Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 28. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فكذلك قولُه: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ}. يقولُ: كان ذلك منا [مِنْ أجلِ كفرِهم] بآياتِنا، وجَزاءً لهم بقتلِهم أنْبياءَنا.

İşte O'nun: {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ} “Onların üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar; bu, onların inkâr etmeleri sebebiyledir” buyruğu da böyledir. Şöyle demektedir: Bizden olan bu [muamele], ayetlerimizi [inkâr etmelerinden ötürü] ve peygamberlerimizi öldürmelerine bir ceza olarak gerçekleşmiştir.

وقد بيَّنَّا فيما مضَى مِن كتابِنا أن معنى الكفرِ تَغْطيةُ الشيءِ وسترُه، وأن آياتِ اللهِ حُججُه وأعلامُه وأدلتُه على توحيدِه وصدقِ رسلِه.

Kitabımızın önceki kısımlarında küfrün anlamının bir şeyi örtmek ve gizlemek olduğunu; Allah'ın ayetlerinin ise O'nun birliğine ve elçilerinin doğruluğuna dair hüccetleri, nişaneleri ve delilleri olduğunu açıklamıştık.

فمعنى الكلامِ إذن: فعَلْنا بهم ذلك مِن أجْلِ أنهم كانوا يَجْحَدون حُجَجَ اللهِ على توحيدِه وتصديقِ رسلِه، [ويُدَافِعون حقيقتَها] ، ويُكَذِّبون بها.

O halde sözün anlamı şöyledir: Onlara bunu, Allah'ın birliğine ve elçilerinin doğrulanmasına dair hüccetlerini inkâr etmeleri, [onların hakikatini savuşturup reddetmeleri] ve onları yalanlamaları sebebiyle yaptık.

ويعنى بقولِه: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ}: ويَقْتُلون رسلَ اللهِ الذين ابْتَعَثَهم لإنباءِ ما أرْسَلَهم به عنه لمن أُرْسِلوا إليه.

{وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Ve peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” buyruğuyla da; kendilerine gönderildikleri kimselere Allah adına gönderildikleri şeyleri haber vermeleri için Allah'ın görevlendirip gönderdiği elçilerini öldürüyorlardı [anlamını kastetmektedir].

وهم جِماعٌ، واحدُهم نبىٌّ بغيرِ همزٍ، وأصلُه الهمزُ؛ لأنه مِن: أنْبَأ عن اللهِ، فهو يُنْبِئُ عنه إنْباءً. وإنما الاسمُ منه مُنْبِئٌ، ولكنه صُرِف وهو مُفْعِلٌ إلى فَعِيلٍ، كما صُرِف سَميعٌ إلى فَعِيلٍ مِن مُفْعِلٍ، وبَصِيرٌ مِن مُبْصِرٍ، وأشْبَاهُ ذلك. أُبْدِلَ مكانَ الهمزةِ مِن النبئِ الياءُ، فقيل: نبىٌّ. هذا ويُجْمَعُ النبىُّ أيضًا أنْبياءَ، وإنما جمَعوه كذلك لإلحاقِهم النبىَّ، بإبدالِ الهمزةِ منه ياءً، بالنُّعوتِ التى تَأْتى على تقديرِ فَعِيلٍ مِن ذَواتِ الياءِ والواوِ، وذلك أنهم إذا جمَعوا ما كان مِن النُّعوتِ على تقديرِ فَعِيلٍ مِن ذواتِ الياءِ والواوِ، جمَعُوه على أَفْعِلاءَ، كقولهم: ولىٌّ وأوْلِياءُ، ووَصِىٌّ وأَوْصِياءُ، ودَعِىٌّ وأَدْعِياءُ. ولو جمَعوه على أصلِه الذى هو أصلُه، وعلى أن الواحدَ نبئٌ مَهْموزٌ، لجَمَعوه على فُعَلاءَ، فقيل: همُ النُّبآءُ. على مثالِ النُّبَغاءِ، لأن ذلك جمعُ ما كان على فَعِيلٍ مِن غيرِ ذَواتِ الياءِ والواوِ مِن النُّعوتِ، كجمعِهم الشريكَ شُرَكاءَ، والعليمَ عُلَماءَ، والحَكِيمَ حُكَماءَ، وما أشْبَهَ ذلك. قد حُكِى سَماعًا مِن العربِ في جمعِ النبىِّ: النُّبآءُ. وذلك مِن لغةِ الذين يَهْمِزون النبئَ ثم يَجْمَعونه النُّبآءَ، على ما قد بيَّنْتُ. ومِن ذلك قولُ عباسِ بنِ مِرْداسٍ السُّلَمىِّ، في مدحِ النبيِّ ﷺ:

Bunlar çoğul olup tekilleri hemzesiz olarak nebîdir (نبىّ). Aslı ise hemzelidir; zira bu [kelime], Allah'tan haber verdi (أنْبَأ عن اللهِ) ifadesinden türemiştir; dolayısıyla o, Allah'tan haber verir (يُنْبِئُ عنه إنْباءً). Ondan türeyen [asıl] isim ise münbi'dir (مُنْبِئ). Ancak müf'il (مُفْعِل) kalıbında iken fe'îl (فَعِيل) kalıbına dönüştürülmüştür; nitekim semî' (سَمِيع) kelimesi müsmî'den (مُسْمِع), basîr (بَصِير) kelimesi mübsirden (مُبْصِر) ve benzerlerinden fe'îl (فَعِيل) kalıbına dönüştürülmüştür. Nebî'deki (النبئ) hemzenin yerine ye harfi getirilmiş ve nebî (نبىّ) denilmiştir. Bununla birlikte nebî kelimesi enbiyâ (أنْبياء) şeklinde de çoğul yapılır. Onların bu kelimeyi bu şekilde çoğul yapmaları; hemzeyi ye harfine dönüştürerek nebî kelimesini, ye ve vâv harfleri içeren ve fe'îl (فَعِيل) vezninde gelen sıfatlara dahil etmelerinden dolayıdır. Şöyle ki onlar, ye ve vâv harfleri içeren ve fe'îl (فَعِيل) vezninde olan sıfatları çoğul yaptıklarında ef'ilâ (أَفْعِلاء) vezninde çoğul yaparlar; velî (ولىّ) - evliyâ (أوْلِياء), vasî (وَصِىّ) - evsiyâ (أَوْصِياء) ve de'î (دَعِىّ) - ed'iyâ (أَدْعِياء) demeleri gibi. Şayet onu kendi aslı üzere ve tekilinin hemzeli nebî' (نبئٌ) olduğu kabulüyle çoğul yapsalardı, fu'alâ (فُعَلاء) vezninde çoğul yapar ve nübeğâ (النُّبَغاء) kelimesi örneğinde olduğu gibi 'Onlar nübeâdır (النُّبآء)' derlerdi. Çünkü bu vezin, ye ve vâv harfleri içermeyen ve fe'îl (فَعِيل) vezninde olan sıfatların çoğuludur; nitekim şerîk (الشريك) kelimesini şürekâ (شُرَكاء), alîm (العليم) kelimesini ulemâ (عُلَماء), hakîm (الحَكِيم) kelimesini hükemâ (حُكَماء) ve benzeri şekillerde çoğul yapmışlardır. Araplardan işitme yoluyla (semâen), nebî kelimesinin çoğulunun en-nübeâ (النُّبآء) şeklinde geldiği de nakledilmiştir. Bu, açıkladığım üzere nebî' kelimesini hemzeli okuyup ardından en-nübeâ şeklinde çoğul yapanların lehçesindendir. Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'nin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i överken söylediği şu söz de bu kabildendir:

يا خاتَمَ النُّبآءِ إنك مُرْسَلٌ … [بالحقِّ خيرُ هُدَى الإلهِ] هُدَاكا

Ey nebîlerin sonuncusu! Şüphesiz sen hak ile gönderildin, [Allah'ın hidayetinin en hayırlısı] senin hidayetindir.

فقال: يا خاتمَ النُّبآءِ. على أن واحدَهم نبئٌ مَهْموزٌ.

Böylece tekillerinin hemzeli "nebî'" (نبئٌ) olduğu esasına dayanarak: "Ey nebîlerin sonuncusu" (يا خاتمَ النُّبآءِ) demiştir.

وقد قال بعضُهم: النبىُّ والنبوَّةُ غيرُ مَهْموزَيْنِ، لأنهما مأْخوذان مِن النَّبوَةِ، وهى مثلُ النَّجْوةِ، وهما المكانُ المرتفعُ، وكان يقولُ: إن أصلَ النبيِّ الطريقُ. ويَسْتَشْهِدُ على ذلك ببيتِ القُطَاميِّ :

Bazıları da şöyle demiştir: Nebî (النبىُّ) ve nübüvvet (النبوَّةُ) hemzesizdir; çünkü bunlar en-nebeve (النَّبوَةِ) kelimesinden alınmıştır. O da en-necve (النَّجْوةِ) gibidir ve ikisi de yüksek yer demektir. Bu kimse: "Nebînin aslı yoldur" demekte ve buna el-Kutâmî'nin şu beytini delil getirmekteydi :

لمَّا وَرَدْنَ نبِيًّا واسْتَتَبَّ لنا … مُسْحَنْفِرٌ كخُطوطِ السَّيْحِ مُنْسَحِلُ

[Develer] belirgin bir yola vardıklarında ve bizim için sel çizgileri gibi düzgün ve uzayıp giden bir yol açılıp belirginleştiğinde

ويقولُ: إنما سُمِّى الطريقُ نبيًّا؛ لأنه ظاهرٌ مُسْتَبِينٌ، مِن النَّبْوةِ. ويقولُ: لم أسْمَعْ أحدًا يَهْمِزُ النبيَّ . وقد ذكَرْنا ما في ذلك، وبيَّنَّا ما فيه الكفايةُ إن شاء اللهُ.

