Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 31. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {عَوَانٌ}.

Allah Teâlâ'nın: {عَوَانٌ} “ikisi arası orta yaşta” Sözünün Yorumu:

قال أبو جعفرٍ: العَوانُ النَّصَفُ التي قد ولَدَت بَطْنًا بعدَ بطنٍ، وليست بنعتٍ للبِكْرِ. يقالُ منه: قد عوَّنَتْ. إذا صارت كذلك.

Ebû Ca'fer dedi ki: Avân (عوان), batın üstüne batın doğurmuş olan orta yaşlı [dişidir]; 'bikr'in sıfatı değildir. Bu duruma geldiğinde Arapçada 'Kad avvenet' (قد عوّنت) denir.

وإنما معنى الكلامِ: قال: إنه يَقولُ: إنها بقرةٌ لا فارضٌ ولا بكرٌ، عَوانٌ بينَ ذلك. ولا بَجوزُ أن يَكونَ {عَوَانٌ} إلا مبتدأً؛ لأنَّ قولَه: {بَيْنَ ذَلِكَ} كِنايةٌ عن الفارِضِ والبِكْرِ، فلا يجوزُ أن يَكونَ مُتَقَدِّمًا عليهما. ومنه قولُ الأخْطَلِ:

Cümlenin anlamı ancak şöyledir: [Mûsâ] dedi ki: “[Allah] şöyle buyuruyor: O, ne yaşlı ne de pek genç, ikisi arası orta yaşta bir sığırdır.” {عَوَانٌ} kelimesinin mübteda (özne) olmasından başkası caiz değildir; çünkü O'nun: {بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası” sözü, yaşlı ('fâriz') ve genç ('bikr') için bir kinayedir (onların yerini tutmaktadır); dolayısıyla [bu ifadenin] o ikisinden önce gelmesi caiz olmaz. el-Ahtal'ın şu sözü de bundandır:

وما بمكةَ مِن شُمْطٍ مُحَفِّلةٍ … وما بيَثْرِبَ مِن عُونٍ وأبْكارِ

Ne Mekke'de saçları birbirine karışmış yaşlı kadınlar,… Ne de Yesrib'de orta yaşlı ve bakire kızlar vardır.

وجمعُها عُونٌ، يُقالُ: امرأةٌ عَوانٌ مِن نِسوةٍ عُونٍ، ومنه قولُ تَمِيمِ بنِ مُقْبِلٍ :

Bunun çoğulu 'ûndur (عون). [Çoğul kadınlar için] 'Nisvetün ûn'dan olan bir 'İmraetün avân' denir. Temîm b. Mukbil'in şu sözü de bundandır :

ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها … لم تَيْأَسِ العَيْشَ أبْكارًا ولا عُونَا

Gözyaşı döken yerleri iri gözlü heykeller gibi olan bir kadınlar topluluğu ki … Ne bakire iken ne de orta yaşta iken hayattan ümit kesmemişlerdir.

و"بقرةٌ عَوانٌ"، و"بقرٌ عُونٌ". قال: وربما قالت العربُ: "بقرٌ عُونٌ"، مثلَ "رُسُلٍ"؛ يَطْلُبون بذلك الفرقَ بينَ جمعِ "عَوانٍ" مِن البقرِ، وجمعِ "عَانَةٍ" مِن الحُمُرِ، ويقالُ: هذه حربٌ عَوانٌ. إذا كانت حربًا قد قُوتِل فيها مرةً بعدَ مرةٍ، يُمَثَّلُ ذلك بالمرأةِ التي قد ولَدَت بطنًا بعدَ بطنٍ، وكذلك يُقالُ: حاجةٌ عَوَانٌ. إذا كانت قد قُضِيَت مرةً بعدَ مرةٍ.

Yine 'Bekaratün avân' (orta yaşlı bir sığır) ve 'Bakarun ûn' (orta yaşlı sığırlar) denir. [Ebû Ca'fer] dedi ki: Araplar sığırlardan olan 'avân'ın çoğulu ile yaban eşeklerinden olan 'âne'nin çoğulunu birbirinden ayırmak amacıyla bazen 'rusül' vezninde 'Bakarun uvun' derler. Yine peş peşe defalarca savaşılan bir savaş olduğunda 'Hâzihî harbün avân' (Bu, tekrar eden bir savaştır) denir; bu durum, batın üstüne batın doğurmuş kadına benzetilir. Aynı şekilde tekrar tekrar görülen bir ihtiyaç hakkında da: 'Hâcetün avân' denir.

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ أن ابنَ زيدٍ أنْشَدَه:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb, İbn Zeyd'in kendisine şu beyti okuduğunu bildirdi:

قُعودٌ لَدَى الأبْوابِ طُلَّابُ حاجةٍ … عَوَانٍ مِن الحاجاتِ أو حاجةً بِكْرَا

Kapıların yanında oturan, tekrar eden bir ihtiyacın veya ilk defa ortaya çıkan bir ihtiyacın taliplileri...

قال أبو جعفرٍ: والبيتُ للفَرَزْدقِ .

Ebû Ca'fer dedi ki: Bu beyit el-Ferazdak'a aittir .

وبنحوِ الذي قلْنا فى ذلك تأوَّله أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde yorumda bulunmuştur.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا علىُّ بنُ سعيدٍ الكِنْدىُّ، ثنا عبدُ السلامِ بنُ حربٍ، عن خُصَيفٍ، عن

Bize Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, bize Abdüsselâm b. Harb, Husayf'tan, o da...

مُجاهِدٍ: {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} وَسَطٌ، قد ولَدَتْ بطنًا أو بطنَيْن .

Mücâhid'den nakletti: {عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası orta yaşta” [yani] ortadır, bir veya iki batın doğurmuştur .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {عَوَانٌ} قال: العَوانُ: العانِسُ النَّصَفُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {عَوَانٌ} “orta yaşta” hakkında anlattı; dedi ki: Avân, evde kalmış orta yaşlı [dişidir] .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: العوانُ: النَّصَفُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Avân, orta yaşlı olandır .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ عَطِيةَ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن خُصَيفٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أو عكرمةَ -شكَّ شَريكٌ- {عَوَانٌ}. قال: بينَ ذلك .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan veya İkrime'den -Şerîk şüphe etmiştir- {عَوَانٌ} “orta yaşta” hakkında anlattı: İkisi arasıdır, dedi .

حُدِّثْتُ عن المِنْجابِ، قال: ثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {عَوَانٌ}. قال: بينَ الصغيرةِ والكبيرةِ، وهي أقوى ما يكونُ مِن البقرِ والدَّوابِّ، وأحسنُ ما يكونُ .

Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {عَوَانٌ} “orta yaşta” hakkında anlattı: Küçük ile büyük arasıdır; sığırların ve bineklerin en güçlüsü ve en güzelidir, dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ، عن عَطاءٍ الخُراسانىِّ، عن ابنِ عباسٍ: {عَوَانٌ} قال: النَّصَفُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan {عَوَانٌ} “orta yaşta” hakkında: 'Orta yaşlı olandır' dediğini nakletti.

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ:

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den anlattı:

{عَوَانٌ} نَصَفٌ .

{عَوَانٌ} “orta yaşta” orta yaşlıdır .

وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.

Bana Ammâr'dan, o İbn Ebî Ca'fer'den, o babasından, o da er-Rebî'den benzeri nakledildi.

حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدٍ، عن قَتادةَ: العَوانُ نَصَفٌ بينَ ذلك .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den anlattı: 'el-Avân, ikisi arası orta yaşlı olandır' .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال. ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرىُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن خُصَيفٍ، عن مُجاهِدٍ: {عَوَانٌ}: التي تُنْتَجُ شيئًا بشرطِ [أن تَكونَ] التي قد نُتِجَت بَكْرةً أو بَكْرتَيْن.

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o da Mücâhid'den {عَوَانٌ} “orta yaşta” hakkında anlattı: 'Bir veya iki kez doğurmuş [olması] şartıyla yavrulayan dişidir' .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: العَوانُ النَّصَفُ التي بينَ ذلك، التي قد وَلَدَت وولَدَ ولدُها .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: 'el-Avân, ikisi arası orta yaşlı olup hem doğurmuş hem de yavrusu doğurmuş olandır' .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: العَوانُ بينَ ذلك ليست ببكرٍ ولا كبيرةٍ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: 'el-Avân ikisi arasıdır; ne genç/körpe ne de yaşlıdır.'

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بَيْنَ ذَلِكَ}.

Allah Teâlâ'nın: {بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası” Sözünün Yorumu:

يعني بقولِه: {بَيْنَ ذَلِكَ}: بينَ البِكْرِ والهَرِمةِ.

{بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası” sözüyle: Körpe ile yaşlı arası [olanı] kastetmektedir.

كما حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {بَيْنَ ذَلِكَ}. أي: بينَ البِكْرِ والهَرِمةِ.

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, [o da] Ebü’l-Âliye’den rivayet etti: {بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası”, yani: Körpe ile yaşlı arası [olanı kastetmektedir].

فإن قال قائلٌ: قد علِمْتَ أن "بينَ" لا تَصْلُحُ إلا أن تَكونَ مع شيئَيْن فصاعدًا، فكيف قيل: {بَيْنَ ذَلِكَ}. و {ذَلِكَ} واحدٌ في اللفظِ؟

Eğer biri derse ki: Sen de bilirsin ki 'beyne' (arasında) kelimesi ancak iki veya daha fazla şey ile birlikte kullanılabilir; öyleyse {ذَلِكَ} “bu” lafızda tekil olduğu halde nasıl: {بَيْنَ ذَلِكَ} “ikisi arası” denilmiştir?

قيل: إنما صلَحَت مع كونِها واحدةً؛ لأنَّ "ذلك" بمعنى اثنين، والعربُ تَجْمَعُ في "ذلك" و"ذاك" شيئين ومعنيَيْن مِن الأفعالِ، كما يقولُ القائلُ: أَظُنُّ أخاك قائمًا، وكان عمرٌو أباك. ثمَّ يقولُ: قد كان ذاك، وأَظُنُّ ذلك. فيَجْمَعُ بـ"ذاك" و"ذلك" الاسمَ والخبرَ الذي كان لابد لـ "أظنُّ" و"كان" منهما.

Cevap verilir: [Lafızda] tekil olmasına rağmen caiz olmuştur; çünkü 'zâlike' iki şey manasındadır. Araplar 'zâlike' ve 'zâke' ile iki fiili ve iki manayı bir arada toplarlar; nitekim bir kimse: 'Kardeşinin ayakta olduğunu sanıyorum ve Amr senin babandı' der, sonra da: 'Bu olmuştu (kad kâne zâk) ve ben bunu zannediyorum (ve ezunnu zâlik)' der. Böylece 'zâk' ve 'zâlik' ile 'ezunnu' ve 'kâne' fiillerinin zorunlu olarak ihtiyaç duyduğu isim ve haberi birlikte ifade eder.

فمعنى الكلامِ: قال: إنه يقولُ: إنها بقرةٌ لا مُسِنَّةٌ هَرِمةٌ، ولا صَغيرةٌ لم تَلِدْ، ولكنها بقرةٌ نَصَفٌ قد وَلَدَت بطنًا بعدَ بطنٍ بينَ الهَرَمِ والشبابِ. فجمَع {ذَلِكَ} معنى الهَرَمِ والشبابِ، لما وصَفْنا، ولو كان مكانَ "الفارِضِ والبِكْرِ" اسمَا شخصَيْن لم يُجْمَعْ مع "بينَ" "ذلك"، وذلك أن "ذلك" لا يُؤَدِّى عن اسمِ شخصين، وغيرُ جائزٍ لمَن قال: كنتُ بينَ زيدٍ وعمرٍو. أن يقولَ: كنتُ بينَ ذلك. وإنما يَكونُ ذلك مع أسماءِ الأفعالِ دون أسماءِ الأشخاصِ.

Kelamın manası şöyledir: [Mûsâ] dedi ki: O, onun ne çok yaşlı ne de doğurmamış küçük olduğunu, bilakis yaşlılık ile gençlik arasında, batın üstüne batın doğurmuş orta yaşlı bir sığır olduğunu söylüyor. Nitekim nitelediğimiz üzere {ذَلِكَ} “bu” ifadesi yaşlılık ve gençlik manalarını bir araya getirmiştir. Şayet 'fârid' ve 'bikr' yerine iki şahsın ismi olsaydı, 'beyne' ile birlikte 'zâlike' cem edilmezdi (kullanılmazdı); zira 'zâlike' iki şahsın ismini karşılamaz. 'Zeyd ile Amr arasındaydım' diyen birinin 'Bunun arasındaydım (kuntu beyne zâlik)' demesi caiz değildir. Bu [kullanım], şahıs isimlerinde değil sadece fiil/durum isimlerinde olur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)} “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın!” Sözünün Yorumu:

يقولُ اللهُ لهم جلَّ ثناؤُه: افْعَلوا ما آمُرُكم به تُدْرِكوا حاجاتِكم وطَلباتِكم عندي، واذْبَحوا البقرةَ التي أمَرْتُكم بذبحِها، تَصِلوا -بانتهائِكم إلى طاعتى بذبحِها- إلى العلمِ بقاتلِ قَتيلِكم.

Övgüsü yüce olan Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Size emrettiğim şeyi yapın ki katımdaki ihtiyaçlarınıza ve taleplerinize kavuşasınız; kesmenizi emrettiğim sığırı kesin ki, onu kesmek suretiyle bana itaate yönelerek maktulünüzün katilinin kim olduğunu öğrenme bilgisine ulaşasınız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ} “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın.' [Mûsâ] dedi ki: 'O, onun sarı bir sığır olduğunu söylüyor.'” Sözünün Yorumu:

ومعنى ذلك: قال قومُ موسى لموسى: ادعُ لنا ربَّك يُبَيِّنْ لنا لونَ البقرةِ التي

Bunun anlamı şudur: Mûsâ'nın kavmi Mûsâ'ya: 'Bizim için Rabbine dua et de bize rengini açıklasın o sığırın ki

