Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 30. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والقولُ الآخَرُ مِن قولَىِ ابنِ عباسٍ ما حدَّثنى به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَجَعَلْنَاهَا}: يعنى الحِيتانَ.

İbn Abbâs'ın iki sözünden diğeri ise bana Muhammed b. Sa'd'ın anlattığıdır; dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَجَعَلْنَاهَا} “Böylece onu kıldık” yani balıkları [kastetmektedir].

والهاءُ والألفُ على هذا القولِ مِن ذكرِ الحيتانِ، ولم يَجْرِ لها ذكرٌ، ولكن لما كان في الخبرِ دلالةٌ كنَى عن ذكرِها، والدلالةُ على ذلك قولُه: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ}.

Bu söze göre "hâ ve elif" [zamiri] balıkların zikrinden [gelmektedir]; oysa daha önce balıklar açıkça zikredilmemiştir. Fakat haberde buna bir delalet bulunduğu için açıkça zikretmek yerine kinaye yoluyla [zamirle] işaret etmiştir. Buna delalet eden şey ise O'nun şu buyruğudur: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ} “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bilmişsinizdir”.

وقال آخَرون: فجعَلْنا القريةَ التى اعْتَدَى أهلُها في السبتِ. فالهاءُ والألفُ في قولِ هؤلاءِ كِنايةٌ عن قريةِ القومِ الذين مُسِخوا.

Başkaları ise şöyle demiştir: 'Halkı cumartesi gününde haddi aşan kasabayı kıldık.' Bu kimselerin sözüne göre hâ ve elif (ـهَا zamiri), suretleri dönüştürülen kavmin kasabasına kinayedir (ona racidir).

وقال آخَرون: معنى ذلك: فجعَلْنا القِرَدةَ الذين مُسِخوا نَكالًا لما بينَ يديها وما خلفَها. فجعَلوا الهاءَ والألفَ كنايةً عن القردةِ.

Başkaları da şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Suretleri dönüştürülen maymunları, önündekilere ve arkasındakilere ibret kıldık' şeklindedir. Böylece hâ ve elifi maymunlara kinaye (onlara raci) kılmışlardır.

وقال آخَرون: {فَجَعَلْنَاهَا} يعنى به: فجعَلْنا الأُمةَ التى اعْتَدَتْ في السبتِ نَكالًا.

Başkaları ise: {فَجَعَلْنَاهَا} “Böylece onu kıldık” [ifadesiyle]; 'cumartesi gününde haddi aşan ümmeti ibret kıldık' manasını kastetmektedir, demişlerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {نَكَالًا}.

O'nun: {نَكَالًا} “Bir ibret” kavlinin tevili hakkında söz:

والنَّكالُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: نكَّل فلانٌ بفلانٍ تَنْكيلًا ونَكالًا. وأصلُ النَّكالِ العقوبةُ، كما قال عدىُّ بنُ زيدٍ العِبادىُّ :

Nekâl (النَّكالُ), söz söyleyenin: 'فلانٌ بفلanٍ تَنْكيلًا ونَكالًا / Filan kimse filana ibretlik ceza verdi' sözünden bir masdardır. Nekâl'in aslı cezadır; nitekim Adî b. Zeyd el-İbâdî şöyle demiştir :

لا [يُسْخِطُ المليكَ] ما يسعُ الـ … ـعبدَ ولا في نَكالِه تَنْكيرُ

Kula genişlik veren şey [Hükümdarı öfkelendirmez] , O'nun cezasında da hiçbir belirsizlik/inkâr yoktur.

وبمثلِ الذى قلْنا في ذلك رُوِى الخبرُ عن ابنِ عباسٍ.

Bu hususta söylediğimizin benzeri rivayet İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: حدَّثنا أبو رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {نَكَالًا}. يقولُ: عقوبةً .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {نَكَالًا} “Bir ibret” hakkında: 'Bir ceza' der .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنى إسحاقُ، قال: حدَّثنى ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه،

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana İshâk anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî Ca'fer, babasından anlattı;

عن الربيعِ في قولِه: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا}. أى: عقوبةً .

er-Rebî'den, O'nun: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا} “Böylece onu bir ibret kıldık” kavli hakkında: 'Yani bir ceza' [dediği rivayet edilmiştir] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}.

Yüce Allah'ın: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Önündekilere ve arkasındakilere” kavlinin tevili hakkında söz:

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم بما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا}. يقولُ: ليَحْذَرَ مَن بعدَهم عُقوبتى، {وَمَا خَلْفَهَا}. يقولُ: الذين كانوا بقُوا معهم .

Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti. Onlardan bazıları, bize Ebû Küreyb'in anlattığı şu rivayete dayanarak konuştu: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} “Önündekilere” hakkında şöyle der: 'Onlardan sonrakiler Benim cezalandırmamdan sakınsınlar diye.' {وَمَا خَلْفَهَا} “Ve arkasındakilere” hakkında ise şöyle der: 'Onlarla beraber geride kalanlar' .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}: لِمَا خلا لهم مِن الذُّنوبِ، {وَمَا خَلْفَهَا}. أى: عِبْرةً لمن بقِى مِن الناسِ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Önündekilere ve arkasındakilere” hakkında: 'Geçmişteki günahlarına [karşılık]', {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” ise: 'Yani insanlardan geride kalanlara bir ibret olsun diye' [dedi] .

وقال آخَرون بما حدَّثنى ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، عن داودَ بنِ الحُصَيْنِ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}. أى مِن القُرَى .

Başkaları ise bana İbn Humeyd'in anlattığı şu rivayete göre görüş belirtti: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den nakletti; o şöyle dedi: İbn Abbâs: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret kıldık” [ayetindeki bu ifade hakkında]: 'Yani [çevrelerindeki] kasabalara' dedi .

وقال آخَرون بما حدَّثنا به بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: قال الله: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا}: مِن ذُنوبِ القومِ، {وَمَا خَلْفَهَا} أى: للحِيتانِ التى أصابوا.

Başkaları da bize Bişr b. Muâz'ın anlattığı şu rivayete göre görüş belirtti: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: Allah: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} “Böylece onu, önündekilere bir ibret kıldık” buyurdu, [bu] kavmin günahları içindir; {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” ise, yakaladıkları balıklar içindir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ،

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi,

عن قتادةَ في قولِه: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا}: مِن ذنوبِها، {وَمَا خَلْفَهَا}: مِن الحيتانِ .

Katâde'den O'nun: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} “Önündekilere” kavli hakkında: 'Günahlarına karşılık', {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” [kavli hakkında ise]: 'Balıklara karşılık' [dediğini nakletti] .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنى عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا}: ما مضَى مِن خَطاياهم إلى أن هلَكوا به.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Yüce Allah'ın: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} “Önündekilere” kavli hakkında nakletti: 'Onun sebebiyle helak olmalarına kadar geçmiş günahlarıdır.'

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}. يقولُ: {بَيْنَ يَدَيْهَا}: ما مضَى مِن خَطاياهم، {وَمَا خَلْفَهَا}: خَطاياهم التى هلَكوا بها .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Önündekilere ve arkasındakilere bir ibret” hakkında şöyle der: {بَيْنَ يَدَيْهَا} “Önündekilere”, geçmiş günahlarıdır; {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” ise, sebebiyle helak oldukları günahlarıdır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه، إلا أنه قال: {وَمَا خَلْفَهَا}: خَطيئتُهم التى هلَكوا بها.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti; ancak o: {وَمَا خَلْفَهَا} “Ve arkasındakilere”: 'Sebebiyle helak oldukları günahlarıdır' demiştir.

وقال آخَرون بما حدَّثنى به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}. قال: أما ما {بَيْنَ يَدَيْهَا}: فما سلَف مِن عملِهم، {وَمَا خَلْفَهَا}: فمَن كان بعدَهم مِن الأممِ أن يَعْصُوا، فيَصْنَعَ اللهُ بهم مثلَ ذلك .

Başkaları ise bana Mûsâ b. Hârûn'un anlattığı şu rivayete göre görüş belirtti: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: {بَيْنَ يَدَيْهَا} “Önündekilere” gelince, bu onların geçmişteki amelleridir; {وَمَا خَلْفَهَا} “ve arkasındakilere” ise, onlardan sonra gelecek ümmetlerin isyan etmeleri durumunda Allah'ın onlara da benzerini yapması içindir .