Ve şöyle demektedir: Yola nebi denilmesi, en-nebve kökünden gelip açık ve belirgin olmasındandır. Yine o: "Nebî kelimesini hemzeli okuyan hiç kimseyi işitmedim " demektedir. Biz bu konudaki hususları zikrettik ve inşallah yeterli açıklamayı yaptık.

ويعنى بقولِه: {وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ}. أنهم كانوا يَقْتُلون رُسُلَ اللهِ بغيرِ إذنِ اللهِ لهم بقتلِهم، مُنْكِرِين رسالتَهم، جاحِدِين نبوتَهم.

{وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Ve peygamberleri haksız yere öldürüyorlardı” buyruğuyla; risaletlerini inkâr ederek ve peygamberliklerini reddederek Allah'ın elçilerini, Allah'ın onları öldürmelerine dair bir izni olmaksızın öldürdüklerini kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)} “Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir” buyruğunun tevili hakkında söz:

وقولُه: {ذَلِكَ} ردٌّ على {ذَلِكَ} الأولِ. ومعنى الكلامِ: وضُرِبَت عليهم الذِّلَّةُ والمَسْكَنةُ، وباءوا بغضبٍ مِن اللهِ؛ مِن أجْلِ كفرِهم بآياتِ اللهِ وقتلِهم النبيِّين بغيرِ الحقِّ، ومِن أجْلِ عِصْيانِهم ربَّهم واعتدائِهم حدودَه. فقال جل ثناؤُه: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا}. والمعنى: ذلك بعصيانِهم وكونِهم مُعْتَدِين.

O'nun: {ذَلِكَ} “Bu” buyruğu, ilk {ذَلِكَ} “bu” ifadesine bir atıftır. Sözün manası şöyledir: Onların üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar; [bu da] Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri, Rablerine isyan etmeleri ve O'nun sınırlarını aşmaları sebebiyledir. Zikri yüce olan [Allah]: {ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا} “Bu, onların isyan etmeleri sebebiyledir” buyurmuştur. Anlamı ise: Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşan kimseler olmaları sebebiyledir.

والاعتداءُ تَجاوُزُ الحدِّ الذى حدَّه اللهُ تعالى ذكرُه لعبادِه إلى غيرِه، وكلُّ مُتجاوِزٍ حدَّ شيءٍ إلى غيرِه فقد تَعَدَّاه إلى ما تجاوَز إليه. فمعنى الكلامِ: فعَلْتُ بهم ما فعَلْتُ مِن ذلك بما عصَوْا أمرى، وتَجاوَزوا حدِّى إلى ما نهَيْتُهم عنه.

İtidalden sapıp haddi aşmak (el-i'tidâ), zikri yüce olan Allah'ın kulları için belirlediği sınırı başka bir sınıra doğru aşmaktır. Bir şeyin sınırını başka bir şeye doğru aşan herkes, aştığı şeye doğru haddi tecavüz etmiş olur. Sözün anlamı şudur: Onlara yaptığım bu şeyleri, emrime isyan etmeleri ve sınırlarımı aşarak kendilerini yasakladığım şeylere yönelmeleri sebebiyle yaptım.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudi olanlar” buyruğunun tevili hakkında söz:

أما {الَّذِينَ آمَنُوا}، فهم المُصَدِّقُون رسولَ اللهِ ﷺ فيما أتاهم به مِن الحقِّ مِن عندِ اللهِ، وإيمانُهم بذلك تصديقُهم به، على ما قد بيَّنَّا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا .

{الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler”e gelince; onlar, Allah katından kendilerine getirdiği hak hususunda Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edenlerdir. Onların iman etmesi, bu kitabımızın önceki kısımlarında açıkladığımız üzere onu tasdik etmeleridir .

وأما {وَالَّذِينَ هَادُوا}، فهم اليهودُ، ومعنى {هَادُوا}: تابوا، يقالُ منه: هادَ القومُ يَهودُون [هِوَادًا وَهِيَادةً] . وقيل: إنما سُمِّيَت اليهودُ يهودًا؛ مِن أجلِ قولِهم: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} [الأعراف: ١٥٦].

{وَالَّذِينَ هَادُوا} “Ve Yahudi olanlar”a gelince; onlar Yahudilerdir. {هَادُوا} “Yahudi oldular / döndüler” ifadesinin anlamı tövbe ettiler demektir. Bu kökten olmak üzere: 'Topluluk tövbe etti / döndü' (هادَ القومُ يَهودُون [هِوَادًا وَهِيَادةً]) denir . Yahudilere, {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik / tövbe ettik” [A'râf: 156] sözlerinden dolayı Yahudi denildiği de söylenmiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ ، قال: إنما سُمِّيَتِ اليهودَ؛ مِن أجْلِ أنهم قالوا: {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Yahudilere Yahudi denilmesi, {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik” demelerinden ötürüdür.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه {وَالنَّصَارَى}.

Zikri yüce olan Allah'ın {وَالنَّصَارَى} “Ve Hristiyanlar” buyruğunun tevili hakkında söz:

{وَالنَّصَارَى} جمعٌ، واحدُهم نَصْرَانُ، كما واحدُ السَّكارَى سَكْرانُ، وواحدُ النَّشَاوَى نَشْوانُ، وكذلك جمعُ كلِّ نعتٍ كان واحدُه على فَعْلانَ، فإن جمعَه على فَعَالَى، إلا أن المستفيضَ مِن كلامِ العربِ في واحدِ النَّصارَى نَصْرانيٌّ،

{وَالنَّصَارَى} “Ve Hristiyanlar” [kelimesi] çoğuldur; tekili, tıpkı sekârâ (السَّكارَى) [kelimesinin] tekilinin sekrân (سَكْرانُ), neşâvâ (النَّشَاوَى) [kelimesinin] tekilinin neşvân (نَشْوانُ) olması gibi nasrân (نَصْرَانُ)dır. Tekili fa‘lân (فَعْلانَ) vezninde olan her sıfatın çoğulu da bu şekilde fe‘âlâ (فَعَالَى) vezninde gelir. Ancak Arapların kelâmında Nasârâ [kelimesinin] tekili için yaygın olan nasrânî (نَصْرانيٌّ) [kullanımıdır].

وقد حُكِى عنهم سَماعًا: نَصْرانُ. بطرحِ الياءِ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Onlardan işitme yoluyla (semâan) yâ harfi atılarak nasrân (نَصْرانُ) dendiği de rivayet edilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır :

تَرَاه إذا دَار العَشِيُّ مُحَنِّفًا … [ويُضْحِى لَدَيْهِ وَهْوَ نَصْرانُ] شامِسُ

Akşam olduğunda onu Hanîf [Müslüman] olarak görürsün / [Kuşluk vaktinde ise onun yanında o bir Hristiyandır,] güneşe tapan biri.

وسُمِع منهم في الأنثى نَصْرانةٌ. قال الشاعر :

Dişil için onlardan nasrâne (نَصْرانةٌ) dendiği de işitilmiştir. Şair şöyle demiştir :

* [نَصْرانةٌ لم تَحَنَّفِ] *

* [Bir Hristiyan kadındır, Hanîf olmadı] *

وقد سُمِع في جَمْعِهم "أنصارٌ" بمعنى النَّصارَى. قال الشاعرُ :

Onların çoğulu için en-nasârâ anlamında ensâr (أنصارٌ) kelimesi de işitilmiştir. Şair şöyle demiştir :

لمَّا رأيْتُ نَبَطًا أنْصارَا

Hristiyan olan Nabatîleri gördüğümde

شَمَّرْتُ عن رُكْبَتِىَ الإزارَا

Eteğimi dizlerime kadar sıvadım

كنتُ لهم مِن النَّصارَى جارَا

Hristiyanlardan [oluşan] onlara komşu idim

وهذه الأبياتُ التى ذكَرْتُها تَدُلُّ على أنهم سُمُّوا نَصارَى لنُصْرةِ بعضِهم بعضًا، وتَناصُرِهم بينَهم. وقد قيل: إنهم إنما سُمُّوا نَصارَى؛ مِن أجْلِ أنهم نزَلوا أرضًا يقالُ لها: ناصِرةُ.

Zikrettiğim bu beyitler, onların birbirlerine yardım etmeleri (nusret) ve aralarında yardımlaşmaları sebebiyle nasârâ diye isimlendirildiklerine delalet etmektedir. Onlara Nâsıra (ناصِرةُ) denilen bir yere yerleşmiş olmalarından dolayı nasârâ denildiği de söylenmiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: النصارى إنما سُمُّوا نَصارَى؛ مِن أجلِ أنهم نزَلُوا أرضًا يقال لها: ناصِرةُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o şöyle demiştir: Hristiyanlar (Nasârâ), sırf Nâsıra denilen bir yere yerleşmiş olmalarından dolayı nasârâ diye isimlendirilmişlerdir.

ويقولُ آخَرون: لقولِه: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللهِ} [الصف: ١٤].

Başkaları ise O'nun: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللهِ} “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” [Saff: 14] buyruğundan dolayı [böyle isimlendirildiklerini] söylerler.

وقد ذُكِر عن ابنِ عباسٍ مِن طريقٍ غيرِ مُرْتَضًى أنه كان يقولُ: إنما سُمِّيَت النصارى نَصارَى؛ لأن قريةَ عيسى ابنِ مَرْيمَ كانت تُسَمَّى ناصِرةَ، وكان أصحابُه يُسَمَّوْن النَّاصِرِيِّين، وكان يقالُ لعيسى: الناصرىُّ.

İbn Abbâs'tan muteber olmayan bir yolla şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Hristiyanlara Nasârâ denilmiştir, çünkü Meryem oğlu Îsâ'nın köyü Nâsıra olarak adlandırılıyordu, arkadaşları da Nâsırîler diye isimlendiriliyordu ve Îsâ'ya da en-Nâsırî deniliyordu.