أمَرْتَنا بذبحِها. وهذا أيضًا تعنُّتٌ آخرُ منهم بعدَ الأولِ، وتكلُّفُ طلبِ ما قد كانوا كُفوه في المرةِ الثانيةِ والمسألةِ الآخِرةِ، وذلك أنهم لم يكونوا حُصِروا في المرةِ الثانيةِ، إذ قيل لهم بعد مسألتِهم عن حِلْيةِ البقرةِ التي كانوا أُمِروا بذبحِها، فأبَوْا إلا تكلُّفَ ما قد كُفُوه مِن المسألةِ عن صفتِها، فحُصِروا على نوعٍ دونَ سائرِ الأنواعِ؛ عقوبةً مِن اللهِ لهم على مَسألتِهم التى سأَلوها نبيَّهم ﷺ تعنُّتًا منهم له، ثمَّ لم يَحْصُرْهم على لونٍ منها دونَ لونٍ، فأبَوْا إلا تَكَلُّفَ ما كانوا عن تَكَلُّفِه أغْنِياءَ، فقالوا -تعنُّتًا منهم لنبيِّهم ﷺ كما ذكَر ابنُ عباسٍ-: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} فقيل لهم عقوبةً لهم: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} فحُصِروا على لونٍ منها دونَ لونٍ، ومعنى ذلك: أن البقرةَ التي أمَرْتُكم بذبحِها صفراءُ فاقعٌ لونُها.

sığırın rengini açıklasın, dediler. Bu da onların ilk [yokuşa sürmelerinden] sonraki diğer bir inat ve güçlük çıkarma tutumlarıdır; ikinci defada ve son soruda kendilerine kifayet edilmiş (yeterli kılınmış) olan şeyi külfete sokarak talep etmeleridir. Şöyle ki, kesilmesi emredilen sığırın niteliğini sormaları üzerine kendilerine cevap verildiğinde ikinci defada da sınırlandırılmamışlardı; fakat onlar sığırın vasfını sorma külfetine girmeme kolaylığı kendilerine tanınmışken illaki bu külfete girmekte direndiler. Bunun üzerine peygamberlerine (sallallâhu aleyhi ve sellem) inat ve güçlük çıkarma maksadıyla sordukları bu sorularına karşılık Allah'tan bir ceza olarak diğer türler dışarıda bırakılıp tek bir türe sınırlandırıldılar. Sonra Allah onları belli bir renkle de sınırlandırmamıştı; ancak onlar külfetinden müstağni oldukları şeyi külfet edinmekte direndiler ve -İbn Abbâs'ın belirttiği üzere peygamberlerine (sallallâhu aleyhi ve sellem) inat olsun diye-: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} “Bizim için Rabbine dua et de onun renginin ne olduğunu bize açıklasın” dediler. Kendilerine bir ceza olarak: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “O, rengi sapsarı, bakanların içini açan bir sığırdır” denildi ve böylece diğer renkler dışarıda bırakılıp tek bir renge sınırlandırıldılar. Bunun manası şudur: Kesmenizi emrettiğim sığır, rengi sapsarı olandır.

قال ومعنى قولِه: {يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا}: أىُّ شيءٍ لونُها؟ فلذلك كان اللونُ مرفوعًا؛ لأنه مُرافَعُ "ما"، وإنما لم يُنْصَبْ "ما" بقولِه: {يُبَيِّنْ لَنَا} لأنَّ أصلَ "أىٍّ" و"ما" جمعُ مُتَفَرِّقِ الاستفهامِ. يقولُ القائلُ: بَيِّنْ لنا أسوداءُ هذه البقرةُ أم صفراءُ؟ فلما لم يَكُنْ [لقولِه: بيِّنْ لنا. أن يقعَ على الاستفهامِ متفرِّقًا، لم يكنْ له أن يقعَ] على "أىٍّ"؛ لأنه جمعُ ذلك المتفرِّقِ، وكذلك كلُّ ما كان مِن نظائرِه، فالعملُ فيه واحدٌ في "ما" و"أىٍّ".

[Ebû Ca'fer] dedi ki: O'nun: {يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} “renginin ne olduğunu bize açıklasın” sözünün manası: 'Onun rengi ne şeydir (hangi renktir)?' demektir. Bu sebeple 'el-levn' (renk) merfudur; zira 'mâ'nın merfu kıldığıdır. 'Mâ' lafzının {يُبَيِّنْ لَنَا} “bize açıklasın” sözüyle mansub kılınmamasının sebebi ise; 'eyy' ve 'mâ' kelimelerinin aslının, dağınık soru ifadelerinin bir araya getirilmiş hali olmasıdır. Nitekim konuşan kimse: 'Bize açıkla: Bu sığır siyah mıdır, yoksa sarı mıdır?' der. [Dolayısıyla 'Bize açıkla' sözünün dağınık soru ifadesi üzerine doğrudan etki edememesi gibi], bu dağınık ifadenin toplamı olan 'eyy' üzerine de doğrudan etki edemez. Benzeri bütün durumlarda da 'mâ' ve 'eyy' hakkındaki amil hükmü aynıdır.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {صَفْرَاءُ}؛ فقال بعضُهم: معنى ذلك: سوداءُ شديدةُ السَّوادِ.

Tevil ehli (müfessirler), O'nun: {صَفْرَاءُ} “sarı” sözünün anlamı konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazısı: Bunun manası; koyu kapkara siyahtır, dedi.

ذكرُ مَن قال ذلك منهم

Onlardan bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى أبو مسعودٍ إسماعيلُ بنُ مسعودٍ الجَحْدرىُّ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، عن محمدِ بنِ سيفٍ، عن الحسنِ: {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} قال: سوداءُ شديدةُ السَّوادِ .

Bana Ebû Mes'ûd İsmâîl b. Mes'ûd el-Cahderî anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays, Muhammed b. Seyf'ten, o da el-Hasan'dan {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “sarı, rengi sapsarı” hakkında: 'Koyu kapkara siyahtır' dediğini anlattı .

حدَّثنى أبو زائدةَ زكريا بنُ يحيى بنِ أبى زائدةَ والمثنى بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، عن محمدِ بنِ سيفٍ، عن أبى رَجاءٍ، عن الحسنِ مثلَه .

Bana Ebû Zâide Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide ve el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattılar, dediler ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays, Muhammed b. Seyf'ten, o Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan benzerini anlattı .

وقال آخَرون: معنى ذلك: صفراءُ القَرْنِ والظِّلْفِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bunun manası, boynuzu ve tırnağı sarı olandır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى هشامُ بنُ يونُسَ النَّهْشَلىُّ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن أشْعثَ، عن الحسنِ في قولِه: {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا}. قال: صفراءُ القَرنِ والظِّلْفِ.

Bana Hişâm b. Yûnus en-Nehşelî anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs, Eş'as'tan, o da el-Hasan'dan O'nun: {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “sarı, rengi sapsarı” sözü hakkında: 'Boynuzu ve tırnağı sarı olandır' dediğini anlattı.

حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنى هُشَيْمٌ، قال: أخْبَرَنا جُوَيْبِرٌ، عن كَثيرِ بنِ زيادٍ، عن الحسنِ في قولِه: {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا}. قال: كانت وَحْشِيَّةً .

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bana Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, Kesîr b. Ziyâd'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “sarı, rengi sapsarı” sözü hakkında: 'Yabanî bir sığırdı' dediğini bildirdi .

حدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا مَرْوانُ بنُ معاويةَ، عن إبراهيمَ، عن أبى حفصٍ، عن

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Mervân b. Muâviye, İbrâhîm'den, o Ebû Hafs'tan, o da

مَغْراءَ، أو عن رجلٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ: {بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا}. قال: صفراءُ القَرْنِ والظِّلْفِ .

Mağrâ'dan veya bir adamdan, o da Saîd b. Cübeyr'den {بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı olan bir sığır” hakkında: 'Boynuzu ve tırnağı sarı olandır' dediğini anlattı .