وقال آخَرون بما حدَّثنى به ابنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}: يعنى الحِيتانَ جعَلها نَكالًا لما بينَ يديها وما خلفَها مِن الذنوبِ التى

Başkaları ise İbn Sa‘d'ın bana anlattığı şu rivayete göre görüş belirtti: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani [Allah] balıkları, önündeki ve arkasındaki günahlara bir ibret kılmıştır ki bunlar

عمِلوا قبلَ الحِيتانِ، وما عمِلوا بعدَ الحِيتانِ، فذلك قولُه: {مَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} .

balıklardan önce işledikleri ve balıklardan sonra işledikleri günahlara ibret kılmıştır. İşte O'nun: {مَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Önündekilere ve arkasındakilere” buyruğu budur .

وأوْلَى هذه التأويلاتِ بتأويلِ الآيةِ ما رواه الضَّحَّاكُ عن ابنِ عباسٍ، وذلك لما وصَفْنا مِن أن الهاءَ والألفَ في قولِه: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا}. بأن تكونَ مِن ذِكْرِ العقوبةِ والمَسْخةِ التى مُسِخها القومُ أولى منها بأن تكونَ مِن ذكرِ غيرِها؛ مِن أجلِ أن اللهَ جلَّ ثناؤُه إنما يُحَذِّرُ خلقَه بأسَه وسَطْوتَه، وبذلك يُخَوِّفُهم، وفى إبانتِه عزَّ ذكرُه بقولِه: {نَكَالًا}. أنه عنَى به العقوبةَ التى أحَلَّها بالقومِ - ما يُعْلِمُ أنه عنَى بقولِه: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}. فجعَلْنا عقوبتَنا التى أحْلَلْناها بهم عُقوبةً لما بينَ يديها وما خلفَها، دونَ غيرِه مِن المعانى. وإذا كانت الهاءُ والألفُ بأن تكونَ مِن ذكرِ المَسْخةِ والعُقوبةِ أولى منها بأن تكونَ مِن ذكرِ غيرِها، فكذلك العائدُ في قولِه: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا}. مِن الهاءِ والألفِ، أن يكونَ مِن ذكرِ الهاءِ والألفِ اللتين في قولِه: {فَجَعَلْنَاهَا}. أولى مِن أن يَكونَ مِن غيرِه.

Bu tevillere ayetin tevili açısından en layık olanı, ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğidir. Zira açıkladığımız üzere O'nun: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا} “Böylece onu bir ibret kıldık” kavlindeki hâ ve elifin (ـهَا zamirinin), kavmin uğradığı cezanın ve suret değişiminin (meshin) zikri olması, başka bir şeyin zikri olmasından daha evladır. Çünkü şanı yüce olan Allah, kullarını ancak azabı ve kahredici gücüyle uyarır, bununla onları korkutur. Şanı yüce olanın {نَكَالًا} “Bir ibret” buyurarak bununla kavmin başına indirdiği cezayı kastettiğini açıklaması; O'nun: {فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret kıldık” buyruğuyla diğer manaları değil, 'onların başına indirdiğimiz cezamızı, önündekilere ve arkasındakilere bir ceza kıldık' manasını kastettiğini gösterir. Hâ ve elifin meshin ve cezanın zikri olması başkasının zikri olmasından daha evla olduğuna göre, aynı şekilde O'nun: {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا} “Önündekilere ve arkasındakilere” kavlindeki hâ ve eliften dönen zamirin (aîdin), O'nun: {فَجَعَلْنَاهَا} “Böylece onu kıldık” kavlindeki iki hâ ve elifin zikrinden olması, başkasından olmasından daha evladır.

فتأويلُ الكلامِ -إذا كان الأمرُ على ما وصَفْنا-: فقلنا لهم: كونوا قردةً خاسِئِين. فجعَلْنا عُقوبتَنا لهم عقوبةً لما بينَ يديها مِن ذنوبِهم السالفةِ منهم، مَسْخَنا إياهم، وعقوبتَنا لهم، ولما خلْفَ عقوبتِنا لهم مِن أمثالِ ذنوبهم، أن يَعْمَلَ بها عاملٌ، فيُمْسَخوا مثلَ ما مُسِخوا، وأن يَحِلَّ بهم مثلُ الذى حلَّ بهم. تَحْذيرًا مِن اللهِ تعالى ذكرُه عبادَه أن يَأْتوا مِن مَعاصِيه، مثلَ الذى أتَى المَمْسُوخون فيُعاقَبوا عقوبتَهم.

Durum açıkladığımız gibi olunca sözün tevili şöyledir: 'Biz de onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik. Böylece onlara verdiğimiz cezamızı; onları dönüştürmemiz ve onlara ceza vermemizden önce geçmiş günahlarına ve cezamızın ardından benzer günahları işleyip onların dönüştürüldüğü gibi dönüştürülmelerine, onların başına gelenin kendi başlarına gelmesine karşı bir ceza kıldık.' [Bu], zikri yüce olan Allah'tan kullarına, dönüştürülenlerin işlediği günahlar gibi günahlar işleyip de onların cezasıyla cezalandırılmamaları için bir uyarıdır.

وأما الذى قال في تأويلِ ذلك {فَجَعَلْنَاهَا}: يعنى الحِيتانَ؛ عُقوبةً لما بينَ

Bunun tevilinde: {فَجَعَلْنَاهَا} “Böylece onu kıldık” [ifadesiyle] balıkları kastettiğini; [bunu da] öncesinde bulunan...

يدى الحِيتانِ مِن ذنوبِ القومِ وما بعدَها مِن ذنوبهم. فإنه أبْعَدَ في الانْتِزاعِ؛ وذلك أن الحِيتانَ لم يَجْرِ لها ذكرٌ فيُقالَ: {فَجَعَلْنَاهَا}.

...kavmin balıklardan önceki günahlarına ve ondan sonraki günahlarına bir ceza [kıldık]' diyen kimseye gelince, bu çıkarım açısından [doğrudan] daha uzaktır. Çünkü balıkların zikri geçmemiştir ki: {فَجَعَلْنَاهَا} “Böylece onu kıldık” denilsin.

فإن ظنَّ ظانٌّ أن ذلك جائزٌ وإن لم يكنْ جرَى للحيتانِ ذكرٌ؛ لأن العربَ قد تَكْنِى عن الاسمِ ولم يَجْرِ له ذكرٌ، فإن ذلك وإن كان كذلك، فغيرُ جائزٍ أن يُتْرَكَ المفهومُ مِن ظاهرِ الكتابِ -والمعقولُ به ظاهرٌ في الخطابِ والتنزيلِ- إلى باطنٍ لا دلالةَ عليه مِن ظاهرِ التنزيلِ، ولا خبرٍ عن الرسولِ ﷺ منقولٍ، ولا فيه مِن الحجةِ إجماعٌ مُسْتَفِيضٌ.

Eğer bir kimse balıkların zikri geçmemiş olsa bile bunun caiz olduğunu zannederse -çünkü Araplar zikri geçmeyen bir isim için zamir kullanabilirler-, durum böyle olsa dahi, Kitab'ın zahirinden anlaşılanı ve hitapta ve indirilen metinde akılla zahir olanı bırakıp, indirilen metnin zahirinde hiçbir delili bulunmayan, Resûlullah ﷺ'den nakledilmiş hiçbir haberi olmayan ve hüccet teşkil edecek yaygın bir icması da bulunmayan batıni bir anlama yönelmek caiz değildir.

وأما تأويلُ مَن تأوَّل ذلك: لما بينَ يديها مِن القُرَى، وما خلفَها. فَيُنْظَرُ إلى تأويلِ مَن تأوَّل ذلك: بما بينَ يدى الحِيتانِ وما خلفَها.

Bunu; 'onun önündeki kasabalara ve arkasındakilere' şeklinde tevil edenin teviline gelince, buna da balıkların önündekilere ve arkasındakilere diye tevil edenin tevili gibi bakılır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَوْعِظَةً}.

Yüce Allah'ın: {وَمَوْعِظَةً} “Ve bir öğüt” kavlinin tevili hakkında söz:

والموعظةُ مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: وعَظْتُ الرجلَ أَعِظُه وَعْظًا ومَوْعِظةً. إذا ذكَّرْتَه.