حُدِّثْتُ بذلك عن هشامِ بنِ محمدٍ، عن أبيه، عن أبى صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ .

Bu bana Hişâm b. Muhammed'den, o babasından, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet edildi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ، قال: إنما سُمُّوا نَصارَى؛ لأنهم كانوا بقريةٍ يقالُ لها: ناصِرةُ. يَنْزِلُها عيسى ابنُ مريمَ، فهو اسمٌ تَسَمَّوْا به، ولم يُؤْمَروا به .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den anlattı, dedi ki: Onlara Nasârâ denilmiştir; çünkü onlar Meryem oğlu Îsâ'nın yerleştiği Nâsıra denilen bir köyde bulunuyorlardı. Bu, onların kendilerine taktıkları bir isimdir, bununla emrolunmamışlardır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ في قولِه: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} [المائدة: ٨٢]. قال: تَسَمَّوْا بقريةٍ يقالُ لها: ناصِرةُ. كان عيسى ابنُ مريمَ صلى اللهُ عليه يَنْزِلُها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى} “‘Biz Hristiyanlarız’ diyenler” [Mâide: 82] buyruğu hakkında haber verdi; Katâde şöyle demiştir: Meryem oğlu Îsâ sallallâhu aleyhi'nin yerleştiği Nâsıra denilen bir köy ile adlandırıldılar .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالصَّابِئِينَ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَالصَّابِئِينَ} “Ve Sâbiîler” buyruğunun tevili hakkında söz:

و"الصابِئون" جمعُ صابئ، وهو المُسْتَحْدِثُ سِوَى دينِه دينًا، كالمُرْتَدِّ مِن أهلِ الإسلامِ عن دينِه. وكلُّ خارجٍ مِن دينٍ كان عليه إلى آخَرَ غيرِه تُسَمِّيه العربُ صابِئًا، يقالُ منه: صبَأ فلانٌ يَصْبَأُ صَبْأً. ويقالُ: صبَأَتِ النُّجومُ. إذا طلَعَت، وصبَأ علينا فلانٌ مِنْ موضعِ كذا وكذا. يعنى به: طلَع.

"es-Sâbiûn" (الصابئون), "sâbi'" (صابئ) kelimesinin çoğuludur. O da İslam ehlinden dininden dönen mürted gibi, dininden başka yeni bir din edinen kimsedir. Araplar, üzerinde bulunduğu bir dinden çıkıp başka bir dine geçen herkese "sâbi'" adını verirler. Nitekim bundan türetilerek: Sabe'e fulânün yasbe'u sab'en (صَبَأ فلانٌ يَصْبَأُ صَبْأً) [falan kimse dininden çıktı/yeni bir dine geçti] denir. Yine yıldızlar doğduğu zaman: Sabe'ati'n-nücûm (صبَأَتِ النُّجومُ) [yıldızlar doğdu] denir. Bir kimse hakkında da: Sabe'a aleynâ fulânün min mevdi'ı kezâ ve kezâ (صبَأ علينا فلانٌ مِنْ مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا) [falan kimse falan falan yerden üzerimize çıkageldi] denir; bununla onun aniden çıkageldiği/belirdiği kastedilir.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مَن يَلْزَمُه هذا الاسمُ مِن أهلِ المِلَلِ، فقال بعضُهم: يَلْزَمُ ذلك كلَّ خارجٍ مِن دينٍ إلى غيرِ دينٍ. وقالوا: الذين عنَى اللهُ بهذا الاسمِ قومٌ لا دينَ لهم.

Tevil ehli, din mensuplarından bu ismin kimler için geçerli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bu isim, bir dinden çıkıp dinsiz kalan herkes için geçerlidir' demiştir. Ve şöyle demişlerdir: Allah'ın bu isimle kastettiği kimseler, hiçbir dini olmayan bir kavimdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، جميعًا عن سُفيانَ، عن ليثٍ، عن مُجاهِدٍ: الصَّابِئُون ليسوا بيهودَ ولا نَصارَى، ولا دينَ لهم .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı; bize el-Hasan b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; her ikisi Süfyân'dan, o Leys'ten, o Mücâhid'den: Sâbiîler Yahudi de Hristiyan da değildirler ve onların hiçbir dini yoktur .

حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن الحجاجِ ابنِ أرْطاةَ، عن القاسمِ بنِ أبى بَزَّةَ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Haccâc b. Ertât'tan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن الحجاجِ، عن مُجاهِدٍ، قال: الصابئون بينَ المجوسِ واليهودِ، لا تُؤْكَلُ ذَبائحُهم، ولا تُنْكَحُ نساؤُهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o el-Haccâc'dan, o Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Sâbiîler Mecûsîler ile Yahudiler arasındadır; kestikleri yenmez, kadınlarıyla evlenilmez .

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا حكَّامٌ، عن عَنْبَسةَ، عن حجاجٍ، عن قَتادةَ، عن الحسنِ مثلَ ذلك .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hukkâm, Anbese'den, o Haccâc'dan, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan bunun benzerini anlattı .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ: {وَالصَّابِئِينَ}: بينَ اليهودِ والمجوسِ، لا دينَ لهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten anlattı: {وَالصَّابِئِينَ} “Ve Sâbiîler”: Yahudiler ile Mecûsîler arasındadırlar, hiçbir dinleri yoktur .

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال مُجاهِدٌ: {وَالصَّابِئِينَ}: بينَ المجوسِ واليهودِ، لا دينَ لهم. قال ابنُ جُرَيْجٍ: قلتُ لعَطاءٍ: {وَالصَّابِئِينَ}: زعَموا أنها قَبيلةٌ مِن نحوِ السَّوَادِ، ليسوا بمجوسٍ ولا يهودَ ولا نَصارَى. قال: قد سمِعْنا ذلك، وقد قال المشركون للنبيِّ ﷺ: قد صَبَأ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Mücâhid: “{وَالصَّابِئِينَ} ‘Ve Sâbiîler’: Mecûsîler ile Yahudiler arasındadırlar, hiçbir dinleri yoktur” dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya: “{وَالصَّابِئِينَ} ‘Ve Sâbiîler’ hakkında Sevâd taraflarından bir kabile olduklarını, ne Mecûsî ne Yahudi ne de Hristiyan olduklarını iddia ettiler” dedim. O da: “Bunu işittik; müşrikler de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için ‘Dinden çıktı / Sâbiî oldu’ (قد صَبَأ) demişlerdi” dedi .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالصَّابِئِينَ} . قال: الصابئون دينٌ مِن الأديانِ، كانوا [بالجزيرةِ، جزيرةِ] المَوْصِلِ، يقولون: لا إلهَ إلا اللهُ. وليس لهم عملٌ ولا كتابٌ ولا نبيٌّ، إلا قولَ: لا إلهَ إلا اللهُ. قال: ولم يُؤْمِنوا برسولِ اللهِ، فمِن أجْلِ ذلك كان المشركون يقولون للنبيِّ ﷺ وأصحابِه: هؤلاء الصابِئون. يُشَبِّهُونهم بهم .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَالصَّابِئِينَ} “Ve Sâbiîler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Sâbiîler dinlerden bir dindir; Musul [Cezîresi'nde / bölgesinde] bulunurlardı, 'Lâ ilâhe illallâh' derlerdi. 'Lâ ilâhe illallâh' sözünden başka hiçbir amelleri, kitapları ve peygamberleri yoktu. Dedi ki: Ve onlar Resûlullah'a iman etmediler; bu yüzden müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbı için: 'Bunlar Sâbiîlerdir' diyerek onları bunlara benzetiyorlardı .

وقال آخَرون: هم قومٌ يَعْبُدون الملائكةَ ويُصَلُّون القبلةَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar meleklere tapan ve kıbleye doğru namaz kılan bir kavimdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: حدَّثنا المُعْتَمِرُ، عن أبيه، عن الحسنِ، قال: نُبِّئَ زيادٌ أن الصابئين يُصَلُّون القِبْلةَ، ويُصَلُّون الخمسَ، فأراد أن يَضَعَ عنهم الجِزْيةَ، قال: فخُبِّر بعدُ أنهم يَعْبُدون الملائكةَ.

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu‘temir babasından, o da el-Hasan’dan anlattı, dedi ki: Ziyâd’a bildirildi ki Sâbiîler kıbleye doğru namaz kılıyorlar ve beş vakit namazı eda ediyorlar; bunun üzerine onlardan cizyeyi kaldırmak istedi. [el-Hasan] dedi ki: Fakat daha sonra onların meleklere taptıkları kendisine haber verildi.

حدَّثنا بشر، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَالصَّابِئِينَ}. قال: الصابئون قومٌ يَعْبُدون الملائكةَ، ويُصَلُّون القِبْلةَ، ويَقْرَءون الزَّبورَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالصَّابِئِينَ} “Ve Sâbiîler” buyruğu hakkında anlattı; Katâde şöyle demiştir: Sâbiîler meleklere tapan, kıbleye doğru namaz kılan ve Zebûr'u okuyan bir kavimdir .

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الرَّبيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: الصابئون فرقةٌ مِن أهلِ الكتابِ يَقْرَءون الزَّبورَ. قال أبو جعفرٍ -يَعْنِى الرازىَّ-: وبلَغَنى أيضًا أن الصابئين قومٌ يَعْبُدون الملائكةَ، ويَقْرَءون الزَّبورَ، ويُصَلُّون (١) القِبْلَةَ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o Ebu'l-Âliye'den anlattı, dedi ki: Sâbiîler Ehl-i Kitap'tan Zebûr'u okuyan bir fırkadır. Ebû Ca'fer -er-Râzî'yi kastediyor- dedi ki: Bana ayrıca Sâbiîlerin meleklere tapan, Zebûr'u okuyan ve kıbleye doğru namaz kılan (١) bir kavim olduğu da ulaştı .

