بالدَّفْعِ عنى دَرْءَ كلِّ عُنْجُهِ
Her kaba ve huysuz kimsenin eğriliğini (saldırısını) benden savarak.
ومنه الخبرُ الذى حَدَّثَنَا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا مصعبُ بنُ المقدامِ، عن إسرائيلَ، عن إبراهيمَ بنِ المهاجرِ، عن مجاهدٍ، عن السائبِ، قال: جاءنِي عثمانُ وزهيرٌ ابنا أميةَ ، فاسْتَأْذَنا لى على رسولِ اللهِ ﷺ، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أنا أعْلَمُ به منكما، ألم تَكُنْ شَرِيكى في الجاهليةِ؟ " قلتُ: نعم، بأبى أنت وأمي، فنِعْم الشَّريكُ، كنتَ لا تُمارِى ولا تُدارِى .
Ebû Küreyb'in bize rivayet ettiği şu haber de bu kabildendir: Dedi ki: Bize Mus'ab b. el-Mikdâm, İsrâîl'den, o İbrâhîm b. el-Mühâcir'den, o Mücâhid'den, o da es-Sâib'den rivayet etti, o şöyle dedi: Ümeyye'nin iki oğlu Osman ve Züheyr bana geldiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girmem için izin istediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben onu sizden daha iyi bilirim. Cahiliye döneminde benim ortağım değil miydin?" buyurdu. Ben de: "Evet, anam babam sana feda olsun; ne güzel bir ortaktın! Ne münakaşa ederdin ne de çekişip huysuzluk yapardın (lâ tudârî) " dedim.
يعنى بقولِه: لا تُدارِى. لا تخالِفُ رفيقَك وشريكَك ولا تُنازِعُه ولا تُشارُّه .
"Lâ tudârî" sözüyle; arkadaşına ve ortağına muhalefet etmez, onunla çekişmez ve ona kötülük yapmazdın , demektir.
وإنما أصلُ {فَادَّارَأْتُمْ}: فتدَارَأْتُمْ. ولكنَّ التاءَ قريبةٌ مِن مَخرجِ الدالِ -
{فَادَّارَأْتُمْ} [kelimesinin] aslı; "fetadâra'tüm"dür (فَتَدَارَأْتُمْ). Fakat te [harfi], dâl [harfinin] mahrecine yakındır -
وذلك أن مَخرجَ التاءِ مِن طرفِ اللسانِ وأصولِ الثَّنيَّتَيْنِ ، ومَخرجَ الدالِ مِن طرفِ اللسانِ وأطرافِ الثَّنيَّتَيْنِ - فأُدْغِمَتِ التاءُ في الدالِ، فجُعِلَت دالًا مُشدَّدةً، كما قال الشاعرُ :
Çünkü te harfinin mahreci dilin ucu ile iki ön dişin kökleridir ; dâl harfinin mahreci ise dilin ucu ile iki ön dişin uçlarıdır- te harfi dâl harfine idgam edilmiş ve şeddeli bir dâl kılınmıştır. Nitekim şair de şöyle demiştir :
تُولِى الضَّجِيعَ إذا ما اسْتافَها خَصِرًا … عَذْبَ المَذَاقِ إذا ما اتَّابَعَ القُبَلُ
Yanında yatan kimse onu kokladığında serin, / Öpücükler peş peşe geldiğinde ise lezzeti tatlı [bir dudak] sunar.
يُرِيدُ: إذا ما تَتَابَعَ القُبَلُ. فأدْغَم إحدى التاءَيْن في الأخرى.
"Öpücükler peş peşe geldiğinde (izâ me't-tetâbe'a)" demek istemiş ve te harflerinden birini diğerine idgam etmiştir.
فلما أُدْغِمَتِ التاءُ في الدالِ، فجُعِلَت دالًا مثلَها سكَنَت، فجلَبوا ألفًا ليَصِلوا إلى الكلامِ بها، وذلك إذا كان قبلَه شيءٌ؛ لأنَّ الإدْغامَ لا يَكونُ إلَّا وقبلَه شيءٌ، ومنه قولُ اللهِ جل ثناؤُه: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} [الأعراف: ٣٨]. إنما هو: تَدَارَكوا. ولكنَّ التاءَ منها أُدْغِمَت في الدالِ، فصارَت دالًا مُشَدَّدةً، وجُعِلَت فيها ألفٌ -إذا وُصِلَت بكلامٍ- قبلَها ليَسْلَمَ الإدغامُ. وإذا لَمْ يَكُنْ قبلَ ذلك ما يُواصِلُه، وابْتُدِئَ به، قيل: تَدَاركوا وتَثاقَلوا. فأظهَروا الإدغامَ. وقد قيل: يقالُ: ادَّارَكوا وادَّارَأوا.
Te dâle idgam edilip onun gibi bir dâl kılınınca sakin oldu; bunun üzerine onunla söze başlayabilmek için bir elif getirdiler . Bu da kendisinden önce bir şey bulunduğu zamandır; çünkü idgam ancak öncesinde bir şey varken gerçekleşir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: {حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا} [el-A'râf: 38] “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanıp bir araya geldiklerinde...” Bu kelimenin aslı "tedârakû"dur (تَدَارَكُوا). Fakat oradaki te dâle idgam edilmiş, şeddeli bir dâl haline gelmiş ve idgamın selameti için -söze bağlandığında- önüne bir elif konulmuştur. Şayet bundan önce ona bağlanan bir şey yoksa ve söze onunla başlanacaksa: "tedârakû" (تداركوا) ve "tesâkalû" (تثاقلوا) denir; böylece idgamı izhar ederler. Şöyle de söylenebileceği belirtilmiştir: "iddârakû" (ادَّارَكوا) ve "iddâra'û" (ادَّارَأوا).
وقد قيل: إن معنى قولِه: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}: فتدافَعْتُم فيها. مِن قولِ القائلِ: درَأْتُ هذا الأمرَ عنى. ومِن قولِ اللهِ: {وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ} [النور: ٨]. بمعنى: يَدفَعُ عنها العذابَ.
Şöyle de denilmiştir: O'nun {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “ve onun hakkında çekişip durmuştunuz” sözünün anlamı: "Onun hakkında birbirinize savdınız/birbirinizi suçladınız (fetadâfa'tüm)" demektir. Bu, bir kimsenin: "Bu işi kendimden savdım (dera'tü)" sözünden ve Allah Teâlâ'nın: {وَيَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ} [en-Nûr: 8] “Ondan azabı savar” yani azabı ondan defeder/savar buyruğundan gelir.
وهذا قولٌ قريبُ المعنى مِن القولِ الأولِ؛ لأنَّ القومَ إنما تَدافَعوا قَتْلَ قَتيلٍ،
Bu, ilk görüşe anlamca yakın bir görüştür; çünkü o topluluk bir maktulün öldürülmesi [suçunu] birbirine atmış/savmış,
فانْتَفَى كلُّ فريقٍ منهم أن يكونَ قاتِلَه، كما قد بيَّنَّا قبلُ فيما مضَى مِن كتابِنا هذا .
bu kitabımızın geçen kısımlarında daha önce açıkladığımız gibi onlardan her bir grup onun katili olduğunu inkâr etmiştir.
وبنحوِ الذى قلنا في معنى قولِه: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}. قال أهلُ التأويلِ.
{فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “ve onun hakkında çekişip durmuştunuz” sözünün anlamı hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال. حَدَّثَنِي عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}. قال: اختَلَفتُم فيها.
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “ve onun hakkında çekişip durmuştunuz” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Onun hakkında ihtilaf ettiniz" dedi.
حَدَّثَنَا المثني، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}. قال بعضُهم: أنتم قتَلتُموه. وقال الآخَرون: أنتم قتَلتُموه .
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti: {وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişip durmuştunuz” [ayeti hakkında]; onlardan bir kısmı: "Onu siz öldürdünüz!" dedi. Diğerleri de: "Onu siz öldürdünüz!" dediler .