Mev'iza (الموعظة), bir kimseye hatırlatmada bulunduğunda söylenen: 'وعَظْتُ الرجلَ أَعِظُه وَعْظًا ومَوْعِظةً / Adama öğüt verdim' sözünden bir masdardır.

فتأويلُ الآيةِ: فجعَلْناها نَكالًا لمَا بينَ يديها وما خلفَها وتَذْكِرةً للمتقين، لِيَتَّعِظوا بها ويَعْتَبِرُوا ويَتَذَكَّروا بها.

Ayetin tevili şöyledir: 'Böylece onu önündekilere ve arkasındakilere bir ibret, takva sahiplerine de öğüt alsınlar, ibret çıkarsınlar ve düşünsünler diye bir hatırlatma kıldık.'

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَوْعِظَةً}. يقولُ: وتذكرةَ وعِبْرةً للمتقين .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَوْعِظَةً} “Ve bir öğüt” hakkında şöyle der: 'Takva sahipleri için bir hatırlatma ve ibret' .

القولُ في تأويلِ قولِه: {لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)}.

O'nun: {لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)} “Müttakiler için” kavlinin tevili hakkında söz:

وأما المُتَّقُون فهم الذين اتَّقَوْا بأداءِ فرائضِه واجْتِنابِ مَعاصِيه.

Müttakilere gelince; onlar, O'nun farzlarını yerine getirerek ve günahlarından kaçınarak [azabından] korunan kimselerdir.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ: للمؤمنين الذين يَتَّقُون الشِّركَ، ويَعْمَلون بطاعتى .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Ve müttakiler için bir öğüt” hakkında şöyle der: 'Şirkten sakınan ve Bana itaatle amel eden müminler için' .

فجعَل تعالى ذكرُه ما أحَلَّ بالذين اعْتَدَوْا في السبتِ مِن عقوبتِه مَوْعِظةً للمتقين خاصَّةً، وعِبْرةً للمؤمنين دون الكافرين به إلى يومِ القيامةِ.

Böylece zikri yüce olan Allah, cumartesi gününde haddi aşanların başına indirdiği cezasını kıyamet gününe kadar kâfirlere değil, özellikle takva sahiplerine bir öğüt ve müminlere bir ibret kılmıştır.

كالذى حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، عن داودَ بنِ الحصينِ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ عباسٍ في قولِه: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}: إلى يومِ القيامةِ .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Dâvûd b. el-Husayn'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan O'nun: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Ve müttakiler için bir öğüt” kavli hakkında: 'Kıyamet gününe kadar' dediğini nakletti .

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}. أى: بعدَهم .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Ve müttakiler için bir öğüt”, yani: 'Onlardan sonrakiler için' .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den bunun benzerini haber verdi .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ: أما {مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}: فهم أمةُ محمدٍ ﷺ .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Müttakiler için bir öğüt” [ifadesine] gelince: 'Onlar Muhammed ﷺ'in ümmetidir' .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}. قال: فكانت موعظةً للمتقين خاصَّةً.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den nakletti: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Ve müttakiler için bir öğüt”. Dedi ki: [Bu ceza], özellikle takvâ sahipleri için bir öğüt olmuştur.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ في قولِه: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ}. أى: لمَن بعدَهم.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “Ve müttakiler için bir öğüt” kavli hakkında: 'Yani onlardan sonrakiler için' dediğini nakletti.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)}.

O'nun: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧) قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)} “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. O da: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi. Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'O buyuruyor ki, o ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası dinç bir sığırdır. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın'” kavlinin tevili hakkında söz:

وهذه الآيةُ مما وبَّخ اللهُ بها المخاطَبِين مِن بنى إسرائيلَ في نَقْضِ أوائلِهم الميثاقَ الذى أخَذه اللهُ عليهم بالطاعةِ لأنْبيائِه، فقال لهم: واذْكُروا أيضًا مِن نَكْثِكم مِيثاقى، {وَإِذْ قَالَ مُوسَى} -وقومُه بنو إسرائيلَ، إذ ادَّارَءُوا في القَتيلِ الذى قُتِل فيهم إليه-: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. والهُزُؤُ: اللَّعِبُ والسُّخْريةُ، كما قال الراجزُ :

Bu ayet, peygamberlerine itaat hususunda Allah'ın kendilerinden aldığı ahdi ilk atalarının bozmaları sebebiyle Allah'ın [kendilerine] hitap ettiği İsrâiloğullarını kınadığı hususlardandır. Onlara şöyle buyurmuştur: Ahdimi bozduğunuz [şu anı] da hatırlayın: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى} “Hani Mûsâ demişti” -aralarında öldürülen bir maktul hususunda ihtilaf edip kendisine başvurduklarında kavmi olan İsrâiloğullarına-: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “'Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor.' Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler.” Hüzü (الهُزُؤُ), oyun ve alay etmektir; nitekim recez şairi şöyle demiştir :

قد هزِئَتْ منى أُمُّ طَيْسَلَهْ

Ümmü Taysele benimle alay etti,

قالَتْ أَرَاهُ مُعْدِمًا لا شيءَ لَهْ

'Onu yoksul, hiçbir şeyi olmayan biri olarak görüyorum' dedi.

يعنى بقولِه: قد هَزِئَت: قد سخِرَت ولعِبَت.

'قد هَزِئَت / alay etti' sözüyle alaya aldı ve eğlendi manasını kastetmektedir.

ولا يَنْبَغِى أن يَكونَ مِن أنْبياءِ اللهِ -فيما أخْبَرَتْ عن اللهِ مِن أمرٍ أو نهيٍ- هُزُؤٌ أو لعبٌ، فظنُّوا بموسى أنه في أمرِه إياهم -عن أمرِ اللهِ تعالى ذكرُه بذبحِ البقرةِ عندَ تَدَارُئِهم في القتيلِ إليه - هازئٌ لاعبٌ، ولم يَكُنْ لهم أن يَظُنُّوا ذلك بنبىِّ اللهِ، وهو يُخْبِرُهم أن اللهَ هو الذى أمَرَهم بذبحِ البقرةِ.

Allah'ın peygamberlerinin —emir yahut yasak olarak Allah'tan haber verdikleri hususlarda— alay etmesi veya eğlenmesi asla düşünülemez. Buna rağmen onlar, öldürülen kişi hakkında çekişip [davayı] ona götürdüklerinde, zikri yüce olan Allah'ın emrine binaen kendilerine bir sığır boğazlamalarını emretmesi hususunda Mûsâ'nın kendileriyle alay edip eğlendiğini zannettiler. Oysa o, kendilerine sığırı boğazlamalarını emredenin bizzat Allah olduğunu haber verirken, Allah'ın peygamberi hakkında böyle bir zanda bulunmaları asla doğru değildi.

وحُذِفَت الفاءُ مِن قولِه: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. وهو جوابٌ، لاسْتِغْناءِ ما قبلَه مِن الكلامِ عنه، وحُسْنِ السكوتِ على قولِه: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. فجاز لذلك إسقاطُ الفاءِ مِن قولِه: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. كما جاز وحَسُن إسقاطُها مِن قولِه: {قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ * قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا} [الحجر: ٥٧، ٥٨، والذاريات: ٣١، ٣٢]. ولم يَقُلْ: "فقالوا: إنا أُرْسِلْنا". ولو قيل: "فقالوا". كان حسنًا أيضًا جائزًا. ولو كان ذلك على كلمةٍ واحدةٍ لم تُسْقَطْ منه الفاءُ، وذلك أنك إذا قلتَ: قمتُ وفعَلتُ كذا وكذا. لم تَقُلْ: قمتُ فعلتُ كذا وكذا؛ لأنها عطفٌ لا استفهامٌ يُوقَفُ عليه.

Bir cevap olmasına rağmen {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” kavlinden fâ harfi hazfedilmiştir; çünkü kendisinden önceki söz buna ihtiyaç bırakmamakta ve {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” kavli üzerinde durmak güzel olmaktadır. Bu sebeple {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” kavlinden fâ harfinin düşürülmesi, {قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ * قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا} [el-Hicr: 57, 58 ve ez-Zâriyât: 31, 32] “[İbrâhim:] 'Ey elçiler, göreviniz nedir?' dedi. Dediler ki: 'Biz... gönderildik'” kavlinde düşürülmesinin caiz ve güzel olduğu gibi caiz olmuştur. [Burada da] 'فقالوا: إنا أُرْسِلْنا / Dediler ki...' dememiştir. Eğer 'فقالوا / Dediler ki' denilseydi bu da güzel ve caiz olurdu. Şayet bu tek bir cümle olsaydı fâ harfi düşürülmezdi; nitekim 'قمتُ وفعَلتُ كذا وكذا / Kalktım ve şöyle şöyle yaptım' dediğinde, 'قمتُ فعلتُ كذا وكذا' demezsin ; çünkü bu bir atıftır, üzerinde durulacak bir istifham (soru) değildir.