وقال آخَرون: بل هم طائفةٌ مِن أهلِ الكتابِ.

Başkaları ise: 'Bilakis onlar Ehl-i Kitap'tan bir taifedir' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا سفيانُ بنُ وَكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، قال: سألتُ السُّدِّىَّ عن الصابِئِين، فقال: هم طائفةٌ مِن أهلِ الكتابِ .

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: es-Süddî'ye Sâbiîleri sordum , o da: 'Onlar Ehl-i Kitap'tan bir taifedir' dedi .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükafatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}: مَن صدَّق باللهِ،

Övgüsü yüce olan [Allah], {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” buyruğuyla; kim Allah'ı tasdik eder,

وأقَرَّ بالبَعْثِ بعدَ المَماتِ يومَ القيامةِ، {وَعَمِلَ صَالِحًا} فأطاع اللهَ، {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. يعني بقولِه: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} فلهم ثوابُ عملِهم الصالحِ عندَ ربِّهم.

ve kıyamet günü ölümden sonra dirilmeyi ikrar ederse, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işlerse” yani Allah'a itaat ederse, {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onların mükafatları vardır”. O, {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onların mükafatları vardır” buyruğuyla; Rableri katında salih amellerinin sevabı onlarındır, demek istemektedir.

فإن قال لنا قائلٌ: فأين تمامُ قولِه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ}؟ [قيل: تمامُه] جملةُ قولِه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. لأن معناه: مَن آمَن منهم باللهِ واليومِ الآخِرِ. فترَك ذكرَ "منهم" لدلالةِ الكلامِ عليه؛ اسْتِغْناءً بما ذكَر عمَّا ترَك ذكْرَه.

Bize biri: “{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ} ‘Şüphesiz iman edenler, Yahudi olanlar, Hristiyanlar ve Sâbiîler...’ sözünün tamamı nerededir?” diye sorarsa; [şöyle denilir: Onun tamamı] {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” sözünün tamamıdır. Çünkü bunun anlamı: “Onlardan kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” demektir. Sözün buna delalet etmesi sebebiyle ve zikrettiği şey terk ettiği şeyden müstağni kıldığı için 'onlardan' (منهم) ifadesini zikretmeyi bırakmıştır.

فإن قال: وما معنى هذا الكلامِ؟

Eğer: “Bu sözün anlamı nedir?” derse;

قيل معناه: إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى والصابئين، مَن يُؤْمِنْ منهم باللهِ واليومِ الآخِرِ فلهم أجرُهم عندَ ربِّهم.

şöyle denilir: Anlamı şudur: Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse, Rableri katında onların mükafatları vardır.

فإن قال: وكيف يُؤْمِنُ المؤمنُ؟

Eğer: “Mümin nasıl iman eder?” derse;

قيل: ليس المعنى في المؤمنِ المعنى الذي ظنَنْتَه، مِن انْتِقالٍ مِن دينِ إلى دينِ، كانتقالِ [اليهودِ والنصارى] إلى الإيمانِ -وإن كان قد قيل: إن الذين عُنُوا بذلك مَن كان مِن أهلِ الكتابِ على إيمانِه بعيسى صلى اللهُ عليه، وبما جاء به، حتى أدْرَك محمدًا ﷺ: فآمَن به وصدَّقه، فقيل لأولئك الذين كانوا مؤمنين بعيسى وبما جاء به إذْ أدْرَكوا محمدًا ﷺ: آمِنُوا بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به- ولكن معنى إيمانِ المؤمنِ في هذا الموضعِ ثباتُه على إيمانِه وتركُه تَبديلَه.

Şöyle denilir: Mümin hakkındaki anlam, senin zannettiğin gibi bir dinden başka bir dine geçmek -[Yahudilerin ve Hristiyanların] imana geçmesi gibi- değildir. -Her ne kadar bununla kastedilenlerin, Ehl-i kitaptan Îsâ sallallâhu aleyhi [ve sellem]'e ve getirdiklerine olan imanı üzere yaşayıp Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişen, böylece ona iman edip onu tasdik eden kimseler olduğu; Îsâ'ya ve getirdiklerine iman etmiş olan o kimselere, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetiştikleri zaman: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve getirdiklerine iman edin” denildiği söylenmiş olsa da- Lakin bu makamda müminin imanının anlamı, onun imanı üzere sebat etmesi ve onu değiştirmeyi terk etmesidir.

وأما إيمانُ اليهودِ والنصارى والصابئين، فالتصديقُ بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به، فمَن يُؤْمِنْ منهم بمحمدٍ وبما جاء به واليومِ الآخرِ، ويَعْمَلْ صالحًا، فلم يُبَدِّلْ ولم يُغَيِّرْ، حتى تُوُفِّى على ذلك كلِّه ، فله ثوابُ عملِه وأجرُه عندَ ربِّه، كما وصَف جلَّ ثناؤُه.

Yahudilerin, Hristiyanların ve Sâbiîlerin imanı ise; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini tasdik etmektir. Onlardan kim Muhammed'e, getirdiklerine ve ahiret gününe iman eder, salih amel işler ve bütün bunlar üzere vefat edene kadar [dinini] bozmaz ve değiştirmezse; şanı yüce olan [Allah]'ın vasfettiği gibi, Rabbinin katında onun amelinin mükafatı ve ecri vardır.

فإن قال قائلٌ: وكيف قال: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. وإنما لفظُ {مَنْ} لفظُ واحدٍ، والفعلُ معه مُوَحَّدٌ؟

Eğer birisi: “{مَنْ} 'kim' lafzı tekil bir lafız olduğu ve onunla birlikte gelen fiil de tekil olduğu halde nasıl {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} ‘Rableri katında onların mükafatları vardır’ buyurmuştur?” derse;

قيل: إنَّ "مَن"، وإن كان الذي يليه مِن الفعلِ مُوَحَّدًا، فإن له معنى الواحدِ والاثنين والجمعِ، والتذكيرِ والتأنيثِ؛ لأنه في كلِّ هذه الأحوالِ على هيئةٍ واحدةٍ وصورةٍ واحدةٍ لا يَتَغَيَّرُ، فالعربُ تُوَحِّدُ معه الفعلَ وإن كان في معنى جَمْعٍ، للفظِه، وتَجْمَعُ أخرى معه الفعلَ لمعناه، كما قال تعالى ذكرُه: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} [يونس: ٤٢، ٤٣]. فجمَع مرةً مع {مَنْ} الفعلَ لمعناه، ووحَّد أخرى معه الفعلَ، لأنه في لفظِ واحدٍ ، كما قال الشاعرُ :

Şöyle denilir: Şüphesiz "men" (مَن), ardından gelen fiil tekil olsa bile tekil, tesniye (ikil), cemi (çoğul), müzekker ve müennes anlamı taşır. Çünkü o, bütün bu durumlarda değişmeyen tek bir heyet ve tek bir suret üzeredir. Bu yüzden Araplar, -çoğul anlamında olsa bile- lafzına binaen fiili onunla birlikte tekil getirirler; başka bir sefer de anlamından dolayı fiili onunla birlikte çoğul getirirler. Nitekim zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} [Yunus: 42, 43] “Onlardan seni dinleyenler vardır. Sağırlara -hele akılları da ermiyorsa- sen mi işittireceksin? Onlardan sana bakanlar da vardır. Körleri -hele basiretleri de yoksa- sen mi doğru yola ileteceksin?”. Böylece bir defasında {مَنْ} ile birlikte manasına binaen fiili çoğul kılmış, diğerinde ise tekil bir lafızda olduğu için fiili tekil kılmıştır . Şairin şöyle dediği gibi :

ألِمَّا بسَلْمَى عنهما إنْ عرَضْتُما … وقُولَا لها عُوجِى على مَن تَخَلَّفوا

Eğer yolunuz düşerse o ikisi adına Selma'ya uğrayın … Ve ona deyin ki: Geride kalanlara yönel!

فقال: تخَلَّفوا. فجمَع، وجعَل "مَن" بمنزلةِ "الذين". قال الفَرَزْدَقُ:

[Şair] "tehallefû" (تخَلَّفوا / geride kaldılar) demiş; böylece [fiili] çoğul yapmış ve "men" (مَن) edatını "ellezîne" (الَّذِينَ) [çoğul ismi mevsûlü] konumunda tutmuştur. el-Ferezdak da şöyle demiştir:

[تَعالَ فإن عاهَدْتَنى] لا تَخُونُني … نَكُنْ مثلَ مَن يا ذِئْبُ يَصْطَحِبانِ

[Gel, eğer bana] hıyanet etmeyeceğine dair söz verirsen … Ey kurt! Birlikte arkadaşlık eden iki kişi gibi oluruz.

فثنَّى "يصطحبان" لمعنى "مَن". فكذلك قولُه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ}. وحَّد {آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} للفظِ {مَنْ}، وجمَع ذكْرَهم في قولِه: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} لمعناه؛ لأنه في معنى جمعٍ.

Şair "men" edatının manasından dolayı "yasthabân" (يصطحبان / arkadaşlık eden iki kişi) fiilini tesniye (ikil) yapmıştır. İşte O'nun: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükafatları vardır” buyruğu da böyledir. {مَنْ} lafzından ötürü {آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا} “iman eder ve salih amel işlerse” [kısmını] tekil getirmiş; çoğul anlamında olduğu için manasına binaen {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onların mükafatları vardır” buyruğunda ise onları çoğul olarak zikretmiştir.

