ورُوِىَ عن ابنِ عباسٍ قولٌ خلافُ هذا القولِ، وهو ما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بِشْرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ
İbn Abbâs'tan bu görüşün aksine bir rivayet de nakledilmiştir ki o da bize Ebû Küreyb'in anlattığı şu rivayettir: Dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, [o] Ebû Ravk'tan, [o] ed-Dahhâk'tan, [o da] İbn
عباسٍ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}. قال: الأُمِّيون قومٌ لم يُصَدِّقوا رسولًا أرسَله اللهُ، ولا كتابًا أنزَله اللهُ، فكتبوا كتابًا بأيديهم، ثم قالوا لقومٍ سَفِلَةٍ جُهَّالٍ: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ}. وقال: قد أَخبر أنهم يكتُبون بأيديهم، ثم سمَّاهم أُمِّيِّين لجُحُودِهم كتبَ اللهِ ورُسُلَه .
Abbâs'ın: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Ümmîler, Allah'ın gönderdiği hiçbir peygamberi ve Allah'ın indirdiği hiçbir kitabı tasdik etmeyen bir topluluktur; kendi elleriyle bir kitap yazdılar, sonra da bayağı ve cahil bir kavme: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Bu Allah katındandır” dediler. Dedi ki: Onların elleriyle yazdıklarını haber vermiş, sonra da Allah'ın kitaplarını ve peygamberlerini inkâr ettikleri için onları ümmîler olarak isimlendirmiştir .
وهذا التأويلُ تأويلٌ على خلافِ ما يُعرَفُ من كلامِ العربِ المُستفيضِ بينَهم، وذلك أن الأُميَّ عندَ العربِ هو الذى لا يكتُبُ.
Bu tevil, Arapların aralarında yaygın olarak bilinen dil kullanımına aykırı bir tevildir; zira Araplara göre ümmî, yazı yazmayan kimsedir.
قال أبو جعفرٍ: وأَرى أنه قِيلَ للأُميِّ: أُميٌّ. نسبةً له، بأنه لا يَكتُبُ، إلى أُمِّه؛ لأن الكتابَ كان في الرجالِ دُونَ النساءِ، فنُسِبَ مَن لا يَكتبُ ولا يَخُطُّ من الرجالِ إلى أُمِّه في جهْلِه بالكتابةِ دونَ أبيه، كما ذكرنا عن النبيِّ ﷺ من قولِه: "إنّا أمةٌ أُمِّيّةٌ لا نَكْتُبُ وَلا نَحْسُبُ". وكما قال: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ} [الجمعة: ٢].
Ebû Ca'fer dedi ki: Bana göre ümmîye, yazı yazmadığı için annesine (ümm) nispetle "ümmî" denilmiştir; zira yazı kadınlarda değil erkeklerde bulunurdu; dolayısıyla erkeklerden yazmayan ve hat bilmeyen kimse, yazı yazmayı bilmeme hususunda babasına değil annesine nispet edilmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Biz ümmî bir topluluğuz; ne yazarız ne de hesap yaparız" sözünü zikretmiştik. Ve yine [Allah'ın]: {هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ} [el-Cuma: 2] “Ümmîler arasından kendilerine bir elçi gönderen O'dur” buyurduğu gibidir.
فإذا كان معنى الأميِّ في كلامِ العربِ ما وَصَفْنا، فالذى هو أَوْلَى بتأويلِ الآيةِ ما قاله النَّخَعيُّ مِن أن معنى قولِه: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ}: ومنهم مَن لا يُحْسِنُ أن يكتُبَ.
Arap kelamında ümmînin anlamı vasfettiğimiz gibi olduğuna göre, ayetin tevilinde en evla olan görüş, en-Nehaî'nin O'nun: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir” buyruğunun manasının, "Onlardan yazı yazmayı beceremeyen kimselerdir" şeklinde olduğunu söylediği görüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}.
Yüce Allah'ın: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ}: لا يعلمون ما في الكتابِ الذى أَنزَله اللهُ ولا يَدرون ما أَوْدَعه اللهُ من حُدودِه وأحكامِه وفرائِضِه، كهيئةِ البهائمِ.
O, {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” buyruğuyla; Allah'ın indirdiği Kitap'ta ne olduğunu bilmezler, Allah'ın oraya koyduğu sınırlarını, hükümlerini ve farzlarını tıpkı hayvanlar gibi anlamazlar, [demek] istemektedir.
كالذى حدَّثنى الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}: إنما هم أمثالُ البهائمِ لا يَعْلَمُون شيئًا.
Nitekim bana el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler” buyruğu hakkında: "Onlar tıpkı hiçbir şey bilmeyen hayvanlar gibidirler" dediğini haber verdi.
حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} يقولُ : لا يدرون ما فيه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” buyruğu hakkında: "İçinde ne olduğunu bilmezler" dediğini anlattı .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ}: لا يَدْرُونَ ما فيه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” [ifadesi hakkında]: "İçinde ne olduğunu bilmezler" dediğini anlattı .
حدثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} قال: لا يدرون ما فيه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” [ifadesi hakkında] şöyle dediğini anlattı: "İçinde ne olduğunu bilmezler" .
حدثنا يونسُ ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ}. لا يَعْلَمُون شيئًا؛ لا يَقْرَءُون، التوراةُ ليست تُسْتَظْهَرُ، إنما تُقْرَأُ هكذا، فإذا لم يَكْتُبْ أحدُهم لم يَسْتَطِعْ أن يَقْرَأَه .
Bize Yûnus anlattı , dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: "Hiçbir şey bilmezler; okumazlar, Tevrat ezberden okunmaz, sadece böyle [yazıdan] okunur; dolayısıyla onlardan biri yazamazsa onu okuyamaz" .
حدثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بِشْرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ}. يقولُ : لا يَعْرِفون الكتابَ الذى أنزَله اللهُ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ} “Kitab'ı bilmezler” buyruğu hakkında: "Allah'ın indirdiği Kitab'ı tanımazlar" dediğini anlattı.
قال أبو جعفرٍ: وإنما عَنَى بالكتابِ التوراةَ، ولذلك أُدْخِلَتْ فيه الألفُ واللامُ؛
Ebû Ca'fer der ki: [Allah Teâlâ] Kitap ile sadece Tevrat'ı kastetmiştir; bundan dolayı da başına harf-i tarif (elif-lâm) dâhil edilmiştir;
لأنه قُصِد به كتابٌ معروفٌ بعينِه، ومعناه: ومنهم فريقٌ لا يَكْتُبون ولا يَدْرُون ما في الكتابِ الذى عَرَفْتُموه الذى هو عندَهم وهم يَنْتَحِلُونه، ويدَّعون الإقرارَ به من أحكامِ اللهِ وفرائضِه وما فيه من حُدُودِه التى بيَّنها فيه.
çünkü bununla bizzat bilinen muayyen bir kitap kastedilmiştir. Manası ise şöyledir: Onlardan bir grup vardır ki ne yazarlar ne de bildiğiniz, yanlarında bulunan, kendilerine mal ettikleri ve Allah'ın hükümleri, farzları ve içinde açıkladığı sınırlarından ibaret olup ikrar ettiklerini iddia ettikleri o Kitap'ta ne olduğunu bilirler.
[واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه] : {إِلَّا أَمَانِيَّ}؛ فقال بعضُهم بما حَدَّثَنَا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بِشْرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {إِلَّا أَمَانِيَّ}. يقولُ: إلَّا قولًا يَقُولُونه بأفواهِهم كذبًا .
[Tevil ehli O'nun]: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” buyruğunun tevilinde ihtilaf etti . Bazıları bize Ebû Kureyb'in anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” [buyruğu hakkında]: "Yalan olarak ağızlarıyla söyledikleri bir söz müstesna" dediğini anlattı .
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مُجَاهدٍ: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}: إلا كذبًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten , o da Mücâhid'den: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler” [ifadesi hakkında]: "Yalandan başka" dediğini anlattı .
