وقد قرَأ بعضُهم: (إن الباقرَ) . وذلك وإن كان في الكلامِ جائزًا لمَجيئِه في كلامِ العربِ وأشعارِها، كما قال ميمونُ بنُ قيسٍ :
Onlardan bazıları: (إن الباقرَ - Şüphesiz sığırlar) şeklinde okumuştur . Bu [kullanım], Arap kelamında ve şiirlerinde gelmesi sebebiyle dilde caiz olsa da -nitekim Meymûn b. Kays şöyle demiştir :
وما ذنبُه أن عافَتِ الماءَ باقِرٌ … وما إن تَعافُ الماءَ إلا ليُضْرَبا
Sığırların (bâkır) sudan tiksinmesinde onun ne suçu var… Onlar sudan ancak dövülsün [öküz] diye kaçınırlar .
وكما قال أميةُ :
Ve yine Ümeyye'nin şöyle dediği gibi :
ويَسُوقون باقِرَ [السَّهْلِ للطَّوْ … دِ] مَهازِيلَ خَشْيةً أن تَبُورَا
Ve telef olmasından korkarak ovanın zayıf düşmüş sığırlarını (bâkır) dağa doğru sürerler.
- فغيرُ جائزةٍ القراءةُ به لمخالفتِه القراءةَ الجائيةَ مَجِئَ الحُجَّةِ، بنقلِ مَن لا يَجوزُ عليه -فيما نقَلوه مُجْمِعِين عليه- الخطأُ والسَّهْوُ والكذبُ.
- [buna rağmen] üzerinde icma ederek naklettikleri hususlarda hata, yanılma ve yalan [söylemeleri] caiz olmayan kimselerin nakliyle kesin delil (hüccet) olarak gelen kıraate muhalif olması sebebiyle bu şekilde okumak caiz değildir.
وأما تأويلُ: {تَشَابَهَ عَلَيْنَا} فإنه يعنى به: الْتَبَس علينا.
{تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “bize karışık geldi” ifadesinin yorumuna gelince; bununla: Bize karıştı/belirsizleşti, manası kastedilmektedir.
والقَرَأَةُ مختلفةٌ في تِلاوتِه؛ فبعضُهم كانوا يَتْلُونه: {تَشَابَهَ عَلَيْنَا}.
Kurrâ (kıraat imamları) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları onu: {تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “bize karışık geldi” şeklinde okumaktaydı.
بتخفيفِ الشينِ ونصبِ الهاءِ على مثالِ "تَفَاعَلَ" ويُذَكِّرُ الفعلَ وإن كان البقرُ جِماعًا؛ لأن مِن شأنِ العربِ تَذْكيرَ كلِّ فعلِ جمعٍ كانت واحدتُه بالهاءِ، وجمعُه بطرحِ الهاءِ وتأنيثَه، كما قال اللهُ تعالى في نظيرِه في التَّذْكيرِ: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} [القمر: ٢٠]. فذكَّر "المُنْقَعِرَ"، وهو مِن صفةِ "النخلِ" لتذكيرِ لفظِ "النخلِ". وقال في موضعٍ آخرَ: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} [الحاقة: ٧]. فأنَّث "الخاويةَ" وهى مِن صفةِ النخلِ -بمعنى النخلِ؛ لأنها وإن كانت في لفظِ الواحدِ المذكرِ -على ما وصَفْنا قبلُ- فهى جِماعُ نخلةٍ.
Şîn harfinin şeddesiz (tahfîf ile) ve he harfinin üstün (mansûb) olmasıyla "tefâale" (تَفَاعَلَ) veznindedir; "el-bakar" kelimesi çoğul (cins ismi) olduğu halde fiil müzekker (eril) kılınmıştır. Zira tekili 'hâ' (tâ-i merbûta) ile olan ve bu 'hâ'nın atılmasıyla çoğul yapılan her çoğulun fiilini müzekker de müennes de kılmak Arapların âdetindendir. Nitekim Allah Teâlâ, müzekker kılınmasının benzeri olarak şöyle buyurmuştur: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ} “Sanki onlar, kökünden sökülmüş hurma kütükleriydi” [Kamer: 20]. Burada "en-nahl" lafzının müzekkerliğinden dolayı, onun sıfatı olan "el-münkaır" kelimesini müzekker kılmıştır. Başka bir yerde ise şöyle buyurmuştur: {كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “Sanki onlar, içi boşalmış hurma kütükleriydi” [Hâkka: 7]. Burada da -daha önce açıkladığımız üzere- nahl kelimesi lafızda tekil ve müzekker olsa bile 'nahle'nin çoğulu olduğu için, nahl kelimesinin sıfatı olan "el-hâviye"yi müennes kılmıştır.
وكان بعضُهم يَتْلُوه: (إنَّ البقَرَ تَشَّابَهُ علينا) . بتشديدِ الشين وضمِّ الهاءِ، فيُؤَنِّثُ الفعلَ بمعنى تأنيثِ "البقرِ"، كما قال: {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ}. ويُدْخِلُ في أولِ "تَشَابَه" تاءً تَدُلُّ على تأنيثِها، ثم تُدْغَمُ التاءُ الثانيةُ في شينِ "تَشَابَهَ"؛ لتَقارُبِ مَخْرَجِها ومَخْرَجِ الشينِ، فتَصِيرُ شِينًا مُشَدَّدةً، وتُرْفَعُ الهاءُ بالاستقبالِ والسلامةِ مِن الجَوازمِ والنَّواصبِ.
Onlardan bazıları ise onu: (إنَّ البقَرَ تَشَّابَهُ علينا - Şüphesiz sığırlar bize karışık geldi) şeklinde okumaktaydı . Şîn harfini şeddeli ve he harfini merfû (ötreli) okuyarak; tıpkı {أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ} “içi boşalmış hurma kütükleri” kavlinde olduğu gibi "el-bakar"ın müennesliği sebebiyle fiili müennes kılmıştır. "Teşâbehe"nin başına müennesliğe delalet eden bir tâ (ت) harfi getirmiş, ardından ikinci tâ harfi çıkış yerinin (mahrecinin) şîn harfinin mahrecine yakınlığı sebebiyle "teşâbehe"nin şîn harfine idğam edilmiş (katılmış) ve böylece şeddeli bir şîn haline gelmiştir. He harfi ise muzari fiil olması ve nasb ile cezm edatlarından salim bulunması sebebiyle merfû kılınmıştır.