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا}. قال: اختَلفتُم، وهو التنازُعُ؛ تَنَازَعوا فيه. قال: قال هؤلاء: أنتم قتلتموه. وقال هؤلاء: لا .
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا} “ve onun hakkında çekişip durmuştunuz” sözü hakkında şöyle dedi: "İhtilaf ettiniz demektir; bu da tenâzûdur (çekişmedir); onun hakkında çekiştiler." Şöyle dedi: "Şunlar 'Onu siz öldürdünüz' dediler, berikiler de 'Hayır' dediler ."
وكان تدارُؤُهم في النفسِ التى قتَلُوها كما حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: صاحبُ البقرةِ رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ، قتَله رجلٌ، فألْقاه على بابِ ناسٍ آخَرِين، فجاء أوْلياءُ المقتولِ فادَّعَوْا دمَه عندَهم، [فانتفَوْا - أو انتَفَلوا] - منه . شكَّ أبو عاصمٍ.
Öldürdükleri can hakkındaki çekişmeleri, bana Muhammed b. Amr'ın rivayet ettiği şu şekildeydi: Dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bakara (inek) kıssasının sahibi İsrâiloğulları'ndan bir adamdı. Onu bir adam öldürdü ve başka insanların kapısının önüne attı. Maktulün velileri gelip onun kanını onların üzerine dava ettiler, onlar da bunu inkâr ettiler [veya yeminle reddettiler] . -Ebû Âsım tereddüt etti.-
حَدَّثَنِي المثني، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ بمثلِه سواءً، إلا أنه قال: فادَّعَوْا دمَه عندَهم فانتَفَوْا. ولم يَشُكَّ فيه .
Mücâhid'den aynısını rivayet etti; ancak o şöyle dedi: "Onun kanını onların üzerine dava ettiler, onlar da inkâr ettiler." Ve bunda tereddüt etmedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قَتيلٌ كان في بنى إسرائيلَ، فقذَف كلُّ سِبْطٍ منهم، حتى تَفاقَم بينَهم الشرُّ، حتى تَرافَعوا في ذلك إلى نبىِّ اللهِ ﷺ، فأوحَى اللهُ إلى موسى أن اذْبَحْ بقرةً، فاضْرِبْه ببعضِها، فذُكر لنا أن وليَّه الذى كان يَطلُبُ بدمِه هو الذى قتَله مِن أجلِ ميراثٍ كان بينَهم .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: İsrâiloğulları'nda bir maktul vardı; her bir kabile [suçu birbirine] attı, öyle ki aralarındaki şer büyüdü ve sonunda bu hususta Allah'ın peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e başvurdular. Allah da Mûsâ'ya bir sığır kesmesini ve onun bir parçasıyla maktule vurmasını vahyetti. Bize aktarıldığına göre, onun kanını talep eden velisi, aralarındaki bir mirastan dolayı onu bizzat öldüren kimseydi .
حدَّثنى ابنُ سعدٍ، [قال: حدثنى أبى]، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ في شأنِ البقرةِ: وذلك أن شيخًا مِن بنى إسرائيلَ على عهدِ موسى كان مُكْثِرًا مِن المالِ، وكان بنو أخيه فُقراءَ لا مالَ لهم، وكان الشيخُ لا ولدَ له، وكان بنو أخيه ورَثَتَه، فقالوا: ليت عمَّنا قد مات فورِثْنا مالَه. وإنه لما تَطاوَل عليهم ألا يموتَ عمُّهم أتاهم الشيطانُ، فقال: هل لكم إلى أن تَقتُلوا عمَّكم فتَرِثوا مالَه، وتُغرِموا أهلَ المدينةِ التى لسْتُم بها دِيَتَه؟ -وذلك أنهما كانتا مدينتَيْن كانوا في إحداهما، فكان القتيلُ إذا قُتِل وطُرِح بينَ المدينتَيْن، قِيس ما بينَ القَتيلِ وما بينَ المدينتَيْن، فأيُّهما كانت أقربَ إليه غَرِمَتِ الديةَ- وأنهم لما سوَّل لهم الشيطانُ ذلك، وتطاوَلَ عليهم ألا يموتَ عمُّهم، عَمَدوا إليه فقتَلوه، ثم عمَدوا فطرَحوه على بابِ المدينةِ التى ليسوا فيها، فلمّا أصبَح أهلُ المدينةِ جاء بنو أخى الشيخِ، فقالوا: عمُّنا قُتِل على بابِ مدينتِكم، فواللهِ لَتَغْرَمُنَّ لنا دِيَةَ عمِّنا. فقال أهلُ المدينةِ: نُقسِمُ باللهِ ما
Bana İbn Sa'd rivayet etti, [dedi ki: Bana babam anlattı], dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Bakara (inek) hadisesi hakkında şöyle anlattı: Mûsâ döneminde İsrâiloğulları'ndan çok malı olan yaşlı bir adam vardı. Erkek kardeşinin oğulları ise hiçbir malları olmayan fakir kimselerdi. Yaşlı adamın çocuğu yoktu ve kardeşinin oğulları onun vârisleriydi. Onlar: "Keşke amcamız ölse de malına vâris olsak" dediler. Amcalarının bir türlü ölmemesi kendilerine uzun gelince şeytan yanlarına gelip: "Amcanızı öldürüp malına vâris olmaya ve onun diyetini de içinde bulunmadığınız diğer şehrin halkına ödetmeye ne dersiniz?" dedi. -Bu durum şundan ötürüydü: Bunlar iki şehirdi ve onlar bu iki şehirden birinde oturuyorlardı. Bir kimse öldürülüp iki şehir arasına atıldığında, maktul ile iki şehir arasındaki mesafe ölçülür, hangisi maktule daha yakınsa diyeti o şehir öderdi.- Şeytan bunu kendilerine süslü gösterince ve amcalarının bir türlü ölmemesi onlara uzun gelince, amcalarına yönelip onu öldürdüler. Sonra da götürüp içinde bulunmadıkları şehrin kapısının önüne attılar. Şehir halkı sabahlayınca yaşlı adamın kardeş oğulları gelip: "Amcamız şehrinizin kapısında öldürülmüş. Allah'a yemin olsun ki amcamızın diyetini bize mutlaka ödeyeceksiniz!" dediler. Şehir halkı da: "Allah'a yemin ederiz ki biz
قتَلْنا، ولا علِمْنا قاتلًا، ولا فتَحْنا بابَ مدينتِنا منذُ أغلِقَ حتى أصبَحْنا. وإنهم عمَدوا إلى موسى، فلمّا أَتَوْا قال بنو أخى الشيخ: عمُّنا وجَدناه مقتولًا على بابِ مدينتِهم. وقال أهلُ المدينةِ: نُقسِمُ باللهِ ما قتَلْناه، [ولا علِمنا قاتلًا] ، ولا فتَحْنا بابَ المدينةِ مِن حينَ أغلَقْناه حتى أصبَحْنا. وأن جبريلَ جاء بأمرِ ربِّنا السميعِ العليمِ إلى موسى، فقال: قل لهم: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} فتَضْرِبوه ببعضِها .