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: هى صَفْراءُ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: O, sarı renklidir.

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا الضَّحَّاكُ بنُ مَخْلَدٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} قال: لو أخَذُوا بقرةً صَفراءَ لأَجْزَأَت عنهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize ed-Dahhâk b. Mahled, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “O, rengi sapsarı bir sığırdır” hakkında: 'Şayet sarı bir sığır alsalardı onlar için yeterli olurdu' dediğini anlattı .

قال أبو جعفرٍ: وأَحْسَبُ أن الذى قال في قولِه: {صَفْرَاءُ}: يَعْنى به سوداءَ. ذهَب إلى قولِه في نعتِ الإبلِ السودِ: هذه إبلٌ صُفْرٌ، وهذه ناقةٌ صفراءُ. يعْنى بها سوداءَ، وإنما قيل ذلك في الإبلِ لأن سوادَها يَضْرِبُ إلى الصُّفْرةِ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Ebû Ca'fer dedi ki: Zannederim ki O'nun: {صَفْرَاءُ} “sarı” sözü hakkında 'Bundan kasıt siyahtır' diyen kimse, siyah develerin nitelenmesinde geçen: 'Bunlar sarı develerdir (ibilun sufr), bu sarı bir devedir (nâkatun safrâ)' sözüne gitmiştir ki bununla siyah deve kastedilir. Develer hakkında bunun söylenmesi ise, siyahlıklarının sarıya çalmasından ötürüdür. Şairin şu sözü de bundandır :

تلك خَيْلِى منه وتلك رِكابِى … هن صُفْرٌ أولادُها كالزَّبِيبِ

Ondan olan şu atlarım ve şu bineklerimdir … Onlar sarıdır (siyahtır), yavruları da kuru üzüm gibidir.

يعنى بقولِه: عن صُفْرٌ: هن سُودٌ، وذلك إن وُصِفَت الإبلُ به فليس مما تُوصَفُ به البقرُ، مع أن العربَ لا تَصِفُ السَّوادَ بالفُقوعِ، وإنما تَصِفُ السوادَ -إذا وصَفَتْه بالشِّدةِ- بالحُلوكةِ ونحوِها، فتقولُ: هو أسودُ

[Şair], «هن صُفْرٌ» (onlar sarıdır) sözüyle 'onlar siyahtır' [demek] istemiştir. Develer bu şekilde nitelense bile bu, sığırların nitelendiği vasıflardan değildir. Kaldı ki Araplar siyah rengi 'fukū'' (parlak sarılık) ile nitelemezler; siyahı —şiddetli oluşuyla niteledikleri zaman— ancak 'hulûket' (zifirilik) ve benzeri lafızlarla nitelerler ve: 'O, ... bir siyahtır' derler.

حالكٌ وحانِكٌ وحُلْكُوكٌ، وأسودُ غِرْبيبٌ ودَجُوجىٌّ. ولا تقولُ: هو أسودُ فاقعٌ. وإنما تقولُ: هو أصفرُ فاقعٌ. فوصْفُه إياه بالفُقوعِ مِن الدليل البينِ على خلافِ التأويلِ الذى تأوَّل قولَه: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} المتأوِّلُ بأن معناه سوداءُ شديدةُ السوادِ.

...zifiridir (hâlik), kapkaradır (hânik), simsiyahtır (hulkûk), karga gibi siyahtır (ğırbîb) ve kapkaranlıktır (decûciyy). Fakat 'O, sapsarı siyahtır (esvedu fâkı')' demezler; ancak 'sapsarıdır (asfaru fâkı')' derler. Dolayısıyla [ayetin] onu 'fukū'' ile nitelemesi; O'nun: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “O, rengi sapsarı bir sığırdır” sözünü 'manası koyu kapkara siyahtır' diye yorumlayanın yorumunun hilafına olduğuna dair açık bir delildir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا}.

Allah Teâlâ'nın: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı” Sözünün Yorumu:

يعنى: خالصٌ لونُها. والفُقوعُ في الصُّفْرةِ نظيرُ النُّصُوعِ في البَياضِ، وهو شِدَّتُه وصَفاؤُه.

Yani: Rengi saftır/katıksızdır. Sarılıkta 'fukū'', beyazlıktaki 'nüsû'' (bembeyaz olma) gibidir; bu da rengin şiddeti ve parlaklığı/saflığı demektir.

كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، قال: قال قَتادةُ: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا}: هى الصافى لونُها .

Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer bildirdi, dedi ki: Katâde {فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı” hakkında: 'Rengi saf/berrak olandır' dedi .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا}. أى: صافٍ لونُها .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den {فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı” hakkında: 'Yani rengi saf/berraktır' dediğini anlattı .

حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بمثلِه .

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدىِّ: {فَاقِعٌ}. قال: نَقِىٌّ لونُها .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَاقِعٌ} “sapsarı” hakkında: 'Rengi tertemiz/katışıksızdır' dediğini anlattı .

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا}: شديدةُ الصُّفْرةِ، تَكادُ مِن

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı”: Sarılığı pek şiddetlidir; [öyle ki] neredeyse sarılığından...

صُفرتِها تَبْيَضُّ . قال أبو جعفرٍ: أُراه أبيضَ.

...beyazlayacak gibidir' dediğini anlattı . Ebû Ca'fer dedi ki: Zannederim [buradaki mana] 'bembeyaz'dır.

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا}. قال: شديدةٌ صفرتُها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَاقِعٌ لَوْنُهَا} “rengi sapsarı” sözü hakkında: 'Sarılığı pek şiddetlidir' dedi.

يقالُ منه: فقَع لونُه يَفْقَعُ، ويَفْقُعُ، فَقْعًا وفُقوعًا فهو فاقعٌ. كما قال الشاعرُ:

Bundan dolayı: 'Feğa'a levnuhû yefğa'u ve yefku'u fek'an ve fukū'an fe-hüve fâkı'un' (rengi sapsarı oldu / parıldadı) denilir. Nitekim şair şöyle demiştir:

حمَلْتُ عليه الوَرْدَ حتى ترَكْتُه … ذَليلًا يَسُفُّ التُّرْبَ واللَّوْنُ فاقعُ

Üzerine al atı (el-Verd) sürdüm , nihayet onu bıraktım… Boyun eğmiş, rengi solmuş [veya sararmış] hâlde toprağı yutarken.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ}.

Allah Teâlâ'nın: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar” Sözünün Yorumu:

يعنى بقولِه: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ}: تُعْجِبُ هذه البقرةُ، في حُسنِ خَلْقِها ومَنظرِها وهَيئتِها، الناظرَ إليها.

O'nun: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar” sözüyle kastettiği: Bu sığır, yaratılışının, görünüşünün ve biçiminin güzelliğiyle ona bakanın hoşuna gider/hayran bırakır, demektir.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} أى: تُعْجِبُ الناظِرِين .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar” hakkında: 'Yani bakanları hayran bırakır' dediğini anlattı .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: حدَّثنى عبدُ الصَّمَدِ بنُ مَعْقلٍ، أنه سمِع وهبًا: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ}: إذا نظَرْتَ إليها يُخَيَّلُ إليك أن شُعاعَ الشمسِ يَخْرُجُ مِن جلدِها .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdülkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl, Vehb'den {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar” hakkında şöyle dediğini işittiğini anlattı: 'Ona baktığın zaman sana derisinden güneş ışınları çıkıyormuş gibi gelir' .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السدىِّ: {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} قال: تُعْجِبُ الناظِرِين.