فأخْبَرَهم موسى -إذ قالوا له ما قالوا- أن المُخْبِرَ عن اللهِ جل ثناؤُه بالهُزْءِ والسخريةِ مِن الجاهِلِين، وبرَّأ نفسَه مما ظنُّوا به مِن ذلك، فقال: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. يعنى: مِن السفهاءِ الذين يَرْوُون عن اللهِ الكذبَ والباطلَ.

Onlar kendisine diyeceklerini deyince, Mûsâ onlara şanı yüce olan Allah adına alay ve eğlenceyle haber veren kimsenin cahillerden olduğunu bildirdi ve onların kendisi hakkındaki bu zannından nefsini tenzih ederek şöyle dedi: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım”. Yani: Allah adına yalan ve batıl rivayet eden beyinsizlerden [olmaktan Allah'a sığınırım].

وكان سببَ قيلِ موسى لهم: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} ما حدَّثنا به محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ أيوبَ، عن محمد بنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: كان في بنى إسرائيلَ رجلٌ عَقيمٌ -أو عاقرٌ- قال: فقتَله وليُّه، ثم احْتَمَله، فألْقاه في سِبْطٍ غيرِ سِبْطِه. قال: فوقَع بينَهم فيه الشرُّ، حتى أخَذوا السلاحَ، قال: فقال أولو النُّهَى: أتَقْتَتِلون وفيكم رسولُ اللهِ؟ قال: فأتَوا نبىَّ اللهِ، فقال: اذْبَحوا بقرةً. فقالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. قال: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ}. إلى قولِه: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. قال: فضُرِب، فأخْبَرَهم بقاتلِه. قال: ولم تُؤْخَذِ البقرةُ إلا بوزنِها ذهبًا. قال: ولو أنهم

Mûsâ'nın onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” demesinin sebebi, bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ'nın anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleyman anlattı, dedi ki: Eyyûb'u, Muhammed b. Sîrîn'den, [o da] Ubeyde'den şöyle derken işittim: İsrailoğulları içinde kısır -veya çocuğu olmayan- bir adam vardı. Dedi ki: Onu vârisi öldürdü, sonra onu yüklenip kendi kabilesinden başka bir kabilenin içine attı. Dedi ki: Bu yüzden aralarında kötülük baş gösterdi, hatta silahlara sarıldılar. Dedi ki: Akıl sahipleri: "İçinizde Allah'ın elçisi varken birbirinizle savaşıyor musunuz?" dediler. Dedi ki: Allah'ın peygamberine geldiler. O da: "Bir sığır boğazlayın" dedi. Onlar: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” dediler. [Mûsâ]: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dedi. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun mahiyetini bize açıklasın” dediler. O: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ} “Şüphesiz O, onun bir sığır olduğunu söylüyor” dedi. [Ayet] {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Nihayet onu boğazladılar, az kalsın yapmayacaklardı” kavline kadar [böyle devam etti]. Dedi ki: [Maktule sığırın bir parçasıyla] vuruldu, o da katilini kendilerine haber verdi. Dedi ki: Sığır ancak ağırlığınca altın karşılığında alınabildi. Dedi ki: Şayet onlar

أخَذُوا أدْنى بقرةٍ لَأَجْزَأَت عنهم. فلم يُوَرَّثْ قاتلٌ بعدَ ذلك .

herhangi bir sığırı alsalardı bu kendilerine yeterli gelecekti. Bundan sonra hiçbir katil [öldürdüğü kimseye] mirasçı yapılmadı .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: حدَّثنى أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِ اللهِ: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} قال: كان رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ، وكان غَنِيًّا، ولم يَكُنْ له ولدٌ، وكان له قريبٌ، وكان وارثَه، فقتَله ليَرِثَه، ثم ألْقاه على مَجْمَعِ الطريقِ، وأتَى موسى، فقال له: إن قريبى قُتِل، وأُتِى إلىَّ أمرٌ عظيمٌ، وإنى لا أَجِدُ أحدًا يُبَيِّنُ لى مَن قتَله غيرَك يا نبىَّ اللهِ. قال: فنادَى موسى في الناسِ: أَنْشُدُ اللهَ مَن كان عندَه مِن هذا علمٌ إلا بيَّنه لنا. فلم يَكُنْ عندَهم علمُه، فأقْبَل القاتلُ على موسى، فقال: أنت نبىُّ اللهِ، فاسْأَلْ لنا ربَّك أن يُبَيِّن لنا. فسأَل ربَّه، فأوْحَى اللهُ إليه: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. فعجِبوا وقالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. قال: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ} -يعنى: لا هَرِمةٌ- {وَلَا بِكْرٌ} -يعنى: ولا صغيرةٌ- {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} -أى: نَصَفٌ بينَ البِكْرِ والهَرِمةِ- قالوا {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} -أى: صافٍ لونُها- {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} -أى: تُعْجِبُ الناظِرِين- قالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} -أى: لم يُذَلِّلْها العملُ- {تُثِيرُ الْأَرْضَ} -يعنى: ليستْ بذَلولٍ فتُثِيرَ الأرضَ- {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} -يقولُ: ولا تَعْمَلُ في الحَرْثِ- {مُسَلَّمَةٌ} -يعنى: مُسَلَّمةٌ مِن العيوبِ- {لَا شِيَةَ فِيهَا} -يقولُ: لا بَياضَ فيها- قالوا: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. قال: ولو أن القومَ حينَ أُمِرُوا أن يَذْبَحوا بقرةً اسْتَعْرَضوا بقرةً مِن البقرِ فذبَحوها، لَكانت إياها، ولكنَّهم شدَّدوا على أنفسِهم فشدَّد اللهُ عليهم، ولولا أن القومَ اسْتَثْنَوْا فقالوا: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ}. لما هُدُوا إليها أبدًا، فبلَغَنا أنهم لم يَجِدوا البقرةَ التى نُعِتَت لهم إلا عندَ عَجوزٍ عندَها يَتامَى، وهى القَيِّمةُ عليهم، فلما علِمَت أنهم لا يَزْكو لهم غيرُها أضْعَفَت عليهم الثمنَ، فأتَوْا موسى فأخْبَروه أنهم لم يَجِدوا هذا النعتَ إلا عندَ فلانةَ، وأنها سأَلَتْهم أضعافَ ثمنِها، فقال لهم موسى: إن اللهَ قد كان خفَّف عليكم فشدَّدتُم على أنفسِكم، فأعْطُوها رِضاها وحُكْمَها. ففعَلوا واشْتَرَوْها، فذبَحوها، فأمَرَهم موسى أن يَأْخُذوا عَظْمًا منها فيَضْرِبوا به القَتيلَ، ففعَلوا، فرجَع إليه رُوحُه، فسمَّى لهم قاتلَه، ثم عاد ميتًا كما كان، فأخَذوا قاتلَه -وهو الذى كان أتَى موسى فشكَا إليه- فقتَله اللهُ على أسوأِ عملِه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bana Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den Allah'ın: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İsrâiloğullarından bir adam vardı; zengindi ve çocuğu yoktu. Bir akrabası vardı ve onun varisiydi. Ona mirasçı olmak için onu öldürdü, sonra da yol kavşağına attı. Mûsâ'ya gelip ona: "Akrabam öldürüldü ve başıma büyük bir iş geldi. Ey Allah'ın peygamberi, onu kimin öldürdüğünü bana açıklayacak senden başka kimse bulamıyorum." dedi. [Râvî] dedi ki: Mûsâ insanlara şöyle seslendi: "Bu konuda bilgisi olup da bize açıklamayan kimseye Allah adına andveriyorum!" Fakat yanlarında bu konuda bir bilgi yoktu. Bunun üzerine katil Mûsâ'ya yönelip: "Sen Allah'ın peygamberisin, bizim için Rabbine dua et de [katili] bize açıklasın." dedi. Mûsâ Rabbine niyaz etti; Allah da ona: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” diye vahyetti. Onlar şaşırdılar ve: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” dediler. [Mûsâ]: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dedi. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” dediler. [Mûsâ]: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ} “O buyuruyor ki: O, ne çok yaşlı...” -yani ne kart/yaşlı-, {وَلَا بِكْرٌ} “...ne de körpedir” -yani ne de küçüktür-, {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi ortası dinç bir sığırdır” -yani körpe ile yaşlı arasında orta yaşlıdır- dedi. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} “Bizim için Rabbine dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın” dediler. [Mûsâ]: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “O buyuruyor ki: O, rengi sapsarı...” -yani rengi parlak/saf-, {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “...bakanların içini açan bir sığırdır” -yani bakanların hoşuna giden- dedi. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; zira sığırlar bize birbirine benzer geldi. Biz, Allah dilerse elbette doğruyu buluruz” dediler. [Mûsâ]: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} “O buyuruyor ki: O, boyunduruk yememiş...” -yani iş ile boyun eğdirilmemiş-, {تُثِيرُ الْأَرْضَ} “...toprağı sürmeyen...” -yani toprağı sürecek şekilde boyun eğdirilmemiş-, {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “...ekini sulamayan...” -[Ebu'l-Âliye] diyor ki: ekinde çalıştırılmayan-, {مُسَلَّمَةٌ} “...kusursuz...” -yani ayıplardan salim-, {لَا شِيَةَ فِيهَا} “...alacasız [bir sığırdır]” -[Ebu'l-Âliye] diyor ki: onda hiçbir beyazlık yoktur- dedi. Onlar: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Şimdi gerçeği getirdin” dediler {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “ve onu boğazladılar; az kalsın bunu yapmayacaklardı”. [Ebu'l-Âliye] dedi ki: Şayet o topluluk, kendilerine bir sığır boğazlamaları emredildiğinde rastgele bir sığır alıp boğazlasalardı o [emredilen sığır] yerine geçerdi; fakat onlar kendilerini zora koştular, Allah da onları zora koştu. Eğer o topluluk: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ} “Biz, Allah dilerse elbette doğruyu buluruz” diyerek istisnada bulunmasalardı (inşallah demeselerdi) onu asla bulamazlardı. Bize ulaştığına göre, kendilerine vasfedilen sığırı sadece yanında yetimler bulunan ve onların bakımını üstlenmiş olan yaşlı bir kadının yanında buldular. Kadın, onların bundan başkasıyla yetinemeyeceklerini (arındırılamayacaklarını) anlayınca kendilerine fiyatı kat kat artırdı. Mûsâ'ya gelip bu vasıftaki sığırı sadece falan kadının yanında bulabildiklerini ve kadının kendilerinden sığırın kat kat fazlası bir bedel istediğini haber verdiler. Bunun üzerine Mûsâ onlara: "Allah size kolaylaştırmıştı ama siz kendinizi zora koştunuz; ona razı olacağı hakkını ve istediği bedeli verin." dedi. Onlar da böyle yapıp sığırı satın aldılar ve boğazladılar. Mûsâ onlara, sığırın bir kemiğini alıp onunla maktule vurmalarını emretti. Onlar da yaptılar; maktulün ruhu kendisine döndü ve onlara katilinin kim olduğunu söyledi, sonra tekrar eskisi gibi ölü hâline döndü. Katilini yakaladılar -ki o, Mûsâ'ya gelip şikâyette bulunan kimseydi- ve Allah onu yaptığı en kötü ameli üzere öldürdü .