حَدَّثَنِي المُثَنَّي، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وقال آخَرون بما حَدَّثَنَا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِلَّا أَمَانِيَّ} يقولُ: يتمنَّوْن على اللهِ ما ليس لهم .
Başkaları ise bize Bişr b. Muâz'ın anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” [ifadesi hakkında]: "Kendilerine ait olmayan şeyleri Allah'tan temenni ederler (kuruntuya kapılırlar)" dediğini anlattı .
حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا مَعْمَرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, ...'den haber verdi:
قتادةَ: {إِلَّا أَمَانِيَّ}. يقولُ: يتمنَّوْن على اللهِ الباطلَ وما ليس لهم .
Katâde'nin: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” buyruğu hakkında: "Allah hakkında bâtılı ve kendilerine ait olmayan şeyleri temenni ederler (kuruntuya kapılırlar)" dediğini haber verdi .
حَدَّثَنِي المُثَنَّي، قال: ثنا أبو صالحٍ، [عن معاويةَ بنِ صالحٍ] ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}. يقولُ: إلَّا أحاديثَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih, [Muâviye b. Sâlih'ten] , o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'ın: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler” sözü hakkında: "Birtakım sözler müstesna" dediğini anlattı .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مُجاهدٍ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}. قال: ناسٌ من يهودَ لَمْ يكونوا يعلَمون من الكتابِ شيئًا، وكانوا يتكلَّمون بالظنِّ بغيرِ ما في كتابِ اللهِ، ويقولون: هو من الكتابِ. أمانيُّ يتمنَّوْنها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Onlardan bir kısmı da Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmeyen ümmîlerdir” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: "Yahudilerden bir grup insandır ki Kitap'tan hiçbir şey bilmezlerdi; Allah'ın Kitabı'nda olmayan şeyleri zanna dayanarak konuşur ve: 'Bu Kitap'tandır' derlerdi. Bunlar kurdukları kuruntulardır" .
حَدَّثَنَا المُثَنَّي، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {إِلَّا أَمَانِيَّ}: يتمنَّوْن على اللهِ ما ليس لهم .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” [ifadesi hakkında]: "Kendilerine ait olmayan şeyleri Allah'tan temenni ederler (kuruntuya kapılırlar)" dediğini anlattı .
حَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِلَّا أَمَانِيَّ}. قال: تمنَّوْا فقالوا: نحن من أهلِ الكتابِ. وليسوا منهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” buyruğu hakkında şöyle dedi: "Kuruntuya kapılıp: 'Biz Ehl-i Kitap'tanız' dediler; halbuki onlardan değillerdir."
وأَوْلَى مما رَوَيْنا في تأويلِ قولِه: {إِلَّا أَمَانِيَّ}. بالحقِّ، وأَشْبَهُه بالصوابِ، الذى قاله ابنُ عباسٍ، الذى رواه عنه الضحَّاكُ، وقولُ مجاهدٍ، أن الأُمِّيِّين الذين وصَفهم اللهُ بما وصَفهم به في هذه الآيةِ وأنهم لا يَفْقَهُون من الكتابِ الذى أنزله اللهُ على موسى شيئًا، ولكنهم يَتَخرَّصون الكذبَ ويَتقوَّلون الأباطيلَ كذبًا وزُورًا، والتمنِّى في هذا الموضعِ هو تَخَلُّقُ الكذبِ وتَخَرُّصُه وافتعالُه، يقالُ منه: تمنَّيتُ
Allah'ın: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” buyruğunun tevilinde rivayet ettiğimiz görüşler arasında gerçeğe en uygun ve doğruya en yakın olanı; ed-Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiği görüş ile Mücâhid'in şu sözüdür: Şüphesiz Allah'ın bu ayette kendilerini vasfettiği niteliklerle nitelediği o ümmîler, Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Kitap'tan hiçbir şey anlamazlar; fakat yalan uydurur, bâtıl sözleri yalan ve iftira olarak söylerler. Bu bağlamda temennî (التمني); yalan uydurmak, iftira etmek ve düzmektir. Nitekim bundan türetilerek: "Temennî ettim [yani uydurdum]..."
كذا. إذا افتعلتَه وتَخرَّصْتَه. ومنه الخبرُ الذى رُوِىَ عن عثمانَ بنِ عفانَ ﵁: ما تَعَتَّيْتُ ولا تَمَنَّيْتُ . يعنى بقولِه: ما تمنيتُ: ما تخرّصتُ الباطلَ ولا اخْتَلَقْتُ الكذبَ والإفْكَ.
filan şey" denir; yani onu uydurduğun ve iftira ettiğin zaman. Osman b. Affân radıyallâhu anh'tan rivayet edilen: "Ben ne şarkı söyledim (veya haddi aştım) ne de temennîde bulundum (yalan uydurdum) " haberi de bundandır. "Ne temennîde bulundum" sözüyle: "Bâtıl uydurmadım, yalan ve iftira düzmedim" demek istemektedir.
والذى يَدُلُّ على صِحَّةِ ما قُلنا في ذلك وأنه أَوْلَى بتأويلِ قولِه: {إِلَّا أَمَانِيَّ}. من غيرِه من الأقوالِ، قولُ اللهِ جل ثناؤه: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}. فأخبَر عنهم جلَّ ثناؤُه أنهم يتمنَّوْن ما يتمنَّوْن من الأكاذيبِ ظنًّا منهم لا يقينًا، ولو كان معنى ذلك أنهم يَتْلونه، لَمْ يكونوا ظانِّين، وكذلك لو كان معناه: يَتشهُّونه؛ لأنَّ الذى يَتْلوه إذا تَدَبَّره عَلِمه، ولا يَسْتَحِقُّ الذى يَتْلو كتابًا قرَأه وإن لَمْ يَتَدَبرْه بتَرْكِه التدبيرَ أن يقال: هو ظانٌّ لما يَتْلو. إلَّا أن يكونَ شاكًّا في نفسِ ما يَتْلوه لا يَدْرِى أحقٌّ هو أم باطلٌ؟ ولم يكنِ القومُ الذين كانوا يَتْلون التوراةَ على عصرِ نبيِّنا محمدٍ ﷺ من اليهودِ فيما بلَغَنا شاكِّين في التوراةِ أنَّها من عندِ اللهِ، وكذلك المتمنِّى الذى هو في معنى المتشهِّي، غيرُ جائزٍ أن يقالَ: هو ظانٌّ تَمَنِّيَه. لأنَّ التَّمَنِّىَ من المتمنِّى إذا تمنَّى ما قد وُجِدتْ عينُه، فغيرُ جائزٍ أن يقالَ: هو شاكٌّ فيما هو به عالمٌ؛ لأنَّ العلمَ والشكَّ معنيان يَنْفِى كلُّ واحدٍ منهما صاحبَه لا يجوزُ اجتماعُهما في جُزْءٍ واحدٍ، والمتمنِّى في حالِ تمنِّيه موجودٌ [تَمنِّيه، فغيرُ] جائزٍ أن يقالَ: هو يَظُنُّ تمنِّيَه. وإنما
Bu hususta söylediğimiz sözün doğruluğuna ve O'nun: {إِلَّا أَمَانِيَّ} “Birtakım kuruntular müstesna” buyruğunun teviline diğer görüşlerden daha evla olduğuna delalet eden delil, Allah -şânı yücedir-: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunmaktadırlar” buyruğudur. Şânı yüce [Allah], onların uydurdukları yalanları kesin bir bilgiyle değil, sadece bir zanna dayanarak uydurduklarını haber vermiştir. Şayet bunun anlamı "onu okuyorlar" olsaydı, zanda bulunan kimseler olmazlardı. Aynı şekilde şayet bunun anlamı "onu arzuluyorlar" olsaydı da [böyle olurdu]. Zira onu okuyan kimse tefekkür ve tedebbür ettiğinde onu bilir. Bir kitabı okuyan kimse, -tedebbürü terk etmesi sebebiyle- onu tefekkür etmese bile sırf okumuş olduğu için hakkında: "O, okuduğu şey hakkında zanda bulunmaktadır" denilmeyi hak etmez. Meğerki okuduğu şeyin bizzat kendisinde şüphe içinde olsun ve onun hak mı yoksa bâtıl mı olduğunu bilmesin. Bize ulaştığına göre, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Tevrat'ı okuyan Yahudiler topluluğu, Tevrat'ın Allah katından olduğu hususunda şüphe içinde değillerdi. Aynı şekilde, arzulayan anlamına gelen mütemennî (arzu eden) hakkında da: "O, temennisini zannetmektedir" denilmesi caiz değildir. Çünkü mütemennînin temennisi (arzulaması), bizzat kendisi mevcut olmuş bir şeyi arzuladığında söz konusudur; dolayısıyla bildiği bir şey hakkında: "O şüphe içindedir" denilmesi caiz değildir. Zira ilim (bilgi) ve şüphe, her biri diğerini nefyeden (ortadan kaldıran) iki manadır ve bunların tek bir cüzde bir arada bulunması caiz değildir. Mütemennînin temennî ettiği esnada temennîsi [zaten] mevcuttur; dolayısıyla onun hakkında: "O, temennisini zannetmektedir" denilmesi caiz değildir. Fakat...
