Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 34. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤه: وإن مِن الحجارةِ لَحِجارةً تَشَّقَّقُ. وتَشَقُّقُها تَصَدُّعُها، وإنما هى: لَما يَتَشَقَّقُ، ولكنَّ التاءَ أُدْغِمَتْ في الشِّين فصارتْ شِينًا مُشَدَّدةً.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle demektedir: "Taşlardan öylesi de vardır ki yarılır." Taşların yarılması çatlamasıdır. Aslında bu kelime "lemâ yeteşekkaku" (لَما يَتَشَقَّقُ) şeklindedir; fakat "tâ" (ت) harfi "şîn" (ش) harfine idğam edilmiş ve şeddeli bir şîn haline gelmiştir.

وقولُه: {فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ}. [يقولُ: فيخرُجُ منه الماءُ] فيكونُ عينًا نابعةً [وأنهارًا] جاريةً.

O'nun: {فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ} “ondan su çıkar” buyruğu ise; [şöyle buyurmaktadır: Ondan su çıkar] ve kaynayan bir pınar [ve akıp giden nehirler] olur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ}.

Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} “Ve şüphesiz onlardan öyleleri vardır ki Allah korkusundan [aşağı] yuvarlanır” buyruğunun teviline dair açıklama.

قال أبو جعفرٍ: يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وإن مِن الحجارةِ لَمَا يَهْبِطُ -أى: يَتَرَدَّى- مِن رأسِ الجبلِ إلى الأرضِ والسَّفْحِ مِن خوفِ اللهِ وخشيتِه. وقد دلَّلْنا على معنى الهبوطِ فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

Ebû Ca'fer der ki: Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Taşlardan öylesi vardır ki , Allah'ın korkusundan ve haşyetinden dağın tepesinden yere ve dağın eteğine doğru yuvarlanıp düşer (iniverir). Nitekim daha önce "hubût" (iniş/düşüş) kavramının manasını, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde delilleriyle açıklamıştık .

وأُدْخِلَتْ هذه اللَّاماتُ اللواتى في "ما" توكيدًا للخَبرِ.

"Mâ" (ما) lafzına dahil edilen bu "lâm"lar (ل) haberi tekit etmek içindir.

وإنما وصَف اللهُ تعالى ذكرُه الحجارةَ بما وصفَها به -مِن أن منها المتفجِّرَ منه الأنهارُ، وأن منها المتشقِّقَ بالماءِ، وأن منها الهابطَ مِن خشيةِ اللهِ، بعدَ الذى جعَل منها لقلوبِ الذين أَخبَر عن قسوةِ قلوبهم مِن بنى إسرائيل مَثَلًا- معذرةً منه جلَّ ثناؤه لها دونَ الذين أخبَر عن قسوةِ قلوبهم من بنى إسرائيل؛ إذ كانوا بالصفةِ التى وصفَهم اللهُ بها من التكذيبِ برُسُلِه والجُحودِ لآياتِه بعد الذى أراهم من الآياتِ والعِبَرِ، وعايَنوا مِن عجائبِ الأدلةِ والحُجَجِ، مع ما أعطاهم تعالى ذكرُه مِن صحةِ العقولِ، ومَنَّ به عليهم من سلامةِ النفوسِ التى لم يُعْطِها الحَجَرَ والمَدَرَ، ثم هو مع ذلك منه ما يَتفجَّرُ بالأنهارِ، ومنه ما يتَشَقَّقُ بالماءِ، ومنه ما يَهبِطُ مِن خشيةِ اللهِ، فأخبَر تعالى ذِكْرُه أن مِن الحجارةِ ما هو أَلْيَنُ من قلوبِهم لِمَا يُدْعَوْن إليه مِن الحقِّ. كما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ .

Zikri yüce olan Allah'ın, taşları İsrailoğullarından kalplerinin katılaştığını haber verdiği kimselerin kalplerine misal kıldıktan sonra -onlardan nehirler fışkıran , onlardan yarılıp su çıkan ve onlardan Allah korkusundan yuvarlanıp düşenler bulunduğunu belirterek- nitelemesi; İsrailoğullarından kalplerinin katılığını haber verdiği kimselerin aleyhine, taşlar için zikri yüce olan [Allah] katından bir mazeret beyanıdır. Çünkü İsrailoğulları; kendilerine gösterdiği ayet ve ibretlerden, bizzat müşahede ettikleri hayret verici delil ve hüccetlerden sonra Allah'ın kendilerini nitelediği elçilerini yalanlama ve ayetlerini inkâr etme vasfı üzere idiler. Oysa zikri yüce olan [Allah] onlara taşa ve toprağa vermediği sağlam akıllar vermiş ve nefis selameti lütfetmişti. Bütün bunlara rağmen taşlardan öyleleri vardır ki nehirler fışkırır, öyleleri vardır ki yarılıp su çıkar, öyleleri vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer. Zikri yüce olan [Allah], taşlardan bazısının çağrıldıkları hakka karşı onların kalplerinden daha yumuşak olduğunu haber vermiştir. Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti .

وبنحوِ الذى قلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun tevili hakkında söylediğimiz şeyin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نجِيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ}. قال: كلُّ حجَرٍ يتفجَّرُ منه الماءُ، أو يَتَشَقَّقُ عن ماءٍ، أو يَتَرَدَّى مِن رأسِ جبَلٍ، فهو مِن خشيةِ اللهِ ﷿، نزَل بذلك القرآنُ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah -ve celle senâuhu-'nun: {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü öyle taşlar vardır ki onlardan nehirler fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Kendisinden su fışkıran, su çıkması için yarılan veya dağın başından yuvarlanıp düşen her bir taş, bu [durum] aziz ve celil olan Allah'ın korkusundandır; Kur'an bu şekilde inmiştir .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنى بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً}. ثم عذَر الحجارةَ ولم يَعْذِرْ شَقىَّ ابنِ آدمَ، فقال: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} .

Bana Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} “Artık o taş gibi, hatta daha da katıdır”. Sonra [Allah] taşları mazur gördü de âdemoğlunun bedbahtını mazur görmedi ve şöyle buyurdu: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} “Çünkü öyle taşlar vardır ki onlardan nehirler fışkırır; öylesi vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öylesi de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi.

حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: ثم عذَر اللهُ الحجارةَ فقال: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ}.

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet etti, dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Sonra Allah taşları mazur gördü de şöyle buyurdu: {وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ} “Taşlardan öyleleri vardır ki, içinden nehirler fışkırır. Öyleleri de vardır ki, yarılır da içinden su çıkar”.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ أنه قال فيها: كلُّ حجرٍ انفجَر منه ماءٌ، أو تشقَّقَ عن ماءٍ، أو تردَّى من جبلٍ، فمن خشيةِ الله، نزَل به القرآنُ.

Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; o bu konuda şöyle demiştir: Kendisinden su fışkıran, su çıkması için yarılan veya dağdan yuvarlanıp düşen her taş Allah korkusundandır; Kur'an böyle inmiştir.

ثم اختَلف أهلُ النحوِ في معنى هُبُوطِ ما هبَط مِن الحجارةِ مِن خَشيةِ اللهِ.

Sonra nahiv ehli, Allah korkusundan taşlardan yuvarlanıp düşenlerin düşüşünün manası hususunda ihtilaf etti.

فقال بعضُهم: إن هبوطَ ما هبَط منها من خشيةِ اللهِ: تَفَيُّؤُ ظلالِه .

Onlardan bazıları şöyle dedi: Onlardan Allah korkusundan yuvarlanıp düşenlerin düşüşü, gölgelerinin bir taraftan diğer tarafa dönmesidir .

وقال آخَرون: ذلك الجبلُ الذى صار دكًّا إذ تجلَّى له ربُّه .

Başkaları ise şöyle dedi: Bu, Rabbi ona tecelli ettiğinde parça parça (dümdüz) olan dağdır .

وقال بعضُهم: ذلك كان منه، ويكونُ بأن اللهَ جلَّ ذكرُه أعطَى بعضَ الحجارةِ المعرِفةَ والفَهمَ، فعقَل طاعةَ اللهِ فأطاعه، كالذى رُوِى عن الجِذْعِ الذى كان يَسْتَنِدُ إليه رسولُ الله ﷺ إذا خطَب، فلمَّا تحوَّل عنه حَنَّ . وكالذى رُوِى عن النبيِّ ﷺ أنه قال: "إنَّ حَجَرًا كانَ يُسَلِّمُ عَلَىَّ في الجاهلِيَّةِ، إنِّى لَأَعْرِفُهُ الآنَ" .