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. قال: كان رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ مُكْثِرًا مِن المالِ، وكانت له ابنةٌ، وكان له ابنُ أخٍ محتاجٌ، فخطَب إليه ابنُ أخيه ابنتَه، فأبَى أن يُزَوِّجَه إياها، فغضِب الفتى، وقال: واللهِ لَأَقْتُلَنَّ عمِّى، ولآخُذَنَّ

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: İsrailoğullarından malı çok olan bir adam vardı. Onun bir kızı ve muhtaç bir yeğeni (erkek kardeşinin oğlu) vardı. Yeğeni kızını istedi, fakat o kızını onunla evlendirmekten kaçındı. Bunun üzerine genç öfkelendi ve: 'Vallahi amcamı mutlaka öldüreceğim ve [onun]...

مالَه، ولأَنْكِحَنَّ ابنتَه، ولَآكُلَنَّ دِيتَه. فأتاه الفتى، وقد قَدِم تجارٌ في بعضِ أسْباطِ بنى إسرائيلَ، فقال: يا عمِّ، انْطَلِقْ معى، فخُذْ لى مِن تجارةِ هؤلاء القومِ لعلى أُصِيبُ فيها، فإنهم إذا رأَوْك معى أعْطَوْنى. فخرَج العمُّ مع الفتى ليلًا، فلمَّا بلَغ الشيخُ ذلك السِّبطَ قتَله الفتى، ثم رجَع إلى أهلِه، فلما أصْبَح جاء كأنه يَطْلُبُ عمَّه، كأنه لا يَدْرِى أين هو، فلم يَجِدْه، فانْطَلَق نحوَه، فإذا هو بذلك السِّبطِ مُجْتَمِعِين عليه، فأخَذَهم وقال: قتَلْتُم عمِّى، فأدُّوا إليَّ دِيَتَه. وجعَل يَبْكِى، ويَحْثُو الترابَ على رأسِه، ويُنادِى: واعمَّاه! فرفَعَهم إلى موسى، فقضَى عليهم بالديةِ، فقالوا له: يا رسول اللهِ، ادْعُ لنا حتى يَتَبَيَّنَ له مَن صاحبُه، فيُؤْخَذَ صاحبُ الجَريمةِ، فواللهِ إن ديتَه علينا لَهَيِّنةٌ، ولكنا نَسْتَحِى أن نُعَيَّرَ به. فذلك حينَ يقولُ اللهُ جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. فقال لهم موسى: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. قالوا: نَسْأَلُك عن القَتيلِ، وعمَّن قتَله، وتَقولُ: اذْبَحوا بقرةً! أتَهْزَأُ بنا؟ قال موسى: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قال: قال ابنُ عباسٍ: فلو اعْتَرَضوا بقرةً فذبَحوها لَأَجْزَأَت عنهم، ولكنهم شدَّدُوا وتعَنَّتُوا موسى، فشدَّد اللهُ عليهم، فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} -والفارِضُ: الهَرِمةُ التى لا تَلِدُ، والبِكْرُ: التى لم تَلِدْ إلا ولدًا واحدًا، والعَوانُ: النَّصَفُ التى بينَ ذلك، التى قد وَلَدَت وولَد ولدُها- {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ}. قالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} -قال: تُعْجِبُ الناظرين- قالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ}. قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا} -مِن بَياضٍ، ولا سَوادٍ، ولا حُمْرةٍ- قالوا: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. فطلَبوها فلم يَقْدِروا عليها.