öldürmedik, bir katil de bilmiyoruz ve kapandığından beri sabah oluncaya kadar şehrimizin kapısını açmadık." Bunun üzerine Mûsâ'ya başvurdular. Geldiklerinde yaşlı adamın kardeş oğulları: "Amcamızı onların şehrinin kapısında öldürülmüş bulduk" dediler. Şehir halkı da: "Allah'a yemin ederiz ki biz onu öldürmedik, [bir katil de bilmiyoruz] ve kapattığımız andan sabah oluncaya kadar şehrin kapısını açmadık" dediler. Cebrail her şeyi işiten ve bilen Rabbimizin emrini Mûsâ'ya getirdi ve: "Onlara de ki: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” ve onun bir parçasıyla maktule vurmanızı [emrediyor] " dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا حسينٌ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، وحجاجٌ، عن أبى مَعْشَرٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ ومحمدِ بنِ قيسٍ -دخَل حديثُ بعضِهم في حديثِ بعضٍ- قالوا: إن سِبْطًا مِن بنى إسرائيل لمَّا رَأَوْا كثرةَ شُرورِ الناسِ بَنَوْا مدينةً فاعتزَلوا شُرُورَ الناسِ، فكانوا إذا أمسَوْا لم يترُكوا أحدًا منهم خارجًا إلّا أدخَلوه، وإذا أصبَحوا قام رئيسُهم فنظَر وتشرَّف، فإذا لم يَرَ شيئًا فتَح المدينةَ فكانوا مع الناسِ حتى يُمْسوا، وكان رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ له مالٌ كثيرٌ، ولم يكن له وارثٌ غيرُ ابنِ أخيه، فطال عليه حياتُه، فقتَله ليَرِثَه، ثم حمَله فوضَعه على بابِ المدينةِ، ثم كَمَن في مكانٍ هو وأصحابُه، قال: فتشرَّف رئيسُ المدينةِ على بابِ المدينةِ فنظَر فلم يَرَ شيئًا، ففتَح البابَ، فلمَّا رأى القتيلَ رَدَّ البابَ فناداه [ابنُ أخى] المقتولِ وأصحابُه: هيهاتَ! قتلتُموه ثم تَرُدُّون البابَ. وكان موسى لمَّا رأى القَتْلَ كثيرًا في أصحابِه بنى إسرائيلَ، كان إذا رأى القتيلَ بين ظَهْرَىِ القومِ أخذَهم.
Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den; Haccâc [ayrıca] Ebû Ma'şer'den, o da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan rivayet etti -rivayetleri birbirinin içine girmiştir- onlar şöyle dediler: İsrâiloğulları'ndan bir sıbt (kabile), insanların kötülüklerinin çokluğunu görünce bir şehir kurup insanların kötülüklerinden uzaklaştılar. Akşam olduğunda kendilerinden hiç kimseyi dışarıda bırakmaz, mutlaka içeri alırlardı. Sabahladıklarında ise reisleri kalkar, bakar ve [etrafı] gözetlerdi. Bir şey görmeyince şehrin [kapısını] açardı ve akşama kadar insanların arasında olurlardı. İsrâiloğulları'ndan çok malı olan bir adam vardı ve kardeşinin oğlundan başka vârisi yoktu. [Yeğenine] onun yaşaması uzun geldi; ona mirasçı olmak için onu öldürdü, sonra onu taşıyıp şehrin kapısına koydu; ardından kendisi ve arkadaşları bir yere pusup gizlendiler. Dedi ki: Şehrin reisi şehrin kapısı üzerinde [etrafı] gözetleyip baktı, bir şey görmeyince kapıyı açtı. Maktulü görünce de kapıyı geri kapattı. Bunun üzerine maktulün [kardeşinin oğlu] ve arkadaşları ona: “Heyhat! Onu öldürdünüz, sonra da kapıyı kapatıyorsunuz!” diye seslendiler. Mûsâ, ashâbı olan İsrâiloğulları arasında öldürme olaylarının çoğaldığını gördüğünde, maktulü bir kavmin ortasında bulursa onları sorumlu tutardı.
فكاد يكونُ بينَ أخى المقتولِ وبين أهلِ المدينةِ قتالٌ، حتى لبِس الفريقان السلاحَ، ثم كفَّ بعضُهم عن بعضٍ، فأتَوْا موسى فذكَروا له شأنَهم، فقالوا: يا رسولَ اللهِ، إن هؤلاء قتَلوا قتيلًا ثم ردُّوا البابَ. وقال أهلُ المدينةِ: يا رسولَ اللهِ، قد عرَفْتَ اعتزالَنا الشرورَ، وبنَيْنا مدينةً -كما رأيتَ- نعتزِلُ شرورَ الناسِ، ما قتَلْنا ولا عَلِمْنا قاتلًا، فأوحَى اللهُ تعالى ذِكْرُه إليه أن يذبَحوا بقرةً، فقال لهم موسى: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} .
Maktulün kardeşi (yeğeni) ile şehir halkı arasında neredeyse savaş çıkacaktı; öyle ki iki taraf da silah kuşandı, sonra birbirinden el çektiler. Mûsâ'ya gelip durumlarını anlattılar ve: "Ey Allah'ın elçisi, şunlar bir adamı öldürdüler, sonra da kapıyı kapattılar" dediler. Şehir halkı ise: "Ey Allah'ın elçisi, bizim kötülüklerden uzak durduğumuzu bilirsin; insanların kötülüklerinden uzaklaşmak için gördüğün gibi bir şehir kurduk. Biz öldürmedik, bir katil de bilmiyoruz" dediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah ona bir sığır boğazlamalarını vahyetti; Mûsâ da onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” dedi.
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن هشامِ بنِ حسانَ، عن محمدِ بنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ، قال: كان في بنى إسرائيل رجلٌ عقيمٌ وله مالٌ كثيرٌ، فقتَله ابنُ أخٍ له، فجرَّه فألقاه على بابِ ناسٍ آخَرِين ، ثم أصبَحوا فادَّعاه عليهم حتى تسلَّح هؤلاء وهؤلاء، فأرادوا أن يَقتَتِلوا، فقال ذَوُو النُّهَى منهم: أتقتَتلون وفيكم نبىُّ اللهِ؟ فأمسَكوا حتى أَتَوْا موسى، فقصُّوا عليه القصةَ، فأمرَهم أن يَذبَحوا بقرةً فَيَضْرِبوه ببعضِها، فقالوا: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا}. قال: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ubeyde'den rivayet etti; o şöyle dedi: İsrâiloğulları'nda kısır ve çok malı olan bir adam vardı; onu bir kardeş oğlu öldürdü, sürükleyip başka insanların kapısının önüne attı . Sabah olunca da onu onların üzerine dava etti; hatta bunlar da onlar da silahlandılar ve birbirleriyle savaşmak istediler. İçlerindeki akıl sahipleri: "İçinizde Allah'ın peygamberi varken birbirinizi mi öldüreceksiniz?" dediler. Bunun üzerine vazgeçip Mûsâ'ya geldiler ve kıssayı ona anlattılar. O da bir sığır boğazlayıp onun bir parçasıyla maktule vurmalarını emretti. Onlar: {أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا} “Bizimle alay mı ediyorsun?” dediler. O da: {أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım!” dedi .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: قتيلٌ مِن بنى إسرائيلَ طُرِح في سِبْطٍ مِن الأسباطِ فأتَى أهلُ ذلك السِّبْطِ إلى ذلك السبطِ، فقالوا: أنتم واللهِ قتلتُم صاحبَنا. فقالوا: لا واللهِ. فأتَوْا إلى موسى فقالوا: هذا قَتيلُنا بين أظهُرِهم، وهم واللهِ قتَلوه. فقالوا: لا واللهِ يا نبيَّ اللهِ، طُرِح علينا. فقال لهم موسى ﷺ: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} (١).
Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: İsrâiloğulları'ndan öldürülen biri kabilelerden birinin içine atıldı. O kabilenin mensupları diğer kabileye gelip: "Vallahi arkadaşımızı siz öldürdünüz" dediler. Onlar: "Hayır, vallahi [biz öldürmedik]" dediler. Mûsâ'ya gelip: "İşte maktulümüz onların arasında, vallahi onu onlar öldürdü" dediler. Berikiler: "Hayır, vallahi ey Allah'ın peygamberi, üzerimize atıldı" dediler. Bunun üzerine Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: {إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً} “Şüphesiz Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor” (١) dedi.
قال أبو جعفرٍ: فكان اختلافُهم وتنازعُهم وخصامُهم بينَهم في أمرِ القتيلِ
Ebû Ca'fer şöyle dedi: İşte onların maktulün durumu hakkındaki aralarındaki ihtilafları, çekişmeleri ve husumetleri...
الذى ذكرْنا أمْرَه على ما رَوَيْنا عن علمائِنا مِن أهلِ التأويلِ، هو الدَّرْءُ الذى قال اللهُ جلَّ ثناؤه لذُرِّيَّتِهم وبقايا أولادِهم: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}.