Bazıları da şöyle dedi: Bu [düşüş], zikri yüce olan Allah'ın bazı taşlara marifet ve anlayış vermesiyle ondan vaki olmuştur ve olmaktadır; böylece o taş Allah'a itaati idrak etmiş ve O'na itaat etmiştir. Tıpkı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbe verirken dayandığı, kendisinden ayrılınca da inleyen kütük hakkında rivayet edilen durum gibi . Ve tıpkı Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu sözdeki gibi: “Cahiliye döneminde bana selam veren bir taş vardı; şüphesiz ben onu şu anda da bilmekteyim” .

وقال آخَرون: بل قولُه: {يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ}. كقولِه: {جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} [الكهف: ٧٧]. ولا إرادةَ له. قالوا: وإنما أُرِيدَ بذلك أنه مِن عِظَمِ أمْرِ اللهِ يُرَى كأنه هابطٌ خاشِعٌ مِن ذُلِّ خشيةِ اللهِ، كما قال زيدُ الخَيْلِ :

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine O'nun: {يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} “Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” buyruğu, O'nun [kendisine ait bir iradesi olmadığı halde]: {جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} [el-Kehf: 77] “yıkılmak isteyen bir duvar” buyruğu gibidir. Dediler ki: Bununla kastedilen şudur: Allah'ın emrinin büyüklüğünden ötürü, sanki o Allah korkusunun zilletinden boyun eğmiş ve düşmüş gibi görünmektedir; nitekim Zeydü'l-Hayl şöyle demiştir :

بِجَمْعٍ تضِلُّ البُلْقُ في حَجَرَاتِهِ … ترَىَ الأُكْمَ فِيها سُجَّدًا للحَوَافِرِ

“Öyle kalabalık bir orduyla [geldik ki], alaca atlar onun saflarında kaybolur; / Oradaki tepeleri [atların] nalları önünde secdeye kapanmış görürsün.”

وكما قال سُوَيْدُ بنُ أبى كاهِلٍ يَصِفُ عَدُوًّا له يُرِيدُ أنه ذَلِيلٌ :

Ve Süveyd b. Ebî Kâhil'in, zelil olduğunu kastettiği bir düşmanını vasfederken söylediği gibi :

ساجِدَ المَنْخَرِ إذْ يَرْفَعُهُ … خاشِعَ الطَّرْفِ أَصَمَّ المُسْتَمَعْ

“Kaldırdığı zaman burnu secde etmiş (yere eğilmiş), / Bakışı huşû içinde, işitmesi sağırlaşmıştır .”

وكما قال جريرُ بنُ عطيةَ :

Ve Cerîr b. Atıyye'nin dediği gibi :

لَمَّا أتى خَبَرُ الرَّسُولِ تَضَعْضَعَتْ … سُورُ المَدِينَةِ والجبالُ الخُشَّعُ

“Resûl'ün haberi geldiğinde, sarsıldı / Medine'nin surları ve huşû içindeki dağlar.”

وقال آخَرون: معنى قولِه: {يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ}. أى: يُوجبُ الخشيةَ لغيرِه بدلالتِه على صانعِه، كما قيل: ناقةٌ تاجرةٌ: إذا كانت مِن نَجابتِها وفراهتِها تدعو الناسَ إلى الرغبةِ فيها، كما قال جريرُ بنُ عطيةَ :

Başkaları ise şöyle dedi: O'nun: {يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ} “Allah korkusundan yuvarlanıp düşer” buyruğunun manası şudur: Yani Yaratıcısına delalet etmesi sebebiyle başkası için korku ve saygı gerektirir. Tıpkı: “Tüccar dişi deve” denilmesi gibi ki, bu soyluluğu ve üstünlüğü sebebiyle insanları kendisine rağbet etmeye sevk ettiğinde söylenir; nitekim Cerîr b. Atıyye şöyle demiştir :

وأَعوَرَ مِن نَبْهانَ أمّا نَهارُه … فأعْمَى وأمّا لَيْلُه فبَصِيرُ

“Ve Nebhân'dan tek gözlü bir adam; gündüzü / Kördür de gecesi ise görür!”

فجعَل الصفةَ لليلِ والنهارِ، وهو يُرِيدُ بذلك صاحبَه النَّبْهانىَّ الذى يَهْجُوه مِن أجْلِ أنه فيهما كان ما وصَفه به.

Böylece vasfı geceye ve gündüze nispet etmiştir, oysa bununla yerdiği Nebhânlı sahibini kastetmektedir; zira o ikisi içinde nitelediği vasıfta olan bizzat odur.

وهذه الأقوالُ وإن كانت غيرَ بعيداتِ المعنى ممَّا تَحْتَمِلُه الآيةُ من التأويلِ، فإن تأويلَ أهلِ التأويلِ مِن علماءِ سلَفِ الأمةِ بخلافِها، فلذلك لم نَسْتَجِزْ صرْفَ تأويلِ الآيةِ إلى معنًى منها.

Bu görüşler, ayetin muhtemel olduğu tevil manasından uzak olmasa da, ümmetin selef âlimlerinden olan tevil ehlinin tevili bunların hilafınadır; bundan dolayı ayetin tevilini bu manalardan birine çevirmeyi uygun görmedik.

وقد دلَّلْنا فيما مضَى على معنى الخشيةِ، وأَنها الرهبةُ والمخافةُ، فكرِهْنا إعادةَ ذلك في هذا الموضعِ .

Daha önce "haşyet" kelimesinin manasını, bunun dehşet ve korku olduğunu delilleriyle açıklamıştık; bu sebeple bu yerde onu tekrar etmeyi uygun görmedik .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)} “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir” buyruğunun tevili hakkında [söz]:

يعنى بقولِه: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}: وما اللهُ بغافلٍ -يا معشرَ المكذِّبينَ بآياتِه، والجاحدينَ نبوّةَ رسولِه محمدٍ ﷺ، والمتقوِّلِين عليه الأباطيلَ من بنى إسرائيلَ وأحبارِ اليهودِ- عما تعمَلون من أعمالِكم الخبيثةِ، وأفعالِكم الرديئةِ، ولكنه يُحصِيها عليكم، فيجازِيكم بها في الآخرةِ أو يعاقِبُكم بها في الدنيا.

O'nun: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” buyruğu şu manaya gelir: Ey ayetlerini yalanlayan, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden ve İsrailoğulları ile Yahudi hahamlarından olup O'na karşı batıl sözler uyduran topluluk! Allah sizin o kötü amellerinizden ve çirkin fiillerinizden gafil değildir; bilakis onları aleyhinize sayıp kaydeder, böylece ahirette onların karşılığını size verir veya dünyada sizi onlarla cezalandırır.

وأصلُ الغَفْلةِ عن الشئِ تَرْكُه على وجهِ السهوِ عنه والنسيانِ له. فأخبَرهم تعالى ذكرُه أنه غيرُ غافلٍ عن أفعالِهم الخبيثةِ ولا ساهٍ عنها، بل هو لها مُحْصٍ، ولها حافظٌ.

Bir şeyden gafletin aslı, onu unutarak ve yanılma yoluyla terk etmektir. Zikri yüce olan [Allah] onlara, kendisinin onların kötü fiillerinden gafil ve habersiz olmadığını, aksine onları eksiksiz sayıp kaydettiğini ve muhafaza ettiğini haber vermiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ}.

Yüce Allah'ın: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” buyruğunun tevili hususundaki söz:

يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {أَفَتَطْمَعُونَ}. أصحابَ محمدٍ. [يقولُ: {أَفَتَطْمَعُونَ}] أى: أفتَرْجُونَ يا معشرَ المؤمنين بمحمدٍ ﷺ، والمُصَدِّقِين ما جاءكم به مِن عندِ اللهِ، أن يُؤْمِنَ لكم يهودُ بنى إسرائيلَ.

Zikri yüce olan [Allah]: {أَفَتَطْمَعُونَ} “Şimdi umuyor musunuz?” buyruğuyla Muhammed'in ashâbını kastetmektedir. [Şöyle buyurmaktadır: {أَفَتَطْمَعُونَ} “Şimdi umuyor musunuz?”] Yani: Ey Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanan ve onun Allah katından getirdiklerini tasdik eden topluluk! İsrailoğulları Yahudilerinin size inanıp iman edeceğini mi umuyorsunuz?

ويعنى بقولِه: {أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ}: أن يُصَدِّقوكم بما جاءكم به نبيُّكم ﷺ محمدٌ مِن عندِ ربِّكم.

O'nun: {أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} “size inanacaklarını” buyruğuyla kastettiği ise: Peygamberiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbiniz katından getirdiği şeylerde sizi tasdik etmeleridir.

