبارك اسمُه: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩].
"ez-Zillet", Allah'ın mümin kullarına; O'na ve elçilerine karşı inkârları üzere kalmalarına karşılık, cizyeyi kendilerine bizzat ödemedikleri sürece eman vermemelerini emrettiği küçüklük ve aşağılanmadır (sağâr). Nitekim ismi mübarek olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩].
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ ، عن الحسنِ وقتادةَ في قولِه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ}. قالا: يُعْطُون الجِزيةَ عن يدٍ وهم صاغرون .
Nitekim bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi , el-Hasen ve Katâde'den {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ} “Onların üzerlerine alçaklık vuruldu” buyruğu hakkında şöyle dediklerini nakletti: "Kendi elleriyle ve küçülerek cizyeyi verirler ."
وأما "المَسْكَنةُ" فإنّها مصدرُ المِسْكينِ، يقالُ: ما فيهم أسْكَنُ مِن فلانٍ. و: ما كان مِسْكينًا. و: لقد تَمَسْكن تمَسْكُنًا. ومِن العربِ مَن يقولُ: تسكَّن
"el-Meskenet"e (المَسْكَنةُ) gelince; o, "miskîn" kelimesinin masdarıdır. [Arapçada]: "Aralarında falandan daha düşkünü (esken) yoktur", "O miskin değildi" ve "Temeskene temeskunen (düşkünleşti)" denilir. Araplardan kimi de: "Tesekkene" der.
تسكُّنًا . و "المَسْكَنةُ" في هذا الموضعِ مَسْكَنةُ الفاقةِ والحاجةِ، وهى خُشوعُها وذُلُّها.
düşkünleşme (تسكُّنًا) . Bu yerdeki "el-Meskenet" ise yoksulluk ve muhtaçlık düşkünlüğü olup, onun boyun eğişi ve zilletidir.
كما حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {وَالْمَسْكَنَةُ}. قال: الفاقةُ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Rebî'den, [o da] Ebu'l-Âliye'den {وَالْمَسْكَنَةُ} “ve yoksulluk” buyruğu hakkında nakletti; [Ebu'l-Âliye]: "Fakirlik/yoksulluktur " dedi.
حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ قولَه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ}. قال: الفقرُ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} “Onların üzerlerine alçaklık ve yoksulluk vuruldu” buyruğu hakkında: "Fakirliktir " dediğini nakletti.
حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ}. قال: هؤلاء يهودُ بنى إسرائيلَ. قلتُ له: هم قِبْطُ مصرَ؟ قال: وما لقِبْطِ مصرَ وهذا، لا واللهِ ما هم هم، ولكنهم اليهودُ، يهودُ بنى إسرائيلَ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ} “Onların üzerlerine alçaklık ve yoksulluk vuruldu” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Bunlar İsrailoğulları Yahudileridir." Ona: "Bunlar Mısır Kıptîleri midir?" dedim. O da: "Mısır Kıptîlerinin bununla ne alakası var! Hayır vallahi, onlar bunlar değildir; fakat onlar Yahudilerdir, İsrailoğulları Yahudileridir" dedi.
فأخْبَرَ اللهُ ﷿ أنه أَبْدَلهم بالعِزِّ ذُلًّا، وبالنِّعْمةِ بُؤْسًا، وبالرِّضا عنهم غَضَبًا، جَزاءً منه لهم على كُفرِهم بآياتِه، وقتلِهم أنبياءَه ورسلَه؛ اعتداءً وظلمًا منهم بغيرِ حقٍّ، و [عصيانًا منهم] له، وخلافًا عليه، تعالى ربُّنا وجلَّ.
Böylece Allah azze ve celle; ayetlerini inkâr etmelerine, haksız yere bir tecavüz ve zulüm olarak peygamberlerini ve elçilerini öldürmelerine, Kendisine [isyan etmelerine] ve karşı gelmelerine bir ceza olarak, izzetin yerine onlara zilleti, nimetin yerine sefaleti, kendilerinden razı olmanın yerine gazabı verdiğini haber vermiştir ; Rabbimiz yücedir ve uludur.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ} “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى بقولِه: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ}: انْصَرَفوا ورجَعوا. ولا يُقالُ: باءُوا. إلَّا موصولًا؛ إمَّا بخيرٍ وإما بشرٍّ، يُقالُ منه: باء فلانٌ بذنبِه، يَبُوءُ به بَوْءًا وبَواءً. ومنه
{وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ} “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” buyruğuyla: [Oradan] ayrıldılar ve geri döndüler, [anlamını] kastetmektedir. [Arapçada] "bâû" (باءوا) kelimesi ancak [bir şeye] bitiştirilerek (bağlanarak) kullanılır; bu ya bir hayırla ya da bir şerle olur. Bu kökten hareketle: "Bâe fulânün bi-zenbihî yebûu bihî bev'en ve bevâen" (Falan kimse günahını yüklendi/günahıyla döndü) denilir. Nitekim bundan dolayı...
قولُ اللهِ ﷿: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} [المائدة: ٢٩]. يعنى: تَنْصَرِفَ مُتَحَمِّلَهما وتَرْجِعَ بهما، قد صارا عليك دُونى.