Allah Teâlâ'nın onların soyuna ve geride kalan evlatlarına: {فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “ve onda çekişip durmuştunuz; halbuki Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” buyurduğu der'dir (çekişmedir).
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢)} “Halbuki Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” buyruğunun tevili hakkında:
ويعنى بقولِه: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}: واللهُ مُعْلِنٌ ما كنتم تُسِرُّونه مِن قَتْلِ القتيلِ الذى قتَلتم ثم ادَّارَأْتُم فيه.
{وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Halbuki Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” buyruğuyla şunu kastedilmektedir: Öldürüp de hakkında çekiştiğiniz maktulün katli hususunda gizlediğiniz şeyi Allah açığa çıkarıp ilan edecektir.
ومعنى "الإخراجِ" في هذا الموضعِ: الإظهارُ والإعلانُ لمن خفِى ذلك عنه، وإطْلاعُهم عليه، كما قال اللهُ تعالى ذكره: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [النمل: ٢٥]. يعنى بذلك: يُظْهِرُه ويُطْلِعُه مِن مَخْبَئِه بعدَ خَفائِه.
Bu bağlamda "ihraç" (çıkarma) kelimesinin anlamı: Kendisinden bu durum gizli kalan kimseye onu izhar etmek (açığa vurmak), ilan etmek ve onları bundan haberdar kılmaktır. Nitekim zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [en-Neml: 25] “Göklerde ve yerdeki gizli olanı açığa çıkaran Allah'a secde etmesinler diye...” Bununla; gizli kaldıktan sonra onu gizlendiği yerden açığa çıkarıp ortaya koyar, demektir.
والذى كانوا يَكْتُمونه فأخرَجه، هو قَتْلُ القاتلِ القتيلَ، كما كتَم ذلك القاتلُ ومَن علِمه ممَّن شايَعه على ذلك حتى أظهرَه اللهُ وأخرَجه، فأعَلن أمْرَه لمَن لا يَعلمُ أمْرَه.
Gizledikleri ve [Allah'ın] açığa çıkardığı şey, katilin o kişiyi öldürmesidir; zira katil ve bu işte ona uyanlardan bunu bilenler, Allah onu izhar edip açığa çıkarıncaya ve durumunu bilmeyenlere ilan edinceye kadar gizlemişlerdi.
وعنَى جلَّ ذكرُه بقوله: {تَكْتُمُونَ}: تُسِرُّون وتُغَيِّبون.
Zikri yüce olan Allah, {تَكْتُمُونَ} “gizliyordunuz” buyruğuyla: Gizliyor ve saklıyorsunuz, anlamını kastetmiştir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}. قال: تُغَيِّبون .
Nitekim bize Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Halbuki Allah gizlediğinizi açığa çıkaracaktı” buyruğu hakkında rivayet etti; o: "Saklıyordunuz" dedi .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}: ما كنتم تُغَيِّبون.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Gizlediğiniz şeyi”: Sakladığınız şeyi, [demektir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا}.
Allah Teâlâ'nın: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} “Bunun üzerine: 'Ona sığırın bir parçasıyla vurun' dedik” buyruğunun tevili hakkında:
يعنى جلَّ ذكرُه بقولهِ: {فَقُلْنَا}: لقومِ موسى الذين ادَّارَءوا في القتيلِ -
Zikri yüce olan [Allah], {فَقُلْنَا} “Bunun üzerine dedik” buyruğuyla; maktul hususunda birbirleriyle çekişen Mûsâ'nın kavmine -
الذى قد تقدَّم وَصْفُنا أمْرَه-: اضرِبوا القتيلَ. والهاءُ التى في قوله: {اضْرِبُوهُ} مِن ذِكْرِ القتيلِ، {بِبَعْضِهَا} أى: ببعضِ البقرةِ التى أمرَهم اللهُ بذبْحِها فذبَحوها.
durumunu daha önce nitelediğimiz- "Maktule vurun" [dediğimizi kastetmektedir]. {اضْرِبُوهُ} “ona vurun” lafzındaki zamir (hâ) maktulü ifade etmektedir; {بِبَعْضِهَا} “onun bir parçasıyla” ise: Allah'ın kendilerine kesmelerini emrettiği ve kestikleri sığırın bir parçasıyla, demektir.
ثم اختَلف العلماءُ في البعض الذى ضُرِب به القتيلُ مِن البقرةِ، وأىِّ عُضْوٍ كان ذلك منها؛ فقال بعضُهم: ضُرِب بفَخِذِ البقرةِ القتيلُ.
Sonra ilim ehli, sığırdan maktule vurulan parça ve onun hangi uzvu olduğu hususunda ihtilaf ettiler; onlardan bazıları: "Maktule sığırın budu ile vuruldu" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجيحٍ، في مجاهدٍ، قال: ضُرِب بفخِذِ البقرةِ فقام حيًّا، فقال: قتلنى فلانٌ. ثم عاد في مِيتَتِه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Sığırın budu ile vuruldu; bunun üzerine diri olarak ayağa kalkıp: 'Beni falan öldürdü' dedi, sonra tekrar ölü haline döndü ."
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: ضُرِب بفَخِذِ البقرةِ. ثم ذكَر مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti; o: "Sığırın budu ile vuruldu" dedi, sonra da aynısını aktardı.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، عن النَّضْرِ بنِ عَرَبىٍّ، عن عكرمةَ: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا}. قال: [بفخِذِها، فلمَّا ضُرِب بها] عاش وقال: قتلنى فلانٌ. ثم عاد إلى حالِه .
Bize Ebû Küreyb rivayet etti, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, en-Nadr b. Arabî'den, o da İkrime'den {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} “Bunun üzerine: 'Ona sığırın bir parçasıyla vurun' dedik” hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: "[Buduyla vuruldu; onunla vurulunca] dirildi ve: 'Beni falan öldürdü' dedi, sonra eski haline döndü ."
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن خالدِ بنِ يزيدَ، عن مجاهدٍ، قال: ضُرب بفخِذِها الرجلُ فقام حيًّا، فقال: قتَلنى فلانٌ. ثم عاد في مِيتَتِه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, Hâlid b. Yezîd'den, o da Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Adam sığırın budu ile vuruldu; diri olarak ayağa kalkıp: 'Beni falan öldürdü' dedi, sonra tekrar ölü haline döndü."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، قال:
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, dedi ki:
قال أيوبُ، عن ابنِ سيرينَ، عن عَبيدةَ: ضرَبوا المقتولَ ببعضِ لحمِها. وقال معمرٌ: قال قتادةُ: ضرَبوه بلحمِ الفخِذِ فعاش، فقال: قتَلنى فلانٌ .
Eyyûb, İbn Sîrîn'den, o da Ubeyde'den: "Maktule onun etinin bir parçasıyla vurdular" dedi. Ma'mer dedi ki: Katâde şöyle dedi: "Ona but etiyle vurdular, o da dirilip: 'Beni falan öldürdü' dedi ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكر لنا أنهم ضرَبوه بفخِذِها فأحياه اللهُ، فأنبأ بقاتلِه الذى قتَله وتكلَّم، ثم مات .
Bize Bişr rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bize aktarıldığına göre ona sığırın budu ile vurdular, Allah da onu diriltti; o da kendisini öldüren katilini haber verip konuştu, sonra öldü .
وقال آخَرون: الذى ضُرب به منها هو البَضْعةُ التى بين الكَتِفَيْنِ.
Başkaları ise: "Ondan vurulan parça, iki kürek kemiği arasındaki et parçasıdır (bad'a) " dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا}: فضرَبوه بالبَضْعةِ التى بين الكتفينِ فعاش، فسألوه: مَن قتَلك؟ فقال لهم: ابنُ أخى .
Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} “Bunun üzerine: 'Ona sığırın bir parçasıyla vurun' dedik”; ona iki kürek kemiği arasındaki et parçasıyla vurdular, o da dirildi. Ona: "Seni kim öldürdü?" diye sordular; o da onlara: "Kardeşimin oğlu" dedi .