قيل: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}. والأمانيُّ من غيرِ نوعِ الكتابِ، كما قال ربُّنا جلَّ ثناؤُه {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [النساء: ١٥٧]. والظنُّ من العلمِ بمَعْزِلٍ، وكما قال: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى} [الليل: ١٩، ٢٠]. وكما قال الشاعرُ :
{لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler” denilmiştir; kuruntular ise Kitap türünden değildir; nitekim şanı yüce Rabbimiz: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [en-Nisâ: 157] “Onların buna dair zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur” buyurmuştur; zan ise bilgiden uzaktır. Ve yine: {وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى (١٩) إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى} [el-Leyl: 19-20] “Hiç kimsenin onun katında karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur; sadece Yüce Rabbinin rızasını aramak vardır” buyurduğu gibi. Şairin de şöyle dediği gibi :
(*) ليس بينى وبين قيسٍ عتابٌ … غيرَ طَعْنِ الكُلَى وضَرْبِ الرِّقابِ
(*) Benimle Kays arasında böğürleri mızraklamak ve boyunları vurmaktan başka bir azarlama yoktur.
وكما قال نابغةُ بنى ذُبْيانَ :
Ve Benî Zübyân'ın Nâbiga'sının şöyle dediği gibi :
حلَفْتُ يمينًا غيرَ ذى مَثْنوِيَّةٍ … ولا عِلْمَ إلَّا حُسْنَ ظَنٍّ بصاحبِ
Dönüşü olmayan bir yemin ettim ... bir dosta duyulan hüsnüzandan başka bir bilgi olmaksızın .
في نظائرَ لما ذكرْنا يطولُ بإحصائِها الكتابُ.
Zikrettiğimiz hususun, sayılması kitabı uzatacak benzer örnekleri bulunmaktadır.
ويَخْرُجُ بـ "إلَّا" ما بعدها من معنى ما قبلها، ومن صفتِه، وإن كان كلُّ واحدٍ منهما من غيرِ شكلِ الآخرِ ومن غيرِ نوعِه، ويسمِّى ذلك بعضُ أهلِ العربيةِ استثناءً منقطِعًا، لانقطاعِ الكلامِ الذى يأتى بعد "إلَّا" عن معنى ما قبلها، وإنما يكونُ ذلك كذلك في كلِّ موضعٍ حَسُنَ أن يوضعَ فيه مكانَ "إلَّا" "لكن"، فيُعْلَمُ حينئذٍ انقطاعُ معنى الثانى عن معنى الأولِ، ألا ترى أنك إذا قلْتَ: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ}. ثم أردْتَ وَضْعَ "لكن" مكانَ "إلَّا" وحَذْفَ
"İllâ" (إِلَّا) edatıyla, her ikisi birbirinden farklı şekilde ve farklı türde olsalar bile, bu edattan sonraki lafız kendisinden öncekinin anlamından ve niteliğinden çıkarılır. Arap dili âlimlerinden bazıları, "illâ"dan sonra gelen sözün kendisinden öncekinin anlamından kopuk olması sebebiyle buna istisnâ-i munkatı' (bağlantısız/kopuk istisna) adını verirler. Bu durum, yalnızca "illâ" yerine "lâkin" (fakat) konulmasının caiz ve uygun olduğu her yerde geçerlidir; nitekim bu durumda ikinci kısmın anlamının birinciden koptuğu bilinir. Görmez misin ki sen: {وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ} “İçlerinden bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” dediğinde, ardından "illâ" yerine "lâkin" koymak ve ["illâ"yı] hazfetmek
"إلَّا"، وَجَدْتَ الكلامَ صحيحًا معناه صحتَه وفيه "إلَّا"، وذلك إذا قلْتَ: ومنهم أُمِّيُّون لا يَعْلَمُونَ الكتابَ، لكن أمانيَّ. يعنى: لكنهم يَتَمنَّوْن. وكذلك قولُه: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [النساء: ١٥٧]: لكن اتِّباعَ الظنِّ. بمعنى: لكنَّهم يتَّبعون الظنَّ. وكذلك جميعُ هذا النوعِ من الكلامِ على ما وصَفْنا.
"illâ"yı hazfetmek istediğinde, sözün manasının tıpkı içinde "illâ" varken olduğu gibi sahih olduğunu görürsün; nitekim: "Onlardan ümmîler vardır ki Kitab'ı bilmezler, lâkin kuruntuları vardır" dediğinde, yani "fakat onlar kuruntu kurarlar" demek istersin. Aynı şekilde O'nun: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [en-Nisâ: 157] “Onların buna dair zanna uymaktan başka hiçbir bilgileri yoktur” buyruğu da: "Lâkin zanna uyarlar" yani "fakat onlar zanna uymaktadırlar" manasındadır. Vasfettiğimiz üzere bu tür sözlerin tamamı böyledir.
وقد ذُكِر عن بعضِ القَرأةِ أنه قرَأ: (إلَّا أمانىَ). مخففةً . ومن خَفَّف ذلك وجَّهه إلى نحوِ جَمْعِهم المفتاحَ مفاتحَ، والقُرْقورَ قراقرَ، وأن ياءَ الجمعِ لمَّا حُذفت خُفِّفَتِ الياءُ الأصليةُ، أَعْنِى من "الأمانيِّ"، كما جَمَعوا الأُثْفِيَّةَ أَثَافِىَ مخففةً، كما قال زهيرُ بنُ إلى سُلْمَى :
Bazı kurrâdan onun: (إِلَّا أَمَانِيَ) şeklinde şeddesiz (hafif) okuduğu zikredilmiştir . Bunu şeddesiz okuyan kimse, tıpkı miftâh kelimesini mefâtih, kürkûr (büyük gemi) kelimesini karâkır şeklinde çoğul yapmalarına dayandırmıştır; çoğul yâ'sı hazfedilince -yani "el-emâniyy" kelimesindeki- asıl yâ harfi hafifletilmiştir (şeddesiz okunmuştur); nitekim usfiyye (ocak taşı) kelimesini de hafifleterek esâfî şeklinde çoğul yapmışlardır. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şöyle dediği gibi :
أَثَافِىَ سُفْعًا في مُعَرَّسِ مِرْجَلٍ … ونُؤْيًا كجِذْمِ الحَوْضِ لَمْ يَتَثلَّمِ
Bir kazanın konulduğu yerde kararmış ocak taşları ve havuzun henüz bozulmamış kenar kalıntısı gibi bir hendek [gördüm] .