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “bakanların içini açar” hakkında: 'Bakanları hayran bırakır' dediğini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)} “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın. Çünkü bu sığır bize karışık geldi. Biz, inşallah doğruyu buluruz' dediler” Sözünün Yorumu:

قال أبو جعفرٍ: يعنى بقوله: {قَالُوا}: قال قومُ موسى الذين أُمِروا بذبحِ البقرةِ، لموسى. فترَك ذكرَ "موسى"، وذكَر عائدَ ذكرِه اكْتِفاءً بما دلَّ عليه ظاهرُ الكلامِ. وذلك أن معنى الكلامِ: قالوا له: ادْعُ لنا ربَّك. فلم يَذْكُرْ "له" لما وصَفْنا.

Ebû Ca'fer dedi ki: O'nun: {قَالُوا} “Dediler” sözüyle kastettiği: Bir sığır boğazlamaları emredilen Mûsâ'nın kavmi, Mûsâ'ya dedi [demektir]. Sözün zahirinin delalet ettiği şeyle yetinerek 'Mûsâ'nın açıkça zikrini bırakmış ve ona dönen zamiri zikretmiştir. Zira sözün manası: 'Ona: Rabbine bizim için dua et dediler' şeklindedir; nitekim vasfettiğimiz sebepten ötürü 'ona (lehû)' [lafzını] zikretmemiştir.

وقولُه: {يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} خبرٌ مِن اللهِ عن القومِ بجَهْلةٍ منهم ثالثةٍ، وذلك أنهم لو كانوا إذ أُمِروا بذبحِ البقرةِ ذبَحوا أيَّتَها تَيَسَّرَتْ مما يَقَعُ عليه اسمُ بقرةٍ كانت عنهم مُجْزِئةً، ولم يَكُنْ عليهم غيرُها، لأنهم لم يَكُونوا كُلِّفوها بصفةٍ دون صفةٍ، فلمَّا سأَلوا بيانَها بأيَّةِ صفةٍ هى، فبيَّن لهم أنها بسِنٍّ مِن الأسْنانِ دونَ سِنِّ سائرِ الأسْنانِ، فقيل لهم: هى عَوانٌ بينَ الفارِضِ والبِكْرِ الضَّرَعِ . فكانوا -إذ بُيِّنَتْ لهم سنُّها- لو ذبَحوا أدْنَى بقرةٍ بالسنِّ التى بُيِّنَت لهم كانت عنهم مُجْزِئةً؛ لأنهم لم يَكُونوا كُلِّفوها بغيرِ السنِّ التى حُدَّتْ لهم، ولا كانوا حُصِروا على لونٍ منها دونَ لونٍ، فلما أبَوْا إلا أن تكونَ مُعَرَّفةً لهم بنُعوتِها، مُبَيَّنةً بحُدودِها التى تُفَرِّقُ بينَها وبينَ سائرِ بَهائمِ الأرضِ، فشدَّدوا على أنفسِهم، شدَّد اللهُ عليهم بكثرةِ سُؤالِهم نبيَّهم واختلافِهم عليه.

O'nun: {يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “bize onun ne olduğunu açıklasın” sözü, o kavmin üçüncü bir cehaleti hakkında Allah'tan bir haberdir. Şöyle ki onlar bir sığır boğazlamaları emredildiğinde, üzerine 'sığır' ismi düşen [herhangi] kolaylarına gelen bir sığırı kesselerdi onlar için yeterli olurdu ve üzerlerine başkası gerekmezdi; çünkü onlar belirli bir vasıfla değil [mutlak olarak] mükellef tutulmuşlardı. Hangi vasıfta olduğunu açıklamayı istediklerinde, onlara diğer yaşlar hariç belirli bir yaşta olduğu beyan edilip kendilerine: 'O, ne pek yaşlı ne de pek genç, ikisi ortası dinç bir sığırdır' denildi. Kendilerine yaşı beyan edildiğinde de kendilerine açıklanan yaştaki herhangi alelade bir sığırı kesselerdi yine onlar için yeterli olurdu; çünkü kendilerine belirlenen yaşın dışında bir şeyle mükellef tutulmamışlardı ve belirli bir renkle de sınırlandırılmamışlardı. Ne var ki onlar, yeryüzündeki diğer hayvanlardan onu ayıran sınırlarıyla beyan edilmiş, sıfatlarıyla kendilerine tanıtılmış bir sığır olmasında ısrar edip kendi kendilerine işi zorlaştırınca, peygamberlerine çok soru sormaları ve ona muhalefet etmeleri sebebiyle Allah da işi onlara zorlaştırdı .

ولذلك قال نبيُّنا ﷺ لأُمَّتِه: "ذرَونى ما ترَكْتُكم، فإنما أُهلك مَن كان قبلَكم بكثرةِ سؤالِهم واختلافِهم على أنبيائِهم، فإذا أمَرْتُكم بشيءٍ فأْتُوه، وإذا نهَيْتُكم عن

İşte bundan dolayı Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine şöyle buyurmuştur: «Ben sizi [kendi halinize] bıraktığım sürece siz de beni bırakın! Zira sizden öncekiler, çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğimde onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise

شيءٍ فانْتَهُوا عنه ما اسْتَطَعْتُم" .

...gücünüz yettiğince ondan sakının” .

قال أبو جعفرٍ: ولكنَّ القومَ لما زادوا نبيَّهم موسى ﷺ أذًى وتَعنُّتًا، زادهم اللهُ عقوبةً وتشديدًا.

Ebû Ca'fer dedi ki: Fakat o kavim, peygamberleri Mûsâ aleyhisselâm'a eziyet ve yokuşa sürmeyi artırdıkça Allah da onlara ceza ve zorlaştırmayı artırdı.

كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال؛ ثنا عَثَّامُ بنُ علىٍّ، عن الأعمشِ، عن المِنْهالِ بنِ عمرٍو، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لو أخَذوا أدْنَى بقرةٍ اكْتَفَوْا بها، لكنهم شدَّدوا فشدَّد اللهُ عليهم .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm b. Ali, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: 'Eğer alelade herhangi bir sığırı alsalardı onlara yeterdi; fakat onlar zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı' dediğini anlattı .

حدَّثنا محمد بنُ عبدِ الأعْلَى، قال: ثنا المُعْتَمِرُ، قال: سَمِعْتُ أيوبَ، عن محمدِ بنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: لو أنَّهم أخَذُوا أدْنَى بقرةٍ لأَجْزَأَت عنهم.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir anlattı, dedi ki: Eyyûb'u, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ubeyde'den şöyle derken işittim: 'Eğer onlar alelade herhangi bir sığırı alsalardı onlar için yeterli olurdu.'

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا مَعْمَرٌ، عن أيوبَ، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن هشامِ بنِ حسانَ، جميعًا عن ابنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ السَّلْمانىِّ، قال: سأَلوا وشدَّدوا، فشُدِّد عليهم.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan bildirdi; [ayrıca] bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Hişâm b. Hassân'dan anlattı; her ikisi birden İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde es-Selmânî'den: 'Sordular ve zorlaştırdılar, böylece onlara da zorlaştırıldı' dediğini anlattı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرَنا ابنُ عُيَيْنةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عكرمةَ، قال: لو أخَذ بنو إسرائيلَ بقرةً لأَجْزَأَت عنهم، ولولا قولُهم: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} ما وجَدُوها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da İkrime'den: 'İsrailoğulları [herhangi] bir sığırı alsalardı onlar için yeterli olurdu; şayet: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Ve biz, inşallah doğruyu buluruz” demeselerdi onu asla bulamazlardı' dediğini bildirdi .