وكان بعضُهم يَتْلُوه: (إنَّ البقَرَ يَشَّابَهُ علينا). فيُخْرِجُ "يَشَّابَه" مُخْرَجَ الخبرِ عن الذَّكَرِ؛ لِما ذكَرْنا مِن العلةِ في قراءةِ مَن قرَأ ذلك: {تَشَابَهَ} بالتخفيفِ،
Onlardan bazıları ise bunu: (إنَّ البقَرَ يَشَّابَهُ علينا - Şüphesiz sığırlar bize karışık geldi) şeklinde okumaktaydı. [Bu kârî], bunu şeddesiz olarak (tahfîf ile) {تَشَابَهَ} şeklinde okuyan kimsenin kıraatinde zikrettiğimiz gerekçeden ötürü "yeşşâbehe" [fiilini] müzekker (eril) bir ismin haberi kalıbında getirmektedir;
ونصبِ الهاءِ، غيرَ أنه كان يَرْفَعُه بالياءِ التى يُحْدِثُها في أولِ "تشَابَهَ" التى تأتى بمعنى الاستقبالِ، وتُدْغَمُ التاءُ في الشينِ، كما فعَله القارئُ في (تَشَّابَهُ) بالتاءِ والتشديدِ.
ve he harfini üstün (mansûb) kılmıştır. Ancak o, "teşâbehe" fiilinin başına muzari anlamı katan bir yâ harfi getirerek fiili merfû kılmış ve tıpkı (تَشَّابَهُ) şeklinde tâ ve şedde ile okuyan kârînin yaptığı gibi tâ harfi şîn harfine idğam edilmiştir.
والصوابُ في ذلك مِن القراءةِ عندَنا: {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا}. بتخفيفِ شينِ "تَشَابَهَ" ونصبِ هائِه، بمعنى "تَفَاعَلَ"، لإجماعِ الحُجُّةِ مِن القَرَأةِ على تَصْويبِ ذلك ورفعِهم ما سواه مِن القراءاتِ، ولا يُعْتَرَضُ على الحُجَّةِ بقولِ مَن يَجُوزُ عليه فيما نقَل السهوُ والغَفْلةُ والخطأُ.
Bize göre bu kıraatler içinde doğru olanı: {إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا} “Çünkü bu sığır bize karışık geldi” okuyuşudur. [Bu da] kurrânın hüccet olanlarının bunu doğru kabul etme ve bunun dışındaki kıraatleri terk etme hususundaki icmaları sebebiyle, "tefâale" (تَفَاعَلَ) vezninde "teşâbehe"nin şîn'ini şeddesiz (tahfîf) ve he'sini fetha (üstün) ile okumaktır. Kesin delil (hüccet) olan topluluğa karşı, naklettiği şeylerde yanılma, gaflet ve hata caiz olan kimselerin sözüyle itiraz edilemez.
وأما قولُه: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ}. فإنهم عنَوْا: وإنا إن شاء اللهُ لمُبَيَّنٌ لنا ما الْتَبَس علينا وتَشَابَهَ مِن أمرِ البقرةِ التى أُمِرْنا بذبحِها. ومعنى "اهْتِدائِهم" في هذا الموضعِ معنى "تَبَيُّنِهم" أىُّ ذلك الذى لزِمهم ذَبْحُه مما سواه مِن أجناسِ البقرِ.
O'nun: {وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ لَمُهْتَدُونَ} “Ve biz inşallah doğruyu buluruz” sözüne gelince; onlar: "Kesmemiz emredilen sığır hususunda bize kapalı kalan ve karışık gelen şey, inşallah bize açıklanacaktır" demek istemişlerdir. Bu konumda "ihtidâ" (doğruyu bulma) kelimesinin anlamı, diğer sığır türleri arasından hangisini kesmelerinin kendilerine vacip olduğunu "açıklığa kavuşturmaları/anlamaları" manasındadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “[Musa] dedi ki: 'O, onun boyunduruk altına alınmamış, yer sürmeyen ve ekin sulamayan bir sığır olduğunu söylüyor'” kavlinin teviline dair açıklama:
وتأويلُ ذلك: قال موسى: إن اللهَ يقولُ: إن البقرةَ التى أمَرْتُكم بذبحِها بقرةٌ لا ذَلولٌ. ويعنى بقولِه: {لَا ذَلُولٌ}. أى: لم يُذَلِّلْها العملُ. فمعنى الآيةِ: إنها بقرةٌ لم تُذَلِّلْها إثارةُ الأرضِ بأظْلافِها، ولا سُنِىَ عليها الماءُ، فيُسْقَى عليها الزرعُ، كما يقالُ للدابةِ التى قد ذلَّلها الركوبُ أو العملُ: دابةٌ ذَلولٌ بَيِّنةُ الذِّلِّ. بكسر الذَّالِ، ويُقالُ في مثلِه مِن بنى آدمَ: رجلٌ ذَليلٌ بَيِّنُ الذِّلِّ والذِّلَّةِ.
Bunun tevili şöyledir: Musa dedi ki: Allah, size kesmenizi emrettiğim sığırın boyunduruk altına alınmamış (zelûl olmayan) bir sığır olduğunu buyuruyor. O'nun: {لَا ذَلُولٌ} “boyunduruk altına alınmamış” sözüyle kastettiği; yani çalışma ile boyun eğdirilmemiştir. Ayetin manası: O, tırnaklarıyla toprağı sürmekle boyun eğdirilmemiş, üzerine ekin sulamak için su çekme aleti bağlanmamış bir sığırdır. Nitekim binilmek veya çalıştırılmak suretiyle uysallaştırılmış hayvana, zâl harfinin kesresiyle: دابةٌ ذَلولٌ بَيِّنةُ الذِّلِّ (uysallığı aşikâr, boyun eğmiş binek) denir. Âdemoğlundan bunun benzeri için ise: رجلٌ ذَليلٌ بَيِّنُ الذِّلِّ والذِّلَّةِ (zilleti ve boyun eğmişliği aşikâr, zelil bir adam) denir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ}. يقولُ: صعبةٌ لم يُذِلَّها عملٌ، {تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ}.