وأما قولُه: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. فإنه يعني به جلَّ ذكرُه: ولا خوفٌ عليهم فيما قدِموا عليه مِن أهوالِ القيامةِ، ولا هم يَحْزَنون على ما خلَّفوا وراءَهم مِن الدنيا وعيشِها، عندَ مُعاينتِهم ما أعَدَّ اللهُ لهم مِن الثوابِ والنَّعيمِ المُقيمِ عندَه.

O'nun: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Karşılaşacakları kıyamet dehşetlerinden ötürü onlara hiçbir korku yoktur; Allah'ın kendi katında onlar için hazırladığı sevabı ve ebedî nimeti gördüklerinde, arkalarında bıraktıkları dünya ve onun maişetine de üzülmezler.

ذكْرُ مَن قال: عُنِى بقولِه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ}. مؤمنو أهلِ الكتابِ الذين أدْرَكوا رسولَ اللهِ ﷺ:

{مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ} “Kim Allah'a iman ederse” buyruğuyla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişen Ehl-i Kitap müminlerinin kastedildiğini söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} الآية. قال: نزَلَت هذه الآيةُ في أصحابِ سَلْمانَ الفارسيِّ، وكان سلمانُ رجلًا مِن جُنْدَيْسَابُورَ، وكان مِن أشرافِهم، وكان ابنُ الملكِ صديقًا له مؤاخيًا، لا يقضي واحدٌ منهما أمرًا دونَ صاحبِه، وكانا يَركبانِ إلى الصيدِ جميعًا، فبينما هما في الصيدِ إذ رُفِع لهما بيتٌ مِن عَباءٍ، فأتَياه فإذا هما فيه برجلٍ بينَ يديه مُصْحفٌ يَقرَأُ فيه وهو يَبْكِى،

Mûsâ b. Hârûn bana anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudiler...” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Bu ayet Selmân-ı Fârisî'nin arkadaşları hakkında indi. Selmân, Cündeyşâbûr ehlinden bir adamdı ve onların ileri gelenlerindendi. Kralın oğlu onun canciğer bir dostu ve kardeşliğiydi; ikisinden biri diğeri olmadan hiçbir işe karar vermezdi. Birlikte ava çıkarlardı. Onlar avdayken derken önlerinde abadan (kaba kumaştan) yapılmış bir çadır belirdi. Yanına vardılar; bir de baktılar ki içinde, önündeki mushafı okuyup ağlayan bir adam vardı.

فسأَلاه: ما هذا؟ فقال: الذى يُرِيدُ أن يَعْلَمَ هذا لا يَقِفُ موقفَكما، فإن كنتما تُرِيدانِ أن تَعْلَما ما فيه فانْزِلا حتى أُعَلِّمَكما. فنزَلا إليه، فقال لهما: هذا كتابٌ جاء مِن عندِ اللهِ، أمَر فيه بطاعتِه، ونهَى [فيه عن معصيتِه:] ألا تزْنىَ، ولا تَسرِقَ، ولا تَأْخُذَ أموالَ الناسٍ بالباطلِ -فقصَّ عليهما ما فيه- وهو الإنجيلُ الذي أنْزَل اللهُ على عيسى. فوقَع فى قلوبهما وتابَعاه فأسْلَما، وقال لهما: إن ذبيحةَ [قومِكما عليكما] حرامٌ. فلم يَزالا معه كذلك يَتَعَلَّمان منه، حتى كان عيدٌ للملكِ، فجعَل طعامًا، ثم جمَع الناسَ والأشرافَ، وأرْسَل إلى ابنِ الملكِ، فدعاه إلى صَنِيعِه ليَأْكُلَ مع الناس، فأبَي الفتى وقال: إنى عنك مَشْغولٌ، فكلْ أنت وأصحابُك. فلما أكْثَر عليه مِن الرسلِ، أخْبَرَهم أنه لا يَأْكُلُ مِن طعامِهم، فبعث الملكُ إلى ابنِه، فدعاه وقال: ما أمْرُك هذا؟ قال: إنا لا نَأْكُلُ مِن ذبائِحكم، إنكم كفارٌ، ليس تَحِلُّ ذبائحُكم. فقال له الملكُ: مَن أمَرَك بهذا؟ فأخْبَرَه أن الراهبَ أمَره بذلك، فدعا الراهبَ فقال: ماذا يَقُولُ ابنى؟ قال: صدَق ابنُك. قال له: لولا أن الدمَ فينا عظيمٌ لقتَلْتُك، ولكن اخْرُجْ مِن أرضِنا. فأجَّلَه أجَلًا. قال سلمانُ: فقمْنا نَبْكِى عليه، فقال لهما: إن كنتما صادقَيْن، فإنا في بِيعةٍ بالموصلِ مع ستين رجلًا نَعْبُدُ اللهَ فيها، فائْتونا فيها. فخرَج الراهبُ، وبقِى سَلْمانُ وابنُ الملكِ، فجعَل سلمانُ يقولُ لابنِ الملكِ: انْطَلِقْ بنا. وابنُ الملكِ يقولُ: نعم. وجعَل ابنُ

İkisi ona: "Bu nedir?" diye sordular. O da: "Bunu öğrenmek isteyen kimse sizin durduğunuz gibi [binek üstünde] durmaz. Şayet içinde ne olduğunu bilmek istiyorsanız [bineklerinizden] inin de size öğreteyim" dedi. Bunun üzerine onun yanına indiler. [Rahip] onlara: "Bu, Allah katından gelmiş bir kitaptır; Allah onda Kendisine itaati emretmiş ve [onda Kendisine isyan etmekten de] men etmiştir: Zina etmeyeceksin, hırsızlık yapmayacaksın, insanların mallarını haksız yere almayacaksın" dedi ve içinde olanları onlara anlattı. Bu, Allah'ın İsa'ya indirdiği İncil'di. Bu [sözler] ikisinin kalbine yerleşti; ona tabi olup [İslam'a girerek] Müslüman oldular. [Rahip] onlara: "Şüphesiz [müşrik olan] kavminizin kestiği hayvanlar size haramdır" dedi. Kralın bir bayramı gelip çatıncaya kadar ondan [ilim] öğrenerek bu şekilde onun yanında kalmaya devam ettiler. [Bayram gelince] kral bir yemek hazırladı, sonra insanları ve ileri gelenleri topladı. Kralın oğluna da haber gönderip insanlarla birlikte yemesi için onu ziyafetine davet etti. Fakat genç kabul etmeyip: "Benim başka meşguliyetim var; sen ve arkadaşların yiyiniz" dedi. Kral art arda elçiler gönderince, genç onların yemeğinden yemediğini bildirdi. Bunun üzerine kral oğluna haber salıp onu huzuruna çağırttı ve: "Bu durumun da nedir?" dedi. [Oğlu]: "Biz sizin kestiklerinizden yemiyoruz; çünkü sizler inkârcılarsınız, kestikleriniz [bize] helal değildir" dedi. Kral ona: "Bunu sana kim emretti?" diye sordu. O da rahibin bunu kendisine emrettiğini haber verdi. Bunun üzerine kral rahibi çağırtıp: "Oğlum ne diyor?" dedi. [Rahip]: "Oğlun doğru söyledi" dedi. Kral ona: "Aramızda kan dökmenin [haram oluşunun] büyük bir yeri olmasaydı seni öldürürdüm; fakat toprağımızdan çık [git]!" dedi ve ona bir mühlet tanıdı. Selmân dedi ki: Bunun üzerine biz onun için ağlamaya başladık. [Rahip] ikisine: "Eğer [bağlılığınızda] samimi iseniz, biz Musul'da bir manastırda altmış kişiyle birlikte Allah'a ibadet etmekteyiz; oraya, bizim yanımıza gelin" dedi. Rahip yola çıktı; Selmân ile kralın oğlu ise kaldılar. Selmân kralın oğluna: "Hadi bizimle birlikte yola koyul" demeye başladı, kralın oğlu da: "Evet" diyordu. Kralın oğlu

الملكِ يَبيعُ مَتاعَه يُرِيدُ الجَهازَ، فلمَّا أبْطَأ على سلمانَ، خرَج سلمانُ حتى أتاهم، فنزَل على صاحبِه، وهو ربُّ البِيعةِ، وكان أهلُ تلك البِيعةِ [أفضلَ مرتبةً مِن] الرُّهْبانِ، فكان سَلْمانُ معه يَجْتَهِدُ في العبادةِ، ويُتْعِبُ نفسَه، فقال له الشَّيخُ: إنك غلامٌ حَدَثٌ، تَكَلَّفُ مِن العبادةِ ما لا تُطِيقُ، وأنا خائفٌ أن تَفْتُرَ وتَعْجِزَ، فارْفُقْ بنفسِك وخَفِّفْ عنها. فقال له سلمانُ: أرَأَيْتَ الذى تَأْمُرُنى به، أهو أفضلُ أو الذي أَصْنَعُ؟ قال: لا، بل الذي تَصْنَعُ؟ قال: فخلِّ عنى. قال: ثم إن صاحبَ البِيعةِ دعاه، فقال: أتَعْلَمُ أن هذه البِيعةَ لي، وأنا أحَقُّ الناسِ بها، ولو شئتُ أن أُخْرِجَ هؤلاء منها لَفعَلْتُ! ولكنى رجلٌ أضْعُفُ عن عبادةِ هؤلاء، وأنا أُرِيدُ أن أتحوَّلَ مِن هذه البِيعةِ إلى بِيعةٍ أخرى، هم أهونُ عبادةً مِن هؤلاء، فإن شئتَ أن تُقِيمَ هاهنا فأقِمْ، وإن شئتَ أن تَنْطَلِقَ معى فانْطَلِقْ. فقال له سلمانُ: أىُّ البِيعَتَيْن أفضلُ أهلًا؟ قال: هذه. قال سلمانُ: فأنا أكونُ في هذه. فأقام سلمانُ بها، وأوْصَى صاحبُ البِيعةِ عالِمَ البِيعةِ بسَلمانَ، فكان سلمانُ يَتَعَبَّدُ معهم. ثم إن الشيخَ العالِمَ أراد أن يَأْتىَ بيتَ المقدسِ، [فدعا سلمانَ، فقال: إنى أريدُ أن آتىَ بيتَ المقدسِ، فإن شئتَ] أن تَنْطلِقَ معى فانطلِقْ، وإن شئتَ أن تُقِيمَ فأقِمْ. قال له سلمانُ: أيُّهما أفضلُ؛ أنْطَلِقُ معك أوْ أُقِيمُ؟ قال: لا، بل تَنْطَلِقُ معى. فانْطَلَق