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ،

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten anlattı,

عن مُجاهِدٍ في قولِ اللهِ: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}: لو أخَذُوا بقرةً ما كانت لأَجْزَأَت عنهم، {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ}. قال: لو أخَذُوا بقرةً مِن هذا الوصفِ لأَجْزَأَت عنهم، {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ}. قال: لو أخَذوا بقرةً صفراءَ لأجزأتْ عنهم، {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ} الآية .

...Mücâhid'den Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor' demişti” sözü hakkında: 'Nasıl olursa olsun herhangi bir sığırı alsalardı onlar için yeterli olurdu' dediğini anlattı. {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ} “Dediler ki: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın.' O dedi ki: 'O, ne pek yaşlı ne de pek genç bir sığırdır diyor'” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Bu vasıfta bir sığır alsalardı onlar için yeterli olurdu.' {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ} “'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. O dedi ki: 'O, bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır diyor'” [ayeti hakkında] şöyle dedi: 'Sarı bir sığır alsalardı onlar için yeterli olurdu.' {قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ} “'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. O dedi ki: 'O, yeri sürmek için boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır diyor'” ayetinin sonuna kadar .

حدَّثنى المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ بنحوِه، وزاد فيه: ولكنهم شدَّدوا فشُدِّد عليهم.

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı ve şunları ekledi: 'Fakat onlar zorlaştırdılar, böylece onlara da zorlaştırıldı.'

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال مُجاهِدٌ: لو أخَذُوا بقرةً ما كانت، أَجْزَأَت عنهم. قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال لى عَطاءٌ: لو أخَذُوا أدْنَى بقرةٍ كفَتْهم. قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "إنما أُمِرُوا بأدْنى بقرةٍ، ولكنَّهم لما شَدَّدوا على أنفسِهم شدَّد اللهُ عليهم، وايْمُ اللهِ لو أنهم لم يَسْتَثْنوا ما بُيِّنَت لهم آخرَ الأبَدِ" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: 'Nasıl olursa olsun herhangi bir sığırı alsalardı onlar için yeterli olurdu' dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ bana: 'Alelade herhangi bir sığırı alsalardı onlara yeterdi' dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Onlara alelade herhangi bir sığır [boğazlamaları] emredilmişti; fakat kendilerine zorlaştırınca Allah da onlara zorlaştırdı. Allah'a yemin olsun ki şayet istisna yapmasalardı (inşallah demeselerdi) bu onlara ebediyen açıklanmazdı” .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: لو أن القومَ حينَ أُمِروا أن يَذْبَحوا بقرةً اسْتَعْرَضوا بقرةً مِن البقرِ فذبَحوها لكانَت إيَّاها، ولكنهم شدَّدوا على أنفسِهم، فشدَّد اللهُ عليهم، ولولا أن القومَ اسْتَثْنَوا فقالوا: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} لما هُدُوا إليها أبدًا.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da Ebü’l-Âliye’den anlattı; o şöyle demiştir: "O kavim, kendilerine bir sığır boğazlamaları emredildiği vakit sığırlardan [herhangi] birini rastgele seçip kesselerdi [emredilen] o sığır olurdu. Fakat onlar kendi kendilerine zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı. Şayet o kavim istisnada bulunup {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Ve şüphesiz biz, Allah dilerse muhakkak doğruya iletilmiş oluruz” demeselerdi, ebediyen ona ulaştırılmazlardı."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن نبىَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "إنما أُمِر القومُ بأدْنَى بقرةٍ، ولكنَّهم لما شدَّدوا على أنفسِهم شُدِّد عليهم، والذى نفسُ محمدٍ بيدِه لو لم يَسْتَثْنُوا لَمَا بُيِّنَت لهم آخرَ الأبَدِ" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “O kavme ancak alelade bir sığır [boğazlamaları] emredilmişti; fakat onlar kendi kendilerine zorlaştırınca kendilerine de zorlaştırıldı. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki şayet istisna yapmasalardı bu onlara ebediyen açıklanmazdı” .

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدِّىِّ في خبرٍ ذكَرَه عن أبى مالكٍ، وعن أبى صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لو أَعْرَضوا بقرةً فذبَحوها لأَجْزَأَت عنهم، ولكنهم شدَّدوا وتعنَّتوا موسى، فشدَّد اللهُ عليهم .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten ve İbn Abbâs'tan naklettiği bir haberde şöyle dediğini anlattı: 'Eğer [önlerine çıkan herhangi] bir sığırı alıp kesselerdi onlar için yeterli olurdu. Fakat zorlaştırdılar ve Mûsâ'ya yokuşa sürdüler; bu yüzden Allah da onlara zorlaştırdı' .

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: قال أبو بكرِ بنُ عَيَّاشٍ: قال ابنُ عباسٍ: لو أن القومَ نظَروا أدْنى بقرةٍ -يعنى بنى إسرائيلَ- لأجزأت عنهم، ولكن شدَّدوا فشُدِّد عليهم، فاشْتَرَوها بملءِ جلدِها دَنانيرَ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Ebû Bekir b. Ayyâş dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: 'O kavim -yani İsrailoğulları- alelade herhangi bir sığırı arasalardı onlar için yeterli olurdu. Fakat zorlaştırdılar, onlara da zorlaştırıldı; nihayetinde onu derisi dolusu altın dinar karşılığında satın aldılar.'

حدَّثنى يونُسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: لو أخَذُوا بقرةً كما أمَرَهم اللهُ كفاهم ذلك، ولكنَّ البلاءَ في هذه المسائلِ، فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} فشُدِّد عليهم، فقال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} قال: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِين}. قال: وشُدِّد عليهم أشدَّ مِن الأولِ. فقرَأ حتى بلَغ: {مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا}. فأبَوْا أيضًا فقالوا: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ}، فشُدِّد عليهم فقال: {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا}. قال: فاضْطُرُّوا إلى بقرةٍ لا يُعْلَمُ على صفتِها غيرُها، هى صفراءُ ليس فيها سَوادٌ ولا بياضٌ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: 'Eğer Allah'ın kendilerine emrettiği gibi [herhangi] bir sığırı alsalardı bu onlara yeterli olurdu. Fakat asıl bela bu [tür gereksiz] sorulardadır. Nitekim: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın” dediler, bunun üzerine onlara zorlaştırıldı. [Mûsâ] dedi ki: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ} “O buyuruyor ki: O ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası [dinç] bir sığırdır”. Bunun üzerine: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا} “Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın” dediler. [Mûsâ]: {إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِين} “O buyuruyor ki: O, bakanların içini açan, parlak sarı renkli bir sığırdır” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Onlara öncekinden daha da zorlaştırıldı. Ardından: {مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا} “Kusursuz ve alacasızdır” [kısmına] kadar okudu. Onlar yine [emri yerine getirmekten] kaçındılar ve: {ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; zira sığırlar bize birbirine benzer geldi. Allah dilerse biz elbette doğru yolu buluruz” dediler. Bunun üzerine onlara [daha da] zorlaştırıldı ve [Mûsâ]: {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا} “[Mûsâ] dedi ki: O buyuruyor ki: O, ne boyunduruk altına alınıp toprağı süren ne de ekini sulayan, kusursuz ve alacasız bir sığırdır” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: Sonunda bu nitelikte başka hiçbir dengi bulunmayan bir sığıra mecbur kaldılar; o, içinde ne siyahlık ne de beyazlık bulunan [sap]sarı bir sığırdı.'