[...onun] malını alacağım, kızıyla evleneceğim ve diyetini de yiyeceğim.' İsrâiloğullarının oymaklarından birine tüccarlar gelmişti; genç amcasının yanına varıp: 'Ey amca! Benimle gel de bu topluluğun ticaretinden benim için [mal] al, umulur ki ondan bir kazanç elde ederim; zira onlar seni benim yanımda gördüklerinde bana verirler' dedi. Amcası gençle birlikte geceleyin yola çıktı. Yaşlı adam o oymağa vardığında genç onu öldürdü, sonra ailesinin yanına döndü. Sabah olunca sanki amcasını arıyormuş ve sanki nerede olduğunu bilmiyormuş gibi geldi. Onu bulamayınca o tarafa doğru gitti; bir de baktı ki o oymak onun başına toplanmış. Onları yakalayıp: 'Amcamı öldürdünüz, öyleyse bana onun diyetini ödeyin!' dedi. Ağlamaya, başına toprak saçmaya ve: 'Vay amcam!' diye feryat etmeye başladı. Onları Mûsâ'ya götürdü, o da aleyhlerine diyete hükmetti. Bunun üzerine ona şöyle dediler: 'Ey Allah'ın elçisi! Bizim için dua et de [bu cinayetin] failinin kim olduğu onun için açıklığa kavuşsun ve suçun faili yakalansın. Allah'a yemin olsun ki onun diyeti bizim için pek kolaydır, fakat biz bununla ayıplanmaktan hayâ ederiz.' İşte bu, Allah celle senâuhu'nun: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbirinizle çekişip suçu birbirinizin üstüne atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı” buyurduğu andır. Mûsâ onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” dedi. Onlar: 'Biz sana maktulü ve onu kimin öldürdüğünü soruyoruz, sen ise: «Bir sığır kesin!» diyorsun. Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. Mûsâ: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dedi. [Râvi] dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Şayet rastgele bir sığırı karşılarına alıp boğazlasalardı kendilerine yeterli gelirdi; fakat onlar işi yokuşa sürüp Mûsâ'ya zorluk çıkardılar, Allah da onlar üzerindeki hükmü ağırlaştırdı. Bunun üzerine onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun mahiyetini bize açıklasın” dediler. [Mûsâ] dedi ki: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} “[Rabbim] buyuruyor ki: O, ne yaşlı ne de çok gençtir; bu ikisi arasında orta yaşlı [bir sığırdır]” -Fâriz (فَارِض): Doğurmayan yaşlı; bikr (بِكْر): Yalnızca bir kez doğurmuş olan; avân (عَوَان) ise: Bu ikisinin arasında, kendisi doğurmuş ve yavrusu da doğurmuş olan orta yaşlı [hayvan demektir]- {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ} “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın”. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} “Bizim için Rabbine dua et de onun rengini bize açıklasın” dediler. [Mûsâ] dedi ki: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “[Rabbim] buyuruyor ki: O, rengi parlak, bakanlara neşe veren sarı bir sığırdır” -[Râvi], 'Bakanların hoşuna giden' [demektir], dedi-. Onlar: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun mahiyetini bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Şüphesiz biz, Allah dilerse mutlaka doğru yolu buluruz” dediler. [Mûsâ] dedi ki: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا} “[Rabbim] buyuruyor ki: O, boyunduruk yememiş, ne yeri süren ne de ekini sulayan, kusursuz ve üzerinde hiçbir alacası olmayan bir sığırdır” -ne beyazlık ne siyahlık ne de kırmızılık [bulunan]-. Onlar: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Şimdi gerçeği getirdin” dediler. Onu aradılar fakat bulamadılar.

وكان رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ مِن أبَرِّ الناسِ بأبيه، وأن رجلًا مرَّ به معه لؤْلُؤٌ يَبِيعُه، فكان أبوه نائمًا تحتَ رأسِه المِفْتاحُ، فقال له الرجلُ: تَشْتَرِى منى هذا اللؤلؤَ بسبعين ألفًا؟ فقال له الفتى: كما أنت حتى يَسْتَيْقِظَ أبي، فآخُذَه بثمانين ألفًا. فقال له الآخرُ: أيْقِظْ أباك، وهو لك بستين ألفًا. فجعَل التاجرُ يَحُطُّ له حتى بلَغ ثلاثين ألفًا، وزاد الآخرُ على أن يَنْتَظِرَ حتى يَسْتَيْقِظَ أبوه، حتى بلَغ مائةَ ألفٍ، فلما أكْثَر عليه قال: لا واللهِ، لا أَشْتَرِيه منك بشيءٍ أبدًا. وأبَى أن يُوقِظَ أباه، فعوَّضه اللهُ مِن ذلك اللؤلؤِ أن جعَل له تلك البقرةَ، فمرَّت به بنو إسرائيلَ يَطْلُبون البقرةَ، فأبْصَروا البقرة عندَه، فسأَلوه أن يَبِيعَهم إياها بقرةً ببقرةٍ، فأبَى. فأعْطَوْه ثنْتَيْن فأبَى، فزادُوه حتى بلَغوا عشرًا فأبَى، فقالوا: واللهِ لا نَتْرُكُك حتى نَأْخُذَها منك. فانْطَلَقوا به إلى موسى، فقالوا: يا نبيَّ اللهِ، إنا وجَدْنا البقرةَ عندَ هذا، فأبَى أن يُعْطِينَاها، وقد أَعْطَيْناه ثمنًا. فقال له موسى: أَعْطِهم بقرتَك. فقال: يا رسولَ اللهِ، أنا أحَقُّ بمالى. فقال: صدَقْتَ. وقال للقومِ، أرْضُوا صاحبَكم. فأعْطَوْه وزنَها ذهبًا فأبَى، فأضْعَفوا له مثلَ ما أعْطَوْه وزنَها، حتى أعْطَوْه وزنَها عشْرَ مراتٍ، فباعَهم إياها، وأخَذ ثمنَها، فقال: اذْبَحوها. فذبَحوها، فقال: اضْرِبوه ببعضِها، فضرَبوه بالبَضْعةِ التى بينَ الكَتِفَيْن فعاش، فسأَلوه: مَن قتَلك؟ فقال لهم: ابنُ أخى، قال: أَقْتُلُه، وآخُذُ مالَه، وأَنْكِحُ ابنتَه. فأخَذوا الغلامَ، فقتَلوه .

İsrâiloğullarından, babasına insanların en çok iyilik edeni olan bir adam vardı. Bir adam yanındaki inciyi satmak üzere ona uğradı; o esnada babası uyuyor ve anahtar da başının altında bulunuyordu. Adam ona: 'Bu inciyi benden yetmiş bine satın alır mısın?' dedi. Genç de ona: 'Babam uyanıncaya kadar yerinde dur da onu senden seksen bine alayım' dedi. Diğer adam: 'Babamı uyandır, o sana altmış bine olsun' dedi. Tüccar fiyatı düşürmeye devam edip otuz bine kadar indi; diğer genç ise babası uyanıncaya kadar beklemesi şartıyla fiyatı artırıp yüz bine kadar çıkardı. Tüccar üzerine çok gelince: 'Hayır, vallahi onu senden hiçbir şey karşılığında asla satın almayacağım' dedi ve babasını uyandırmaktan kaçındı. Allah da o inciye karşılık ona o sığırı lütfetti. İsrâiloğulları sığırı arayarak onun yanından geçtiler ve sığırı onun yanında gördüler. Kendilerine bir sığıra bir sığır karşılığında satmasını istediler, o ise kaçındı. İki sığır verdiler, yine kaçındı; öyle ki ona kadar artırdılar, yine kaçındı. Bunun üzerine: 'Vallahi onu senden alıncaya kadar seni bırakmayız' dediler. Onu Mûsâ'ya götürdüler ve: 'Ey Allah'ın peygamberi, biz sığırı bunun yanında bulduk, fakat bize vermekten kaçındı; oysa biz ona bedel teklif ettik' dediler. Mûsâ ona: 'Sığırını onlara ver' dedi. Adam: 'Ey Allah'ın elçisi, malım üzerinde ben daha hak sahibiyim' dedi. Mûsâ: 'Doğru söyledin' dedi ve kavme: 'Arkadaşınızı razı edin' buyurdu. Ona ağırlığınca altın verdiler, yine kaçındı. Ağırlığınca verdiklerinin bir katını daha verdiler, hatta ona ağırlığının on katını verinceye kadar artırdılar. Sonunda sığırı onlara sattı ve bedelini aldı. [Mûsâ]: 'Onu boğazlayın' dedi. Onu boğazladılar. [Mûsâ]: 'Onun bir parçasıyla maktule vurun' dedi. İki kürek kemiği arasındaki et parçasıyla ona vurdular ve adam dirildi. Ona: 'Seni kim öldürdü?' diye sordular. O da onlara: 'Kardeşimin oğlu; beni öldürüp malımı almak ve kızımla evlenmek için' dedi. Bunun üzerine o genci yakalayıp öldürdüler .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال. ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، وحدَّثني يونُسُ، قال:

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı. Bana Yûnus anlattı, dedi ki:

أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، عن ابنِ زيدٍ، [وحدَّثني عن مُجاهِدٍ] ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، قال: حدَّثني خالدُ بنُ يزيدَ، عن مُجاهِدٍ، وحدَّثني المثنى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكَريمِ، قال: حدَّثني عبدُ الصَّمَدِ بنُ مَعْقِلٍ، أنه سمِع وهبًا يَذْكُرُ، وحدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ، وحَجَّاجٌ، عن أبى مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ ومحمدِ بنِ قيسٍ، وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني عمى، قال: أخْبَرَني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ. فذكَر جميعُهم أن السببَ الذى مِن أجلِه قال لهم موسى: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} نحوُ السببِ الذى ذكَره عَبيدةُ وأبو العاليةِ والسُّدىُّ، غيرَ أن بعضَهم ذكَر أن الذى قتَل القَتيلَ الذى اخْتُصِم في أمرِه إلى موسى كان أخا المقتولِ، وذكَر بعضُهم أنه كان ابنَ أخيه. وقال بعضُهم: بل كانوا جَماعةً وَرَثةً اسْتَبْطئوا حياتَه. إلا أنهم جميعًا مُجْمِعون على أن موسى إنما أمَرهم بذبحِ البقرةِ مِن أجلِ القَتيلِ إذ احْتَكموا إليه -عن أمرِ اللهِ إياهم بذلك- فقالوا له: وما ذَبْحُ البقرةِ يُبيِّنُ لنا خُصومَتَنا التى اخْتَصَمْنا فيها إليك في قتلِ مَن قُتِل، فادُّعِى على بعضِنا أنه القاتل، أتَهْزَأُ بنا؟

Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'den bildirdi [ve bana Mücâhid'den anlattı] . Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı, dedi ki: Bana Hâlid b. Yezîd, Mücâhid'den anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl anlattı; o, Vehb'in zikrettiğini işitmiş. Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı; Haccâc da Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ile Muhammed b. Kays'tan anlattı. Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan bildirdi. Hepsi de Mûsâ'nın onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” demesine sebep olan olayın, Ubeyde, Ebu'l-Âliye ve es-Süddî'nin zikrettiği sebebe benzer olduğunu belirttiler. Ancak bazısı, durumu hakkında Mûsâ'ya başvurulan maktulü öldüren kişinin maktulün kardeşi olduğunu zikretti; bazısı da onun kardeşinin oğlu olduğunu belirtti. Bazıları ise: 'Aksine onlar, onun yaşamasını çok bulan bir grup vâristi' dediler. Şu kadar var ki hepsi, Mûsâ'nın onlara sığır boğazlamayı ancak o maktul yüzünden emrettiği hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim onlar Mûsâ'ya başvurduklarında -Allah'ın onlara bunu emretmesi üzerine- ona: 'Sığır boğazlamanın, öldürülen kimsenin katli hakkında sana başvurduğumuz ve bazımızın katil olmakla suçlandığı davamızla ne ilgisi var, bizimle alay mı ediyorsun?' demişlerdir.

كما حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: قُتِل قَتيلٌ مِن بنى إسرائيلَ، فطُرِح في سِبْطٍ مِن الأسْباطِ، فأتَى أهلُ ذلك القَتيلِ إلى ذلك السِّبْطِ، فقالوا: أنتم واللهِ قتَلْتُم صاحبَنا؟ قالوا: لا واللهِ. فأتَوْا موسى، فقالوا: هذا قَتيلُنا بينَ أظْهُرِهم، وهم واللهِ قتَلوه. فقالوا: لا واللهِ يا نبيَّ اللهِ، طُرِح علينا. فقال لهم

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: İsrâiloğullarından biri öldürüldü ve kabilelerden (sıbt) birinin [bölgesine] atıldı. Bunun üzerine maktulün yakınları o kabileye gelip: "Vallahi arkadaşımızı siz öldürdünüz!" dediler. Onlar: "Hayır, vallahi [biz öldürmedik]" dediler. Bunun üzerine Mûsâ'ya gelip: "İşte maktulümüz onların arasındadır; vallahi onu onlar öldürdü!" dediler. Onlar da: "Hayır, ey Allah'ın peygamberi, vallahi [biz öldürmedik], o bizim üzerimize atıldı" dediler. Mûsâ da onlara şöyle dedi:

موسى: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. فقالوا: أتَسْتَهْزِئُ بنا؟ وقرَأ قولَ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. قالوا: نَأْتِيك فنَذْكُرُ قَتيلَنا والذى نحن فيه، فتَسْتَهْزِئُ بنا؟ فقال موسى: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}.

Mûsâ: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” dedi. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler ve Allah -celle senâuh-'un şu sözünü okudu: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?”. Onlar: 'Sana gelip maktulümüzü ve içinde bulunduğumuz durumu anlatıyoruz, sen ise bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. Mûsâ da: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهِدٍ، وحجاجٌ، عن أبى مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ ومحمدِ بنِ قيسٍ: لمَّا أتَى أولياءُ القَتيلِ والذين ادَّعَوا عليهم قتلَ صاحبِهم، موسى، وقصُّوا قصتَهم عليه، أوْحَى اللهُ إليه أن يَذْبَحوا بقرةً، فقال لهم موسى: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. قالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. قال: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قالوا: وما البقرةُ والقَتيلُ؟ قال: أقولُ لكم: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}. وتقولون: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı; Haccâc da Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan anlattı: Maktulün velileri ile aleyhlerine adamlarını öldürme davası açılan kimseler Mûsâ'ya gelip kıssalarını ona anlattıklarında, Allah ona bir sığır boğazlamalarını vahyetti. Mûsâ onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” dedi. Onlar: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” dediler. O da: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dedi. Onlar: 'Sığır ile maktulün ne alakası var?' dediler. [Mûsâ] dedi ki: 'Ben size: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” diyorum; siz ise: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” diyorsunuz' .

قال أبو جعفرٍ: فقال الذين قيل لهم: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} -بعد أن عَلِموا واسْتَقَرَّ عندَهم أن الذى أمَرَهم به موسى ﵇ مِن ذلك عن أمرِ اللهِ مِن ذَبْحِ بقرةٍ، جِدٌّ وحقٌّ-: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ}. فسأَلوا موسى أن يَسْأَلَ ربَّه لهم ما كان اللهُ قد كفاهم بقولِه لهم: اذبَحوا بقرةً. لأنه جلَّ ثناؤُه إنما أمَرهم بذبحِ بقرةٍ مِن البقرِ -أيُّ بقرةٍ شاءوا ذبْحَها، مِن غيرِ أن يَحْصُرَ لهم ذلك على نوعٍ منها دونَ نوعٍ، أو صِنفٍ دونَ صنفٍ- فقالوا بجَفاءِ أخْلاقِهم وغِلَظِ طَبائِعهم وسُوءِ أفهامِهم، وتكلُّفِ ما قد وضَع اللهُ عنهم مَئُونتَه؛ تَعنُّتًا منهم لرسولِ اللهِ ﷺ، كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثني عمى، قال: حدَّثني أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، مال: لما قال لهم موسى: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قالوا له يَتَعَنَّتونه: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ}.

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Kendilerine: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” denilen kimseler -Mûsâ'nın aleyhisselâm bir sığır boğazlama hususunda kendilerine emrettiği bu şeyin Allah'ın emriyle olduğunu, ciddiyet ve hakikat taşıdığını anlayıp bu durum kendilerince kesinleştikten sonra- şöyle dediler: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın”. Böylece onlar, Allah'ın kendilerine “Bir sığır boğazlayın” buyurmasıyla zaten kendilerine yetecek açıklamayı yaptığı bir hususu [tekrar] Mûsâ'dan Rabbi'ne sormasını istediler. Zira O -celle senâuh-, onları belirli bir türe veya bir cinse hasretmeksizin sadece -kesmek istedikleri herhangi bir- sığırı boğazlamakla emretmişti. Buna rağmen kaba ahlakları, katı tabiatları, kötü anlayışları ve Allah'ın kendilerinden külfetini kaldırdığı şeyde tekellüfe (aşırı külfete) kalkışmaları sebebiyle, Allah'ın elçisine sallallâhu aleyhi ve sellem zorluk çıkarmak maksadıyla [böyle] söylediler. Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ onlara: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” dediğinde, onlar ona zorluk çıkarmak kastıyla: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” dediler.

فلمَّا تكَلَّفوا جهلًا منهم ما تكَلَّفوا -مِن البحثِ عما كانوا قد كُفُوه مِن صفةِ البقرةِ التى أُمِروا بذبحِها؛ تَعَنُّتًا منهم بنبيِّهم موسى، صلواتُ اللهِ عليه، بعدَ الذى كانوا أظْهَروا له مِن سُوءِ الظنِّ به فيما أخْبَرَهم عن اللهِ. جلَّ ثناؤُه بقولِهم: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} - عاقَبهم ﷿ بأن خصَّ بذبحِ ما كان أمَرهم بذبحِه مِن البقرِ، على نوعٍ منها دونَ نوعٍ، فقال لهم جلَّ ثناؤُه -إذ سأَلوه، فقالوا: ما هى، ما صفتُها، وما حِلْيتُها ؟ حَلِّها لنا لنَعْرِفَها.- قال: {يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ}.