وقال آخَرون: الذى أُمِرُوا أن يَضرِبوه به منها عظمٌ مِن عظامِها.
Başkaları da şöyle dediler: "Ondan maktule vurmaları emredilen şey, onun kemiklerinden bir kemikti."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: أمرَهم موسى أن يأخذوا عظمًا منها فيَضْرِبوا به القتيلَ، ففعَلوا، فرجَع إليه رُوحُه، فسمَّى لهم قاتلَه ثم عاد ميتًا كما كان، فأُخذ قاتلُه -وهو الذى أتَى موسى فشكا إليه- فقتَله اللهُ على أسْوأِ عَمَلِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den rivayet etti; o şöyle dedi: Mûsâ onlara, o [sığır]dan bir kemik alıp onunla maktule vurmalarını emretti. Onlar da bunu yaptılar; bunun üzerine ruhu ona geri döndü ve kendilerine katilinin kim olduğunu söyledi, ardından önceki gibi tekrar ölü hâline döndü. Bunun üzerine -Mûsâ'ya gelip ona şikâyette bulunmuş olan- katili yakalandı ve Allah onu en kötü ameli üzere helak etti (öldürdü).
وقال آخَرون بما حدَّثنى به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: ضرَبوا الميتَ ببعضِ آرابِها ، فإذا هو قاعدٌ، قالوا: مَن قتَلك؟ قال: ابنُ أخى. قال: وكان قتَله وطرَحه على ذلك السِّبْطِ، أراد أن يَأخُذَ دِيَتَه .
Başkaları ise Yûnus b. Abdila'lâ'nın bana rivayet ettiği şu görüşü belirttiler: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: "Ölüye onun uzuvlarından (ârab) biriyle vurdular , bir de baktılar ki adam oturuyor. 'Seni kim öldürdü?' dediler; 'Kardeşimin oğlu' dedi." [İbn Zeyd] dedi ki: "Diyetini almak maksadıyla onu öldürmüş ve o kabilenin üzerine atmıştı ."
والصوابُ مِن القولِ في تأويلِ قولِه عندنا: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا}. أن يقالَ: أمرَهم اللهُ جلَّ ثناؤه أن يَضرِبوا القتيلَ ببعضِ البقرةِ لِيَحْيا المضروبُ. ولا دَلالةَ في الآيةِ، ولا خبرَ تقومُ به حُجَّةٌ، على أيِّ أبعاضِها التى أُمر القومُ أن يَضرِبوا القتيلَ به. وجائزٌ أن يكونَ الذى أُمروا أن يَضرِبوه به هو الفَخِذَ، وجائزٌ أن يكونَ ذلك الذَّنَبَ وغُضْروفَ الكَتِفِ وغيرَ ذلك مِن أبعاضِها. ولا يَضُرُّ الجهلُ بأىِّ ذلك ضرَبوا القتيلَ، ولا ينفَعُ العلمُ به، مع الإقرارِ بأن القومَ قد ضرَبوا القتيلَ ببعضِ البقرةِ بعدَ ذَبْحِها، فأحياه اللهُ.
Bize göre O'nun: {فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا} “Bunun üzerine: 'Ona sığırın bir parçasıyla vurun' dedik” buyruğunun tevili hususunda doğru olan söz şudur: Zikri yüce olan Allah, vurulan kimse dirilsin diye maktule sığırın bir parçasıyla vurmalarını emretmiştir. Topluluğa, maktule sığırın hangi parçasıyla vurmaları emredildiğine dair ayette bir delalet olmadığı gibi kendisiyle delil teşkil edecek bir rivayet de yoktur. Kendisiyle vurmaları emredilen şeyin but olması caiz olduğu gibi, kuyruk, kürek kıkırdağı ve sığırın diğer parçalarından biri olması da caizdir. O topluluğun sığırı boğazladıktan sonra onun bir parçasıyla maktule vurduğunu ve Allah'ın da onu dirilttiğini ikrar etmekle birlikte, maktule bunlardan hangisiyle vurduklarını bilmemek bir zarar vermeyeceği gibi, bunu bilmek de bir fayda sağlamaz.
فإن قال قائلٌ: وما كان معنى الأمرِ بضرْبِ القتيلِ ببعضِها؟
Eğer biri: "Maktule sığırın bir parçasıyla vurulmasının emredilmesinin anlamı neydi?" derse,
قيل: لِيَحْيا فَيُنْبِئَ نبيَّ اللهِ موسى ﷺ والذين ادَّارءوا فيه مَن قاتِلُه.
Şöyle denilir: Dirilip Allah'ın peygamberi Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun hakkında çekişenlere kendisini kimin öldürdüğünü haber vermesi içindi.
فإن قال قائلٌ: وأين الخبرُ عن أن اللهَ جلَّ ثناؤه أمرَهم بذلك لذلك؟ قيل: تُرك ذلك اكتفاءً بدلالةِ ما ذُكر مِن الكلامِ الدالِّ عليه، نحوَ الذى ذكَرْنا مِن نظائرِ ذلك فيما مضَى.
Eğer bir kimse: "Övgüsü yüce olan Allah'ın onlara bunu bu sebeple emrettiğine dair haber nerededir?" diyecek olursa; şöyle denilir: Daha önce geçen benzerlerinde zikrettiğimiz üzere, buna delalet eden ifadenin delaletiyle yetinilerek bu [ifade] terk edilmiştir (zikredilmemiştir).
ومعنى الكلامِ: فقُلْنا: اضْرِبوه ببعضِها لِيَحْيا. فضرَبوه فحَيى -كما قال جل ثناؤه: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ} [الشعراء: ٦٣]. والمعنى: فضُرب فانفَلَق- يدُلُّ على ذلك قولُه: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}.
Sözün anlamı şudur: "Biz de: 'Dirilmesi için ona sığırın bir parçasıyla vurun' dedik. Onlar da vurdular ve o dirildi." Zikri yüce olan Allah'ın: {أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ} [eş-Şuarâ: 63] “'Asanla denize vur!' [Bunun üzerine vurdu ve deniz] derhal yarıldı” buyurduğu gibi. Anlamı: "Vuruldu ve yarıldı" demektir. O'nun: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akıl edesiniz diye size ayetlerini gösterir” buyruğu buna delalet etmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى}.
Yüce Allah'ın: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyruğunun tevili hususundaki söz:
وقولُه: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى}. مُخاطبةٌ مِن اللهِ عبادَه المؤمنين، واحتجاجٌ منه على المشركين المكذِّبين بالبعثِ، [وأمرُهم بالاعتبارِ] بما كان منه جل ثناؤه مِن إحياءِ قتيلِ بني إسرائيلَ بعد مَماتِه في الدنيا، فقال لهم تعالى ذكرُه: أيُّها المكذِّبون بالبعثِ بعد المماتِ، اعتَبِروا بإحيائى هذا القتيلَ بعد مَماتِه، فإنى كما أحييتُه في الدنيا فكذلك أُحْيِى الموتى بعد مماتِهم، فأبعثُهم يومَ البعثِ.
O'nun: {كَذَلِكَ يُحْيِ اللهُ الْمَوْتَى} “İşte Allah ölüleri böyle diriltir” buyruğu; Allah'tan mümin kullarına bir hitap, yeniden dirilişi (ba's) yalanlayan müşriklere karşı bir delil getirme ve zikri yüce olan Allah'ın İsrailoğullarının maktulünü dünyada ölümünden sonra diriltmesinden [ibret almalarını emretmesidir] . Zikri yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmuştur: "Ey ölümden sonra dirilişi yalanlayanlar! Bu maktulü ölümünden sonra diriltmemden ibret alın. Çünkü ben onu dünyada nasıl dirilttiysem, ölüleri de ölümlerinden sonra öylece diriltir ve diriliş günü onları kabirlerinden çıkarırım."