كما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، عن ابنِ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ}: يعنى أصحابَ محمدٍ ﷺ أن يُؤْمِنوا لكم، يقولُ: أفتَطْمَعونَ أن يُؤْمِنَ لكم اليهودُ ؟

Nitekim bana Ammâr b. el-Hasen'den, onun İbn Ebî Ca'fer'den, onun babasından, onun da er-Rabî'den rivayet ettiğine göre er-Rabî: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” kavli hakkında şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına hitaben "size inanacaklarını" kastetmektedir; yani: Yahudilerin size inanacağını mı umuyorsunuz ?

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} الآية. قال: هم اليهودُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” ayeti hakkında [Katâde] şöyle demiştir: Onlar Yahudilerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ}.

Yüce Allah'ın: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Halbuki onlardan bir zümre vardı” buyruğunun tevili hususundaki söz:

قال أبو جعفرٍ: أما "الفريقُ" فَجَمْعٌ، كالطائفةِ، لا واحدَ له مِن لفظِه، وهو "فَعيلٌ" مِن "التَّفَرُّقِ"، سُمِّىَ به الجِماعُ كما سُمِّيَت الجماعةُ بـ "الحِزْبِ" مِن "التَّحزُّبِ"، وما أشْبَهَ ذلك، ومنه قولُ أعْشَى بنى ثَعْلبةَ :

Ebû Ca'fer der ki: "Ferîk" (فريق) kelimesine gelince; o, "tâife" (طائفة) gibi kendi lafzından tekili olmayan bir topluluk ismidir (çoğuldur). "Tefekkur/teferruk" (التفرق - ayrılmak) kökünden "faîl" (فعيل) veznindedir; topluluk, "tahazzüb" (fırkalaşma) kökünden "hizb" (fırka/grup) olarak adlandırıldığı gibi ve benzerlerinde olduğu gibi onunla da cemaat/topluluk adlandırılmıştır. Benî Sa'lebe'nin A'şâ'sının şu sözü de bu kabildendir :

أجَدُّوا فلمَّا خِفْتُ أنْ يَتَفَرَّقُوا … فَرِيقَيْن مِنْهُمْ مُصْعِدٌ وَمُصَوِّبُ

“Hızla yola koyuldular ; ayrılmalarından korktuğum zaman / İki gruba ayrıldılar: Onlardan kimi yukarı çıkan, kimi aşağı inendi .”

يعنى بقولِه: {مِنْهُمْ}: مِن بنى إسرائيلَ. وإنما جعَل اللهُ الذين كانوا على عهدِ موسى ومَن بعدَهم مِن بنى إسرائيلَ، مِن اليهودِ الذين قال اللهُ لأصحابِ محمدٍ ﷺ: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ}. لأنهم كانوا آباءَهم وأسْلافَهم، فجعَلهم منهم إذ كانوا عَشائرَهم وفَرَطَهم وأسْلافَهم، كما يَذْكُرُ الرجلُ اليومَ الرجلَ، وقد مضَى على مِنهاجِ الذاكرِ وطريقتِه، وكان مِن قومِه وعَشيرتِه، فيقولُ: كان منا فلانٌ. يعنى أنه كان مِن أهلِ طريقتِه ومذهبِه، أو مِن قومِه وعَشيرتِه، فكذلك قولُه {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ}.

O'nun: {مِنْهُمْ} “onlardan” buyruğuyla kastettiği: İsrailoğullarından, [demektir]. Allah'ın, Mûsâ döneminde ve ondan sonra yaşamış olan İsrailoğullarını, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına hitaben: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?” buyurduğu Yahudilerden saymasının sebebi; onların bunların babaları ve selefleri olmasıdır. Dolayısıyla onlar kendilerinin aşiretleri, öncüleri ve geçmişleri oldukları için onları onlardan saymıştır. Nitekim bugün bir kimse, kendi yolunda ve yönteminde yürümüş, kendi kavminden ve aşiretinden olan geçmiş bir adamı anarken: "Bizden falan kişi vardı" der; yani onun kendi yolundan, mezhebinden veya kendi kavminden ve aşiretinden olduğunu kasteder. İşte O'nun: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Halbuki onlardan bir zümre vardı” buyruğu da böyledir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)}.

Yüce Allah'ın: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)} “Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” buyruğunun tevili hususundaki söz:

اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الذين عَنَى اللهُ بقولِه: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنى به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى

Ehl-i tevil (tefsir ehli), Allah'ın: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Halbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” buyruğuyla kastettiği kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, bana Muhammed b. Amr'ın rivayet edip dediği: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...

نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: فالذين يُحَرِّفونَه والذين يَكْتُمونَه هم العلماءُ منهم .

...Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Halbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” kavli hakkında rivayet etti: Onu tahrif edenler ve onu gizleyenler, onların âlimleridir .

حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bana el-Müsenna rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ}. قال: هى التوراةُ حرَّفوها .

Bana Mûsâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ} “Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Halbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıktan sonra tahrif ederlerdi”. Dedi ki: O Tevrat'tır, onu tahrif ettiler .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ}. قال: التوراةُ التى أنْزَلها عليهم يُحَرِّفونها، يَجْعَلون الحلالَ فيها حرامًا، والحرامَ فيها حلالًا، والحقَّ فيها باطلًا، والباطلَ فيها حقًّا؛ إذا جاءَهم المُحِقُّ برِشْوةٍ أخْرَجوا له كتابَ اللهِ، وإذا جاءَهم المُبْطِلُ برِشْوةٍ أخرجوا له ذلك الكتابَ فهو فيه مُحِقٌّ، وإن جاء أحدٌ يَسْأَلُهم شيئًا ليس فيه حقٌّ ولا رِشوةٌ ولا شيءٌ أَمَروه بالحقِّ، فقال لهم: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} .

Bana Yûnus rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ} “Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu tahrif ederlerdi” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlara indirdiği Tevrat'tır; onu tahrif ediyorlar, içindeki helali haram, haramı helal, hakkı batıl, batılı hak yapıyorlardı. Haklı olan kimse kendilerine rüşvetle gelirse ona Allah'ın Kitabı'nı çıkarırlardı; batıl üzere olan kimse kendilerine rüşvetle gelirse ona o Kitab'ı çıkarırlar ve o bunda haklı çıkardı. Eğer bir kimse kendilerine içinde ne bir hak ne rüşvet ne de bir şey olmayan bir mesele sormaya gelirse ona hakkı emrederlerdi. Bu yüzden [Allah] onlara şöyle buyurdu: {أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” .

وقال آخرون في ذلك بما حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: أخْبَرَنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ فى قولِه: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ}: فكانوا يَسْمَعون مِن ذلك كما يَسْمَعُ أهلُ النُّبوةِ، ثم يُحَرِّفونه مِن بعدِ ما عقَلوه وهم يَعْلَمون .

Başkaları ise bu hususta, bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Halbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu iyice anladıkları halde bile bile tahrif ederlerdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletmiştir]: Onlar bundan peygamberlik ehlinin işittiği gibi işitiyorlar, sonra onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ediyorlardı.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ في قولِه: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ} الآية. قال: ليس قولُه: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ}: يَسْمَعون التوراةَ، كلُّهم قد سمِعها، ولكنَّهم الذين سألوا موسى رؤيةَ ربِّهم فأخَذَتْهم الصاعقةُ فيها .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan O'nun: {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ} “Halbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler...” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: O'nun: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ} “Allah'ın kelamını işitirler” buyruğu, Tevrat'ı işittikleri manasında değildir; zira onların hepsi onu işitmişti. Fakat onlar, Mûsâ'dan Rablerini görmeyi isteyen ve bu yüzden kendilerini yıldırım çarpan kimselerdir .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، قال: بلَغنى عن بعضِ أهلِ العلمِ أنهم قالوا لموسى: يا موسى، قد حِيلَ بيننا وبينَ رؤيةِ اللهِ ﷿، فأَسْمِعْنا كلامَه حين يُكَلِّمُك. فطلَب ذلك موسى إلى ربِّه، فقال: نعم، فَمُرْهم فليتَطَهَّروا، ولْيُطَهِّروا ثيابَهم، ويَصُوموا. ففعَلوا، ثم خرَج بهم حتى أتَى الطُّورَ، فلما غَشِيهم الغَمامُ أمرَهم موسى ﵇ فوقَعوا سجودًا، وكلَّمه ربُّه، فسمِعوا كلامَه يَأْمُرُهم ويَنْهاهم، حتى عَقَلوا ما سمِعوا، ثم انْصَرف بهم إلى بنى إسرائيلَ، فلما جاءوهم حرَّف فريقٌ منهم ما أمَرهم به، وقالوا حين قال موسى لبنى إسرائيلَ: إن اللهَ قد أمرَكم بكذا وكذا. قال ذلك الفريقُ الذى ذكَرهم اللهُ: إنما قال كذا وكذا. خلافًا لِما قال اللهُ ﷿ لهم، فهم الذين عَنَى اللهُ لرسولِه محمدٍ ﷺ .

Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: İlim ehlinden bazılarından bana ulaştığına göre onlar Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ! Aziz ve celil olan Allah'ı görmemiz engellendi, bari O seninle konuşurken bize kelamını işittir" dediler. Mûsâ bunu Rabbinden diledi; Rabbi de: "Evet, onlara emret temizlensinler, elbiselerini temizlesinler ve oruç tutsunlar" buyurdu. Onlar da bunu yaptılar. Sonra Mûsâ onları alıp Tûr'a geldi. Bulut onları kapladığında Mûsâ aleyhisselâm onlara emretti ve secdeye kapandılar. Rabbi onunla konuştu; onlar da O'nun emir ve yasaklarını içeren kelamını, işittiklerini tam olarak kavrayıncaya kadar işittiler. Sonra Mûsâ onlarla birlikte İsrailoğullarına döndü. Yanlarına geldiklerinde, içlerinden bir zümre Allah'ın onlara emrettiği şeyi tahrif etti. Mûsâ İsrailoğullarına: "Allah size şöyle şöyle emretti" dediğinde, Allah'ın kendilerinden bahsettiği o zümre, aziz ve celil olan Allah'ın kendilerine buyurduğunun aksine: "O ancak şöyle şöyle buyurdu" dediler. İşte Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kastettiği kimseler bunlardır .

وأَوْلى التأويلين اللذين ذكرتُ بالآيةِ وأَشْبَهُهما بما دلَّ عليه ظاهرُ التلاوةِ، ما قاله الربيعُ بنُ أنسٍ، والذى حكاه ابنُ إسحاقَ عن بعضِ أهلِ العلمِ، مِن أن اللهَ تعالى

Ayet hakkında zikrettiğim iki yorumdan [ayete] en layık olanı ve tilavetin zahirinin delalet ettiğine en çok benzeyeni; er-Rebî‘ b. Enes'in söylediği ve İbn İshâk'ın ilim ehlinden bazılarından naklettiği, Allah Teâlâ'nın...

ذِكْرُه إنما عَنَى بذلك مَن سمِع كلامَه مِن بنى إسرائيلَ سماعَ موسى إياه منه، ثم حرَّف ذلك وبدَّل مِن بعدِ سماعِه وعلمِه به وفهمِه إياه. وذلك أن اللهَ جل ثناؤُه إنما أخْبَر أن التحريفَ كان مِن فريقٍ منهم كانوا يَسْمَعون كلامَ اللهِ ﷿، اسْتِعْظامًا مِن اللهِ لِما كانوا يَأْتون مِن البهتانِ بعد توكيدِ الحجةِ عليهم والبرهانِ، وإيذانًا منه تعالى ذِكْرُه عبادَه المؤمنين، وقطَع أطماعَهم مِن إيمانِ بقايا نسلِهم بما أتاهم به محمدٌ مِن الحقِّ والنورِ والهُدَى، فقال لهم: كيف تَطْمَعون في تصديقِ هؤلاء اليهودِ إياكم، وإنما تُخْبِرونهم -بالذى تُخْبِرونهم مِن الأنْباءِ عن اللهِ ﷿ عن غيبٍ لم يُشاهِدوه ولم يُعاينِوه، وقد كان بعضُهم يَسْمَعُ مِن اللهِ كلامَه وأمْرَه ونهيَه، ثم يُبَدِّلُه ويُحَرِّفُه ويَجْحَدُه، فهؤلاء الذين بينَ أَظْهُرِكم مِن بقايا نسلِهم أحْرَى أن يَجْحَدوا ما أَتَيْتُموهم به مِن الحقِّ وهم لا يَسْمَعونه مِن اللهِ، وإنما يَسْمَعونه منكم -وأقربُ إلى أن يُحَرِّفوا ما في كُتُبِهم مِن صفةِ نبيِّكم محمدٍ ﷺ ونعتِه، ويُبَدِّلوه وهم به عالمون، فيَجْحَدوه ويُكَذِّبوا- مِن أوائلِهم الذين باشَروا كلامَ اللهِ مِن اللهِ جل ثناؤُه ثم حرَّفوه مِن بعدِ ما عقَلوه وعلِموه، مُتَعمِّدين التحريفَ.

...zikri yüce olan [Allah]'ın bununla İsrailoğullarından, Mûsâ'nın O'ndan işittiği gibi kelamını bizzat işiten, sonra da bunu işittikten, bilip anladıktan sonra tahrif ve tebdil eden kimseleri kastettiği görüşüdür. Çünkü zikri yüce olan Allah, aleyhlerine hüccet ve bürhan pekiştirildikten sonra irtikâp ettikleri bu bühtanın büyüklüğünü belirtmek ve mümin kullarına bildirip onların soylarından geriye kalanların Muhammed'in kendilerine getirdiği hak, nur ve hidayete iman etmelerine dair umutlarını kesmek maksadıyla tahrifin, aziz ve celil olan Allah'ın kelamını bizzat işiten bir zümreden sadır olduğunu haber vermiştir. Onlara şöyle buyurmuştur: Bu Yahudilerin sizi tasdik edeceğini nasıl umarsınız? Oysa siz onlara aziz ve celil olan Allah'tan haber verdiklerinizi, bizzat müşahede ve tecrübe etmedikleri bir gayb olarak haber veriyorsunuz. Halbuki onların bir kısmı Allah'tan kelamını, emrini ve nehyini bizzat işitir, sonra onu değiştirir, tahrif eder ve inkâr ederdi. İşte aranızda bulunan bu nesil kalıntıları, kendilerine getirdiğiniz hakkı -onu Allah'tan değil de ancak sizden işittikleri halde- inkâr etmeye ve kitaplarında Peygamberiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıf ve niteliğine dair bulunan hususları bilip durdukları halde tahrif ve tebdil edip yalanlayarak inkâr etmeye; zikri yüce olan Allah'ın kelamına bizzat muhatap olup ardından onu anlayıp bildikten sonra kasten tahrif eden öncülerinden daha yatkın ve daha yakındır.

ولو كان تأويلُ الآيةِ على ما قاله الذين زعَموا أنه عَنَى بقولِه: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ}: يَسْمَعون التوراةَ. لم يَكُنْ لِذِكْرِ قولِه: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ}. مَعْنًى مَفْهومٌ؛ لأن ذلك قد سمِعه المُحرِّفُ منهم وغيرُ المُحرِّفِ، فخصوصُ المحرِّفِ منهم بأنه كان يَسْمَعُ كلامَ اللهِ -إن كان التأويلُ على ما قاله الذين ذكَرنا قولَهم دونَ غيرِهم ممن كان يَسْمَعُ ذلك سماعَهم- لا مَعْنَى له.

Şayet ayetin tevili, O'nun: {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ} “Allah'ın kelamını işitirler” buyruğuyla Tevrat'ı işitmelerini kastettiğini iddia edenlerin dediği gibi olsaydı, {يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ} “Allah'ın kelamını işitirler” ifadesinin zikredilmesinin anlaşılır bir anlamı olmazdı. Çünkü bunu onlardan tahrif eden de tahrif etmeyen de işitmiştir. Dolayısıyla -eğer tevil, sözlerini zikrettiğimiz kimselerin dediği gibi olsaydı- onların işittiği gibi işiten diğer kimseler hariç tutularak sadece tahrif edenin Allah'ın kelamını işitmiş olmakla tahsis edilmesinin hiçbir anlamı kalmazdı.

فإن ظنَّ ظانٌّ إنما صَلَح أن يُقالَ ذلك لقولِه: {يُحَرِّفُونَهُ}. فقد أغْفَل وجهَ الصوابِ في ذلك، وذلك أن ذلك لو كان كذلك لقِيلَ: أفتَطْمَعون أن يُؤْمِنوا لكم

Eğer birisi, O'nun: {يُحَرِّفُونَهُ} “onu tahrif ederler” buyruğundan ötürü böyle söylenmesinin uygun olduğunu zannederse, bu hususta doğru olan ciheti gözden kaçırmış olur. Zira şayet durum öyle olsaydı şöyle denilirdi: "Şimdi onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz...