وأما مَن ثَقَّل {أَمَانِيَّ} فشدَّد ياءَها، فإنه نحوُ جَمْعِهم المفتاحَ مفاتيحَ،
{ أَمَانِيَّ } kelimesini ağırlaştırıp (şeddeli okuyup) yâ'sını şeddeleyen kimseye gelince, bu durum tıpkı miftâh kelimesini mefâtîh şeklinde çoğul yapmaları gibidir,
والقُرْقورَ قَراقيرَ، والزُّنْبورَ زَنابيرَ، فاجتمعتْ ياءُ "فَعاليلَ" ولامُها وهما جميعًا ياءان، فأُدْغِمت إحداهما في الأخرى فصارتا ياءً واحدةً مشددةً.
kürkûr kelimesini karâkîr ve zünbûr kelimesini zenâbîr şeklinde çoğul yapmaları gibidir; zira "feâlîl" (فَعَالِيل) kalıbının yâ'sı ile lâm'ı bir araya gelmiş ve her ikisi de yâ harfi olduğu için biri diğerine idğam edilmiş, böylece şeddeli tek bir yâ haline gelmiştir.
فأما القراءةُ التى لا يجوزُ غيرُها لقارئٍ عندي في ذلك، فتشديدُ ياءِ "الأمانيِ"، لإجماعِ القَرَأةِ على أنَّها القراءةُ التى مضى على القراءةِ بها السلفُ، مستفيضٌ ذلك بينهم غيرُ مدفوعةٍ صحتُه، وشذوذِ القارئِ بتخفيفِها عما عليه الحُجَّةُ مُجْمِعةٌ في ذلك، [وكفَى شاهدًا على خطأِ] قارئِ ذلك [بتخفيفِه إجماعُها] على تخطئتِه .
Bana göre bu hususta bir okuyucu için başkası caiz olmayan kıraat, "el-emâniyy" kelimesinin yâ'sının şeddeli okunmasıdır; zira kurrânın, selefin üzerinden geçtiği kıraatin bu olduğu hususunda icmâı vardır; bu onların arasında müstefîz (yaygın) olup sıhhati reddedilemez; onu şeddesiz okuyanın kıraati ise hüccet olan topluluğun üzerinde icmâ ettiği şeyden şâzz (aykırı) kalmıştır. [Bunu şeddesiz] okuyanın hatasına, [icmâın] onu hatalı görmesi [şahit olarak yeter] .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunurlar” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَإِنْ هُمْ}: وما هم. كما قال جل ثناؤُه: {قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} [إبراهيم: ١١]. يعنى بذلك: ما نحن إلَّا بشرٌ مثلُكم. ومعنى قولِه: {إِلَّا يَظُنُّونَ}: إلَّا يشكُّون ولا يَعْلمون حقيقتَه وصحتَه. والظنُّ في هذا الموضعِ شَكٌّ.
Şanı yüce olan [Allah], {وَإِنْ هُمْ} buyruğuyla: "Onlar [başkası] değillerdir" [demek istemektedir]; nitekim şanı yüce olan [Allah]: {قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} [İbrâhîm: 11] “Elçileri onlara dedi ki: Biz de ancak sizin gibi birer beşeriz” buyurmuştur; bununla "Biz ancak sizin gibi birer beşeriz" demek istemektedir. {إِلَّا يَظُنُّونَ} buyruğunun manası ise: Ancak şüphe ederler, onun hakikatini ve sıhhatini bilmezler, demektir. Bu makamda zan, şüphedir.
فمعنى الآيةِ: ومنهم مَنْ لا يَكْتُبُ ولا يَخُطُّ ولا يَعْلَمُ كتابَ اللهِ ولا يَدْرِى ما فيه إلَّا تَخَرُّصًا وتَقَوُّلًا على اللهِ الباطلَ، ظنًّا منه أنه مُحِقٌّ في تَخَرُّصِه وتَقَوُّلِه الباطلَ، وإنما وصَفَهم اللهُ تعالى ذكرُه بأنهم في تَخَرُّصِهم على ظنٍّ، [هل هم فيه مُحِقُّون أم مُبْطِلونْ]؛ لأنهم كانوا قد سَمِعوا من رؤسائِهم وأحبارِهم أمورًا حَسِبوها من كتابِ
Ayetin manası [şudur]: Onlardan kimi de ne yazar ne çizer, ne Allah'ın Kitabı'nı bilir ne de yalan uydurmak ve Allah'a karşı bâtıl sözler söylemek dışında içinde ne olduğunu bilir; [bunu da] uydurmasında ve bâtıl sözler söylemesinde haklı olduğu zannıyla [yapar]. Zikri yüce olan Allah'ın onları, uydurmalarında bir zan üzere [bu hususta haklı mıdırlar yoksa haksız mıdırlar] diye nitelemesinin sebebi şudur: Çünkü onlar, reislerinden ve din adamlarından (ahbâr), Allah'ın Kitabı'ndan
اللهِ، ولم تكنْ من كتابِ اللهِ، فوصَفهم جل ثناؤُه بأنهم يَترُكون التصديقَ بالذى يُوقِنون به أنه من عندِ اللهِ مما جاء به محمدٌ ﷺ، ويَتَّبعون ما هم فيه شاكُّون، وفى حقيقتِه مُرْتابون، مما أخبَرهم به كُبراؤُهم ورُؤساؤُهم وأحبارُهم؛ عنادًا منهم للهِ ولرسولِه، ومخالفةً منهم لأمرِ اللهِ، واغترارًا منهم بإمهالِ اللهِ تعالى ذكرُه إياهم.
sandıkları birtakım şeyler işitmişlerdi; oysa bunlar Allah'ın Kitabı'ndan değildi. Şanı yüce olan [Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerinden Allah katından olduğuna kesin olarak inandıkları şeyi tasdik etmeyi terk edip büyüklerinin, reislerinin ve din adamlarının kendilerine haber verdiği, içinde şüphe duydukları ve hakikati hususunda tereddütte oldukları şeylere uyduklarını vasfetmiştir; bu da Allah'a ve Resûlü'ne karşı inatlarından, Allah'ın emrine muhalefetlerinden ve zikri yüce olan Allah'ın kendilerine mühlet vermesine aldanmalarındandır.
وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ قولِه: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}. قال فيه المتأَوِّلون من السلفِ.
O'nun: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunurlar” buyruğunun tevili hakkında söylediğimizin benzerini selef müteevvilleri de söylemiştir.
حَدَّثَنِي محمدُ بن عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسي، وحدثنى المثني، قال: حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}: إلَّا يُكَذِّبون .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunurlar” [ifadesi hakkında]: "Sadece yalanlarlar" dediğini aktardı .
حَدَّثَنَا القاسمُ، [قال: حَدَّثَنَا الحسينُ] ، قال: حدثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, [dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı] , dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حَدَّثَنَا ابنُ حميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: حَدَّثَنِي محمدُ ابنُ أبي محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ}. أى: لا يَعْلَمون الكتابَ ولا يَدْرُون ما فيه، وهم يَجْحَدون نبوتَك بالظنِّ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'ın: {لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Kitab'ı birtakım kuruntular dışında bilmezler ve onlar sadece zanda bulunurlar” buyruğu hakkında: "Yani Kitab'ı bilmezler ve içinde ne olduğunu anlamazlar; zanna dayanarak senin peygamberliğini inkâr ederler" dediğini anlattı .
حَدَّثَنَا بشرٌ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} قال: يَظُنون الظنونَ بغيرِ الحقِّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ} “Onlar sadece zanda bulunurlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Haksız yere birtakım zanlarda bulunurlar" .
حدثني المثنى، قال: حدثنا آدمُ، قال: حدثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: يَظُنون الظنونَ بغيرِ الحقِّ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'nin şöyle dediğini anlattı: "Haksız yere birtakım zanlarda bulunurlar" .
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: حدثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana Ammâr'dan rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَوَيْلٌ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {فَوَيْلٌ} “Artık yazıklar olsun” buyruğunun teviline dair açıklama:
اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {فَوَيْلٌ}؛ فقال بعضُهم بما حدثنا به أبو كريبٍ، قال: حدثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَوَيْلٌ لَهُمْ}. يقولُ: فالعذابُ عليهم .
Tevil ehli: {فَوَيْلٌ} “Artık yazıklar olsun” buyruğunun tevilinde ihtilaf etti. Bazıları bize Ebû Kureyb'in anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {فَوَيْلٌ لَهُمْ} “Artık onlara yazıklar olsun” [buyruğu hakkında]: "Azap onların üzerinedir" dediğini anlattı .