Onlar, cehaletleri yüzünden boğazlanması emredilen sığırın niteliği hakkında kendilerine yetecek bilginin verilmiş olmasına rağmen, peygamberleri Mûsâ'ya -salavâtullâhi aleyh- güçlük çıkarmak kastıyla aşırı soru sormaya kalkışıp daha önce Allah -celle senâuh-'tan kendilerine haber verdiği şeyde: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” diyerek ona karşı kötü zanlarını ortaya koyunca, Allah (azze ve celle) sığırlardan boğazlamalarını emrettiği şeyi belirli bir türe has kılarak onları cezalandırdı. Nitekim O -celle senâuh-, onlar: 'O nedir, niteliği nedir, vasfı nasıldır? Onu tanımamız için bize tarif et' diye sorduklarında şöyle buyurdu: {يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ} “[Mûsâ] dedi ki: Allah onun ne yaşlı ne de körpe bir sığır olduğunu buyuruyor”.

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {لَا فَارِضٌ}: لا مُسِنَّةٌ هَرِمةٌ. يقالُ منه: فَرَضَت البقرةُ تَفْرِضُ فُروضًا، [وفرُضت] . يعنى بذلك: أسَنَّتْ. ومِن ذلك قولُ الشاعرِ :

O -celle senâuh-, {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” sözüyle; yaşlı ve kocamış olmadığını kastetmektedir. Bu kökten olmak üzere [Arapçada] sığır yaşlandığında 'Feredati'l-bekaratü tefridu furûdan' [ve ferudet] denir; bununla onun yaşlandığı kastedilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

يا رُبَّ ذى ضِغْنٍ علىَّ فارِضِ

Nice bana karşı eski bir kin besleyen vardır ki,

له قُروءٌ كقُروءِ الحائِضِ

Âdet gören kadının periyotları gibi [depreşen] dönemleri vardır.

يعنى بقولِه: "فارض". قديمٌ: يَصِفُ ضِغْنًا قديمًا. ومنه قولُ الآخَرِ

'Fârid' sözüyle 'kadîm' (eski) manasını kastetmektedir; eski bir kini nitelemektedir. Bir diğer şairin şu sözü de bundandır :

لها زِجاجٌ ولَهاةٌ فارِضُ

Onun sivri dişleri ve kocaman bir küçük dili vardır

حَدْلاءُ كالوَطْبِ نَحَاهُ الماخِضُ

Çalkalayanın çalkaladığı yayık tulumu gibi eğri büğrüdür.

وبمثلِ الذى قلنا في تأويلِ {فَارِضٌ} قال المُتَأوِّلون.

{فَارِضٌ} lafzının tevilinde bizim söylediğimizin benzerini diğer tefsirciler de söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا عبدُ السلامِ بنُ حربٍ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهِدٍ: {لَا فَارِضٌ}. قال: لا كبيرةٌ .

Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Abdüsselâm b. Harb, Huseyf'ten, o da Mücâhid'den bildirdi: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” ayeti hakkında: 'Büyük/yaşlı değildir' dedi .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ عَطِيَّةَ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن خُصَيفٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أو عن عِكْرمةَ -شكَّ شَريكٌ-: {لَا فَارِضٌ}. قال: الكبيرةُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Huseyf'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan veya İkrime'den -Şerîk tereddüt etti- anlattı: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” hakkında: 'Büyük/yaşlı olandır' dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: أخْبَرَني أبي، قال: حدَّثني عمى، قال: حدَّثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا فَارِضٌ}. الفارضُ الهَرِمةُ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam bildirdi, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun şu sözünü anlattı: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” ayetindeki Fârid (فارض), kocamış/yaşlı olandır.

حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا فَارِضٌ}. يقولُ: ليست بكبيرةٍ هَرِمةٍ.

Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” hakkında şöyle der: 'Büyük ve kocamış değildir.'

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ، عن عَطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا فَارِضٌ}: الهَرِمةُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı”: [O,] kocamış/yaşlı [olandır].

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: الفارضُ الكبيرةُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Fârid (فارض), büyük/yaşlı olandır .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوازيُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْريُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهدٍ قولَه: {لَا فَارِضٌ} قال: الكبيرةُ.

Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Huseyf'ten, o da Mücâhid'den onun: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Büyük/yaşlı olandır.'

حدَّثنا المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {لَا فَارِضٌ}: يعنى: لا هَرِمةٌ .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den bildirdi: {لَا فَارِضٌ} “ne yaşlı”: Yani kocamış değildir .

حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini anlattı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: الفارضُ الهَرِمةُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: Fârid (فارض), kocamış olandır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: قال مَعْمَرٌ: قال قَتادةُ: الفارضُ الهَرِمةُ. يقولُ: ليست بالهَرِمةِ ولا البِكرِ، عَوانٌ بينَ ذلك .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Ma'mer dedi ki: Katâde şöyle demiştir: Fârid (فارض), kocamış olandır. [Ayet] şöyle demektedir: 'Ne kocamıştır ne de körpedir, ikisi arası orta yaştadır' .

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: الفارضُ الهَرِمةُ التى لا تَلِدُ.

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Fârid (فارض), artık doğurmayan kocamış [sığır]dır.

وحدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: الفارضُ الكبيرةُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Fârid (فارض), büyük/yaşlı olandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا بِكْرٌ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe” Sözünün Yorumu:

و"البِكْرُ" مِن إناثِ البَهائمِ وبنى آدمَ ما لم يَفْتَحِلْه الفَحْلُ، وهي مَكْسورةُ الباءِ، لم يُسْمَعْ منه "فَعَل" ولا "يَفْعَل". وأما "البَكْرُ" بفتحِ الباءِ فهو الفَتِىُّ مِن الإبلِ.

Hayvan dişilerinden ve âdemoğlundan 'bikr' (بِكْر), kendisine erkek yaklaşmamış olandır. Bu kelimede 'bâ' harfi kesrelidir; bu kökten 'fe'ale' ya da 'yef'alu' kalıbında fiil işitilmemiştir. 'Bâ' harfinin fethasıyla olan 'bekr' (بَكْر) ise develerin gencidir.

وإنما عنَى جل ثناؤُه بقولِه: {وَلَا بِكْرٌ}: ولا صَغيرةٌ لم تَلِدْ.

O -celle senâuh-, {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe” sözüyle; doğurmamış küçük bir hayvan olmadığını kastetmiştir.

كما حدَّثنى علىُّ بنُ سعيدٍ الكِنْدىُّ، قال: ثنا عبدُ السلامِ بنُ حربٍ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهِدٍ: {وَلَا بِكْرٌ}: صغيرةٌ .

Nitekim bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Abdüsselâm b. Harb, Huseyf'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe”: Küçük olandır .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: البِكْرُ الصغيرةُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Bikr (بكر), küçük olandır .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عَطِيَّةَ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن خُصَيفٍ، عن سعيدٍ، عن ابنِ عباسٍ، أو عكرمةَ -شكَّ -: {وَلَا بِكْرٌ}. قال: الصغيرةُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Huseyf'ten, o Saîd'den, o da İbn Abbâs'tan veya İkrime'den -tereddüt etti - anlattı: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe” hakkında: 'Küçük olandır' dedi .

حدثَّنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ، عن عَطاءٍ الخُراسانىِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا بِكْرٌ}: الصغيرةُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe”: Küçük olandır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى أبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da

قَتادةَ: {وَلَا بِكْرٌ}: ولا صَغيرةٌ .

o da Katâde'den anlattı: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe”: Küçük de değildir .

حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَا بِكْرٌ}: ولا صغيرةٌ ضَعيفةٌ .

Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe”: Küçük ve zayıf da değildir .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَلَا بِكْرٌ}: يعني: ولا صغيرةٌ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den bildirdi: {وَلَا بِكْرٌ} “ne de körpe”: Yani küçük de değildir .

حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، مثلَه.

Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini anlattı.

وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ في "البكرِ": لم تَلِدْ إلا ولدًا واحدًا .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den 'bikr' hakkında: 'Sadece bir yavru doğurmuş olandır' dediğini anlattı .