وقد كان فريقٌ منهم يُحَرِّفون كلامَ اللهِ مِن بعدِ ما عقَلوه وهم يَعْلَمون. ولكنه جل ثناؤُه أخْبَر عن خاصٍّ من اليهودِ كانوا أُعْطوا، مِن مُباشَرَتِهم سَماعَ كلامِ اللهِ تعالى، ما لم يُعْطَه أحدٌ غيرُ الأنبياءِ والرُّسُلِ، ثم بدَّلوا وحرَّفوا ما سمِعوا مِن ذلك، فلذلك وصَفهم بما وصَفهم به للخصوصِ الذى كان خَصَّ به هؤلاء الفريقَ الذى ذكَرهم في كتابِه تعالى ذِكْرُه.

...halbuki onlardan bir zümre, Allah'ın kelamını kavradıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi." Fakat zikri yüce olan [Allah], yüce Allah'ın kelamını bizzat işitme hususunda peygamberler ve elçilerden başka hiç kimseye verilmeyen bir lütuf kendilerine verilmiş olan, sonra da bundan işittiklerini tebdil ve tahrif eden Yahudilerden özel bir zümreyi haber vermiştir. İşte zikri yüce olan [Allah]'ın Kitabı'nda zikrettiği bu zümreyi kendilerine has kıldığı bu hususiyet sebebiyle onları nitelediği vasıflarla nitelemiştir.

ويعنى بقولِه: {ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ}: ثم يُبَدِّلون مَعْناه وتأويلَه ويُغَيرونه. وأصلُه مِن انحرافِ الشئِ عن جهتِه، وهو ميلُه عنها إلى غيرِها، فكذلك قولُه: {يُحَرِّفُونَهُ}. أى: يُمِيلونه عن وجهِه ومَعْناه الذى هو مَعْناه إلى غيرِه. فأخْبَر اللهُ جل ثناؤُه أنهم فعَلوا ما فعَلوا مِن ذلك على علمٍ منهم بتأويلِ ما حرَّفوا، وأنه بخلافِ ما حرَّفوه إليه، فقال: {يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ}. يعنى: مِن بعدِ ما عقَلوا تأويلَه {وَهُمْ يَعْلَمُونَ}. أى: يَعْلَمون أنهم في تحرِيفِهم ما حرَّفوا مِن ذلك مُبْطِلون كاذِبون. وذلك إخْبارٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه عن إقدامِهم على البُهتِ، ومُناصَبتِهم العداوةَ له ولرسولِه موسى ﷺ، وأن بقاياهم -مِن مُناصَبتِهم العداوةَ للهِ ولرسولِه محمدٍ ﷺ بغيًا وحسدًا- على مثلِ الذى كان عليه أوائلُهم مِن ذلك فى عصرِ موسى ﵊.

O'nun: {ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ} “sonra onu tahrif ederler” buyruğu şu manaya gelir: Sonra onun anlamını ve tevilini değiştirir, başkalaştırırlar. Bunun aslı, bir şeyin kendi yönünden sapması (inhiraf etmesi), yani o yönden başka bir yöne meyletmesidir. İşte O'nun: {يُحَرِّفُونَهُ} “onu tahrif ederler” buyruğu da böyledir; yani onu asıl cihetinden ve gerçek manasından başka bir tarafa meylettirirler. Zikri yüce olan Allah, tahrif ettikleri şeyin tevilini bildikleri ve tahrif ettikleri halin onun hilafına olduğunu bildikleri halde bunu yaptıklarını haber vererek şöyle buyurmuştur: {يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ} “onu iyice anladıktan sonra tahrif ederlerdi” yani tevilini kavradıktan sonra; {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile” yani tahrif ettikleri hususta haksız ve yalancı olduklarını bildikleri halde. Bu, zikri yüce olan Allah'ın, onların iftiraya cüret ettiklerini, O'na ve Resûlü Mûsâ aleyhisselâm'a düşmanlık beslediklerini ve onların geride kalan soylarının da -hased ve azgınlık yüzünden Allah'a ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık besleme hususunda- Mûsâ aleyhisselâm zamanında geçmişlerinin üzerinde bulunduğu aynı hâl üzere olduklarını bir haber vermesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” buyruğunun tevili hakkında söz:

أما قولُه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}. فإنه خبرٌ مِن اللهِ جل ذِكْرُه عن الذين أيْأَس أصحابَ محمدٍ ﷺ مِن إيمانهم -مِن يهودِ بنى إسرائيلَ الذين كان فريقٌ منهم يَسْمَعون كلامَ اللهِ ثم يُحرِّفونه مِن بعدِ ما عَقَلوه وهم يَعْلَمون- وهم الذين إذا لقُوا الذين آمنوا باللهِ ورسولِه محمدٍ ﷺ قالوا: آمنّا. يعنى

O'nun: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” buyruğu, zikri yüce olan Allah'ın, İsrailoğulları Yahudilerinden -ki onlardan bir zümre Allah'ın kelamını işitir, sonra onu kavradıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi- Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını iman etmelerinden ümitsizliğe düşürdüğü kimseler hakkında bir haberdir. Bunlar, Allah'a ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerle karşılaştıklarında: "İman ettik" diyenlerdir. Yani

بذلك أنهم إذا لقُوا الذين صَدَّقوا باللهِ وبمحمدٍ ﷺ رسولِه ، وبما جاء به مِن عندِ اللهِ قالوا: آمنا. أى: صدَّقنا بمحمدٍ وبما صَدَّقتُم به، وأقْرَرنا بذلك. أَخْبر اللهُ ﷿ عنهم أنهم تَخَلقوا بأخلاق المنافقين وسلَكوا مِنهاجَهم.

bununla şunu kastediyor: Onlar Allah'ı, O'nun peygamberi olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun Allah katından getirdiklerini tasdik edenlerle karşılaştıklarında: "İman ettik" yani "Muhammed'i ve sizin tasdik ettiğiniz şeyleri tasdik ettik ve bunu kabul ettik" derler. Allah azze ve celle onların münafıkların ahlakıyla ahlaklandıklarını ve onların yolunu tuttuklarını haber vermiştir.

كما حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عَمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن جدِّه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}: وذلك أن نفرًا مِن اليهودِ كانوا إذا لَقُوا محمدًا ﷺ قالوا: آمنا. وإذا خلا بعضُهم إلى بعضٍ قالوا: أتُحدِّثونهم بما فتَح اللهُ عليكم.

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da dedesinden, İbn Abbâs'ın: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Allah'ın size açtığını (açıkladığını) onlara anlatıyor musunuz?' derler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Yahudilerden bir grubun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştıklarında: "İman ettik" demeleri, birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: "Allah'ın size açtığını (açıkladığını) onlara anlatıyor musunuz?" demeleridir.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}: يعنى المنافقين مِن اليهودِ كانوا إذا لَقُوا أصحابَ محمدٍ ﷺ قالوا: آمنا .

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, İbn Abbâs'ın: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yahudilerin münafıklarını kastetmektedir; onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla karşılaştıklarında: "İman ettik" derlerdi .

وقد رُوِىَ عن ابنِ عباسٍ في تأويلِ ذلك قولٌ آخرُ، وهو ما حدَّثنا به ابنُ حُمَيدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفَضْلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ، عن عِكْرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}. أى: بصاحبِكم رسولِ اللهِ ﷺ، ولكنه إليكم خاصةً .

Bunun tevili hakkında İbn Abbâs'tan başka bir görüş de rivayet edilmiştir; o da bize İbn Humeyd'in anlattığıdır; dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler”, yani: Arkadaşınızın Allah'ın Resûlü [olduğuna], ancak onun yalnızca size [gönderildiğine] .

حدَّثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّدَّىَّ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} الآية. قال: هؤلاء ناسٌ مِن اليهودِ آمنوا ثم نافقوا.

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [naklen] {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Bunlar, Yahudilerden iman edip ardından münafıklık yapan birtakım kimselerdir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}.

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi Allah'ın size açtığını (açıkladığını) onlara anlatıyorsunuz?' derler” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعنى بقولِه: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ}. أى: إذا خلا بعضُ هؤلاء اليهودِ الذين وصَف اللهُ صفتَهم - إلى بعضٍ منهم، فصاروا في خَلاءٍ مِن الناسِ غيرِهم، وذلك هو الموضعُ الذى ليس فيه غيرُهم، {قَالُوا} يعنى قال بعضُهم لبعضٍ: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}.

O'nun: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında” buyruğu şu manaya gelir: Allah'ın niteliklerini vasfettiği bu Yahudilerin bazısı bazısıyla baş başa kalıp diğer insanlardan uzak, yanlarında başkası bulunmayan bir yerde olduklarında; {قَالُوا} yani birbirlerine şöyle derler: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?"

ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}. يعنى: بما أمَركم اللهُ به. فيقولُ الآخَرون: إنما نَسْتَهْزِئُ بهم ونَضْحَكُ.

Sonra tevil ehli, O'nun: {بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığı” buyruğunun tevilinde ihtilaf ettiler. Bazıları, Ebû Kureyb'in bize anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, İbn Abbâs'ın: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?' derler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani, Allah'ın size emrettiği şeyi. Diğerleri ise şöyle der: Biz onlarla sadece alay ediyor ve gülüyoruz.

وقال آخَرون بما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}. أى: بصاحبِكم رسولِ اللهِ، ولكنَّه إليكم خاصَّةً. وإذا خلا بعضُهم إلى بعضٍ قالوا: لا تُحَدِّثوا العربَ بهذا، فإنكم قد كنتُم تَسْتَفْتِحون به عليهم فكان منهم. فأنْزَل اللهُ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. أى: تُقِرُّون بأنه نبىٌّ، وقد علِمْتُم أنه قد أُخِذ له الميثاقُ عليكم باتِّباعِه، وهو يُخْبِرُهم أنه النبىُّ الذى كُنَّا نَنْتَظِرُ ونَجِدُه في كتابِنا، اجْحَدُوه ولا تُقِرُّوا لهم به. يقولُ اللهُ:

Diğerleri ise İbn Humeyd'in bize anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler.” Yani: Arkadaşınızın Allah'ın elçisi olduğuna [iman ettik], fakat o yalnızca size [gönderilmiştir]. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise şöyle dediler: 'Bunu Araplara anlatmayın; zira siz vaktiyle onlara karşı onunla fetih/yardım diliyordunuz, o ise onlardan çıktı.' Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Allah'ın size açtığını, Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi onlara anlatıyorsunuz?' derler.” Yani: Siz onun bir peygamber olduğunu ikrar ediyor ve ona tabi olmanız hususunda sizden kesin söz (misak) alındığını bildiğiniz halde, o da onlara bizim beklemekte olduğumuz ve Kitabımızda bulduğumuz peygamber olduğunu haber veriyorken [bunu mu yapıyorsunuz?]; onu inkâr edin ve bunu onlara ikrar etmeyin! Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

{أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} .

{أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}. أى: بما أنْزَل اللهُ عليكم في كتابِكم، مِن نَعْتِ محمدٍ ﷺ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, Ebü'l-Âliye'nin: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani Allah'ın Kitabınızda indirdiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatından .

حدَّثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}. أى: بما مَنَّ اللهُ عليكم في كتابِكم من نَعْتِ محمدٍ ﷺ، فإنكم إذا فَعَلْتُم ذلك احْتَجُّوا به عليكم، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “'Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?' dediler”; yani Allah'ın Kitabınızda size lütfettiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatından ; çünkü siz böyle yaparsanız bunu size karşı delil getirirler, {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “hiç akıl etmiyor musunuz?” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} لِيَحْتَجُّوا به عليكم .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?”, bunu size karşı delil getirsinler diye .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، قال: قال قتادةُ: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}. يعنى: بما أَنْزَلَ اللهُ عليكم من أمرِ محمدٍ ﷺ ونَعْتِه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer anlattı, dedi ki: Katâde şöyle dedi: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?”; yani Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işinden ve onun sıfatından size indirdiği şeyi .

وقال آخَرون في ذلك بما حدثنى محمدُ بنُ عَمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. قال: قولُ يهودَ من قُرَيظةَ حين سَبَّهُم النبىُّ ﷺ بأنهم إخوةُ القِردةِ والخنازيرِ، قالوا: مَن حَدَّثك؟ هذا حين أرسل إليهم عليًّا فآذَوْا محمدًا، فقال: يا إخوةَ القردةِ والخنازيرِ .

Başkaları da bu hususta, bana Muhammed b. Amr'ın anlattığı, onun: Bize Ebû Âsım'ın Îsâ'dan, onun İbn Ebî Necîh'ten, onun da Mücâhid'den rivayet ettiğine göre şöyle dediler: {بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Allah'ın size açtığını, Rabbinizin katında size karşı delil getirsinler diye [mi onlara anlatıyorsunuz]?” [Mücâhid] dedi ki: [Bu], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini maymunların ve domuzların kardeşleri olmakla yerdiğinde Kurayza Yahudilerinin söylediği sözdür; "Bunu sana kim haber verdi?" dediler. Bu, [Peygamber'in] onlara Ali'yi gönderdiği ve onların Muhammed'e eziyet ettikleri zamandır; bunun üzerine [Peygamber]: "Ey maymunların ve domuzların kardeşleri!" buyurmuştur .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه، إلَّا أنه قال: هذا حينَ أَرْسَلَ إليهم علىَّ بنَ أبى طالبٍ، ﵁، وآذَوُا النبىَّ ﷺ، فقال: "اخْسَئُوا يا إخْوَةَ القِرَدَةِ والخنَازِيرِ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, Mücâhid'den benzerini anlattı; ancak o şöyle dedi: Bu, [Peygamber'in] onlara Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ı gönderdiği ve onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet ettikleri zamandır; bunun üzerine [Peygamber]: "Yıkılın karşımdan, ey maymunların ve domuzların kardeşleri!" buyurmuştur.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنى الحسينُ، قال: حدثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: أخبرنى القاسمُ بنُ أبى بَزَّةَ، عن مُجاهدٍ في قولِه: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}. قال: قام النبىُّ ﷺ يومَ قُرَيْظَةَ تحتَ حُصونِهم، فقال: "يا إخْوانَ القِردَةِ، ويا إخْوانَ الخنَازيرِ، ويا عَبَدَةَ الطّاغُوتِ". فقالوا: مَن أخبر هذا محمدًا؟ ما خرَج هذا إلَّا منكم، {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}: بما حَكَمَ اللهُ للفتحِ ليكون لهم حُجَّةً عليكم. قال ابنُ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: هذا حينَ أرسلَ إليهم عليًّا فآذَوْا محمدًا ﷺ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze, Mücâhid'in: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kurayza günü kalelerinin altında durup: "Ey maymunların kardeşleri, ey domuzların kardeşleri ve ey tâğûta tapanlar!" buyurdu. Bunun üzerine: "Bunu Muhammed'e kim haber verdi? Bu ancak sizden çıkmıştır; {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ}: aleyhinize bir delil olsun diye Allah'ın hükmettiği fethi mi onlara anlatıyorsunuz?" dediler. İbn Cüreyc, Mücâhid'den nakletti: Bu, [Peygamber'in] onlara Ali'yi gönderdiği ve onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet ettikleri zamandır .

وقال آخَرون بما حدَّثنى موسى، قال: ثنا عَمرٌو، قال: ثنا أَسْباطُ، عن السُّدَّىِّ: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} -من العذابِ- {لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}: هؤلاء ناسٌ من اليهودِ آمنوا ثم نافَقُوا، فكانوا يُحَدِّثُون المؤمنينَ من العربِ بما عُذِّبُوا به، فقال بعضُهم لبعضٍ: أَتُحدِّثونهم بما فتَح اللهُ عليكم مِن

Başkaları ise bana Mûsâ'nın anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den [şöyle dediğini] anlattı: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “[Onlar:] ‘Allah'ın size açtığını -[yani başınıza gelen] azabı- {لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi onlara anlatıyorsunuz?’ dediler”. Bunlar, Yahudilerden iman edip ardından nifaka sapan kimselerdi. Araplardan olan müminlere çektikleri azapları anlatıyorlardı. Bunun üzerine birbirlerine: “Allah'ın size açtığı [ve başınıza gelen]...

العذابِ ليقولوا نحن أحبُّ إلى اللهِ منكم، وأكرمُ على اللهِ منكم .

azabı, 'Biz Allah'a sizden daha sevimliyiz ve Allah katında sizden daha değerliyiz' desinler diye mi onlara anlatıyorsunuz? .