وقال آخَرون بما حدثنا به ابنُ بشارٍ، قال: حدثنا ابنُ مهديٍّ، قال: حدثنا سفيانُ، عن زيادِ بنِ فياضٍ، قال: سمِعتُ أبا عياضٍ يقولُ: الويلُ ما يَسيلُ من صَديدٍ في أصلِ جهنمَ .
Başkaları ise bize İbn Beşşâr'ın anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ziyâd b. Feyyâd'dan anlattı, dedi ki: Ebû İyâz'ın şöyle dediğini işittim: "Veyl, cehennemin dibinde irinden akan şeydir" .
حدثني مُشَرَّفُ بنُ أبانٍ الحطابُ، قال: حدثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن زيادِ بنِ
Bana Müşerref b. Ebân el-Hattâb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Ziyâd b.
فياضٍ، عن أبي عياضٍ في قولِه: {فَوَيْلٌ}. قال: صِهْرِيجٌ في أصلِ جهنمَ يَسيلُ فيه صديدُهم .
Feyyâd'dan, o Ebû İyâz'ın: {فَوَيْلٌ} “Artık yazıklar olsun” buyruğu hakkında: "Cehennemin dibinde [bulunan ve] içine [cehennemliklerin] irinlerinin aktığı bir havuzdur" dediğini aktardı .
حدثني علىُّ بنُ سهلٍ الرَّمْليُّ، قال: حدثنا زيدُ بنُ أبي الزرقاءِ، قال: حدثنا سفيانُ، عن زيادِ بنِ فياضٍ، عن أبي عياضٍ، قال: الويلُ وادٍ من صديدٍ في جهنمَ.
Bana Ali b. Sehl er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Ebi'z-Zerkâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ziyâd b. Feyyâd'dan , o da Ebû İyâz'ın şöyle dediğini anlattı: "Veyl, cehennemde irinden bir vadidir."
حدثني ابنُ حميدٍ، قال: حدثنا مِهْرانُ، عن سفيانَ ، قال: {وَوَيْلٌ}: ما يَسيلُ من صديدٍ في أصلِ جهنمَ.
Bana İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Mihrân, Süfyân'dan [naklen] anlattı; o şöyle dedi: {وَوَيْلٌ} “Ve yazıklar olsun”, cehennemin dibinde irinden akan şeydir.
وقال آخَرون بما حدثني به المثنى، قال: حدثنا إبراهيمُ بنُ عبدِ السلامِ بنِ صالحٍ القشيريُّ ، قال: حدثنا عليُّ بنُ جريرٍ، عن حمادِ بنِ سلَمةَ، عن عبدِ الحميدِ بنِ جعفرٍ، عن كنانةَ العدويِّ، عن عثمانَ بنِ عفانَ، عن رسولِ اللهِ ﷺ، قال: "الويلُ جبَلٌ في النارِ" .
Başkaları ise bana el-Müsennâ'nın anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize İbrâhîm b. Abdissselâm b. Sâlih el-Kuşeyrî anlattı , dedi ki: Bize Ali b. Cerîr, Hammâd b. Seleme'den, o Abdülhamîd b. Ca'fer'den , o Kinâne el-Adevî'den, o Osman b. Affân'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: "Veyl, cehennemde bir dağdır" .
حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن درّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "ويلٌ وادٍ في جهنمَ يَهْوِي فيه الكافرُ أربعين خريفًا قبل أن يَبْلُغَ قَعْرَه ".
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklen] haber verdi; şöyle buyurdu: «Veyl, cehennemde bir vadidir; kâfir onun dibine ulaşmadan önce orada kırk sonbahar (yıl) boyunca aşağı doğru yuvarlanır.»
قال أبو جعفرٍ: فمعنى الآيةِ على ما رُوِى عمن ذكرْتُ قولَه في تأويلِ {فَوَيْلٌ}: فالعذابُ الذي هو شُرْبُ صديدِ أهلِ جهنمَ، الذي في أسفلِ الجحيمِ، لليهودِ الذين يَكْتُبون الباطلَ بأيديهم ثم يقولون: هذا من عندِ اللهِ.
Ebû Ca'fer der ki: {فَوَيْلٌ} “Artık yazıklar olsun” buyruğunun tevilinde sözünü zikrettiğim kimselerden rivayet edilenlere göre ayetin anlamı şudur: Cehennemin en altında bulunan ve cehennem ehlinin irininden içmek olan o azap, elleriyle bâtılı yazıp sonra: "Bu Allah katındandır" diyen Yahudiler içindir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra onunla az bir değeri satın almak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlere” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى بذلك جل ثناؤه: الذين حَرَّفوا كتابَ اللهِ من يهودِ بني إسرائيلَ، وكتَبوا كتابًا على ما تأوَّلُوه من تأويلاتِهم، مخالفًا لما أنزَله اللهُ ﷿ على نبيِّه موسى ﵇، ثم باعوه من قومٍ لا علْمَ لهم بها، ولا بما في التوراةِ، جهالٍ بما في كُتُبِ اللهِ، طَلَبَ عَرَضٍ من الدنيا خسيسٍ، فقال اللهُ تعالى ذكرُه لهم: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ}.
Şânı yüce olan [Allah] bununla; İsrâiloğulları Yahudilerinden Allah'ın Kitabı'nı tahrif eden, kendi yorumlarına göre ve Allah azze ve celle'nin peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'a indirdiğine aykırı bir kitap yazan, sonra da dünya metaından değersiz bir şey elde etme arzusuyla onu ne bundan ne de Tevrat'ın içindekilerden haberi olan, Allah'ın kitaplarındaki şeylerden bilgisiz bir topluluğa satan kimseleri kastederek zikri yüce olan Allah onlara şöyle buyurmuştur: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun, kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!”
كما حدثنا موسى بنُ هارونَ، قال: حدثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. قال: كان ناسٌ من اليهودِ كتَبوا
Nitekim bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra onunla az bir değeri satın almak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlere yazıklar olsun!” [ayeti hakkında] anlattı; [Süddî] dedi ki: Yahudilerden birtakım kimseler yazmışlardı
كتابًا من عندِهم يَبِيعونه من العربِ، ويُحَدِّثونهم أنه من عندِ اللهِ ليأخُذوا به ثمنًا قليلًا .
[bununla] az bir karşılık elde etmek için onu Araplara satıyor ve onlara bunun Allah katından olduğunu söylüyorlardı" .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: حدثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الأُمِّيون قومٌ لم يُصَدِّقوا رسولًا أرسلَه اللهُ ﷿، ولا كتابًا أنزَله اللهُ، فكتَبوا كتابًا بأيديهم، ثم قالوا لقومٍ سَفِلةٍ جُهّالٍ: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ}. [قال: ليبتاعوا به] {ثَمَنًا}. قال: عَرَضًا من عَرَضِ الدنيا .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın şöyle dediğini anlattı: "Ümmîler, Allah azze ve celle'nin gönderdiği hiçbir elçiyi ve Allah'ın indirdiği hiçbir kitabı tasdik etmeyen bir topluluktur. Kendi elleriyle bir kitap yazdılar, sonra da ayak takımından câhil bir topluluğa: {هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ} “Bu Allah katındandır; onunla satın alsınlar diye” dediler. [Dedi ki: Onunla satın almak için] {ثَمَنًا} “bir değer” [ifadesi hakkında da]: Dünya metaından bir metâdır, dedi ."
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ}. قال: هؤلاء الذين عرَفوا أنه من عندِ اللهِ يُحرفونه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in zikri yüce olan Allah'ın: {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra: 'Bu Allah katındandır' diyenlere” buyruğu hakkında: "Bunlar, onun Allah katından olduğunu bildikleri halde tahrif edenlerdir" dediğini anlattı .
حدثنا المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: ثم يُحَرِّفونه.
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı; ancak o: "Sonra onu tahrif ederler" dedi.
حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} الآية: وهم اليهودُ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} “Kitab'ı kendi elleriyle yazanlara yazıklar olsun!” ayeti [hakkında]: "Onlar Yahudilerdir" [dediğini anlattı].
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ}. قال: كان ناسٌ من بني إسرائيلَ كتَبوا كتابًا بأيديهم ليَتَأَكَّلوا الناسَ، فقالوا: هذا من عندِ اللهِ. وما هو من عندِ اللهِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra: 'Bu Allah katındandır' diyenlere yazıklar olsun!” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: "İsrâiloğullarından birtakım insanlar, insanların sırtından geçinmek için elleriyle bir kitap yazıp: 'Bu Allah katındandır' dediler; halbuki o Allah katından değildi" .
حدثنا المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا}. قال: عمَدوا إلى ما أنزَل اللهُ تعالى ذكرُه في كتابِهم من نعتِ محمدٍ ﷺ، فحَرَّفوه عن مَواضِعِه، يَبْتغون بذلك عَرَضًا من عَرَضِ الدنيا، فقال اللهُ : {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'nin: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا} “Kitab'ı kendi elleriyle yazıp sonra onunla az bir değeri satın almak için: 'Bu Allah katındandır' diyenlere yazıklar olsun!” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Zikri yüce olan Allah'ın kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarına dair indirdiği şeylere yönelip bununla dünya metaından bir menfaat elde etmek isteyerek onları yerlerinden tahrif ettiler. Bunun üzerine Allah : {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun, kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!” buyurdu" .
حدثني المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ عبدِ السلامِ، قال: ثنا عليُّ بنُ جريرٍ، عن حمادِ بنِ سلَمةَ، عن عبدِ الحميدِ بنِ جعفرٍ، عن كنانةَ بنِ نعيمٍ العدويِّ، عن عثمانَ بنِ عفانَ ﵁، عن رسولِ اللهِ ﷺ: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} قال: "الويلُ جبلٌ في النارِ". وهو الذي أُنْزِل في اليهودِ؛ لأنهم حَرَّفوا التوراةَ، زادُوا فيها ما يُحبون، ومَحَوْا منها ما يَكْرَهون، ومَحَوُا اسْمَ محمدٍ ﷺ من التوراةِ، فلذلك غَضِب اللهُ جل ثناؤه عليهم فرفَع بعضَ التوراةِ
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Abdisselâm anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Cerîr, Hammâd b. Seleme'den, o Abdülhamîd b. Ca'fer'den, o Kinâne b. Nuaym el-Adevî'den, o Osmân b. Affân radıyallâhu anh'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun, kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!” buyruğu hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etti: «Veyl, ateşte (cehennemde) bir dağdır.» Ve bu [ayet], Yahudiler hakkında indirilmiştir; zira onlar Tevrat'ı tahrif etmişler, hoşlarına giden şeyleri ona eklemiş, hoşlanmadıkları şeyleri ise ondan silmişlerdir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in adını da Tevrat'tan silmişlerdir; bu sebeple senası yüce olan Allah onlara gazap etmiş ve Tevrat'ın bir kısmını kaldırmıştır.
فقال: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} .
ve: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun, kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!” buyurdu .
وحدثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني سعيدُ بنُ أبي أيوبَ، عن محمدِ بنِ عجلانَ، عن زيدِ بنِ أسلمَ، عن عطاءِ بنِ يسارٍ، قال: ويلٌ وادٍ في جهنمَ لو سُيِّرَتْ فيه الجبالُ لَامّاعت من شدةِ حَرِّه .
Bana Yûnus da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. Ebî Eyyûb, Muhammed b. Aclân'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o da Atâ b. Yesâr'ın şöyle dediğini haber verdi: "Veyl, cehennemde öyle bir vadidir ki şayet içinde dağlar yürütülecek olsa sıcaklığının şiddetinden erir giderdi " .
فإن قال لنا قائلٌ: فما وجهُ قولِه : {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ}؟ وهل يكتبون بغيرِ اليدِ حتى احتاج المخاطَبون بهذه المخاطبةِ إلى أن يُخْبَروا عن هؤلاء القومِ الذين قَصَّ اللهُ تعالى ذكرُه قصتَهم أنهم كانوا يَكْتُبون الكتابَ بأيديهم؟
Eğer biri bize: "Allah'ın: {لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} “Kitab'ı kendi elleriyle yazanlara” buyruğunun yönü nedir? Elle yazmaktan başka bir şekilde mi yazıyorlar ki , bu hitaba muhatap olanların, zikri yüce olan Allah'ın kıssalarını anlattığı bu topluluğun Kitab'ı elleriyle yazdıklarının kendilerine haber verilmesine ihtiyaç duyulsun ?" diye soracak olursa,
قيل له: إن الكِتابَ من بني آدمَ وإن كان منهم باليدِ، فإنه قد يضافُ الكتابُ إلى غيرِ كاتبِه وغيرِ المتولِّي رسمَ خَطِّه، فيقالُ: كتَب فلانٌ إلى فلانٍ بكذا. وإن كان المتولِّي كتابتَه غيرَ المضافِ إليه الكتابُ، إذا كان الكاتبُ كَتَبه بأمرِ المضافِ إليه الكتابُ، فأَعْلَم ربُّنا جلَّ ثناؤه بقولِه. {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ}. عبادَه المؤمنين أن أحبارَ اليهودِ تَلِي كتابةَ الكذبِ والفِرْيةِ على اللهِ بأيديهم على عِلْمٍ منهم وعَمْدٍ للكَذِبِ على اللهِ، ثم تَنْحَلُه إلى أنه من عندِ اللهِ وفي كتابِ اللهِ جلَّ
Ona şöyle cevap verilir: Âdemoğlunun yazma eylemi her ne kadar elle gerçekleşse de yazı [bazen], bizzat onu yazana ve hattını çizme işini üstlenene değil de bir başkasına nispet edilebilir. Nitekim: "Falanca, filancaya şunu yazdı" denilir. Halbuki yazıyı yazan kâtip, mektubun/yazının kendisine nispet edildiği kimsenin emriyle yazmış olsa bile, onu bizzat yazma işini üstlenen kişi kendisine nispet edilen kişiden başkasıdır. İşte övgüsü yüce olan Rabbimiz: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} “Kitab'ı elleriyle yazanlara yazıklar olsun!” buyruğuyla mümin kullarına, Yahudi hahamlarının Allah'a karşı yalan söylemeyi bilerek ve kasten, bizzat kendi elleriyle Allah'a karşı yalan ve iftirayı yazma işini üstlendiklerini, sonra da bunu Allah katından olduğuna ve şânı yüce...
وعزَّ، تَكَذُّبًا على اللهِ وافتراءً عليه، فنفى اللهُ بقولِه: {يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ}. أن يكونَ وَليَ كتابةَ ذلك بعضُ جُهّالِهم بأمرِ علمائِهم وأحبارِهم. وذلك نظيرُ قولِ القائلِ: باعني فلانٌ عينُه كذا ، واشتَرى فلانٌ نفسُه كذا. يرادُ بإدخالِ النفسِ والعينِ في ذلك نَفيُ اللَّبْسِ عن سامعِه أن يكونَ المتولِّي بيعَ ذلك أو شراءَه غيرَ الموصوفِ به بأمرِه، ويُوجِبُ حقيقةَ الفعلِ للمُخْبَرِ عنه، فكذلك قولُه: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ}.
ve aziz [olan Allah'ın] Kitabı'ndan olduğuna hamletmektedirler; Allah'a karşı yalan uydurarak ve O'na iftira ederek. Böylece Allah: {يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} “Kitab'ı elleriyle yazarlar” buyruğuyla, bunu yazma işini âlimlerinin ve hahamlarının emriyle birtakım cahillerinin üstlenmiş olmasını nefyetmiştir. Bu durum, bir kimsenin: "Bana bizzat falancanın kendisi şunu sattı ve bizzat falancanın kendisi şunu satın aldı" demesine benzer. Buradaki "nefs" ve "ayn" [kelimelerinin] dahil edilmesinden maksat, dinleyiciden, bu satma veya satın alma işini üstlenen kimsenin o nitelenen kişinin emriyle başkası olduğu şüphesini gidermek ve fiili bizzat kendisinden haber verilen kişiye ait kılmaktır. İşte O'nun: {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ} “Artık Kitab'ı elleriyle yazanlara yazıklar olsun” buyruğu da böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun, kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun!” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعني جلَّ ثناؤُه بقولِه: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ}. أي: فالعذابُ في الوادِي السائلِ من صديدِ أهلِ النارِ في أسفلِ جهنمَ لهم. يعني: للذين كتَبوا الكتابَ الذي وصَفْنا أمْرَه من يهودِ بني إسرائيلَ محرَّفًا، ثم قالوا: هذا من عندِ اللهِ. ابتغاءَ عَرَضٍ من الدنيا قليلٍ ممن يبتاعُه منهم.