قال أبو جعفرٍ: وهذه الأقوالُ التى ذكَرْناها عمن ذكرناها عنه مِن الصحابةِ والتابعِين والخالِفِين بعدَهم، مِن قولِهم: إن بنى إسرائيلَ لو كانوا أخَذوا أدْنى بقرةٍ فذبَحوها أجْزَأَت عنهم، ولكنهم شدَّدوا فشدَّد اللهُ عليهم -مِن أوضحِ الدلالةِ على أن القومَ كانوا يَرَون أن حكمَ اللهِ فيما أمَر ونهَى في كتابِه وعلى لسانِ رسولِه ﷺ على العمومِ الظاهرِ دونَ الخُصوصِ الباطنِ، إلا أن يَخُصَّ بعضَ ما عمَّه ظاهرُ التَّنْزيلِ، كتابٌ مِن اللهِ أو رسولُ اللهِ، وأن التنزيلَ أو الرسولَ إن خصَّ بعضَ ما عمَّه ظاهرُ التنزيلِ بحكمٍ خلافِ ما دَلَّ عليه الظاهرُ، فالمخصوصُ مِن ذلك خارجٌ مِن حكمِ الآيةِ التى عمَّت ذلك الجنسَ خاصةً، وسائرُ حكمِ الآيةِ على العمومِ، على نحوِ ما قد بيَّناه في كتابِنا "كتابِ الرِّسالةِ" مِن "لطيفِ القولِ في البيانِ عن أصولِ الأحكامِ"- في قولِنا في العمومِ والخصوصِ، وموافقةِ قولِهم في ذلك قولَنا، ومذهبِهم مذهبَنا، وتَخْطئتِهم قولَ القائلين بالخصوصِ في الأحكامِ، وشَهادتِهم على فسادِ قولِ مَن قال: حُكمُ الآيةِ الجائيةِ مَجِئَ العمومِ على العُمومِ ما لم يُخْتَصَّ منها بعضُ ما عمَّته الآيةُ، فإن خُصَّ منها بعضٌ، فحُكمُ الآيةِ حينَئذٍ على الخصوصِ فيما خُصَّ منها، وسائرُ ذلك على العمومِ.

Ebû Ca'fer dedi ki: Sahâbîlerden, tâbiînden ve onlardan sonra gelenlerden naklettiğimiz; 'İsrailoğulları şayet alelade herhangi bir sığırı alıp kesselerdi onlar için yeterli olurdu; fakat onlar zorlaştırdılar, Allah da onlara zorlaştırdı' şeklindeki bu sözler, o kimselerin; Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinde emrettiği ve yasakladığı hususlardaki hükmünün bâtınî/gizli bir hususiliğe değil zâhirî bir umûmiliğe (genelliğe) hamledileceğini kabul ettiklerine dair en açık delildir; meğerki Allah'tan bir Kitap yahut Allah'ın Resûlü zâhirî nassın kapsadığı şeylerin bir kısmını tahsis etmiş olsun. Eğer Kitap yahut Resûl, zâhirî nassın kapsadığı şeylerin bir kısmını zâhirin delalet ettiğinin hilafına bir hükümle tahsis ederse, bundan tahsis edilen kısım o cinsi kapsayan ayetin hükmünden özellikle çıkarılır; ayetin geri kalan hükmü ise umumiliği üzere kalır. Nitekim bunu "Letîfü'l-Kavl fi'l-Beyâni 'an Usûli'l-Ahkâm" adlı eserimizin "er-Risâle" kitabında umûm ve husûs hakkındaki sözümüzde açıkladığımız üzere; onların bu husustaki görüşleri bizim görüşümüze, onların mezhebi bizim mezhebimize uymakta, hükümlerde [aslolanın] husûs olduğunu söyleyenlerin görüşünü hatalı bulmakta ve 'Umûmî olarak gelen ayetin hükmü, ayetin kapsadığı şeylerden bir kısmı tahsis edilmediği müddetçe umûmîdir; şayet bir kısmı tahsis edilirse o takdirde ayetin hükmü tahsis edilen kısımda husûsî, geri kalanında ise umûmîdir' diyen kimsenin görüşünün tutarsızlığına şahitlik etmektedir.

وذلك أن جميعَ مَن ذكَرْنا قولَه آنِفًا -ممَّن عاب على بنى إسرائيلَ مسألتَهم نبيَّهم ﷺ عن صفةِ البقرةِ التى أُمِروا بذبحِها وسنِّها وحِلْيتِها- رأَوْا أنهم كانوا في مسألتِهم رسولَ اللهِ ﷺ موسى ذلك مُخْطِئِين، وأنهم لو كانوا اسْتَعْرَضوا أدْنى بقرةٍ مِن البقرِ -إذ أُمِروا بذبحِها بقولِه: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} فذبَحوها-

Şöyle ki: Az önce sözlerini aktardığımız ve İsrailoğullarının, kesilmesi emredilen sığırın niteliğini, yaşını ve rengini peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormalarını ayıplayan kimselerin tamamı; onların, Allah'ın elçisi Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sormakla hatalı davrandıkları, şayet {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” buyruğuyla kesilmesi emredildiğinde alelade herhangi bir sığırı seçip kesselerdi...

كانوا للواجبِ عليهم مِن أمرِ اللهِ في ذلك مُؤَدِّين، وللحقِّ مُطِيعِين، إذ لم يَكُنِ القومُ حُصِروا على نوعٍ مِن البقرِ دونَ نوعٍ، وسنٍّ دونَ سنٍّ.

...bu hususta Allah'ın emrinden üzerlerine düşen vacibi yerine getirmiş ve hakka itaat etmiş olacakları görüşündedirler. Çünkü o kavim bir sığır türü hariç diğer bir türle yahut bir yaş hariç diğer bir yaşla sınırlandırılmamışlardı.

ورأَوا مع ذلك أنهم إذ سأَلوا موسى عن سنِّها، فأخْبَرَهم عنها وحصَرَهم منها على سنٍّ دونَ سنٍّ، ونوعٍ دونَ نوعٍ، وخَصَّ مِن جميعِ أنواعِ البقرِ نوعًا منها، كانوا في مسألتِهم إياه المسألةَ الثانيةَ بعد الذى خصَّ لهم من أنواعِ البقرِ، من الخطأِ على مثلِ الذى كانوا عليه من الخطأِ في مسألتِهم إياه المسألةَ الأولى.

Bununla birlikte onlar, Mûsâ'ya onun yaşını sorduklarında [Mûsâ'nın] kendilerine bunu haber verip onları belirli bir yaş ve belirli bir türle sınırlandırması ve bütün sığır türleri arasından belirli bir türü tahsis etmesinden sonra, kendilerine tahsis edilen sığır türünün ardından Mûsâ'ya ikinci soruyu sormalarında da aynen birinci soruyu sorarken düştükleri hata gibi bir hata içinde oldukları görüşündedirler.

وكذلك رَأَوْا أنهم في المسألةِ الثالثةِ على مثلِ الذى كانوا عليه مِن ذلك في الأولى والثانيةِ، وأن اللازمَ كان لهم في الحالةِ الأولى استعمالُ ظاهرِ الأمرِ، وذبحُ أىِّ بهيمةٍ شاءوا مما وقَع عليها اسمُ بقرةٍ.