[Kralın oğlu] yol hazırlığı yapmak maksadıyla eşyalarını satıyordu. Selmân'ı geciktirince, Selmân yola çıkıp onların yanına geldi. Kilisenin sahibi olan arkadaşının yanına konakladı. O kilisenin ehli, rahipler [arasında mertebece en üstün olanlarıydı]. Selmân onunla beraber ibadette gayret gösteriyor, nefsini yoruyordu. Yaşlı zat ona: "Sen gencecik bir delikanlısın; ibadetten güç yetiremeyeceğin şeyleri yükleniyorsun. Gevşeyip acze düşmenden endişe ediyorum. Kendine şefkatli davran ve yükünü hafiflet" dedi. Selmân ona: "Bana emrettiğin şey mi daha faziletlidir, yoksa yaptığım şey mi, söyler misin?" dedi. [Yaşlı zat]: "Hayır, bilakis senin yaptığın!" dedi. [Selmân]: "Öyleyse beni kendi halime bırak" dedi. [Râvi] dedi ki: Sonra kilisenin sahibi onu çağırdı ve şöyle dedi: "Bilirsin ki bu kilise benimdir ve ona insanların en layık olanı benim. Şayet bunları buradan çıkarmak isteseydim elbette yapardım! Fakat ben bunların ibadetine güç yetiremeyen bir adamım; bu kiliseden, ibadetleri bunlardan daha hafif olan başka bir kiliseye geçmek istiyorum. İstersen burada kal, istersen benimle birlikte gel." Selmân ona: "Bu iki kiliseden hangisinin ehli daha faziletlidir?" diye sordu. O da: "Burası" dedi. Selmân: "O halde ben burada kalırım" dedi. Selmân orada kaldı; kilisenin sahibi de kilisenin âlimine Selmân'ı emanet etti. Selmân onlarla birlikte ibadet ediyordu. Daha sonra o âlim yaşlı zat Beytü'l-Makdis'e gitmek istedi; [Selmân'ı çağırıp: "Ben Beytü'l-Makdis'e gitmek istiyorum; istersen] benimle gel, istersen burada kal" dedi. Selmân ona: "Hangisi daha faziletlidir; seninle gelmem mi yoksa burada kalmam mı?" diye sordu. [Yaşlı zat]: "Hayır, bilakis benimle gelmen!" dedi. Bunun üzerine [Selmân onunla birlikte] yola çıktı

معه، فمرُّوا بمُقْعَدٍ على ظهرِ الطريقِ مُلْقًى، فلما رآهما نادَى: يا سيدَ الرُّهْبانِ، ارْحَمْنى رحِمك اللهُ. فلم يُكَلِّمْه، ولم يَنْظُرْ إليه، وانْطَلَقا حتى أتَيَا بيتَ المقدسِ، فقال الشَّيخُ لسلمانَ: اخْرُجْ فاطْلُبِ العلمَ، فإنه يَحْضُرُ هذا المسجدَ عُلماءُ أهلِ الأرضِ. فخرَج سلمانُ يَسْمَعُ منهم، فرجَع يومًا حَزينًا، فقال له الشَّيخُ: ما لك يا سلمانُ؟ قال: أَرَى الخيرَ كلَّه قد ذهَب به مَن كان قبلَنا مِن الأنبياءِ وأتباعِهم. قال له الشَّيخُ: يا سلمانُ، لا تَحْزَنْ، فإنه قد بقِى نبيٌّ ليس مِن نبيٍّ أفضلَ تَبَعًا منه، وهذا زمانُه الذي يَخْرُجُ فيه، ولا أُرَانى أُدْرِكُه، وأما أنت فشابٌّ فلعلك أن تُدْرِكَه، وهو يَخْرُجُ في أرضِ العربِ، فإن أدْرَكْتَه فآمِنْ به واتَّبِعْه. فقال له سلمانُ: فأخْبِرْنى عن علامتِه بشيءٍ. قال: نعم، هو مَخْتومٌ في ظهرِه بخاتمِ النُّبُوةِ، وهو يَأْكُلُ الهَديَّةَ، ولا يَأْكُلُ الصدقةَ. ثم رجَعا حتى بلَغا مكانَ المُقْعَدِ، فناداهما فقال: يا سيدَ الرُّهْبانِ، ارْحَمْنى رحِمك اللهُ. فعطَف إليه حمارَه، وأخَذ بيدِه فرَفَعه، وضرَب به الأرضَ، ودعا له، وقال: قُمْ بإذنِ اللهِ. فقام صحيحًا يَشْتَدُّ. فجعَل سلمانُ يَتَعَجَّبُ وهو يَنْظُرُ إليه يَشْتَدُّ، وسار الراهبُ، فتغَيَّب عن سلمانَ، ولا يَعْلَمُ سَلْمانُ. ثم إن سلمانَ فزِع، فطلَب الراهبَ، [فلقِى رجلين] مِن العربِ مِن كَلْبٍ، فسأَلهما: هل رأيْتُما الراهبَ؟ فأناخ أحدُهما راحلتَه، قال: نِعْمَ راعى الصِّرْمةِ هذا! فحمَله فانْطَلَق به إلى المدينةِ. قال سلمانُ: فأصابَنى مِن الحزنِ شيءٌ لم يُصِبْنى مثلُه قطُّ. فاشْتَرَتْه امرأةٌ مِن جُهَيْنةَ، فكان يَرْعَى عليها هو وغلامٌ لها يَتَراوَحان الغنمَ، هذا يومًا وهذا يومًا، وكان سلمانُ يَجْمَعُ الدراهمَ يَنْتَظِرُ خروجَ

onunla [beraber oldu]. Yolun kenarına atılmış kötürüm bir adamın yanından geçtiler. Adam onları görünce: "Ey rahiplerin efendisi! Bana merhamet et, Allah da sana merhamet etsin!" diye seslendi. O [rahip] ise onunla konuşmadı, ona bakmadı bile. Yollarına devam edip nihayet Beytülmakdis'e geldiler. Yaşlı zat Selmân'a: "Çık da ilim tahsil et; zira yeryüzü ehlinin âlimleri bu mescide gelir" dedi. Selmân da onlardan [ilim] dinlemek üzere çıktı. Bir gün üzgün bir hâlde geri döndü. Yaşlı zat ona: "Neyin var ey Selmân?" diye sordu. O da: "Görüyorum ki bütün hayrı bizden önceki peygamberler ve onların tâbileri alıp götürmüş" dedi. Yaşlı zat ona şöyle dedi: "Ey Selmân, üzülme! Çünkü geriye öyle bir peygamber kaldı ki, tâbileri onunkinden daha faziletli olan hiçbir peygamber yoktur. İşte bu, onun zuhur edeceği zamandır. Ben ona yetişeceğimi sanmıyorum; sen ise gençsin, umulur ki ona yetişirsin. O, Arap topraklarında ortaya çıkacaktır. Şayet ona yetişirsen, hemen ona iman et ve tâbi ol." Selmân ona: "Bana onun alâmetlerinden bir şeyler haber ver" dedi. O da: "Olur; sırtında peygamberlik mührü basılıdır, hediye yer, sadaka ise yemez" dedi. Sonra geri dönüp nihayet o kötürümün bulunduğu yere ulaştılar. [Kötürüm] onlara seslenip: "Ey rahiplerin efendisi! Bana merhamet et, Allah da sana merhamet etsin!" dedi. Bunun üzerine [rahip] eşeğini ona doğru yöneltti, elinden tutup onu kaldırdı, yere vurdu, ona dua etti ve: "Allah'ın izniyle kalk!" dedi. Adam sapasağlam bir şekilde kalkıp koşmaya başladı. Selmân onun koştuğunu görünce hayret içinde kaldı. Rahip ise yoluna devam edip gitti; Selmân'ın haberi olmadan gözden kayboldu. Sonra Selmân endişelendi ve rahibi aramaya koyuldu. [Kelb kabilesinden iki Arap adama rastladı]. Onlara: "O rahibi gördünüz mü?" diye sordu. İçlerinden biri devesini çöktürdü ve: "Şu [adam], davar sürüsü için ne güzel bir çoban!" dedi. Onu yüklenip Medine'ye götürdü. Selmân dedi ki: "Bana öyle bir hüzün çöktü ki, ömrümce böylesi bir hüzne uğramamıştım." Onu Cüheyne kabilesinden bir kadın satın aldı. Selmân ile kadının bir kölesi nöbetleşe olarak davarları otlatıyorlardı; bir gün bu, bir gün diğeri güdüyordu. Selmân ise