Şânı yüce olan [Allah]: {فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü onlara yazıklar olsun” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Cehennemin en dibinde cehennem ehlinin irininden akan vadideki azap onlaradır; yani İsrâiloğulları Yahudilerinden durumunu vasfettiğimiz o kitabı tahrif edilmiş olarak yazan, sonra da onu kendilerinden satın alacak kimseden dünya metaından az bir şey elde etmek arzusuyla: "Bu Allah katındandır" diyenleredir.
وقولُه: {مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ}. يقولُ: من الذي كَتَبَتْ أيديهم من ذلك، {وَوَيْلٌ لَهُمْ} أيضًا {مِمَّا يَكْسِبُونَ} يعنى: مما يعمَلون من الخطايا، ويجتَرِحُون من الآثامِ، ويَكْسِبون من الحرامِ، بكتابِهم الذي يَكْتُبونه بأيديهم بخلافِ ما أَنزَل اللهُ، ثم يَأكُلون ثمنَه وقد باعُوه ممن باعُوه منهم على أنه من كتابِ اللهِ.
{مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin yazdıklarından ötürü” buyruğu: Bundan ellerinin yazdığı şeyden ötürü, demektir. {وَوَيْلٌ لَهُمْ} “Onlara yazıklar olsun” [ve] yine {مِمَّا يَكْسِبُونَ} “kazandıklarından ötürü” [buyruğu] ise; Allah'ın indirdiğine aykırı olarak elleriyle yazdıkları, sonra da onu sattıkları kimselere Allah'ın Kitabı'ndan olduğu iddiasıyla satıp bedelini yedikleri kitapları sebebiyle işledikleri günahlardan, irtikâp ettikleri kötülüklerden ve kazandıkları haramdan ötürü [onlara azap olsun], demektir.
كما حدثني المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: حدثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي
Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da Ebû
العاليةِ: {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ}: يعنى من الخطيئةِ .
el-Âliye'nin: {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “Kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun” [buyruğu hakkında]: "Yani günahtan ötürü" dediğini aktardı .
حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَوَيْلٌ لَهُمْ} يقولُ: فالعذابُ عليهم. قال: يقولُ: من الذى كَتَبوا بأيديهم من ذلك الكذبِ ، {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} يقولُ: مما يأكُلون به الناسَ السَّفِلةَ وغيرَهم .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {فَوَيْلٌ لَهُمْ} “Onlara yazıklar olsun” [buyruğu hakkında]: "Azap onların üzerinedir" dediğini; [İbn Abbâs'ın] şöyle dediğini aktardı: O yalandan elleriyle yazdıkları şeyden ötürü , {وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ} “kazandıklarından ötürü de onlara yazıklar olsun” [ifadesi hakkında da]: "Bununla ayak takımından insanları ve başkalarını yemelerinden ötürüdür" dediğini aktardı .
وأصلُ "الكَسْبِ" العملُ، فكلُّ عاملٍ عملًا بمباشرةٍ منه لما عَمِل، ومعاناةٍ باحترافٍ، فهو كاسبٌ لما عَمِل، كما قال لبيدُ بنُ ربيعةَ :
"Kesb" (kazanç) kelimesinin aslı ameldir (yapıp etmektir). Yaptığı işi bizzat üstlenerek ve emek vererek meslek edinmiş halde yapan her çalışan, yaptığını kazanmış (kasib) sayılır; nitekim Lebîd b. Rebîa şöyle demiştir :
لِمُعَفَّرٍ قَهْدٍ تَنازَعَ شِلْوَه … غُبْسٌ كَواسبُ لا يُمَنُّ طَعامُها
"Toza toprağa bulanmış , beyaz renkli [yavru bir sığır] için ; onun cesedini paylaştı... Yiyecekleri [kendilerine] minnet edilmeyen avcı boz [kurtlar]."
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}.
Şânı yüce olan Allah'ın: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” buyruğunun teviline dair açıklama:
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَقَالُوا}: اليهودُ. يقولُ: وقالتِ اليهودُ: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ}. يَعنى: لن تُلاقِىَ أجسامَنا النارُ، ولن ندْخُلَها إلا أيامًا معدودةً.
Şânı yüce olan [Allah], {وَقَالُوا} “Ve dediler ki” buyruğuyla Yahudileri kastetmektedir. [Şöyle] buyurmaktadır: Yahudiler dediler ki: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ} “Bize ateş asla dokunmayacaktır”. Yani: Bedenlerimiz ateşle temas etmeyecek ve oraya ancak sayılı günler dışında girmeyeceğiz.
وإنما قيل: "معدودة". وإن لم يكن مُبَيَّنًا عددُها في التنزيلِ، لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخبرَ عنهم بذلك وهم عارفون عددَ الأيامِ التى يُوَقِّتونها لمُكْثِهم في النارِ، فلذلك ترَك ذِكْرَ تسميةِ عددِ تلك الأيامِ، وسمَّاها معدودةً لمِا وصَفنا.
Kur'an'da sayısı açıkça belirtilmediği halde "sayılı" denilmesinin sebebi; şânı yüce olan Allah'ın onlardan bunu haber vermesi ve onların ateşte kalacakları için belirledikleri günlerin sayısını biliyor olmalarıdır. İşte bu yüzden o günlerin sayısını açıkça zikretmeyi bırakmış ve vasfettiğimiz sebepten ötürü onları "sayılı" olarak isimlendirmiştir.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في مبلغِ الأيامِ المعدودةِ التى عنَتْها اليهودُ القائلون ما أخبرَ اللهُ عنهم مِن ذلك؛ فقال بعضهم بما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحَّاك، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} [قالوا: هى أربعون يومًا لأمْرٍ عُذِّبوا فيه، ثم لا يُصيبُنا بعدها عذابٌ.
Sonra tevil ehli, Allah'ın kendilerinden haber verdiği sözü söyleyen Yahudilerin kastettiği o sayılı günlerin miktarı hususunda ihtilaf etti. Bazıları bize Ebû Kureyb'in anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'ın: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” [buyruğu hakkında]: "Onlar: Bir iş sebebiyle azap göreceğimiz kırk gündür, sonra bize hiçbir azap isabet etmeyecektir, dediler" dediğini anlattı.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}] : قال ذلك أعداءُ اللهِ اليهودُ، قالوا : لن يُدْخلَنا اللهُ النارَ إلا تَحِلَّةَ القَسَمِ؛ الأيامَ التى أَصَبْنا فيها العِجْلَ أربعينَ ليلةً ، فإذا تَقضَّت عنَّا تلك الأيامُ، انقَطع عنَّا العذابُ والقَسَمُ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}] “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” [buyruğu hakkında] şöyle dediğini anlattı: "Bunu Allah'ın düşmanları olan Yahudiler söyledi; dediler ki : Allah bizi ancak yeminin kefareti kadar, yani buzağıya [taptığımız] kırk gece boyunca ateşe sokacaktır ; bu günler bizden geçip bittiğinde azap ve yemin bizden kesilecektir."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}. قالوا: أيامًا معدودةً؛ ما أصبْنا في العِجْلِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” buyruğu hakkında: "Onlar: Sayılı günler; buzağıya [taptığımız] süredir dediler" dediğini haber verdi .
حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, ...'den aktardı:
السُّديِّ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}. قال: قالتِ اليهودُ: إن اللهَ يُدْخِلُنا النارَ فنَمْكُثُ فيها أربعين ليلةً، حتى إذا أكلتِ النارُ خطايانا واستنقَيْنا ، نادَى مُنادٍ: أَخْرِجوا كلَّ مختونٍ مِن وَلَدِ إسرائيلَ. فلذلك أُمِرْنا أن نَخْتَتِنَ. قالوا: فلا يَدَعون في النارِ منا أحدًا إلا أخرَجوه.
es-Süddî'nin: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: "Yahudiler dediler ki: 'Allah bizi ateşe sokacak ve biz orada kırk gece kalacağız; nihayet ateş günahlarımızı yiyip bitirdiğinde ve biz temizlendiğimizde bir münadi: İsrâiloğullarından sünnetli olan herkesi çıkarın! diye seslenecektir. İşte sünnet olmamız bize bundan dolayı emredilmiştir.' Dediler ki: 'Ateşte bizden hiç kimseyi bırakmayıp mutlaka çıkaracaklardır.'"
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: قالتِ اليهودُ: إن ربَّنا عتَب علينا في أمْرٍ ، فأقسم ليُعذِّبنَّنا أربعين ليلةً، ثم يُخْرِجَنا. فأكذَبهم اللهُ جلّ ثناؤه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'nin şöyle dediğini anlattı: "Yahudiler: 'Rabbimiz bir konuda bize kızdı ve bizi kırk gece cezalandıracağına, sonra da bizi çıkaracağına yemin etti' dediler. Şânı yüce olan Allah ise onları yalanladı."
حدثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن قتادةَ، قال: قالت اليهودُ: لن نَدْخُلَ النارَ إلا تَحِلَّةَ القَسَمِ، عَدَدَ الأيامِ التى عبَدْنا فيها العِجْلَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Katâde'nin şöyle dediğini anlattı: "Yahudiler: 'Ateşe ancak yeminin bozulmaması için, buzağıya taptığımız günlerin sayısı kadar gireceğiz' dediler" .
حدثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمِّى، قال: حدثنى أبِى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} الآية. قال ابنُ عباسٍ: ذُكِر أن اليهودَ وجَدوا في التوراةِ مكتوبًا: إن ما بينَ طَرَفَيْ جهنمَ مسيرةُ أربعين سنةً، إلى أن يُنْتهَى إلى شجرةِ الزَّقُّومِ نابتًا في أصل الجحيمِ -وكان ابنُ عباسٍ يقولُ: إن الجحيمَ سَقَرُ، وفيها شجرةُ الزَّقُّومِ- فزَعَم أعداءُ اللهِ أنه إذا خلَا العددُ الذى وَجَدُوا في كتابِهم أيامًا معدودةً -وإنما يعنى بذلك المسيرَ الذى
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: İbn Abbâs dedi ki: Yahudilerin Tevrat'ta yazılı olarak şunu buldukları zikredilmiştir: Cehennemin iki ucu arası, cehennemin dibinde biten zakkum ağacına varılıncaya kadar kırk yıllık bir mesafedir -İbn Abbâs: 'el-Cahîm, Sekar'dır ve zakkum ağacı oradadır' derdi-. Allah'ın düşmanları iddia ettiler ki, kitaplarında buldukları o sayılı günlerin adedi geçip bittiğinde -bununla ancak şu yürüyüşü kastetmektedir ki
ينتهى إلى أصلِ الجحيم- فقالوا: إذا خلا العددُ انقَضَى الأجلُ، فلا عذابَ وتَذْهَبُ جهنَّمُ وتَهْلِكُ. فذلك قولُه: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}. يَعْنُون بذلك الأَجَلَ، فقال ابنُ عباسٍ: لماَّ اقْتَحَموا مِن بابِ جهنَّمَ ساروا في العذابِ حتى انتهَوْا إلى شجرةِ الزَّقُّومِ آخرَ يومٍ مِن الأيامِ المعدودةِ، [وهى الأربعون سنةً، فلما أكلوا من شجرةِ الزَّقُّومِ وملئوا منها البطونَ آخِرَ يومٍ من الأيامِ المعدودةِ] ، قال لهم خُزَّانُ سَقَرَ: زعمتُم أنكم لن تَمَسَّكم النارُ إلَّا أيامًا معدودةً، فقد خلا العددُ وأنتم في الأَبَدِ، فأخذ بهم في الصَّعودِ في جهنَّم يُرْهَقون .
varan yürüyüşü kastetmektedir- şöyle dediler: 'Sayı bittiğinde süre dolar , artık azap kalmaz, cehennem gider ve yok olur.' İşte Allah'ın: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” buyruğu böyledir; bununla o süreyi kastederler. İbn Abbâs dedi ki: Cehennem kapısından içeri girdiklerinde, azap içinde yürüyüp nihayet sayılı günlerin son gününde Zakkum ağacına vardıklarında [bu kırk yıldır; sayılı günlerin son gününde Zakkum ağacından yiyip karınlarını doldurduklarında] , Sekar'ın bekçileri onlara: 'Siz ateşin size ancak sayılı günler dokunacağını iddia etmiştiniz; işte sayı bitti ve siz ebediyettesiniz!' dediler ve cehennemde meşakkatle tırmanacakları bir yokuşa sürüldüler ."
حدَّثنى محمدُ بن سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}: [فإنَّهم اليهودُ قالوا: لن تمسنا النار] (٢) إلَّا أربعين ليلةً .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” [buyruğu hakkında]: "[Onlar Yahudilerdir; dediler ki: Bize ateş] (٢) ancak kırk gece dokunacaktır" dediğini anlattı .
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا حَفْصُ بنُ عمرَ، عن الحَكَمِ بنِ أَبانٍ، عن عكرمةَ، قال: خاصَمَت اليهودُ رسولَ الله ﷺ فقالوا: لن نَدْخُلَ النارَ إلَّا أربعين ليلةً، وسَيَخْلُفُنا فيها قومٌ آخَرون -يعنون محمدًا ﷺ وأصحابَه- فقال رسولُ اللهِ ﷺ بيدِه على رءوسِهم: "بل أنْتُمْ فيها خالدونَ، لا يَخْلُفُكم إليها أَحَدٌ". فأنزَل اللهُ جلَّ ثناؤه: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} الآية.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Ömer, el-Hakem b. Ebân'dan, o da İkrime'den anlattı; dedi ki: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar ve: "Biz ateşe ancak kırk gece gireceğiz, sonra yerimize başka bir kavim geçecek" -bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını kastediyorlardı- dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle başlarına doğru [işaret ederek]: «Aksine siz orada ebedî kalıcılarsınız, oraya sizin yerinize hiç kimse geçmeyecektir» buyurdu. Yüce şanı olan Allah da şu ayeti indirdi: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'”.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا حَجَّاجٌ، عن ابنِ جرَيْجٍ، قال: أخبَرني الحَكَمُ بنُ أبانٍ، عن عكرمةَ، قال: اجتمعَتْ يهودُ يومًا تُخاصِمُ النبيَّ ﷺ فقالوا: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} ؛ أربعين يومًا ثم يَخْلُفُنا أو يَلْحَقُنا فيها أُناسٌ. فأشاروا إلى النبيِّ ﷺ وأصحابِه، فقال النبيُّ: "كَذَبْتم بل أنتم فيها خالِدُونَ مُخَلَّدُونَ، لا نَلْحَقُكم أو نَخْلُفُكم فيها إن شاء اللهُ أبَدًا".
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana el-Hakem b. Ebân, İkrime'nin şöyle dediğini haber verdi: Yahudiler bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmak üzere toplandılar ve: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” ; kırk gündür, sonra bizim yerimize veya arkamızdan birtakım insanlar oraya girecektir, dediler ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına işaret ettiler. Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Yalan söylediniz! Bilakis siz orada ebediyen kalıcılarsınız; Allah dilerse biz asla sizin peşinizden veya yerinize oraya girmeyeceğiz" buyurdu.