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} “O, boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Katâde], 'Hırçındır, onu herhangi bir iş boyun eğdirmemiştir; {تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “yer sürmez ve ekin sulamaz”' demektedir.
حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ}. يقولُ: بقرةٌ ليست بذَلولٍ يُزرَعُ عليها، وليْسَت تَسقى الحرثَ .
Bana Musa rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ} “O, yer sürmek üzere boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır”. O şöyle demektedir: Üzerinde ziraat yapılan boyun eğdirilmiş bir sığır değildir, ekin de sulamaz .
حدثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ}. أى: لم يُذِلَّها العملُ. {تُثِيرُ الْأَرْضَ}. يعنى: ليست بذَلولٍ فتُثِيرَ الأرضَ. {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ}. يقولُ: ولا تَعْمَلُ في الحرثِ .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Cafer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} “O, boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır”; yani onu çalışma boyun eğdirmemiştir. {تُثِيرُ الْأَرْضَ} “yer süren”; yani yer sürecek şekilde boyun eğdirilmiş değildir. {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “ve ekin sulamayan”; yani ekinde çalıştırılmaz , demektedir.
حُدثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ}. يقولُ: لم يُذِلَّها العملُ، {تُثِيرُ الْأَرْضَ}. يقولُ: تُبِينُ الأرضَ بأظْلافِها. {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ}. يقولُ: ولا تعمَلُ (٢) في الحرثِ.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ} “O, boyunduruk altına alınmamış bir sığırdır”; çalışma onu boyun eğdirmemiştir, demektedir. {تُثِيرُ الْأَرْضَ} “yer süren”; tırnaklarıyla toprağı yarar , demektedir. {وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “ve ekin sulamayan”; ekinde çalıştırılmaz (٢), demektedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: قال الأعرجُ: قال مجاهدٌ قولَه: {لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ}. يقولُ: ليست بذَلولٍ فتفعَلَ ذلك .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: el-A'rec dedi ki: Mücâhid O'nun: {لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ} “ne yer sürmek üzere boyunduruk altına alınmış ne de ekin sulayan” kavli hakkında şöyle dedi: Bunu yapacak şekilde boyun eğdirilmiş değildir .
حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: ليست بذَلولٍ تُثِيرُ الأرضَ، ولا تَسْقِى الحرثَ.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: [O], ne yeri sürecek şekilde boyun eğdirilmiştir ne de ekini sular.
ويعنى بقولِه: {تُثِيرُ الْأَرْضَ}: تَقْلِبُ الأرضَ للحرثِ، يقالُ منه: أثَرْتُ الأرضَ أُثِيرُها إثارةً، إذا قلَبتَها للزرعِ.
O'nun: {تُثِيرُ الْأَرْضَ} “yeri sürer” kavliyle kastettiği: [Ekin] sürmek için toprağı altüst etmesidir. [Kişi] ekim için toprağı altüst ettiğinde bu kökten hareketle: 'أثَرْتُ الأرضَ أُثِيرُها إثارةً' (Toprağı altüst edip sürdüm) denir.
وإنَّما وصَفها جلَّ ثناؤُه بهذه الصفةِ؛ لأنَّها كانت -فيما قيل- وَحْشيَّةً.
Şânı yüce olan [Allah] onu bu nitelikle tavsif etmiştir; zira rivayet edildiğine göre o, yaban sığırı idi.
حَدَّثَنِي يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، قال: أخبرَنا جُوَيْبِرٌ، عن كَثيرِ بنِ زيادٍ، عن الحسنِ، قال: كانت وَحْشيَّةً .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym rivayet etti, dedi ki: Bize Cüveybir, Kesîr b. Ziyâd'dan, o da el-Hasan'dan haber verdi; o şöyle dedi: [O sığır] yabani idi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مُسَلَّمَةٌ}.
Allah Teâlâ'nın: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur” kavlinin teviline dair açıklama:
ومعنى {مُسَلَّمَةٌ}: مُفَعَّلةٌ، مِن السلامةِ، يقالُ منه: سُلِّمَتْ تُسلَّمُ فهى مُسلَّمةٌ.
{مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur” ifadesinin manası: Selamet kökünden gelen "müfe''ale" (مُفَعَّلَةٌ) kalıbındadır. Buradan hareketle: سُلِّمَتْ تُسلَّمُ فهى مُسلَّمةٌ (selamete erdirildi, erdirilir, o selamettedir/kusursuzdur) denir.
ثم اختَلف أهلُ التأويلِ في المعنى الذى سُلِّمَت منه، فوصَفَها اللهُ بالسلامةِ منه؛ فقال مجاهدٌ بما حَدَّثَنَا به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهِدٍ: {مُسَلَّمَةٌ}. يقولُ: مُسَلَّمةٌ مِن الشِّيَةِ، و {لَا شِيَةَ فِيهَا}: لا بياضَ فيها ولا سوادَ .
Sonra tevil ehli, sığırın neden selamet bulduğu ve Allah'ın onu neyden salim olmakla nitelendirdiği konusunda ihtilaf ettiler; Mücâhid, Muhammed b. Amr'ın bize rivayet ettiği üzere şöyle dedi: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur”; alacadan salimdir, der. {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır , demektir.
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نجِيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {مُسَلَّمَةٌ}. قال: مُسَلَّمةٌ من الشِّيَةِ، {لَا شِيَةَ فِيهَا}: لا بياضَ فيها ولا سَوادَ.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Mücâhid dedi ki: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur”; alacadan salimdir, dedi. {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır, [dedi].
وقال آخَرون: مُسَلَّمةٌ مِن العيوبِ.
Başkaları da şöyle dedi: Ayıplardan salimdir (kusursuzdur).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا}. أى: مُسلَّمةٌ مِن العيوبِ .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا} “Kusursuzdur, onda hiç alaca yoktur”; yani ayıplardan salim kılınmıştır .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {مُسَلَّمَةٌ}. يقولُ: لا عيبَ فيها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur”; onda hiçbir ayıp yoktur , demektedir.
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {مُسَلَّمَةٌ}. يعنى: مُسَلَّمةٌ مِن العيوبِ .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Cafer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur”; yani ayıplardan salim kılınmıştır .
حُدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بمثلِه .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini rivayet etti .