Aynı şekilde onlar, üçüncü soruda da birinci ve ikinci sorudaki durumun bir benzeri içinde olduklarını; birinci durumda kendilerine gerekenin, emrin zahirini tatbik edip üzerine sığır ismi düşen hayvanlardan dilediklerini boğazlamak olduğu görüşündedirler.

وكذلك رأَوْا أن اللازمَ كان لهم في الحالةِ الثانيةِ استعمالُ ظاهرِ الأمرِ، وذبحُ أىِّ بهيمةٍ شاءوا مما وقَع عليها اسمُ بقرةٍ عَوَانٍ لا فارضٍ ولا بِكْرٍ، ولم يَرَوْا أن حكمَهم -إذ خُصَّ لهم بعضُ البقرِ دونَ البعضِ فى الحالةِ الثانيةِ- انْتَقَل عن اللازمِ كان لهم في الحالةِ الأولى مِن استعمالِ ظاهرِ الأمرِ إلى الخصوصِ.

Yine aynı şekilde ikinci durumda da kendilerine gerekenin, emrin zahirini tatbik edip ne pek yaşlı ne de pek genç olan 'avân' (orta yaşta) bir sığır ismi düşen hayvanlardan dilediklerini boğazlamak olduğu; ikinci durumda sığırların bir kısmı kendilerine tahsis edildiğinde onların hükmünün, birinci durumda kendilerine gereken emrin zahirini tatbik etmekten hususiliğe intikal ettiği görüşünde olmadıklarını görmüşlerdir.

ففى إجماعِ جميعِهم على ما رَوَينا عنهم مِن ذلك -مع الروايةِ التى رَوَيناها عن رسولِ اللهِ ﷺ بالموافقةِ لقولِهم- دليلٌ واضحٌ على صحةِ قولِنا في العمومِ والخصوصِ، وأن أحكامَ اللهِ جل ثناؤُه في آىِ كتابِه -فيما أمَر ونهَى- على العمومِ مالم يَخُصَّ ذلك ما يَجبُ التسليمُ له، وأنه إذا خُصَّ منه شيءٌ فالمخصوصُ منه خارجٌ حكمُه مِن حكمِ الآيةِ العامةِ الظاهرِ، وسائرُ حكمِ الآيةِ على ظاهرِها العامِّ، ومُؤَيِّدٌ حقيقةَ ما قلْنا في ذلك، وشاهدٌ عَدْلٌ على فسادِ قولِ مَن خالَف قولَنا فيه.

Onlardan rivayet ettiğimiz hususlarda hepsinin icma etmesinde -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onların sözüne muvafık olarak rivayet ettiğimiz haberle birlikte- umûm ve husûs konusundaki görüşümüzün doğruluğuna; Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın ayetlerindeki emir ve nehiylerine dair hükümlerinin, boyun eğilmesi vacip olan bir delil tarafından tahsis edilmediği müddetçe umûmî olduğuna; şayet ondan bir şey tahsis edilirse tahsis edilen şeyin hükmünün umûmî zâhir ayetin hükmünden çıktığına ve ayetin geri kalan hükmünün umûmî zahiri üzere kaldığına dair açık bir delil, bu hususta söylediğimiz şeyin hakikatini teyit eden bir unsur ve buna aykırı görüş belirten kimsenin sözünün tutarsızlığına adil bir şahittir.

وقد زعَم بعضُ مَن عظُمَت جَهالتُه، واشْتَدَّت حَيْرتُه، أن القومَ إنما سأَلوا موسى ما سأَلوا بعدَ أمْرِ اللهِ إياهم بذبحِ بقرةٍ مِن البقرِ؛ لأنهم ظنُّوا أنهم أُمِروا بذبحِ بقرةٍ بعينِها

Cehaleti büyüyen ve şaşkınlığı şiddetlenen kimselerden bazıları, Allah'ın sığırlardan bir sığır boğazlamalarını emretmesinden sonra o kavmin Mûsâ'ya bu soruları sormalarının sebebinin; bizzat muayyen bir sığırı boğazlamakla emrolunduklarını zannetmeleri olduğunu iddia etmiştir;

خُصَّت بذلك، كما خُصَّت عصا موسى في معناها، فسأَلوه أن يُحَلِّيَها لهم ليَعْرِفوها.

...Mûsâ'nın asasının kendi manasında hususi kılındığı gibi onun da bununla tahsis edildiğini sanmışlar ve onu tanıyabilmeleri için kendilerine nitelemesini [Mûsâ'dan] istemişlerdir [demiştir].

ولو كان الجاهلُ تدبَّر قولَه هذا، لسهُل عليه ما اسْتَصْعَب مِن القولِ، وذلك أنه اسْتَعْظَم مِن القومِ مسألتَهم نبيَّهم ما سأَلوه تَشَدُّدًا منهم في دينِهم، ثم أضاف إليهم مِن الأمرِ ما هو أعْظَمُ مما اسْتَنْكَرَه أن يَكونَ كان منهم، فزعَم أنهم كانوا يرَوْن أنه جائزٌ أن يَفْرِضَ اللهُ عليهم فرضًا ويَتَعَبَّدَهم بعبادةٍ، ثم لا يُبَيِّنَ لهم ما يَفْرِضُ عليهم ويَتَعَبَّدُهم به، حتى يَسْأَلوا بيانَ ذلك لهم، فأضاف إلى اللهِ تعالى ذكرُه ما لا يَجوزُ إضافتُه إليه، ونسَب القومَ مِن الجهلِ إلى ما لا يُنْسَبُ المجانينُ إليه، فزعَم أنهم كانوا يَسْأَلون ربَّهم أن يَفْرِضَ عليهم الفَرائضَ، فنعوذُ باللهِ مِن الحَيْرةِ، ونَسْأَلُه التوفيقَ والهِدايةَ.

Şayet bu cahil kimse bu sözünü etraflıca düşünseydi, sözlerden zor gördüğü şey kendisine kolay gelirdi. Şöyle ki o, o kavmin dinlerinde aşırı gidip zorlaştırma kastıyla peygamberlerine sordukları soruları sormuş olmalarını akıldan uzak görmüş; sonra da onlardan sadır olmasını yadırgadığı şeyden daha da beter bir durumu onlara nispet etmiştir. Zira o, Allah'ın kendilerine bir farz kılıp bir ibadetle yükümlü tutmasının, sonra da onlar bunun açıklanmasını isteyene kadar kendilerine neyi farz kıldığını ve neyle yükümlü tuttuğunu açıklamamış olmasının caiz olduğunu o kavmin düşündüğünü iddia etmiştir. Böylece hem Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi caiz olmayan bir şeyi O'na nispet etmiş, hem de o kavme delilere bile nispet edilemeyecek türden bir cehalet yüklemiştir. Zira onların Rablerinden kendilerine farzlar kılmasını istediklerini iddia etmiştir. Şaşkınlıktan Allah'a sığınır, O'ndan muvaffakiyet ve hidayet dileriz.

وأما قولُه: {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا}. فإن البقرَ جِماعُ بقرةٍ.

O'nun: {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “Çünkü bu sığır bize karışık geldi” sözüne gelince; 'el-Bakar' (sığır), 'bakara' kelimesinin çoğuludur (cins ismidir).