فإنما احتجَّ جل ذكرُه بذلك على مُشْرِكى العربِ وهم قومٌ أُمِّيُّون لا كتابَ لهم؛ لأن الذين كانوا يعلَمون علْمَ ذلك مِن بني إسرائيلَ كانوا بين أظهُرِهم وفيهم نزلتْ هذه الآياتُ، فأخبَرهم جل ذكرُه بذلك ليتعرَّفوا عِلْمَ مَن قِبَلَهم.
Zikri yüce olan [Allah] bununla ancak Arap müşriklerine karşı delil getirmiştir; zira onlar kendilerine ait bir kitabı olmayan ümmî bir topluluktu. Çünkü bunun bilgisini bilen İsrailoğulları onların arasında bulunuyorlardı ve bu ayetler onlar hakkında inmişti. Zikri yüce olan [Allah], kendi yanlarındakilerin (ehl-i kitabın) bilgisini öğrenip anlasınlar diye bunu onlara haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)} “ve akıl edesiniz diye size ayetlerini gösterir” buyruğunun tevili hususundaki söz:
يعنى جلَّ ذِكْرُه: ويُرِيكم اللهُ أيُّها الكافرون المُكذِّبون بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به مِن عندِ اللهِ مِن آياتِه -وآياتُه: أعلامُه وحُجَجُه الدالَّةُ على نُبُوتِه- لِتَعْقِلوا وتَفْهَموا أنه مُحِقٌّ صادقٌ فتؤمنوا به وتتَّبِعوه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle demektedir: "Ey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun Allah katından getirdiği ayetlerini -ki O'nun ayetleri, peygamberliğine delalet eden işaretleri ve hüccetleridir- yalanlayan kâfirler! Akledip onun hak ve doğru sözlü olduğunu anlayasınız, böylece ona iman edip uyasınız diye Allah size ayetlerini göstermektedir."
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” buyruğunun tevili hususundaki söz:
يعنى بذلك كُفَّارَ بني إسرائيلَ، وهم -فيما ذُكر- بنو أخى المقتولِ، فقال لهم: ثم قسَتْ قلوبُكم. أي: جَفَتْ وغلُظتْ وعَسَتْ، كما قال الراجزُ :
Bununla İsrailoğullarının kâfirlerini kastetmektedir; zikredildiğine göre onlar maktulün kardeşinin oğullarıdır. Onlara: "Sonra kalpleriniz katılaştı" yani katılaştı, kabalaştı ve sertleşti buyurmuştur. Recez şairinin dediği gibi:
وَقَدْ قَسَوْتُ وَقَسا لُدَّتى
"Ben de katılaştım, akranım da katılaştı "
يُقالُ: قسا وعسا وعتا، بمعنًى واحدٍ، وذلك إذا جفا وغلُظ وصلُب. يُقالُ منه: قسا قلبُه يَقسُو قَسْوًا وقَسوةً وقَساوةً وقَساءً.
Katılaşmak, kabalaşmak ve sertleşmek anlamında kasâ (قسا), asâ (عسا) ve atâ (عتا) kelimeleri tek bir manada kullanılır. Bundan türetilerek: Kasâ kalbuhu yaksû kasven ve kasveten ve kasâveten ve kasâen (قسا قلبُه يَقسُو قَسْوًا وقَسوةً وقَساوةً وقَساءً - kalbi katılaştı) denir.
ويعنى بقولِه: {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}: مِن بعدِ أن أحيا المقتولَ لهم الذى ادَّارءوا في قتْلِه، فأخبرَهم بقاتلِه، وما السببُ الذى مِن أجْلِه قتَله. كما قد وصَفْنا قبلُ على ما جاءت به الآثارُ والأخبارُ، وفصَل اللهُ تعالى ذكرُه بخبرِه بين المُحِقِّ منهم والمُبْطِلِ. وكانت قساوةُ قلوبِهم التى وصَفهم اللهُ بها أنهم -فيما بلَغَنا- أنكَروا أن يَكُونوا هم قتَلوا القتيلَ الذى أحياه اللهُ، فأخبَر بني إسرائيلَ بأنهم كانوا قَتَلَتَه بعدَ إخبارِه إيّاهم بذلك، وبعدَ مِيتَتِه الثانيةِ.
O'nun: {مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “bunun ardından” buyruğuyla kastettiği şudur: Öldürülmesi hususunda çekiştikleri maktulü onlar için dirilttikten, o da kendisini öldüren katili ve onu hangi sebepten dolayı öldürdüğünü haber verdikten sonra [kalpleri katılaştı]. Nitekim daha önce haber ve rivayetlerin aktardığı şekilde bunu anlatmıştık; zikri yüce olan Allah onun haberiyle aralarındaki haklı olan ile haksız olanı birbirinden ayırmıştı. Allah'ın kendilerini nitelediği kalplerinin katılığı ise -bize ulaştığına göre- Allah'ın dirilttiği maktulün, onları katilleri olarak İsrailoğullarına haber vermesinden ve ikinci ölümünden sonra, kendilerinin o maktulü öldürdüklerini inkâr etmeleriydi.
كما حدثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمِّى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: لمَّا ضُرِب المقتولُ ببعضِها -يعنى ببعضِ البقرةِ- جلَس حيًّا، فقِيل له: مَن قتَلك؟ فقال: بنو أخى قتَلونى. ثم قُبِض، فقال بنو أخيه حينَ قُبِض: واللهِ ما قتَلْناه. فكذَّبوا بالحقِّ بعدَ إذ رأَوْه، فقال اللهُ: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}: يعنى بني أخى الشيخِ، {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Maktule onun bir parçasıyla -yani ineğin bir parçasıyla- vurulunca diri bir hâlde oturdu. Kendisine: "Seni kim öldürdü?" diye soruldu. O da: "Beni kardeşimin oğulları öldürdü." dedi. Sonra ruhu kabzedildi. Ruhu kabzedilince kardeşinin oğulları: "Vallahi onu biz öldürmedik." dediler. Böylece hakkı gördükten sonra onu yalanladılar. Bunun üzerine Allah: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı” -yani yaşlı adamın kardeşinin oğullarının [kalpleri]- {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyurdu.
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ}. يقولُ: مِن بعدِ ما أراهم اللهُ مِن إحياءِ الموتى، وبعدَ ما أراهم مِن أمْرِ القَتيلِ ما أراهم، {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd, Saîd'den, o da Katâde'den rivayet etti: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ} “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın onlara ölüleri diriltişini göstermesinden ve maktulün durumundan gösterdiklerini gösterdikten sonra [katılaştı], {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” ."
[حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قولِه: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ}: من بعدِ هذه الآيةِ، {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}] .
[Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den rivayet etti; O'nun: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} “Sonra kalpleriniz katılaştı” -yani bu ayetten sonra- {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğu hakkında] .
[حدَّثنى المثنَّى، قال: حدثنا آدمُ، قال: حدثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}] .
[Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den O'nun: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğu hakkında rivayet etti] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}.
Yüce Allah'ın: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “Artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğunun tevili hususundaki söz:
يعنى بقولِه: {فَهِىَ}. قلوبَكم، يقولُ: ثم صلُبتْ قلوبُكم -بعدَ إذ رأيتُم الحقَّ فتبيَّنْتُموه وعَرَفْتُموه- عن الخُضوعِ له والإذعانِ لواجبِ حقِّ اللهِ عليكم، فقلوبُكم كالحجارةِ صلابةً ويُبْسًا، وغِلَظًا وشِدَّةً، أو أشدُّ صلابةً -يعنى قلوبَكم- عن الإذعانِ لواجبِ حقِّ اللهِ عليهم، والإقرارِ له باللازمِ مِن حقوقِه لهم من الحجارةِ.
O'nun: {فَهِىَ} “artık onlar” buyruğu ile kalplerinizi kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: "Hakkı görüp onu açıkça anlayıp tanıdıktan sonra, ona boyun eğmekten ve Allah'ın üzerinizdeki vacip olan hakkına teslim olmaktan kalpleriniz katılaştı. Kalpleriniz katılık, kuruluk, kabalık ve sertlik bakımından taş gibidir; yahut -yani kalpleriniz- Allah'ın üzerlerindeki vacip hakkına boyun eğmek ve O'nun onlar için gerekli haklarını ikrar etmek hususunda taştan daha da serttir."