محمدٍ ﷺ؛ فبينا هو يومًا يَرْعَى، إذ أتاه صاحبُه الذى يَعْقُبُه، فقال له: أشَعَرْتَ أنه قدِم اليومَ المدينةَ رجلٌ يَزْعُمُ أنه نبىٌّ؟ فقال له سلمانُ: أَقِمْ في الغنمِ حتى آتِيَك. فهبَط سلمانُ إلى المدينةِ، فنظَر إلى النبيِّ ﷺ ودار حولَه، فلمَّا رآه النبيُّ ﷺ عرَف ما يُرِيدُ، فأرْسَل ثوبَه، حتى خرَج خاتمُه، فلمَّا رآه أتاه وكلَّمه، ثم انْطَلَق، فاشْتَرَى بدينارٍ، ببعضِه شاةً فشواها، وببعضِه خبزًا، ثم أتاه به، فقال: "ما هذا؟ " قال سلمانُ: هذه صدقةٌ، قال: "لا حاجةَ لى بها، فأخْرِجْها فلْيَأْكُلْها المُسْلِمون". ثم انْطَلَق فاشْتَرَى بدينارٍ آخرَ خبزًا ولحمًا، فأتَى به النبيَّ ﷺ، فقال: "ما هذا؟ " قال: هذه هديَّةٌ. قال: "فاقْعُدْ فكُلْ ". فقعَد فأكَلا جميعًا منها، فبينا هو يُحَدِّثُه إذ ذكَر أصحابَه، فأخْبَرَه خبرَهم، فقال: كانوا يَصُومون ويُصَلُّون ويُؤْمِنون بك، ويَشْهَدون أنك ستُبْعَثُ نبيًّا. فلما فرَغ سلمانُ مِن ثنائِه عليهم قال له نبىُّ اللهِ: "يا سَلْمانُ، هم مِن أهلِ النارِ". فاشْتَدَّ ذلك على سلمانَ، وقد كان قال له سلمانُ: لو أدْرَكوك صدَّقوك واتَّبَعوك. فأنْزَل اللهُ هذه الآيةَ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. فكان إيمانُ اليهودِ أنه مَن تمَسَّك بالتَّوْراةِ وسنةِ موسى [كان مؤمنًا]، حتى جاء عيسى، فلما جاء عيسى كان مَن تمَسَّك بالتَّوْراةِ وأخَذ بسنةِ موسى فلم يَدَعْها، و يَتَّبِعْ عيسى كان هالكًا. وإيمانُ النصارى أنه مَن تمَسَّك بالإنجيلِ منهم وشرائعِ عيسى، كان مؤمنًا مَقْبولًا منه، حتى جاء محمدٌ ﷺ، فمن لم يَتَّبِعْ محمدًا ﷺ

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem... Bir gün [koyunları] otlatırken, nöbeti devralacak olan arkadaşı yanına geldi ve ona: "Bugün Medine'ye peygamber olduğunu iddia eden bir adamın geldiğini duydun mu?" dedi. Selmân ona: "Ben sana dönünceye kadar koyunların başında dur" dedi. Selmân Medine'ye indi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e baktı ve etrafında döndü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce ne istediğini anladı ve elbisesini [sırtından] sarkıttı, nihayet [peygamberlik] mührü açığa çıktı. Selmân onu görünce yanına geldi ve onunla konuştu. Sonra gitti, bir dinarla [yiyecek] satın aldı; paranın bir kısmıyla bir koyun alıp onu kızarttı, bir kısmıyla da ekmek aldı. Sonra bunu ona getirdi. [Peygamber]: «Bu nedir?» buyurdu. Selmân: "Bu sadakadır" dedi. Peygamber: «Benim buna ihtiyacım yok, onu çıkar da Müslümanlar yesin» buyurdu. Sonra [Selmân] gitti, başka bir dinarla ekmek ve et satın aldı, onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi. [Peygamber]: «Bu nedir?» buyurdu. Selmân: "Bu hediyedir" dedi. Peygamber: «Otur da ye» buyurdu. Selmân oturdu ve hep birlikte ondan yediler. Selmân onunla konuşurken [eski] arkadaşlarını andı ve onların durumunu ona haber verip: "Onlar oruç tutuyor, namaz kılıyor, sana iman ediyor ve senin bir peygamber olarak gönderileceğine şahitlik ediyorlardı" dedi. Selmân onları övmeyi bitirince Allah'ın Peygamberi ona: «Ey Selmân! Onlar cehennemliktir» buyurdu. Bu durum Selmân'a çok ağır geldi; zira Selmân ona: "Sana yetişselerdi seni tasdik eder ve sana tâbi olurlardı" demişti. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden her kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse...” Yahudilerin imanı; Tevrat'a ve Musa'nın sünnetine tutunan kimsenin, İsa gelinceye kadar [mümin olmasıydı]. İsa geldiğinde ise Tevrat'a tutunup Musa'nın sünnetini alan ve onu bırakmayan fakat İsa'ya tâbi olmayan kimse helak olurdu. Hristiyanların imanı da onlardan İncil'e ve İsa'nın şeriatına tutunan kimsenin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelinceye kadar [amelinin] makbul bir mümin olmasıydı. Kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tâbi olmazsa...

منهم ويَدَعْ ما كان عليه مِن سنةِ عيسى والإنجيلِ، كان هالكًا .

ve İsa'nın sünneti ile İncil'den üzerinde bulunduğu şeyi terk etmezse helak olurdu .

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} الآية. قال: سأل سلمانُ الفارسىُّ النبيَّ ﷺ عن أولئك النصارى وما رأَى مِن أعمالِهم، قال: "لم يَمُوتوا على الإسلامِ". قال سلمانُ: فأظْلَمَت علىَّ الأرضُ، وذكرتُ اجتهادَهم . فنزَلَت هذه الآيةُ، فدعا سلمانَ فقال: "نَزَلَت هذه الآيةُ فى أصحابِك". ثم قال النبىُّ ﷺ: "مَن مات على دينِ عيسى، ومن (٢) مات على دينِ الإسلامِ قبلَ أن يَسْمَعَ بى، فهو على خيرٍ، ومَن سمِع بىَ اليومَ ولم يُؤْمِنْ بى فقد هلَك" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا} “Şüphesiz iman edenler ve Yahudi olanlar...” ayeti hakkındaki şu sözünü anlattı: Dedi ki: Selmân el-Fârisî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e o Hristiyanları ve onların gördüğü amellerini sordu . Peygamber: 'Onlar İslam üzere ölmediler' buyurdu. Selmân dedi ki: Yeryüzü bana dar geldi ve onların gayretlerini hatırladım . Bunun üzerine bu ayet indi. Peygamber Selmân'ı çağırıp: 'Bu ayet senin arkadaşların hakkında indi' buyurdu. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kim İsa'nın dini üzere ölürse ve kim beni işitmeden önce İslam dini üzere ölürse (٢) o hayır üzeredir. Kim de bugün beni işitir de bana iman etmezse helak olmuştur' .

وقال ابنُ عباسٍ بما حدَّثنى به المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثنى مُعاويةُ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ}. إلى قولِه: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. فأنْزَل

İbn Abbâs, el-Müsennâ'nın bana anlattığı rivayette -ki o şöyle demiştir: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı- {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudi olanlar, Hristiyanlar ve Sâbiîler...” ayetinden {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...onlar mahzun da olmayacaklardır” kısmına kadar olan yer hakkında şöyle demiştir: [Bunun üzerine] indirdi...

اللهُ جلَّ ثناؤُه بعدَ هذا: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [آل عمران: ٨٥].

şanı yüce olan Allah şunu indirdi: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} [Âl-i İmrân: 85] “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette de kaybedenlerdendir”.

[حدَّثنا ابنُ البَرْقىِّ قال: حدَّثنا عمرُو بنُ أبى سلمةَ، عن سعيدِ بنِ عبدِ العزيزِ فى قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. قال: هى منسوخةٌ، نسخَتها: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا}] .

[Bize İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme, Saîd b. Abdilazîz'den anlattı; o, aziz ve celil olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Şüphesiz iman edenler, Yahudi olanlar, Hristiyanlar ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse...” kavli hakkında şöyle demiştir: O mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); onu: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa...” ayeti neshetmiştir] .

وهذا الخبرُ يَدُلُّ على أن ابنَ عباسٍ كان يَرَى أن اللهَ تعالى ذكرُه قد كان وعَد مَن عمِل صالحًا مِن اليهودِ والنصارى والصابئين على عملِه في الآخرةِ الجنةَ، ثم نسَخ ذلك بقولِه: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ}.

Bu rivayet, İbn Abbâs'ın; zikri yüce olan Allah'ın Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden salih amel işleyen kimseye ahirette bu ameline karşılık cenneti vadetmiş olduğunu, sonra da bunu: {وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir” kavliyle neshettiği görüşünde olduğuna delalet etmektedir.

فتأويلُ الآيةِ إذن على ما ذكَرْنا عن مجاهدٍ والسدىِّ: إن الذين آمَنوا مِن هذه الأمةِ، والذين هادُوا والنصارى والصابئين -مَن آمَن مِن اليهودِ والنصارى والصابئين باللهِ واليومِ الآخرِ- فلهم أجرُهم عندَ ربِّهم، ولا خوفٌ عليهم ولا هم يحزَنون.

O halde ayetin tevili Mücâhid ve es-Süddî'den zikrettiğimize göre şöyledir: Bu ümmetten iman edenler, Yahudi olanlar, Hristiyanlar ve Sâbiîler -Yahudi, Hristiyan ve Sâbiîlerden kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse- Rableri katında onların mükafatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.

والذى قلْنا مِن التأويلِ الأولِ أشْبَهُ بظاهرِ التَّنْزيلِ؛ لأن اللهَ تعالى ذِكرُه لم يَخْصُصْ بالأجرِ على العملِ الصالحِ مع الإيمانِ بعضَ خلقِه دونَ بعضٍ منهم، والخبرُ بقولِه: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ}. عن جميعِ مَن ذكَر في أولِ الآيةِ.