Allah azze ve celle'nin: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ} “Şüphesiz ben, benim günahımı da kendi günahını da yüklenip dönmeni istiyorum” [el-Mâide: 29] buyruğu. Yani: İkisini de yüklenerek ayrılıp ikisiyle dönmeni, benden ayrı olarak ikisinin de senin üzerine kalmış olmasını [istiyorum demektir].
فمعنى الكلامِ إذن: فرجَعوا مُنْصَرِفِين مُتَحَمِّلِين غَضَبَ اللهِ، قد صار عليهم مِن اللهِ غَضَبٌ، ووجَب عليهم منه سَخَطٌ. كما حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ}. فحدَث عليهم غَضَبٌ مِن اللهِ .
O halde sözün anlamı şöyledir: Allah'ın gazabını yüklenmiş olarak geri döndüler; Allah'tan kendilerine bir gazap tahakkuk etmiş ve O'ndan bir öfke üzerlerine hak olmuştur. Nitekim bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, [o da] er-Rebî'den {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ} “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” buyruğu hakkında: "Böylece üzerlerine Allah'tan bir gazap vuku buldu " dediğini anlattı.
حدَّثنا يحيى بنُ أبى طالبٍ، قال: أخْبَرَنا يَزيدُ، قال: أخْبَرَنا جُوَيْبِرٌ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ}. قال: اسْتَحَقُّوا الغضَبَ مِن اللهِ .
Bize Yahyâ b. Ebî Tâlib anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir ed-Dahhâk'tan {وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ} “Ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” buyruğu hakkında nakletti; [ed-Dahhâk]: "Allah'tan gelen gazabı hak ettiler " dedi.
وقد بيَّنَّا معنى غضَبِ اللهِ جلَّ ثناؤُه على عبدِه فيما مضَى مِن كتابِنا هذا، فأغْنَى عن إعادتِه في هذا المكانِ .
Zikri yüce olan Allah'ın kuluna olan gazabının anlamını bu kitabımızın geçen kısımlarında açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir” buyruğunun tevili hakkında söz:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {ذَلِكَ}. ضرْبَ الذِّلةِ والمَسْكَنةِ عليهم، وإحلالَ [غضبِه بهم]، فدلَّ بقولِه: {ذَلِكَ} -وهو يعنى به ما وصَفْنا- على أن قولَ القائلِ: ذلك. يَشْمَلُ المعانىَ الكثيرةَ إذا أُشِير به إليها.
Zikri yüce olan [Allah], {ذَلِكَ} “Bu” buyruğuyla üzerlerine zillet ve yoksulluğun vurulmasını ve [gazabının onların üzerine] indirilmesini kastetmektedir. [Allah], -kendisiyle nitelediğimiz şeyleri kastettiği- {ذَلِكَ} “Bu” buyruğuyla; bir kimsenin "şu/bu" (zâlike) sözünün, şayet kendisiyle işaret edilirse pek çok anlamı kapsayacağına delalet etmiştir.
ويعنى بقولِه: {بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ}. مِن أجْلِ أنهم كانوا يَكْفُرون. يقولُ: فعَلْنا [الذى فعلْنا] بهم -مِن إحلالِ الذُّلِّ والمَسْكَنةِ والسَّخَطِ بهم- مِن أجْلِ أنهم كانوا يَكْفُرون بآياتِ اللهِ، ويَقْتُلون النَّبِيين بغيرِ الحقِّ. كما قال أعْشَى بنى ثَعْلبةَ :
{بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ} “İnkâr etmeleri sebebiyledir” buyruğuyla da; "inkâr etmiş olmalarından ötürü" manasını kastetmektedir. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onların başına zilleti, yoksulluğu ve öfkeyi indirmek suretiyle onlara [yaptığımız şeyi] , Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyle yaptık. Nitekim Benî Sa'lebe'nin A'şâ'sı şöyle demiştir :
مَلِيكيَّةٌ جاوَرَتْ بالحِجَا … زِ قَوْمًا عُدَاةً وأرضًا شَطِيرَا
Melik soyundan bir kadın, Hicaz'da düşman bir kavme ve uzak bir diyara komşu oldu,
بما قد ترَبَّعُ روْضَ القَطَا … وروْضَ التَّناضِبِ حتى تَصِيرَا
Katâ bahçesinde ve Tenâdıb bahçesinde baharlamış olmasına karşılık, sonunda [oraya] varıncaya kadar .
يعنى بذلك: جاوَرَتْ هذه المرأةُ قومًا عُدَاةً وأرضًا بَعيدةً مِن أهلِه، مكانَ قُرْبِها كان منه ومِن قومِه وبدلًا؛ مِن تَرُّبعِها رَوْضَ القَطَا ورَوْضَ التَّناضِبِ.
Bununla şunu kastetmektedir: Bu kadın, kendisine ve kavmine olan yakınlığı yerine ve Katâ bahçesi ile Tenâdıb bahçesinde baharlamasına karşılık ; düşman bir kavme ve ailesinden uzak bir diyara komşu olmuştur .