وقال آخرون بما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. قال: كانوا إذا سُئِلُوا عن الشئِ قالوا: أَمَا تَعْلَمُونَ في التوراةِ كذا وكذا؟ قالوا: بَلَى. قال: وهم يهودُ. فيقولُ لهم رُؤَساؤُهم الذين يرجِعون إليهم: ما لَكم تُخْبِرُونهم بالذى أَنزل اللهُ عليكم فيُحاجُّوكم به عندَ ربِّكم، أَفَلا تعقِلون؟ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لا يَدْخُلَنَّ علينا قصَبَةَ المَدِينَةِ إلَّا مُؤْمِنٌ". فقال رُؤَساؤُهم مِن أهلِ الكفرِ والنفاقِ: اذْهَبُوا فقولوا: آمنَّا. واكْفُرُوا إذا رَجَعْتُم. قال: فكانوا يأتون المدينةَ بالبُكَرِ ويَرجِعون إليهم بعدَ العصرِ. وقرأ قولَ اللهِ: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [آل عمران: ٧٢]. وكانوا يقولون إذا دخَلوا المدينةَ: نحنُ مسلمون. ليعلموا خَبَرَ رسولِ اللهِ ﷺ وأَمْرَه، وإذا رجَعوا رجَعوا إلى الكفرِ. فلمَّا أَخْبَرَ اللهُ نبيَّه ﷺ بهم، قطَع ذلك عنهم فلم يكونوا يَدْخُلُون، وكان المؤمنون الذين مع رسولِ اللهِ ﷺ يَظُنُّون أنهم مؤمنونَ، فيقولون لهم: أليس قد قال اللهُ لكم كذا وكذا؟ فيقولون: بلى. فإذا رجَعوا إلى قومِهم قالوا: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} الآية .

Başkaları ise bana Yûnus'un anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi Allah'ın size açtığını onlara anlatıyorsunuz?' derler” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlara bir şey sorulduğunda: "Tevrat'ta şöyle şöyle olduğunu bilmiyor musunuz?" derlerdi, onlar da: "Evet" derlerdi. Dedi ki: Bunlar Yahudilerdir. Bunun üzerine kendilerine danıştıkları reisleri onlara şöyle derdi: "Neyiniz var ki Allah'ın size indirdiği şeyi onlara haber veriyorsunuz da Rabbinizin huzurunda bunu size karşı delil getiriyorlar, hiç akıl etmiyor musunuz?" Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Medine'nin merkezine bizden başkası, sadece mümin olan girsin" buyurdu. Bunun üzerine küfür ve nifak ehlinden reisleri: "Gidin, 'İman ettik' deyin, geri döndüğünüzde de inkâr edin" dediler. Dedi ki: Sabah erkenden Medine'ye gelir, ikindiden sonra onların yanına dönerlerdi. Ve Allah'ın şu buyruğunu okudu: {وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} [Âl-i İmrân: 72] “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başında iman edin, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler'”. Medine'ye girdiklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haberini ve durumunu öğrenmek için: "Biz Müslümanız" derler, döndüklerinde ise küfre dönerlerdi. Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onları haber verince, bunu onlardan kesti ve artık giremez oldular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olan müminler onları mümin sanır ve onlara: "Allah size şöyle şöyle demedi mi?" derlerdi, onlar da: "Evet" derlerdi. Kavimlerine döndüklerinde ise: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın size açtığını onlara anlatıyor musunuz?” ayetini söylediler .

وأصلُ الفتحِ في كلامِ العربِ النصرُ والقضاءُ والحُكْمُ، يقالُ منه: اللهمَّ افتحْ بينى وبينَ فلانٍ: أى احْكُمْ بينى وبينَه. ومنه قولُ الشاعرِ:

Arap dilinde feth (الفتح) kelimesinin aslı; yardım/zafer, kaza (yargı) ve hükümdür. Bu kökten hareketle: "Allâhümme'fteh beynî ve beyne fülân" (Allahım, benimle falanca arasında hükmet), yani "benimle onun arasında hüküm ver" denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

أَلَا أبْلِغْ بنى عُصْمٍ رَسُولًا … بأنِّى عن فُتاحَتِكُمْ غنِيُّ

Haber ver Usmoğulları'na bir elçiyle… / Ki ben onların hükmüne muhtaç değilim.

قال: ويُقال للقاضى: الفتَّاح. ومنه قولُ اللهِ ﷿: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} [الأعراف: ٨٩]. أي: احْكُمْ بينَنا وبينَهم.

Dedi ki: Kadıya da "Fettâh" denilir. Allah azze ve celle'nin şu buyruğu da bu kabildendir: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ} [el-A'râf: 89] “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; Sen hükmedenlerin en hayırlısısın”. Yani: Bizimle onlar arasında hükmet.

فإذا كان معنى الفتحِ ما وَصَفْنا، تَبَيَّنَ أن معنى قولِه: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ}. إنما هو: أَتُحدِّثونَهم بما حكَم اللهُ به عليكم وقَضَاه فيكم. ومِن حُكْمِه جلَّ ثناؤُه عليهم ما أخَذ به ميثاقَهم من الإيمانِ بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به في التوراةِ، ومن قضائِه فيهم أنْ جعل منهم القردةَ والخنازيرَ. وغيرُ ذلك من أحكامِه وقضائِه فيهم، وكلُّ ذلك كان لرسولِ اللهِ ﷺ وللمؤمنين به حُجَّةً على المكذِّبينَ به من اليهودِ المُقِرِّينَ بحُكْمِ التوراةِ وغيرِ ذلك.

Fethin anlamı vasfettiğimiz gibi olduğuna göre, O'nun: {قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “'Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi Allah'ın size açtığını onlara anlatıyorsunuz?' dediler” buyruğunun manasının sadece şu olduğu açıkça ortaya çıkar: "Allah'ın aleyhinize hükmettiği ve hakkınızda takdir ettiği şeyi mi onlara anlatıyorsunuz?" Zikri yüce olan [Allah]'ın onlar aleyhindeki hükmünden biri, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine iman etmeleri hususunda onlardan aldığı misaktır; haklarındaki kazasından biri de onlardan bir kısmını maymunlar ve domuzlar kılmasıdır. Onlar hakkındaki diğer hükümleri ve kazası da böyledir. Bütün bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona inanan müminler için, Tevrat'ın hükmünü ikrar eden Yahudilerden onu yalanlayanlara karşı birer hüccetti.

فإن كان كذلك، فالذى هو أَوْلَى عندى بتأويلِ الآيةِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: أتُحدِّثونهم بما فتَح اللهُ عليكم مِن بَعْثِ محمدٍ ﷺ إلى خَلْقِه؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤه إنما قَصَّ في أولِ هذه الآيةِ الخبرَ عن قولِهم لرسولِ اللهِ ﷺ ولأصحابِه: آمنَّا بما جاء به محمدٌ ﷺ. فالذى هو أَوْلَى بآخِرِها أن يكونَ نظيرَ الخبرِ عمَّا ابْتُدِئَ به أوَّلُها.

Durum böyle olunca, ayetin tevilinde bana göre en evla olan görüş; bunun manasının, "Allah'ın, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i mahlukatına göndermesi hususunda size açtığı şeyi mi onlara anlatıyorsunuz?" olduğunu söyleyenin görüşüdür. Zira zikri yüce olan Allah bu ayetin başında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına söyledikleri: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine iman ettik" sözünü anlatmıştır. Dolayısıyla ayetin sonuna en uygun olan, başının kendisiyle başladığı haberin bir benzeri olmasıdır.

وإذا كان ذلك كذلك، فالواجبُ أن يكونَ تلاوُمُهم كان فيما يينَهم فيما كانوا أظهَروه لرسولِ اللهِ ﷺ ولأصحابِه من قولِهم لهم: آمنَّا بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به. وكان قِيلُهم ذلك مِن أجْلِ أنهم كانوا يجِدون ذلك في كُتُبِهم، وكانوا

Durum böyle olunca, aralarındaki karşılıklı kınamanın; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına söyledikleri: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve getirdiklerine iman ettik" şeklindeki açığa vurdukları sözler hakkında gerçekleşmiş olması gerekir. Onların bu sözü söylemeleri ise bunu kendi kitaplarında buluyor olmalarından kaynaklanıyordu ve onlar...

يُخْبِرون أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ بذلك، فكان تلاوُمُهم فيما بينهم إذا خَلَوْا على ما كانوا يُخْبِرونَهم بما هو حُجَّةٌ للمسلمينَ عليهم عندَ ربِّهم، وذلك أنهم كانوا يُخبرونهم عن وجودِ نَعْتِ محمدٍ ﷺ في كُتبِهم ويَكفرون به، وكان فتحُ اللهِ الذى فَتَحه للمسلمين على اليهودِ، وحُكمُه عليهم لهم في كتابِهم، أن يُؤمنوا بمحمدٍ ﷺ إذا بُعِث، فلما بُعث كفَروا به مع عِلْمِهم بنُبُوّتِه.

bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına haber veriyorlardı. İşte baş başa kaldıklarında aralarında birbirlerini kınamaları, Müslümanların Rableri huzurunda kendilerine karşı delil getirebilecekleri şeyleri onlara haber vermiş olmaları sebebiyledir. Çünkü onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfının kitaplarında bulunduğunu onlara haber veriyor, sonra da onu inkâr ediyorlardı. Allah'ın Yahudilere karşı Müslümanlar lehine açtığı fetih ve kitaplarında onlar aleyhine verdiği hüküm, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde ona iman etmeleriydi; fakat o gönderilince onun peygamberliğini bildikleri halde onu inkâr ettiler.