Bizim söylediğimiz ilk tevil ise indirilen metnin zahirine daha uygundur; zira zikri yüce olan Allah, imanla birlikte salih amel işlemenin mükafatını yaratıklarından bir kısmını hariç tutup diğer bir kısmına tahsis etmemiştir. O'nun: {مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Kim Allah'a ve ahiret gününe iman ederse” kavliyle verdiği haber, ayetin başında zikrettiği kimselerin tümü hakkındadır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} “Hani sizden kesin söz almıştık” buyruğunun tevili hakkında söz:

الميثاقُ المِفْعالُ، مِن الوَثيقةِ؛ إما بيمينٍ، وإما بعهدٍ، أو غيرِ ذلك مِن الوَثائقِ.

el-Mîsâk (kesin söz/ahitleşme), 'mif‘âl' vezninde olup 'el-vesîka' (sağlam güvence, bağ) kökünden gelir; bu da ya yeminle, ya ahitle yahut bunların dışındaki diğer sağlam güvencelerle gerçekleşir.

ويعنى بقولِه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ}. الميثاقَ الذى أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه أنه أخَذ منهم في قولِه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [البقرة: ٨٣ - ٨٥]. الآيات التى ذكَر معها.

O'nun: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ} “Hani sizden kesin söz almıştık” buyruğuyla; zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} [el-Bakara: 83 - 85] “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya iyilik yapın...' diye kesin söz almıştık” buyruğunda ve beraberinde zikrettiği ayetlerde onlardan aldığını bildirdiği sözleşmeyi kastetmektedir.

وكان سببَ أخذِ الميثاقِ عليهم فيما ذكَر ابنُ زيدٍ ما حدَّثنى يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لما رجَع موسى مِن عندِ ربِّه بالألواحِ قال لقومِه بنى إسرائيلَ: إن هذه الألواحَ فيها كتابُ اللهِ، وأمْرُه الذى أمَرَكم به، ونَهْيُه الذى نهاكم عنه. فقالوا: ومَن يَأْخُذُه بقولِك أنت؟ لا واللهِ حتى نَرَى اللهَ جَهْرةً، حتى يَطلُعَ اللهُ إلينا فيقولَ: هذا كتابى فخُذُوه. فما لَه لا يُكَلِّمُنا كما كلَّمَك أنت يا موسى! فيقولُ: هذا كتابى فخُذُوه. قال: فجاءت غَضْبةٌ مِن اللهِ، فجاءَتهم صاعقةٌ فصَعَقَتْهم، فماتوا أجْمَعون. قال: ثم أحْياهم اللهُ مِن بعدِ موتِهم، فقال لهم موسى: خُذُوا كتابَ اللهِ. فقالوا: لا. قال: أىُّ شيءٍ أصابكم؟ قالوا: مِتْنا ثم حَيِينا. قال: خذُوا كتابَ اللهِ. قالوا: لا. فبعَث اللهُ ملائكةً، فنتَقَت الجبلَ فوقَهم. [وقرَأ: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [النساء: ١٥٤]. قال: فرُفِع فوقَهم]. فقيل لهم: أتَعْرِفون هذا؟ قالوا: نعم، هذا الطُّورُ. قال: خُذُوا الكتابَ، وإلا طرَحْناه عليكم. قال: فأخَذوه بالميثاقِ. وقرَأ قولَ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. حتى بلَغ: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}. قال: ولو كانوا أخَذُوه أولَ مرةٍ لأخَذوه بغيرِ مِيثاقٍ.

İbn Zeyd’in zikrettiğine göre onlardan kesin söz alınmasının sebebi, bana Yûnus b. Abdila‘lâ’nın rivayet ettiği şu haberdir: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Mûsâ, Rabbinin katından levhalarla döndüğünde kavmi İsrâiloğullarına: “Şüphesiz bu levhalarda Allah’ın Kitabı, size emrettiği emirleri ve sizi nehyettiği yasakları vardır” dedi. Onlar da: “Bunu senin sözünle kim kabul eder ki? Hayır, vallahi Allah’ı açıkça görünceye, Allah bize görünüp: ‘Bu benim Kitabımdır, onu alın!’ deyinceye kadar [kabul etmeyiz]. Ey Mûsâ, seninle konuştuğu gibi bizimle de konuşup: ‘Bu benim Kitabımdır, onu alın!’ dese ya!” dediler. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine Allah’tan bir gazap geldi; onlara bir yıldırım çarpıp hepsini bayılttı (vefat ettirdi) ve hepsi birden öldüler. [İbn Zeyd] dedi ki: Sonra Allah onları ölümlerinin ardından diriltti. Mûsâ onlara: “Allah’ın Kitabını alın” dedi. Onlar: “Hayır” dediler. [Mûsâ]: “Başınıza ne geldi [görmediniz mi]?” dedi. Onlar: “Öldük, sonra diriltildik” dediler. [Mûsâ]: “Allah’ın Kitabını alın” dedi. Onlar: “Hayır” dediler. Bunun üzerine Allah melekler gönderdi de dağı üzerlerine kaldırdı. [Ve: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ} [en-Nisâ: 154] “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık” ayetini okudu. Dedi ki: Dağ üzerlerine kaldırıldı]. Onlara: “Bunu tanıyor musunuz?” denildi. “Evet, bu Tûr’dur” dediler. [Allah]: “Kitabı alın, yoksa onu üzerinize bırakıveririz” buyurdu. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine onu kesin söz (mîsak) ile aldılar. [İbn Zeyd], zikri yüce olan Allah’ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya iyilik yapın...' diye kesin söz almıştık” ayetini: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kısmına kadar okudu ve: “Eğer onlar onu ilk seferinde alsalardı, kesin söz vermeksizin (mîsaksız) alırlardı” dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ} “Ve Tûr'u üzerlerine kaldırdık” buyruğunun tevili hakkında söz:

أمَّا الطُّورُ فإنه الجبلُ في كلامِ العربِ، ومنه قولُ العَجَّاجِ :

Tûr'a gelince; o, Arapların kelamında dağ demektir. el-Accâc'ın şu sözü bundandır :

دانَى جناحَيْهِ مِن الطُّورِ فمَرّ

Kanatlarını Tûr'a (dağa) yaklaştırdı ve geçti,

تَقَضِّىَ البازِى إذا البازِى كَسَرْ

Doğanın kanat büküp inişi gibi süzüldü .

وقيل: إنه اسمُ جبلٍ بعينه. وذكَروا أنه الجبلُ الذى ناجَى اللهُ عليه موسى.

Onun belirli bir dağın ismi olduğu da söylenmiştir. Zikrettiklerine göre o , Allah'ın üzerinde Mûsâ ile konuştuğu dağdır.

وقيل: إنه مِن الجبالِ ما أنْبَتَ دون ما لم يُنْبِتْ.

Dağlardan bitki bitirmeyenlerin değil, sadece bitki bitirenlerin adı olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال: هو الجبل كائنًا ما كان

Onun ne olursa olsun dağ olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: أمَر موسى قومَه أن يَدْخُلُوا البابَ سُجَّدًا ويَقُولوا: حِطَّةٌ. وطُؤْطِئ لهم البابُ ليَسْجُدوا، فلم يَسْجُدوا ودخَلوا على أدْبارِهم، وقالوا: حِنْطةٌ. فنتَق فوقَهم الجبلَ -يقولُ: أخْرَج أصْلَ الجبلِ مِن الأرضِ، فرفَعه فوقَهم كالظُّلَّةِ- والطُّورُ بالسُّريانيةِ الجبلُ -تخويفًا، [فدخَلوا سُجَّدًا على خوفٍ- أو حَرْفٍ، شكَّ أبو عاصمٍ] -أعينُهم إلى الجبلِ، هو الجبلُ الذى تجَلَّى له ربُّه.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: Mûsâ kavmine kapıdan secde ederek girmelerini ve 'Hıtta' (Bizi bağışla) demelerini emretti. Secde etsinler diye kapı onlar için alçaltıldı; fakat secde etmediler, arkaları üstünde [sürünerek] girdiler ve 'Hınta' (Buğday) dediler. Bunun üzerine [Allah] -dağın kökünü yerden çıkarıp bir gölgelik gibi üzerlerine kaldırdığını kastederek- dağ ile onları korkuttu; -Süryanice'de Tûr, dağ demektir- [böylece korku içinde secde ederek girdiler -veya bir kenarı/yanı üzere, Ebû Âsım şüphe etti-] gözleri ise dağa dikiliydi. Bu, Rabbinin kendisine tecelli ettiği dağdır.

حدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذَيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ، قال: رُفِع الجبلُ فوقَهم كالظُّلَّةِ ، كالسَّحابةِ، فقيل لهم: لتُؤْمِنُنَّ أو ليَقَعَنَّ عليكم. فآمَنوا. والجبلُ بالسُّرْيانيةِ الطُّورُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Dağ onların üzerine bir gölgelik , bir bulut gibi kaldırıldı ve onlara: 'Ya iman edersiniz ya da üzerinize düşer' denildi. Bunun üzerine iman ettiler. Dağ, Süryanice'de Tûr demektir.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ}. قال: الطورُ جبلٌ كانوا بأصلِه، فرُفِع عليهم فوقَ رءوسِهم، فقال: لتَأْخُذُنَّ أمْرِى، أو لأَرْمِيَنَّكم به .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ} “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Tûr bir dağdır ; onlar eteğindeyken başlarının üzerine kaldırıldı ve [Allah]: 'Ya emrimi alırsınız ya da onu üzerinize fırlatırım' buyurdu .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قَتادةَ: {وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ}. قال: الطورُ الجبلُ، اقْتَلَعه اللهُ، فرفَعه فوقَهم، فقال: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ}. فأَقَرُّوا بذلك .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ} “Ve Tûr'u üzerinize kaldırdık” kavli hakkında şöyle dediğini bildirdi: Tûr dağdır; Allah onu kökünden söküp üzerlerine kaldırdı ve: {خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ} “Size verdiğimizi kuvvetle tutun” buyurdu. Onlar da bunu ikrar ettiler .