فإن سأل سائلٌ فقال: وما وجهُ قولِه: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} و"أوْ" عند أهلِ العربيةِ إنما تأتى في الكلامِ لمعنى الشكِّ، واللهُ تعالى جل ذكرُه غيرُ جائزٍ في خبرِه الشكُّ؟
Eğer birisi sorup: "Arap dili ehline göre 'ev' (أو - yahut) kelimesi sözde ancak şüphe anlamı için gelirken ve zikri yüce olan Allah Teâlâ'nın haberinde ise şüphe caiz değilken, O'nun: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğunun izahı nedir?" derse,
قيل: إن ذلك على غيرِ الوجهِ الذى توهَّمْتَه مِن أنه شكٌّ مِن اللهِ جل ذكرُه فيما
[Ona şöyle] denilir: Şüphesiz bu, zikri yüce olan Allah'tan bir şüphe olduğu yönünde vehmettiğin şekilde olmayıp O'nun hakkında
أَخبَر عنه، ولكنه خبرٌ منه عن قلوبهم القاسيةِ أنها -عند عبادِه الذين هم أصحابُها الذين كذَّبوا بالحقِّ بعد ما رأوُا العظيمَ مِن آياتِ اللهِ- كالحجارةِ قسوةً أو أشدُّ مِن الحجارةِ عندهم وعند مَن عرَف شأنَهم، وقد قال في ذلك جماعةٌ من أهلِ العربيةِ أقوالًا؛ فقال بعضُهم: إنما أراد اللهُ جلَّ ثناؤه بقولِه: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}. وما أشبهَ ذلك من الأخبارِ التى تأتى بـ "أو" كقولِه: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} [الصافات: ١٤٧]. وكقولِ اللهِ جلَّ ذكرُه: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [سبأ: ٢٤]. فهو عالمٌ أىُّ ذلك كان. قالوا: ونظيرُ ذلك قولُ القائلِ: أكلتُ بُسْرَةً أوْ رُطَبَةً. وهو عالمٌ أىَّ ذلك أكَل، ولكنَّه أبْهَم على المخاطَبِ، كما قال أبو الأسودِ الدِّيلىُّ :
haber verdiği hususta bir şüphesi olduğu yönünde zannettiğin şekilde değildir. Bilakis bu, Allah'ın büyük ayetlerini gördükten sonra hakkı yalanlayan o katı kalplerin sahipleri olan kullarının nezdinde -onların nezdinde ve durumlarını bilenlerin yanında- kalplerinin katılıkta taş gibi yahut taştan daha katı olduğuna dair Allah'tan bir haberdir. Arap dili ehlinden bir topluluk bu hususta birtakım görüşler belirtmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Zikri yüce olan Allah: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğuyla ve O'nun: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} [es-Sâffât: 147] “Biz onu yüz bin veya daha fazla kişiye peygamber gönderdik” buyruğu ile zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [Sebe: 24] “Şüphesiz ya biz ya da siz doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” buyruğu gibi "ev" (أو) ile gelen benzeri haberlerle [şüpheyi değil, muhataba belirsiz bırakmayı kastetmiştir]. Zira O, bunlardan hangisinin olduğunu bilmektedir. Şöyle dediler: Bunun benzeri, bir söz söyleyenin hangisini yediğini bildiği halde muhataba kapalı tutarak: "Ham hurma yahut olgun hurma yedim" demesi gibidir. Ebu'l-Esved ed-Düelî'nin dediği gibi:
أُحِبُّ مُحَمّدَا حُبًّا شَدِيدًا … وعَبَّاسًا وحَمْزَةَ وَالوَصِيّا
"Muhammed'i çok şiddetli bir sevgiyle severim... Abbâs'ı, Hamza'yı ve vasîyi de."
فإنْ يَكُ حُبُّهُمْ رَشَدًا أُصِبْه … وَلَسْتُ بِمُخْطئٍ إنْ كانَ غَيّا
"Eğer onları sevmek bir doğruluk (rüşd) ise ona isabet etmişimdir... Yok eğer bir sapıklıksa ben yanılmış değilim."
قالوا: ولا شكَّ أن أبا الأسودِ لم يكن شاكًّا في أن حُبَّ مَن سمَّى رَشَدٌ، ولكنه أَبْهَم على مَن خاطَبه به. وقد ذُكِرَ عن أبي الأسودِ أنه لما قال هذه الأبياتَ قيل له: شكَكتَ؟ فقال: كلَّا واللهِ. ثم انتزَع بقولِ اللهِ ﷿: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}. فقال: أوَ كان شاكًّا مَن أخبَر بهذا في الهادى من الضلالِ؟!
Şöyle dediler: Şüphe yok ki Ebu'l-Esved ismini andığı kimseleri sevmenin bir doğruluk olduğundan şüphe içinde değildi; lakin bunu kendisine hitap ettiği kimseye müphem bıraktı. Ebu'l-Esved'den rivayet edildiğine göre o bu beyitleri söylediğinde kendisine: "Şüphe mi ettin?" denildi. O da: "Hayır, vallahi!" dedi. Sonra Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Şüphesiz ya biz ya da siz doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” buyruğunu delil getirdi ve: "Bunu haber veren [Allah], hidayette olan ile sapıklıkta olan hakkında şüphede miydi?!" dedi.
وقال بعضُهم: ذلك كقولِ القائلِ: ما أطعمتُك إلَّا حُلْوًا أوْ حامضًا. وقد أطعَمه النوعين جميعًا. فقالوا: فقائلُ ذلك لم يكنْ شاكًّا أنه قد أطعَم صاحبَه الحُلْوَ والحامضَ كليهما، ولكنه أراد الخبرَ عمَّا أطعَمه إيَّاه أنه لم يَخرُجْ عن هذين النوعين.
Onlardan bazıları da şöyle dediler: Bu, her iki türden de yedirmiş olan bir kimsenin: "Sana ancak tatlı yahut ekşi yedirdim" sözü gibidir. [Âlimler] dediler ki: Bunu söyleyen kimse, arkadaşına hem tatlıyı hem de ekşiyi yedirdiğinden şüphe içinde değildi; lakin ona yedirdiği şeyin bu iki türün dışına çıkmadığını haber vermek istemişti.
قالوا: فكذلك قولُه: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}. إنما معناه: فقلوبُهم لا تَخرُجُ من أحدِ هذين المَثَليْنِ؛ إمّا أن تكونَ مَثلًا للحجارةِ في القسوةِ، وأما أن تكونَ أشدَّ منها قسوةً. ومعنى ذلك على هذا التأويلِ: فبعضُها كالحجارةِ قسوةً، وبعضُها أشدُّ قسوةً من الحجارةِ.
Dediler ki: Aynı şekilde O'nun: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “artık onlar taş gibi, yahut daha da katıdır” buyruğunun anlamı da şudur: Onların kalpleri bu iki misalden birinin dışına çıkmaz; ya katılıkta taşa benzer ya da ondan daha katıdır. Bu tevile göre bunun anlamı şöyledir: Onların bir kısmı katılıkta taş gibidir, bir kısmı ise taştan daha katıdır.
وقال بعضُهم: "أو" في قوله: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}. بمعنى: وأشدُّ قسوةً. كما قال ﵎: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} [الإنسان: ٢٤]. بمعنى: وكفورًا. وكما قال جريرُ بنُ عطيةَ ؛
Onlardan bazıları da şöyle dediler: O'nun: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} buyruğundaki "ev" (أو), "ve" (veya/ve - وأشد قسوة) anlamındadır. Nitekim celle senâuhu: {وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا} [el-İnsân: 24] “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” buyurmuştur ki "ve nanköre" (ve küfür ehline) anlamındadır. Cerîr b. Atiyye'nin dediği gibi:
نال الخلافةَ أوْ كانَتْ له قَدَرًا … كمَا أتَى رَبَّهُ موسى على قَدَرِ
"Hilafete ulaştı veya o kendisi için bir takdirdi... Tıpkı Mûsâ'nın Rabbine bir takdir üzere gelmesi gibi."