وقولُه: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. خبرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه عن اليهودِ اللائمينَ إخوانَهم على ما أخبَروا أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ بما فتَح اللهُ لهم عليهم، أنهم قالوا لهم: أفلا تَفْقَهون أيُّها القومُ وتَعْقِلُون أن إخبارَكم أصحابَ محمدٍ ﷺ بما في كُتُبِكم أنه نبىٌّ مبعوثٌ، حجةٌ لهم عليكم عندَ ربِّكم يحتجُّون بها عليكم؟! أى: فلا تفعلوا ذلك، ولا تقولوا لهم مثلَ ما قلتُم، ولا تُخبروهم بمثلِ ما أخبرتُموهم به من ذلك. فقال جلَّ ثناؤُه: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ}.

O'nun: {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hiç akıl etmiyor musunuz?” buyruğu, zikri yüce olan Allah'ın, Allah'ın Müslümanlar lehine kendi aleyhlerine açtığı hükümleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına haber veren din kardeşlerini kınayan Yahudilerden haber vermesidir; zira onlara şöyle demişlerdir: "Ey kavim! Kitaplarınızda onun gönderilmiş bir peygamber olduğuna dair bulunan hususları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına haber vermenizin, Rabbinizin katında size karşı kullanacakları bir delil olduğunu anlamıyor ve akıl etmiyor musunuz?!" Yani: Bunu yapmayın, onlara dediğiniz gibi demeyin ve bundan böyle bu tür şeyleri onlara haber vermeyin. Bunun üzerine zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧)}.

Yüce Allah'ın: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧)} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: أَوَلا يَعْلَمُ هؤلاءِ اللائمونَ من اليهودِ إخوانَهم من أهلِ مِلَّتِهم -على كونِهم إذا لَقُوا الذين آمنوا قالوا: آمنَّا. وعلى إخبارِهم المؤمنينَ بما في كتبِهم من نَعْتِ رسولِ اللهِ ﷺ، ومَبْعثِه، القائلون لهم: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} - أنَّ اللهَ عالمٌ بما يُسِرُّون فيُخْفُونه عن المؤمنين في خَلائِهم؛ من كفرِهم وتلاوُمِهم بينَهم على إظهارِهم ما أظهَروا لرسولِ

Övgüsü yüce olan [Allah] bu buyruğuyla şunu kastetmektedir: Yahudilerden dindaşları olan kardeşlerini -iman edenlerle karşılaştıklarında “İman ettik” demelerinden ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ile peygamber olarak gönderilişi hakkında kitaplarında bulunan hususları müminlere haber vermelerinden ötürü- kınayan ve onlara: {أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin katında aleyhinize delil getirsinler diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz?” diyen bu kimseler; baş başa kaldıklarında müminlerden gizledikleri küfürlerini ve Resûl[ullah]...

اللهِ ﷺ وللمؤمنين به من الإقرارِ بمحمدٍ ﷺ، وعلى قِيلِهم لهم: آمنَّا. ونَهْىِ بعضِهم بعضًا أن يُخبروا المؤمنين بما فتَح اللهُ للمؤمنين عليهم، وقَضَى لهم عليهم في كتبِهم من حقيقةِ نُبُوَّةِ محمدٍ ﷺ وَنَعتِه ومَبْعَثِه، وما يُعْلِنون فيُظهرونه لمحمدٍ ﷺ ولأصحابه المؤمنين به إذا لَقُوهم من قِيلِهم لهم: آمنَّا بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به. نفاقًا وخِداعًا للهِ ولرسولِه وللمؤمنين.

sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona inanan müminlere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ikrar ederek açığa vurdukları hususlardan ve onlara "İman ettik" demelerinden ötürü kendi aralarında birbirlerini kınamalarını; Allah'ın müminler lehine kendi aleyhlerine açtığı, kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin hakikati, vasfı ve gönderilişi hakkında onlar aleyhine hükmettiği şeyleri müminlere haber vermekten birbirlerini nehyetmelerini ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ona inanan ashabıyla karşılaştıklarında Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere nifak ve aldatma amacıyla: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve getirdiğine iman ettik" diyerek ilan edip açığa vurduklarını şüphesiz bilmektedir.

كما حدَّثنا بِشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} من كفرِهم وتكذيبهم محمدًا ﷺ إذا خَلا بعضُهم إلى بعضٍ، {وَمَا يُعْلِنُونَ} إذا لَقُوا أصحابَ محمدٍ ﷺ قالوا: آمنَّا. ليُرْضُوهم بذلك .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini... bilir”, yani birbirleriyle baş başa kaldıklarında küfürlerini ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarını; {وَمَا يُعْلِنُونَ} “ve açığa vurduklarını [da bilir]”, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla karşılaştıklarında onları razı etmek için: "İman ettik" dediklerini .

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ}: يعنى ما أَسَرُّوا من كفرِهم بمحمدٍ ﷺ وتكذيبهم به، وهم يَجِدُونه مكتوبًا عندهم، {وَمَا يُعْلِنُونَ}: يعنى ما أَعْلَنوا حينَ قالوا للمؤمنين: آمنَّا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, Ebü'l-Âliye'nin şöyle dediğini anlattı: {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?”; yani onu yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edip yalanlayarak gizledikleri şeyleri; {وَمَا يُعْلِنُونَ} “ve açığa vurduklarını [da bilir]”; yani müminlere: "İman ettik" dediklerinde açığa vurdukları şeyleri .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}.

Yüce Allah'ın: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}: ومن هؤلاءِ اليهودِ الذين قَصَّ اللهُ قَصَصَهم في هذه الآياتِ، وأَيْأَسَ أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ من إيمانِهم، فقال لهم: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ}. وهم إذا لَقُوكم قالوا: آمنَّا.

Şânı yüce olan Allah, {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Allah'ın bu ayetlerde kıssalarını anlattığı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: {أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ} “Şimdi siz onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu iyice anladıktan sonra bile bile tahrif ederlerdi” buyurarak onların iman etmelerinden ümit kestirdiği ve sizinle karşılaştıklarında: “İman ettik” diyen o Yahudilerden [bir kısmı da ümmîlerdir].

كما حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}: يعنى من اليهودِ .

Nitekim bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, Ebü'l-Âliye'nin: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğu hakkında: "Yani Yahudilerden" dediğini anlattı .

وحُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا [ابنُ أبى جعفرٍ] ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.

Ammâr'dan rivayet edildiğine göre, o şöyle dedi: Bize [İbn Ebî Ca'fer] , babasından, er-Rebî'den benzerini anlattı.

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}. قال: أُناسٌ من يهودَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'in: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğu hakkında: "Yahudilerden birtakım insanlardır" dediğini anlattı .

قال أبو جعفرٍ: يعنى بـ"الأُمِّيِّين" الذين لا يَكتبون ولا يَقرءون، ومنه قولُ النبيِّ ﷺ: "إنّا أُمّةٌ أُمِّيَّةٌ لا نَكْتُبُ ولا نحْسُبُ" .

Ebû Ca'fer dedi ki: "Ümmîler" ile yazmayan ve okumayan kimseleri kastetmektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu kabildendir: "Biz ümmî bir topluluğuz; ne yazarız ne de hesap yaparız" .

يقالُ منه: رجُلٌ أميٌّ. أى: بيِّنُ الأُمِّيَّةِ.

Bundan dolayı: "Racülün ümmiyyün" (ümmî adam) denilir; yani ümmîliği açık ve belirgin kimse demektir.

كما حدَّثنى المثنى، قال: حدثنى سُوَيْدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ}. قال: منهم مَن لا يُحْسِنُ أن يَكْتُبَ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan, Mansûr'dan, İbrâhim'in: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Onlardan bir kısmı da Kitab'ı bilmeyen ümmîlerdir” buyruğu hakkında: "Onlardan yazı yazmayı beceremeyen kimsedir" dediğini haber verdi .

حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}. قال: أُمِّيُّون لا يَقْرَءون الكتابَ من اليهودِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Yahudilerden Kitab'ı okumayan ümmîlerdir."