حَدَّثَنَا القاسِمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنَي حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: قال ابنُ عباسٍ: قولُه: {مُسَلَّمَةٌ}: لا عَوارَ فيها .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs dedi ki: O'nun: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur” kavli; onda hiçbir kusur ve sakatlık yoktur , [demektir].
والذي قاله ابنُ عباسٍ وأبو العاليةِ ومن قال بمثلِ قولِهما في تأويلِ ذلك، أوْلَى بتأويلِ الآيةِ مما قاله مجاهدٌ؛ لأنَّ سَلامَتَها لو كانت مِن سائرِ أنواعِ الألوانِ سِوَى لونِ جلدِها، لكان في قولِه: {مُسَلَّمَةٌ}. مُكْتَفًى عن قولِه: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. وفى قولِه: {لَا شِيَةَ فِيهَا}، ما يُوَضِّحُ عن أن معنى قولِه: {مُسَلَّمَةٌ}. غيرُ معنى
Bunun tevilinde İbn Abbâs'ın, Ebu'l-Âliye'nin ve onların görüşü doğrultusunda söz söyleyenlerin belirttikleri, ayetin teviline Mücâhid'in söylediğinden daha uygundur. Çünkü şayet onun kusursuzluğu/selameti, kendi deri rengi dışındaki diğer renk çeşitlerinden [arınmış olması] şeklinde olsaydı, O'nun: {مُسَلَّمَةٌ} “kusursuzdur” kavli, {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur” kavline ihtiyaç bırakmazdı. Nitekim O'nun: {لَا شِيَةَ فِيهَا} kavlinde, O'nun: {مُسَلَّمَةٌ} kavlinin anlamının [başka bir] anlama...
قولِه: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. وإذ كان ذلك كذلك، فمعنى الكلامِ أنه يقولُ: إنها بقرةٌ لَمْ تُذَلِّلْها إثارةُ الأرضِ وقَلْبُها للحِراثةِ ولا السُّنُوُّ عليها للمزَارعِ، وهى مع ذلك صحيحةٌ مُسَلَّمةٌ مِن العيوبِ.
O'nun: {لَا شِيَةَ فِيهَا} kavlinin anlamından farklı olduğunu açıklayan bir delil vardır. Durum böyle olunca sözün anlamı şöyledir: O, ne toprağı sürüp çift sürmek için altüst etmekle ne de ekin sulamak için üzerine alet bağlanmakla boyun eğdirilmemiştir; bununla birlikte o sapasağlamdır, ayıplardan ve kusurlardan salimdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا شِيَةَ فِيهَا}.
Allah Teâlâ'nın: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه: {لَا شِيَةَ فِيهَا}: لا لونَ فيها يُخالِفُ لونَ جلدِها. وأصلُه مِن: وَشْىِ الثوبِ. وهو تحسينُ عُيوبِهِ التى تَكونُ فيه بضُروبٍ مختلفةٍ مِن ألوانِ سَدَاه ولُحْمتُه، يقالُ منه: وَشَيْتُ الثوبَ فأنا أَشِيه شِيَةً ووَشْيًا. ومنه قيل للساعى بالرجلِ إلى السلطانِ أو غيرِه: واشٍ. لكذبِه عليه عندَه وتحسينِه كذبَه بالأباطيلِ، يقالُ منه: وشَيْتُ به إلى السلطانِ وِشايةً. ومنه قولُ كعبِ بنِ زُهَيْرٍ :
O'nun: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur” kavliyle kastettiği: Onda kendi deri rengine muhalif hiçbir renk yoktur. Bunun aslı elbisenin nakışlanması ve süslenmesi anlamına gelen *vaşy* (وَشْي) kökünden gelir. Bu da elbisenin çözgü ve atkı ipliklerinin farklı renkleriyle onda bulunan kusurların güzelleştirilmesidir. Buradan hareketle: وَشَيْتُ الثوبَ فأنا أَشِيه شِيَةً ووَشْيًا (Elbiseyi nakışladım/süsledim) denir. Bir kimseyi hükümdara veya bir başkasına gammazlayana da yalanını bâtıllarla süsleyip onun aleyhinde yalan söylediği için *vâşî* (واشٍ / gammaz, laf taşıyan) denmiştir. Buradan hareketle: وشَيْتُ به إلى السلطانِ وِشايةً (Onu hükümdara gammazladım) denir. Ka'b b. Züheyr'in şu beyti de bundandır :
تَسْعَى الوُشَاةُ بجنْبَيها وقولُهمُ … إنك يا بنَ أبى سُلْمَى لَمَقْتولُ
تَسْعَى الوُشَاةُ بجنْبَيها وقولُهمُ … إنك يا بنَ أبى سُلْمَى لَمَقْتولُ (Gammazlar onun iki yanında koşturup: "Ey Ebû Sülmâ'nın oğlu, sen kesinlikle öldürüleceksin!" derler)
والوُشاةُ جمع واشٍ، يعنى أنهم يَتقوَّلون بالأباطيلِ، ويُخبِرُونه أنه إن لحِق بالنبيِّ ﷺ قتَلَه.
"el-Vuşât" (الوُشاةُ), "vâşî" (واشٍ) kelimesinin çoğuludur. Yani onların asılsız dedikodular uydurduklarını ve ona, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştığı takdirde kendisini öldüreceğini haber verdiklerini kastetmektedir.
وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن الوَشْىَ العلامةُ. وذلك لا معنى له، إلَّا أن يكونَ أراد بذلك تحسينَ الثوبِ بالأعْلامِ؛ لأنه معلومٌ أن القائلَ: وشَيْتُ بفلانٍ إلى فلانٍ. غيرُ جائزٍ أن يُتوهَّمَ عليه أنه أراد: جعَلْتُ له عندَه علامةً.
Arap dili ehlinden bazıları ise *vaşy* (الوَشْي) kelimesinin "alamet/işaret" olduğunu iddia etmiştir. Bununla elbisenin nakışlarla ve desenlerle süslenmesini kastetmiş olması dışında bu [iddianın] bir anlamı yoktur. Zira: وشَيْتُ بفلانٍ إلى فلانٍ (Falancayı filancaya gammazladım) diyen bir kimsenin, "onun yanında ona bir alamet koydum" demek istediğini zannetmek caiz değildir.
وإنما قيل: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. وهى مِن: وَشَيْتُ؛ لأنَّ الواوَ لما أُسقِطَت مِن أولِها أُبدِلَتْ مكانَها الهاءُ في آخرِها، كما قيل: وزَنْتُه زِنةً و [وَسَيْتُه سِيَةً]،
Şüphesiz: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur” denilmiştir. Bu [kelime], veşeytü (وَشَيْتُ) [kökünden] gelmektedir. Zira vâv [harfi] kelimenin başından düşürülünce, onun yerine sonuna he [harfi] getirilmiştir; nitekim: وزَنْتُه زِنةً ve [وَسَيْتُه سِيَةً] denildiği gibi,
ووَعَدْتُه عِدَةً، وودَيْته دِيَةً.
ve وَعَدْتُه عِدَةً ile ودَيْته دِيَةً denildiği gibi, onun yerine sonuna he harfi getirilmiştir.
وبمثلِ الذى قلنا في معنى قولِه: {لَا شِيَةَ فِيهَا} قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur” kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. أى: لا بياضَ فيها .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; yani onda beyazlık yoktur .
حَدَّثَنَا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، مثلَه .
Bize el-Hasan rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. يقولُ: لا بَياضَ فيها .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Cafer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; onda beyazlık yoktur , demektedir.
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهِدٍ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. أى: لا بياضَ فيها ولا سَوادَ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; yani onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır .
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مُجاهِدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حَدَّثَنَا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. قال: لونُها واحدٌ، ليس فيها لونٌ سِوَى لونِها.
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o da Atıyye'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”. Dedi ki: Rengi tektir, onda kendi renginden başka bir renk yoktur.
حَدَّثَنِي موسي، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}: مِن بياضٍ ولا سوادٍ ولا حُمرةٍ .
Bana Musa rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; ne beyazlıktan ne siyahlıktan ne de kırmızılıktan [bir alaca yoktur] .
حَدَّثَنِي يونسُ بنُ عبدِ الأعلَي، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {لَا شِيَةَ فِيهَا}: هى صفراءُ ليس فيها بياضٌ ولا سوادٌ.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; o sarıdır, onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır.
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {لَا شِيَةَ فِيهَا}. يقولُ: لا بياضَ فيها .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti: {لَا شِيَةَ فِيهَا} “onda hiç alaca yoktur”; onda beyazlık yoktur , demektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'Şimdi hakkı (gerçeği) getirdin'” kavlinin teviline dair açıklama:
اختَلف أهلُ التَّأويلِ في تأويلِ قولِه: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. فقال بعضُهم: معنى ذلك: الآن بيَّنْتَ لنا الحقَّ فتبَيَّنَّاه، [وعرَفْنا أيَّةَ بقرةٍ عَنيتَ] .
Tevil ehli, O'nun: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'Şimdi hakkı (gerçeği) getirdin'” kavlinin tevilinde ihtilaf ettiler; onlardan bazıları şöyle dedi: Bunun manası: "Şimdi bize hakkı apaçık açıkladın, biz de onu anladık [ve hangi sığırı kastettiğini bildik]" demektir .
وممَّن قال ذلك قتادةُ:
Bunu söyleyenlerden biri de Katâde'dir:
حَدَّثَنَا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. أى: الآن بيَّنتَ لنا .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'Şimdi hakkı (gerçeği) getirdin'”; yani şimdi bize apaçık açıkladın , [demektir].
وقال بعضُهم: ذلك خبرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه عن القومِ أنهم نسَبوا نبيَّ اللهِ موسى صلواتُ اللهِ عليه إلى أنه لَمْ يَكُنْ يَأْتِيهم بالحقِّ في أمرِ البقرةِ قبلَ ذلك.
Bazıları ise şöyle dedi: Bu, Allah celle senâuhû'nun, o kavmin Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı -salavâtullâhi aleyh- bundan önce sığır konusunda kendilerine hakkı getirmemekle itham ettiklerine dair bir haberidir.
وممَّن رُوِى عنه معنى هذا القولِ عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ:
Bu sözün anlamı kendisinden rivayet edilenler arasında Abdurrahman b. Zeyd de vardır:
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: اضطُرُّوا إلى بقرةٍ لا يَعْلَمون على صفتِها غيرَها، وهى صفراءُ ليس فيها سَوادٌ ولا بياضٌ، فقالوا: هذه بقرةُ فلانٍ، {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. وقبلَ ذلك واللهِ قد جاءَهم بالحقِّ .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Sıfatında başka hiçbir sığır bilmedikleri bir sığıra mecbur kaldılar; o, içinde ne siyahlık ne de beyazlık bulunan sarı bir sığırdı. Bunun üzerine: "Bu, falanın sığırıdır; {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Şimdi hakkı getirdin”" dediler. Halbuki Allah'a yemin olsun ki bundan önce de onlara hakkı getirmişti .
وأولى التأويلين عندَنا بقولِه: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. قولُ قتادةَ، وهو أن تأويلَه: الآن بيَّنتَ لنا الحقَّ في أمرِ البقرِ ، فعرَفْنا أيُّها الواجبُ علينا ذبحُها منها؛ لأنَّ اللهَ جلَّ ثناؤُه قد أخبَر عنهم أنهم قد أطاعوه، فذبَحوها بعد قِيلِهم هذا مع غِلَظِ مؤنةِ ذبحِها عليهم وثِقَلِ أمْرِها، فقال: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. وإن كانوا قد قالوا -بقولِهم: الآن بيَّنْتَ لنا الحقَّ- هُراءً مِن القولِ، وأتَوْا خطأً وجهلًا مِن الأمرِ، وذلك أن نبيَّ اللهِ موسى ﷺ كان مُبَيِّنًا لهم -في كلِّ مسألةٍ سأَلوها إياه، وردٍّ رادُّوه في أمرِ البقرةِ- الحقَّ، وإنما يُقالُ: الآن بَيَّنْتَ لنا الحقَّ لمن لَمْ يَكُنْ مُبَيِّنًا قبلَ ذلك، فأما مَن كان كلُّ قِيلِه -فيما أبان عن اللهِ تعالى ذكْرُه- حقًّا وبيانًا، فغيرُ جائزٍ أن يقالَ له في بعضِ ما أبان عن اللهِ في أمرِه ونهيِه، وأدَّى عنه إلى عبادِه مِن فرائضِه التى أوجَبها عليهم: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. كأنَّه لم يَكُنْ جاءهم بالحقِّ قبلَ ذلك.
O'nun: {قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'Şimdi hakkı (gerçeği) getirdin'” kavli hakkında bize göre iki tevilin en isabetli olanı, Katâde'nin görüşüdür. O da bunun tevilinin şöyle olmasıdır: "Şimdi bize sığır konusunda hakkı apaçık açıkladın , böylece onlardan kesmemiz gerekenin hangisi olduğunu anladık." Zira Allah celle senâuhû, kesilmesinin külfeti kendilerine ağır ve işi meşakkatli olmasına rağmen bu sözlerinden sonra O'na itaat edip onu kestiklerini haber vererek: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” buyurmuştur. Her ne kadar "Şimdi bize hakkı apaçık açıkladın" sözleriyle saçma sapan bir söz söylemiş, hatalı ve cahilce bir iş yapmış olsalar da... Çünkü Allah'ın peygamberi Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem, sığır konusunda kendisine sordukları her soruda ve yaptıkları her itirazda onlara hakkı açıklıyordu. "Şimdi bize hakkı apaçık açıkladın" sözü ancak daha önce açıklamamış olan kimseye söylenir. Allah teâlâ zikruhû'dan beyan ettiği her sözü hak ve apaçık bir açıklama olan kimseye ise, Allah'ın emir ve yasağından bildirdiği ve kullarına farz kıldığı yükümlülüklerden onlara tebliğ ettiği bazı şeyler hakkında, sanki daha önce kendilerine hakkı getirmemiş gibi: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Şimdi hakkı getirdin” denmesi caiz değildir.
وقد كان بعضُ مَن سلَف يَزعُمُ أن القومَ ارْتَدُّوا عن دينِهم، وكفَروا بقولِهم لموسى: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ}. ويَزعُمُ أنهم نفَوْا أن يكونَ موسى أتاهم بالحقِّ في أمْرِ البقرةِ قبلَ ذلك، وأن ذلك مِن فعْلِهم وقِيلِهم كفرٌ.
Geçmiş [âlimlerden] bazıları, bu topluluğun Mûsâ'ya: {الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ} “Şimdi hakkı getirdin” demeleri sebebiyle dinlerinden dönüp kâfir olduklarını ileri sürmekteydi. Onların, bundan önce sığır konusunda Mûsâ'nın kendilerine hakkı getirdiğini inkâr ettiklerini, onların bu fiil ve sözlerinin bir küfür olduğunu iddia etmekteydi.
وليس الذى قال مِن ذلك عندَنا كما قال؛ لأنهم أذْعَنوا بالطاعةِ بذبحِها، وإن كان قيلُهم الذى قالوه لموسى جَهْلةً منهم وهَفْوَةً مِن هَفَواتِهم.
Bize göre onun bu konuda söylediği dediği gibi değildir; zira Mûsâ'ya söyledikleri söz kendilerinden bir cehalet ve düşülen bir kusur olsa da, onu kesmekle itaate boyun eğmişlerdir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه: {فَذَبَحُوهَا}: فذبَح قومُ موسى البقرةَ التى وصَفها اللهُ لهم، وأمَرهم بذبحِها.
{فَذَبَحُوهَا} “Sonunda onu kestiler” kavliyle; Mûsâ'nın kavmi, Allah'ın kendilerine niteliklerini bildirdiği ve kesmelerini emrettiği sığırı kestiler, demektir.
ويعنى بقولِه: {وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. أى: قارَبوا أن يَدَعوا ذبْحَها، ويترُكوا فرْضَ اللهِ عليهم في ذلك.
{وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “neredeyse yapmayacaklardı” kavliyle de; yani onu kesmeyi bırakmaya ve bu konuda Allah'ın kendilerine yüklediği farzı terk etmeye yaklaştılar, [demektir].
ثم اختَلف أهلُ التأويلِ في السببِ الذى مِن أجلِه كادوا أن يُضِيعوا فرْضَ اللهِ عليهم في ذبحِ ما أمَرهم بذبحِه مِن ذلك؛ فقال بعضُهم: ذلك السببُ كان غلاءَ ثمنِ البقرةِ التى أُمِروا بذبحِها، وبُيِّنَت لهم صفتُها.
Sonra tevil ehli, kesilmesi emredilen o sığırı kesme hususunda Allah'ın farzını zayi etmeye yaklaşmalarının sebebi hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bu sebep, kesilmesi emredilen ve kendilerine niteliği açıklanan sığırın fiyatının yüksek olmasıydı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا أبو معشرٍ المدنيُّ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ في قولِه: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. قال: لغلاءِ ثمنِها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer el-Medenî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den O'nun: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” kavli hakkında haber verdi; o şöyle dedi: Fiyatının yüksekliğinden dolayı [böyle oldu] .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عُبيدٍ الهِلاليُّ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ الخطابِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرظيُّ: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. قال: مِن كثرةِ قيمتِها.
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd el-Hilâlî rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz b. el-Hattâb rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den [naklen] rivayet etti: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı”. O şöyle dedi: Değerinin yüksekliğinden ötürü.
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: أخبَرنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، وحجاجٌ، عن أبى مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ ومحمدِ بنِ قيسٍ -في حديثٍ فيه طُولٌ، ذكَر أن حديثَ بعضِهم دخَل في حديثِ بعضٍ- قولَه: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}: لكثرةِ الثمنِ، أخَذوها بمِلْءِ مَسْكِها ذهبًا مِن مالِ المقتولِ، فكان سَواءً، لَمْ يَكُنْ فيه فَضْلٌ فذبَحوها .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin haber verdi, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den; Haccâc ayrıca Ebû Ma'şer'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan -uzunca bir hadiste, bazısının rivayetinin bazısınınkine karıştığını zikrederek- O'nun: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı” kavli hakkında rivayet etti: Fiyatının çokluğundan dolayı [neredeyse yapmayacaklardı]. Onu maktulün malından derisi dolusu altın karşılığında aldılar; tam denk geldi, geriye hiçbir fazlalık kalmadı ve onu kestiler .
حُدِّثتُ عن المنجابِ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ}. يقولُ: كادوا لا يَفعَلون، ولم يَكُنِ الذى أرادوا؛ لأنهم أرادوا أَلَّا يَذْبَحُوها، وكلُّ شيءٍ في القرآن "أَكادُ " و "كادوا" و "لو"، فإنه لا يكونُ، وهو مثلُ قولِه: {أَكَادُ أُخْفِيهَا} [طه: ١٥].
Bana el-Müncâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: {فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ} “Sonunda onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı”. Şöyle demektedir: Neredeyse yapmayacaklardı, fakat onların istediği şey gerçekleşmedi; çünkü onlar onu kesmemeyi istiyorlardı. Kur'an'da geçen her "neredeyse (ekâdü) ", "neredeyse (kâdû)" ve "şayet (lev)" ifadeleri gerçekleşmeyen şeyler içindir. Bu da O'nun: {أَكَادُ أُخْفِيهَا} “neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ: 15] kavli gibidir.
وقال آخَرون: لَمْ يكادوا أن يفعَلوا ذلك، خوفَ الفضيحةِ إن أطْلَع اللهُ على قاتلِ القتيلِ الذى اختَصَموا فيه إلى موسى.
Başkaları ise şöyle dedi: Mûsâ'ya hakkında davalaştıkları maktulün katilini Allah ortaya çıkarırsa rezil olma korkusundan dolayı neredeyse bunu yapmayacaklardı.
والصوابُ مِن التَّأْويلِ عندَنا أن القومَ لَمْ يكادوا يفعَلون ما أمَرهم اللهُ به مِن ذبحِ البقرةِ للخَلَّتين كلتيهما؛ إحداهما: غَلاءُ ثَمنِها مع ما ذُكِر لنا من صِغَرِ خطَرِها وقلةِ قيمتِها. والأخرى: خوفُ عظيمِ الفضيحةِ على أنفسِهم بإظهارِ اللهِ نبيَّه موسى صلواتُ اللهِ عليه وأتباعَه على قاتلِه.
Bize göre doğru olan tevil; o topluluğun, her iki sebepten ötürü Allah'ın kendilerine emrettiği ineği kesme işini neredeyse yapmayacak olduklarıdır. Bu sebeplerden birincisi: Bize aktarıldığına göre aslında önemsizliğine ve değerinin azlığına rağmen fiyatının yüksek olması; diğeri ise Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı (salavâtullâhi aleyh) ve ona tabi olanları maktulün katiline muttali kılması sebebiyle kendilerinin büyük bir rezilliğe uğramasından korkmalarıdır.
فأما غلاءُ ثَمنِها فإنه قد رُوِى لنا فيه ضُروبٌ مِن الرِّواياتِ.
Fiyatının yüksekliğine gelince; bu konuda bize çeşitli rivayetler aktarılmıştır.
فحَدَّثَنِي موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ، قال: اشترَوْها بوزنِها عشْرَ مراتٍ ذهبًا، فباعَهم صاحبُها إياها وأخَذ ثَمنَها .
Bana Mûsâ b. Hârûn rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Onu ağırlığının on katı altın karşılığında satın aldılar. Sahibi onu onlara sattı ve bedelini aldı .
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ عبدِ الأعلَي، قال: ثنا المعتمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ أيوبَ، عن محمدِ بنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: اشترَوْها بمِلْءِ جلدِها دنانيرَ.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet etti, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân rivayet etti, dedi ki: Eyyûb'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ubeyde'den işittim; o şöyle dedi: Onu derisi dolusu dinar karşılığında satın aldılar.
حَدَّثَنَا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهِدٍ، قال: كانت البقرةُ لرجلٍ يَبَرُّ أُمَّه، فرزَقه اللهُ أن جعَل تلك البقرةَ له، فباعَها بمِلْءِ جلدِها ذهبًا .
Bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti, o şöyle dedi: Sığır, annesine iyilik yapan bir adama aitti. Allah da o sığırı ona [kazanç vesilesi] kılarak rızıklandırdı, o da onu derisi dolusu altın karşılığında sattı .
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، قال: حَدَّثَنِي خالدُ بنُ يزيدَ، عن مجاهِدٍ، قال: أعْطَوْا صاحبَها مِلْءَ مَسْكِها ذهبًا، فباعَها منهم.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl rivayet etti, dedi ki: Bana Hâlid b. Yezîd, Mücâhid'den rivayet etti, o şöyle dedi: Sahibine derisi dolusu altın verdiler, o da onu kendilerine sattı.
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ، قال: حَدَّثَني عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ، أنه سمِع وهبًا يقولُ: اشترَوْها منه على أن يَمْلَئوا له جلدَها دنانيرَ، ثم ذبَحوها فعمَدوا إلى جلدِ البقرةِ فملئوه دنانيرَ، ثم دفَعوها إليه.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize İshak rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm rivayet etti, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma'kıl, Vehb'i şöyle derken işittiğini rivayet etti: Derisini kendisine dinarlarla doldurmaları şartıyla onu adamdan satın aldılar. Sonra onu kestiler, sığırın derisine yönelip onu dinarlarla doldurdular ve sonra bunu ona teslim ettiler.
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمِّى، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: وجَدوها عندَ رجلٍ يزعُمُ أنه ليس بائعَها
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Onu, satmayacağını ileri süren bir adamın yanında buldular
بمالٍ أبدًا، فلم يَزالوا به حتى جعَلوا له أن يَسْلُخوا له مَسْكَها، فيملئوه له دنانيرَ، فرضِى به فأعْطاهم إياها .
bunun üzerine adamı ikna etmeye çalıştılar ve nihayet derisini yüzüp içine onun için dinar doldurmayı taahhüt ettiler. Adam buna razı oldu ve onu kendilerine verdi .
حَدَّثَنِي المُثَّني، قال: ثنا آدمُ، قال: حَدَّثَنَا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: لَمْ يجِدُوها إلَّا عندَ عَجوزٍ، وإنها سألتْهم أضعافَ ثمنِها، فقال لهم موسى: أعْطُوها رِضاها وحُكْمَها. ففعَلوا، واشترَوْها فذبَحوها .
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Cafer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den rivayet etti, o şöyle dedi: Onu ancak yaşlı bir kadının yanında bulabildiler; kadın da onlardan değerinin kat kat fazlasını istedi. Mûsâ onlara: "Kadına razı olacağı bedeli ve istediği hükmü verin" dedi. Onlar da öyle yaptılar; onu satın alıp kestiler .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، قال: قال أيوبُ، عن ابنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: لَمْ يَجِدوا هذه البقرةَ إلَّا عندَ رجلٍ واحدٍ، فباعَها بوزنِها ذهبًا -أو مِلْءِ مَسْكِها ذهبًا- فذبَحوها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Eyyûb, İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde'den nakletti; o şöyle dedi: Bu sığırı ancak tek bir adamın yanında bulabildiler; o da onu ağırlığınca altın -veya derisi dolusu altın- karşılığında sattı ve onu kestiler .
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن محمدِ بنِ سِيرينَ، عن عَبيدةَ السَّلْمانِيِّ، قال: وجَدوا البقرةَ عندَ رجلٍ، فقال: إنى لا أَبِيعُها إلَّا بمِلءِ جلدِها ذهبًا. فاشتَرَوْها بمِلءِ جلدِها ذهبًا.
Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Cafer, Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ubeyde es-Selmânî'den rivayet etti, o şöyle dedi: Sığırı bir adamın yanında buldular; adam: "Ben onu ancak derisi dolusu altın karşılığında satarım" dedi. Onlar da onu derisi dolusu altın karşılığında satın aldılar.
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: جعَلوا يَزِيدون صاحبَها حتى ملئوا له مَسْكَها -وهو جلدُها- ذهبًا.
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Sahibine, derisini -ki bu onun postudur- altınla dolduruncaya kadar [fiyatı] artırmaya devam ettiler.
وأما صِغَرُ خَطَرِها وقلةُ قيمتِها، فإن الحسنَ بنَ يحيى حَدَّثَنَا، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابنُ عُيَيْنَةَ، قال: حَدَّثَنِي محمدُ بنُ سُوقةَ، عن عكرمةَ، قال: ما كان ثمنُها إلَّا ثلاثةَ دنانيرَ.
[Sığırın] ehemmiyetinin azlığına ve kıymetinin düşüklüğüne gelince; bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Uyeyne haber verdi, dedi ki: Bana Muhammed b. Sûka, İkrime'den rivayet etti, o şöyle dedi: Onun fiyatı sadece üç dinardı.
وأما ما قلْنا مِن خوفِهم الفضيحةَ على أنفسِهم، فإن وهبَ بنَ مُنَبِّهٍ كان يقولُ: إن القومَ إذ أُمِروا بذبحِ البقرةِ إنما قالوا لموسى: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. لعِلْمِهم بأنهم سيَفتضِحون إذا ذُبِحَت، فحادُوا عن ذبحِها.
Kendilerine rezillik dokunmasından korktuklarına dair söylediğimiz hususa gelince; Vehb b. Münebbih şöyle diyordu: O kavim, sığırı kesmekle emrolunduklarında Mûsâ'ya: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” sözünü ancak o kesildiği takdirde rezil olacaklarını bildikleri için söylemiş ve bu yüzden onu kesmekten kaçınmışlardı.
حُدِّثْتُ بذلك عن إسماعيلَ بنِ عبدِ الكريمِ، عن عبدِ الصمدِ بنِ مَعْقِلٍ، عن وهبِ بنِ مُنَبِّهٍ.
Bana bu, İsmâil b. Abdilkerîm'den, o Abdüssamed b. Ma'kıl'dan, o da Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildi.
وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: إن القومَ بعدَ أن أحْيَا اللهُ الميتَ فأخبَرهم بقاتلِه، أنْكَرَت قَتَلَتُه قَتْلَه، فقالوا: واللهِ ما قتَلْناه. بعدَ أن رَأَوُا الآيةَ والحقَّ.
İbn Abbâs da şöyle diyordu: Allah ölüyü diriltip de o kendilerine katilini haber verdikten sonra, katilleri onun öldürülmesini inkâr edip mucizeyi ve gerçeği gördükten sonra: "Vallahi biz onu öldürmedik" dediler.
حَدَّثَنِي بذلك محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمي، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ .
Bana bunu Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişip durmuştunuz” kavlinin teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا}: واذْكُروا يا بنى إسرائيلَ إذ قتَلْتُم نفسًا. والنفسُ التى قتَلوها هى النفسُ التى ذكَرْنا قصتَها في تأويلِ قولِه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً}.
O'nun celle senâuhû: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا} “Hani bir cana kıymıştınız” kavliyle; Ey İsrâiloğulları! Bir cana kıydığınız vakti de hatırlayın, demektir. Öldürdükleri can ise: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti” kavlinin tevilinde kıssasını zikrettiğimiz candır.
وقولُه: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}. يعنى: فاختَلَفْتُم وتنازَعْتُم. وإنما هو: فتَدارَأتُم فيها. على مثالِ "تَفاعَلْتُم"، مِن الدَّرْءِ، والدَّرْءُ العِوَجُ. ومنه قولُ أبى النَّجْمِ العِجْليِّ:
O'nun: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “onun hakkında çekişip durmuştunuz” kavli; ihtilaf edip çekişmiştiniz, demektir. Bu kelimenin aslı, tefâ'altüm (تَفَاعَلْتُمْ) vezninde "fetadâra'tüm fîhâ" (فَتَدَارَأْتُمْ فِيهَا) olup der' (الدَّرْء) kökünden gelir; der' ise eğrilik demektir. Ebü'n-Necm el-İclî'nin şu sözü de bundandır:
خَشْيةَ طغّامٍ إذا هَمَّ جَسَرْ
Azmettiğinde cüret eden ayak takımının korkusuyla,
يَأْكُلُ ذا الدَّرْءِ ويُقْصِى مَن حَقرْ
Eğriliği olanı yer, hakir gördüğünü ise uzaklaştırır.
يعنى ذا العِوَجِ والعُسْرِ، ومنه قولُ رُؤْبةَ بنِ العَجّاجِ:
Yani eğriliği ve zorluğu olanı [kastetmektedir]. Rü'be b. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir:
أدْرَكْتُها قُدّامَ كلِّ مِدْرَهِ
Ona her önderin önünde yetiştim,