يعنى: نال الخلافةَ وكانت له قَدَرًا. وكما قال النابغةُ :
Yani: "Hilafete ulaştı ve o kendisi için bir takdirdi" demektir. en-Nâbiğa'nın dediği gibi:
قالَتْ [ألا لَيْتَما] هَذَا الحَمامُ لَنا … إلى حَمامَتِنا أوْ نِصْفُهُ فَقَدِ
"Dedi ki: [Keşke] şu güvercinler bizim güvercinimizle birlikte bizim olsaydı yahut onun yarısı olsaydı, o zaman tam olurdu "
يريدُ: ونصفُه.
"Ve onun yarısı" demek istemiştir.
وقال آخَرون: "أو" في هذا الموضعِ بمعنى "بل". فكان تأويلُه عندَهم: فهى كالحجارةِ بل أشدُّ قسوةً. كما قال جل ثناؤه: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ}. بمعنى: بل يزيدون.
Başkaları da şöyle dediler: Bu konumda geçen "ev" (أَوْ), "bel" (بَلْ / bilakis) anlamındadır. Dolayısıyla onlara göre [ayetin] tevili şöyledir: "O [kalpler], taş gibidir; bilakis katılıkça daha da şiddetlidir." Nitekim Celîl olan [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Biz onu yüz bin veya daha fazla [kişiye peygamber olarak] gönderdik” yani; bilakis daha fazladırlar.
وقال آخَرون: معنى ذلك: فهى كالحجارةِ أو أشدُّ قسوةً عندَكم.
Başkaları da şöyle dediler: Bunun anlamı: "Onlar sizin nazarınızda taş gibidir yahut daha da katıdır" demektir.
قال أبو جعفرٍ: ولكلٍّ ممَّا قيل مِن هذه الأقوالِ التى حكَيْنا وجهٌ ومَخرَجٌ في كلامِ العربِ، غيرَ أن أعجبَ الأقوالِ إلىَّ في ذلك ما قلْناه أوَّلا، ثم القولُ الذى ذكرْناه عمَّن وجَّه ذلك إلى أنه بمعنى: فهى أوْجُهٌ في القسوةِ من أن تكونَ كالحجارةِ أو أشدَّ. على تأويلِ أن منها كالحجارةِ، ومنها أشدَّ قسوةً؛ لأن "أو" وإن استُعمِلتْ في أماكنَ مِن أماكنِ "الواوِ" حتى يَلتبِسَ معناها ومعنى "الواوِ" -لتقارُبِ معنيَيْهما في بعضِ تلك الأماكنِ- فإن أصلَها أن تأتىَ بمعنى أحدِ الاثنينِ، فتوجيهُها إلى أصلِها -[مَن وجَد] إلى ذلك سبيلًا- أعجبُ إلىَّ مِن إخراجِها عن أصلِها ومعناها المعروفِ لها.
Ebû Ca'fer der ki: Naklettiğimiz bu görüşlerden her birinin Arap kelamında bir veçhi ve dayanağı vardır. Ancak bu hususta bana en sevimli gelen görüş, ilk önce söylediğimiz görüştür. Bundan sonra ise, bunu: "Onlar katılık hususunda taş gibi veya daha katı olma durumlarından biri üzeredir" anlamına -yani bazısı taş gibi, bazısı da daha katıdır teviline- hamleden kimseden zikrettiğimiz görüştür. Çünkü "ev" (أو) edatı, bazı yerlerde anlamlarının birbirine yakınlığı sebebiyle anlamı "vâv" (واو) edatının anlamıyla karışacak derecede "vâv" yerine kullanılsa da, onun aslı iki şeyden birisi anlamına gelmesidir. Dolayısıyla buna bir yol [bulan kimsenin] onu aslına hamletmesi, bana göre onu aslından ve bilinen manasından çıkarmasından daha sevimlidir.
قال: وأمّا الرفعُ في قولِه: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}. فمِن وجهينِ؛ أحدُهما: أن يكونَ عطفًا على معنى الكافِ التى في قوله: {كَالْحِجَارَةِ}. لأن معناها الرفعُ؛ وذلك أن معناها معنى "مِثْل": فهى مثلُ الحجارةِ أو أشدُّ قسوةً من الحجارةِ.
[Ebû Ca'fer] dedi ki: O'nun: {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} buyruğundaki ref' (merfuluk) durumuna gelince, bu iki vecihtendir: Birincisi, {كَالْحِجَارَةِ} buyruğundaki "kâf"ın (ك) manasına atfedilmiş olmasıdır. Çünkü onun manası merfudur; zira onun manası "misl" (مثل - gibi) manasındadır: "Onlar taş gibidir yahut taştan daha katıdır."
والوجهُ الآخَرُ: أن يكونَ مرفوعًا على معنى تكريرِ "هى" عليه، فيكونَ تأويلُ ذلك: فهى كالحجارةِ أو هى أشدُّ قسوةً مِن الحجارةِ.
Diğer vecih ise: "Hiye" (هى) zamirinin onun üzerine tekrar edilmesi manasıyla merfu olmasıdır. Bu takdirde bunun tevili: "Onlar taş gibidir yahut onlar taştan daha katıdır" şeklinde olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ} “Çünkü öyle taşlar vardır ki ondan ırmaklar fışkırır” buyruğunun tevili hususundaki söz:
يعنى بقولِه جلَّ ذكرُه: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ}: وإن
Zikri yüce olan [Allah], {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ} “Çünkü öyle taşlar vardır ki ondan ırmaklar fışkırır” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Şüphesiz
مِن الحجارةِ لحجارةً يتَفجَّرُ منها الماءُ الذى تكونُ منه الأنهارُ. فاسْتُغْنى [بذكْرِ الأنهارِ عن ذكْرِ الماءِ] ، وإنما ذُكِّر فقيل: {مِنْهُ} للفظِ "ما".
taşlardan öyle taşlar vardır ki , kendisinden nehirlerin oluştuğu sular fışkırır. [Suyun zikredilmesi yerine nehirlerin zikredilmesiyle] yetinilmiştir. {مِنْهُ} buyruğunun müzekker (eril) kılınması ise "mâ" (ما) kelimesinin lafzından dolayıdır.
والتفجُّرُ التفعُّلُ مِن: تفجَّر الماءُ، وذلك إذا تنزَّل خارجًا مِن منبعِه، وكلُّ سائلٍ شخَص خارجًا من موضِعِه ومكانِه فقد انفجَر، ماءً كان ذلك أو دمًا أو صديدًا أو غيرَ ذلك، ومنه قولُ عُمرَ بنِ لَجَأٍ :
"Tefeccür" (التفجر) kelimesi "tefe'ul" (التَفَعُّل) veznindedir ve su kaynağından fışkırarak çıktığı zaman kullanılan: Tefeccere'l-mâ' (تفجَّر الماء - su fışkırdı) ifadesinden gelir. Yerinden ve mekanından dışarı doğru fışkırarak çıkan her akıcı madde; su olsun, kan olsun, irin olsun veya başka bir şey olsun "infecera" (انفجر - yarıldı/fışkırdı) denir. Ömer b. Lâce'nin şu sözü de bu kabildendir:
وَلمَّا أنْ قُرِنْتُ إلى جَرِيرٍ … أَبَى ذُو بَطْنِهِ [إلَّا انْفِجارَا]
"Cerîr ile eşleştirildiğimde ... Karnındaki [ancak fışkırmayı] reddetti (patlayacak gibi oldu)."
يعنى: إلَّا خُروجًا وسَيَلانًا.
Yani: Dışarı çıkıp akmayı kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ} “Öylesi de vardır ki yarılır da ondan su çıkar” buyruğunun tevili hususundaki söz: