حدَّثنى يونسُ بن عبدِ الأعلى، قال: حدثنا علىُّ بنُ مَعْبَدٍ، عن أبى معاويةَ، عن جُوَيْبِرٍ، عن الضَّحَّاكِ في قوله: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} قال: قالت اليهودُ: لا نُعَذَّبُ في النارِ يومَ القيامةِ إلَّا أربعين يومًا مِقْدَارَ ما عبَدنا العِجْلَ.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Ma'bed, Ebû Muâviye'den, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'ın: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yahudiler: 'Kıyamet gününde ateşte ancak buzağıya taptığımız miktar kadar, yani kırk gün azap göreceğiz' dediler."
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: حدَّثنى أبى، أن رسولَ الله ﷺ قال لهم: "أَنْشُدُكم باللهِ وبَالتَّوْرَاةِ التى أنْزَلهَا اللهُ على مُوسَى يَوْمَ طُورِ سَيْناءَ، مَن أهْلُ النَّارِ الذين أنْزَلَهمُ اللهُ فى التّوْراةِ؟ " قالوا: إن ربَّهم غضِب عليهم غَضْبَةً، فَنَمْكُثُ في النارِ أربعين ليلةً، ثم نَخْرُجُ فتَخْلُفوننا فيها. فقال النبيُّ ﷺ: "كَذَبْتم واللهِ لا نَخْلُفُكم فيها أبَدًا". فنزَل القرآنُ تصديقًا لقولِ النبيِّ ﷺ وتكذيبًا لهم: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا}. إلى قولِه: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd dedi ki: Bana babam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara şöyle buyurduğunu anlattı: «Sînâ Dağı gününde Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Tevrat hakkı için ve Allah adına size soruyorum: Allah'ın Tevrat'ta [vasıflarını] indirdiği cehennemlikler kimlerdir?» Onlar: "Rableri kendilerine şiddetle gazap etti; biz ateşte kırk gece kalacağız, sonra çıkacağız ve orada yerimize siz geçeceksiniz" dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Yalan söylediniz! Allah'a yemin olsun ki biz orada sizin yerinize asla geçmeyeceğiz» buyurdu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünü tasdik ve onları tekzip etmek üzere Kur'an'dan şu ayetler indi: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “Onlar: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır' dediler. De ki: 'Allah'tan bir ahit mi aldınız?...'” ayetinden {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “...onlar orada ebedî kalıcıdırlar” kavline kadar.
وقال آخَرون في ذلك بما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيْرٍ، قال: ثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جُبَيْرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كانت يهودُ يقولون: إنما هذه الدنيا سبعةُ آلافِ سنةٍ، وإنما يُعَذَّبُ الناسُ يومَ القيامةِ بِكُلِّ أَلفِ سَنَةٍ من أيامِ الدنيا يومًا واحدًا مِن أيامِ الآخرةِ، [وإنما هى] سبعةُ أيامٍ. فأنزَل اللهُ في ذلك من قولِهم: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} الآية.
Başkaları bu konuda bize Ebû Kureyb'in anlattığı rivayetteki gibi dedi; o dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Yahudiler: "Bu dünya sadece yedi bin yıldır ve insanlar kıyamet gününde dünya günlerinin her bin yılına karşılık ahiret günlerinden sadece bir gün azap göreceklerdir; [o da topu topu] yedi gündür" diyorlardı. Bunun üzerine Allah, onların bu sözü hakkında: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” ayetini indirdi.
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قدِم رسولُ اللهِ ﷺ المدينةَ ويهودُ تقولُ: إنما مدَّةُ الدنيا سبعة آلافِ سنةٍ، وإنما يُعَذَّبُ الناسُ في النارِ بكلِّ ألفِ سنةٍ مِن أيامِ الدنيا يومًا واحدًا في النارِ من أيامِ الآخرةِ، فإنَّما هى سَبْعةُ أيَّامٍ، ثم يَنْقَطِعُ العذابُ. فأنزَلَ اللهُ ﷿ في ذلك مِن قولِهم: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudiler şöyle diyorlardı: "Dünyanın süresi ancak yedi bin yıldır ve insanlar ateşte dünya günlerinin her bin yılına karşılık ahiret günlerinden ateşte sadece bir gün azap göreceklerdir; dolayısıyla o ancak yedi gündür, sonra azap kesilecektir." Bunun üzerine Allah azze ve celle onların bu sözü hakkında: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” ayetini indirdi.
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} قال: كانت تقولُ: إنما الدنيا سبعةُ آلافِ سنةٍ، فإنما نُعَذَّبُ مكانَ كلِّ ألفِ سنةٍ يومًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” kavli hakkında [şöyle] dediğini anlattı: [Yahudiler] şöyle diyordu: "Dünya sadece yedi bin yıldır; biz de [ateşte] her bin yılın yerine ancak bir gün azap göreceğiz."
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلَّا أنه قال: كانت اليهودُ تقولُ: إنما الدنيا. وسائرُ الحديثِ مثلُه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı; şu kadar var ki o: "Yahudiler şöyle diyordu: Dünya ancak..." dedi. Hadisin geri kalanı ise aynısıdır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال مجاهدٌ: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}: مِن الدهرِ. وسَمَّوْا عدةَ سبعةِ آلافِ سنةٍ، من كلِّ ألفِ سنةٍ يومًا. يهودُ تقولُه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Mücâhid: {وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Ve dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır'” [ayeti hakkında]: "Zamanın [sayılı günleri]." dedi ve yedi bin yıllık bir sayı belirlediler; her bin yıldan bir gün. Bunu Yahudiler söylüyordu.
القولُ في تأويلِ قولهِ جلَّ ثناؤُه: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠)}.
Yüce [Allah]’ın: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠)} “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız —ki Allah sözünden asla caymaz— yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?'” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
ولمَّا قالت اليهودُ ما قالتْ مِن قولِها: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}. على ما قد بَيَّنَّا مِن تأويلِ ذلك، قال اللهُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لمعشرِ اليهودِ: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} [بما تَقُولُون من أنّ النارَ لن تمسَّنا إلا أيامًا معدودةً، فلن يُخلفَ اللهُ عهدَه. ويعنى بقولِه: {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا}] : أخَذتُم بما تقولون مِن ذلك مِن اللهِ ميثاقًا، فاللهُ لا يَنْقُضُ ميثاقَه، ولا يُبَدِّلُ وَعْده وَعَقْدَه، أم تَقُولون عَلَى اللهِ الباطِلَ جَهْلًا وجُرْأةً عليه؟
Yahudiler, tevilini açıklamış olduğumuz: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” sözlerini söyleyince, Yüce Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: Ey Muhammed, Yahudi topluluğuna de ki: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız...'” [Ateşin size sadece sayılı günler dokunacağına dair söylediğiniz bu söz hakkında; Allah sözünden asla caymaz. {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “Allah katından bir söz mü aldınız” buyruğuyla şunu kastetmektedir:] Bu söylediğiniz hususta Allah'tan kesin bir söz mü aldınız ki Allah sözünü bozmaz, vaadini ve ahdini değiştirmez; yoksa Allah hakkında bir cehalet ve O'na karşı bir cüretle batıl şeyler mi söylüyorsunuz?
كما حدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال، ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا}. أى: موثقًا من اللهِ بذلك أنه كما تقولون .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı; bana el-Müsenna da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız...'” [ayeti hakkında]: "Yani bunun söylediğiniz gibi olduğuna dair Allah'tan kesin bir teminat [mı aldınız]?" dediğini rivayet etti .
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن قتادةَ، قال: قالت
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, Katâde’den anlattı, o şöyle dedi: [Yahudiler] dediler ki:
اليهودُ: لن نَدْخُلَ النارَ إلَّا تَحِلَّةَ القَسَمِ عددَ الأيامِ التى عبَدنا فيها العِجْلَ. فقال اللهُ: {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} بهذا الذى تقولون، أَلَكُم بهذا حجةٌ وبرهانٌ، {فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ}، فهاتُوا حجَّتَكم وبرهانَكم، {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} .
Yahudiler: "Biz ateşe sadece yeminin bozulmaması kadar, buzağıya taptığımız günlerin sayısı kadar gireceğiz" [dediler]. Bunun üzerine Allah: Söylediğiniz bu hususta {أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “Allah katından bir söz mü aldınız?” Buna dair bir deliliniz ve burhanınız mı var? {فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ} “Allah sözünden asla caymaz.” Öyleyse delilinizi ve burhanınızı getirin. {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” buyurdu.
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما قالت اليهودُ ما قالت، قال اللهُ جلَّ ثناؤه لمحمدٍ ﷺ: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ}. يقولُ: أَدَّخَرْتُم {عِنْدَ اللهِ عَهْدًا}. يقولُ: أقلتُم: لا إلهَ إلا اللهُ. لم تُشْرِكوا، ولم تَكْفُروا به، فإن كُنتُم قُلْتُموها فارْجُوا بها، وإن كنتم لم تقولوها فَلِمَ تقولون على اللهِ ما لا تعلمون؟ يقولُ: لو كنتم قلتُم: لا إلهَ إلا اللهُ. ولم تُشْرِكوا به شيئًا، ثم مُتُّمْ على ذلك لكان لكم ذُخْرًا عندى، ولم أُخْلِفْ وعْدى لكم أنى أُجازِيكم بها .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Yahudiler o söylediklerini söyleyince Yüce Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ} “De ki: 'Edindiniz mi...'” Yani: Biriktirip kazandınız mı, {عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “Allah katında bir söz” Yani: Şirk koşmaksızın ve O'nu inkâr etmeksizin "Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur)" dediniz mi? Eğer bunu dediyseniz onunla [kurtuluşu] umun; şayet demediyseniz niçin Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylüyorsunuz? Şöyle buyurmaktadır: Şayet siz "Lâ ilâhe illallâh" deyip O'na hiçbir şeyi ortak koşmasaydınız, sonra da bu hal üzere ölseydiniz, bu katımda sizin için bir birikim olurdu ve Ben de bununla sizi mükâfatlandıracağıma dair size olan vaadimden caymazdım .
حدثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: لما قالت اليهودُ ما قالتْ، قال اللهُ ﷿: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ}. وقال في مكانٍ آخرَ: {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} [آل عمران: ٢٤]. ثم أخبرَ الخبرَ فقال: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı; o şöyle dedi: Yahudiler söylediklerini söyleyince Allah azze ve celle: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللهُ عَهْدَهُ} “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız -ki Allah sözünden asla caymaz-...'” buyurdu. Başka bir yerde de: {وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurdukları şeyler dinlerinde kendilerini aldattı” [Âl-i İmrân: 24] buyurdu. Sonra gerçeği haber vererek şöyle buyurdu: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...”.
وهذه الأقوالُ التى رَوَيْناها عن ابنِ عباسٍ ومجاهدٍ وقتادةَ، بنحوِ معنى ما قلنا في تأويلِ قولِه: {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا}؛ لأن مما أعطى اللهُ عبادَه مِن ميثاقِه أن مَن آمن به وأطاع أمْرَه نجَّاه مِن نارِه يومَ القيامةِ، ومِن الإيمانِ به الإقرارُ بأن لا إلهَ إلا
İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet ettiğimiz bu görüşler, {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللهِ عَهْدًا} “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız...'” buyruğunun tevilinde söylediğimiz anlam doğrultusundadır. Zira Allah'ın kullarına verdiği ahdinden biri; kim O'na iman eder ve emrine itaat ederse, kıyamet gününde onu cehennem ateşinden kurtaracağıdır. O'na iman etmenin bir parçası da Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığı
اللهُ،، كذلك من ميثاقِه الذى واثَقَهم به، أن مَن أتاه يومَ القيامةِ بحجَّةٍ تكون له نجاةً مِن النارِ [أن يُنْجيَه] منها، فكلُّ ذلك وإن اخْتَلَفَت ألفاظُ قائليه، فمتَّفِقُ المعانى على ما قُلنا فيه.
nı ikrar etmektir. Aynı şekilde O'nun kullarıyla yaptığı ahitlerden biri de, kıyamet gününde O'na kendisini ateşten kurtaracak bir hüccetle gelen kimseyi ateşten [kurtaracağıdır] . Dolayısıyla bütün bunlar, söyleyenlerin lafızları farklı olsa da, bu konuda söylediğimiz anlamda birleşmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}.
Yüce Allah'ın: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” buyruğunun teviline dair açıklama.
وقولُه جلّ ثناؤُه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} تكذيبٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه القائلين من اليهودِ: {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً}، وإخْبارٌ منه لهم أنه مُعَذِّبٌ مَن أشرَك وكفَر به وبرسُلِه، وأحاطتْ به ذنوبُه فمخلِّدُه في النارِ، وأنَّ الجنةَ لا يَسْكُنُها إلا أهلُ الإيمانِ به وبرسلِه، وأهلُ الطاعةِ له، والقائمون بحُدودِه.
Yüce Allah'ın: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” buyruğu, Yahudilerden {لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً} “Bize ateş sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” diyenleri Yüce Allah'ın tekzip etmesi ve O'na şirk koşup Kendisini ve peygamberlerini inkâr eden ve günahları kendisini kuşatan kimseye azap edeceğini , onu ateşte ebedî bırakacağını , cennette ise ancak Kendisine ve peygamberlerine iman edenlerin, O'na itaat edenlerin ve O'nun sınırlarını koruyanların kalacağını onlara haber vermesidir.
كما حدثنا محمدُ بنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ بنُ الفضْلِ، قال: حدثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. أى: من عمِل مثلَ أعمالِكم وكفَر بمثْلِ ما كفَرتُم به حتى يُحِيطَ كفرُه بما لَه مِن حسنةٍ، {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}.
Nitekim bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr veya İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “Hayır! Kim bir kötülük kazanır ve günahı kendisini kuşatırsa...”, yani: Kim sizin amelleriniz gibi amel işler ve sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr eder de nihayetinde inkârı sahip olduğu bütün iyilikleri kuşatırsa; {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “...işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.”
وأما {بَلَى} فإنها إقرارٌ في كلِّ كلامٍ في أولِه جَحْدٌ، كما "نَعَمْ" إقرارٌ في الاستفهامِ الذى لا جَحْدَ فيه. وأصلُها "بَلْ" التى هى رجوعٌ عن الجَحْدِ المحْضِ في قولِك: ما قام عمْرٌو، بل زيدٌ. فزِيدَتْ فيها الياءُ لِيَصْلُحَ عليها الوقوفُ، إذ كانت عطفًا ورُجوعًا عن الجَحْدِ، ولتكونَ -أعنى "بَلَى" - رُجوعًا عن الجحْدِ فقطْ، وإقرارًا بالفعْلِ الذى بعدَ الجحْدِ، فدلَّت الياءُ منها على معنى الإقرارِ والأنعامِ ، ودَلَّ لفظُ "بلْ" على الرجوعِ عن الجحدِ.
{بَلَى} “Hayır / Bilakis” kelimesine gelince; o, başında inkâr bulunan her sözde bir ikrardır; tıpkı "نَعَمْ" (evet) kelimesinin içinde inkâr bulunmayan soru cümlelerinde ikrar bildirmesi gibi. Bunun aslı, senin: "Amr kalkmadı, bilakis (بل) Zeyd kalktı" sözündeki sırf inkârdan dönüş bildiren "بَلْ" (bel) edatıdır. Bu kelime atıf ve inkârdan dönüş bildirdiği için üzerinde durmanın (vakfın) uygun olması ve -yani "بَلَى" kelimesinin- sadece inkârdan dönüş değil aynı zamanda inkârdan sonraki fiili ikrar olması için sonuna yâ harfi eklenmiştir. Böylece sondaki yâ harfi ikrar ve tasdik anlamına , "bel" lafzı ise inkârdan dönüşe delalet etmiştir.
وأمَّا السيئةُ التى ذكَرها اللهُ في هذا المكانِ فإنها الشِّرْكُ باللهِ.
Allah'ın burada zikrettiği "kötülük" (seyyie) ise Allah'a şirk koşmaktır.
كما حدَّثنى محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا يَحْيى بنُ سعيدٍ، عن سفيانَ، قال: حدثنى عاصِمٌ، عن أبى وائلٍ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}. قال: الشركُ .
Nitekim bana Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bana Âsım, Ebû Vâil'den: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” [ayeti hakkında]: "O şirk koşmaktır" dediğini anlattı.
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}: شركًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan anlattı; bana el-Müsenna da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” [ayeti hakkında]: "Şirk [kazanırsa]" dediğini rivayet etti.
حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}. قال: أما السيئةُ فالشركُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: "Kötülüğe gelince, o şirktir."
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معْمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den benzerini haber verdi .
حدثنى موسى، قال: ثنا عمْرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}. قال: أمَّا السيئةُ فهى الذنوبُ التى وعَد اللهُ عليها النارَ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” [ayeti hakkında]: "Kötülüğe gelince, o Allah'ın karşılığında cehennem ateşi vadettiği günahlardır" dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}، قال: الشركُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o şöyle dedi: Atâ'ya: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” [ayetini] sordum; "Şirktir" dedi.
قال ابنُ جُرَيْجٍ: قال مجاهدٌ: {سَيِّئَةً}: شركًا.
İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: "{سَيِّئَةً} 'Kötülük': Şirktir" dedi.
حُدِّثْث عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}: يعنى الشركَ .
Bana Ammâr'dan nakledildi; o dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den rivayet etti; er-Rebî': {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” buyruğu hakkında: "Şirki kastetmektedir" dedi.
وإنما قلنا: إن السيئةَ التى ذكَرَها اللهُ ﷿ أن من كسَبها وأحاطتْ به ذُنوبُه ، فهو مِن أهلِ النار -في هذا الموضعِ- المخلَّدِينَ فيها، إنما عنَى جلّ ذكرُه بها بعضَ السيئاتِ دونَ بعضٍ، وإن كان ظاهرُها في التلاوةٍ عامًّا؛ أَنَّ اللهَ قضَى على أهلِها بالخُلودِ في النارِ. والخلودُ في النارِ لأهلِ الكفرِ باللهِ دونَ أهلِ الإيمانِ به؛ لتظاهرِ الأخبارِ عن رسولِ اللهِ ﷺ أن أهلَ الإيمانِ لا يُخَلَّدُون فيها، وأن الخُلودَ في النارِ لأهلِ الكفرِ باللهِ دونَ أهلِ الإيمانِ به.
Allah azze ve celle'nin, onu kazanan ve günahları kendisini kuşatan kimsenin bu ayette ateşte ebedî kalacak cehennem ehlinden olduğunu bildirdiği kötülük ile -her ne kadar tilavetteki lafzı genel olsa da- kötülüklerin hepsini değil bir kısmını kastettiğini söylememizin sebebi; Allah'ın bu kötülüğün sahipleri hakkında ateşte ebedî kalmaya hükmetmiş olmasıdır. Ateşte ebedî kalmak ise iman edenler için değil, Allah'ı inkâr edenler içindir; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen mütevatir/pek çok rivayet, iman ehlinin orada ebedî kalmayacağını ve ateşte ebedî kalışın iman edenler için değil, Allah'ı inkâr edenler için olduğunu açıkça göstermektedir.
وبعدُ، فإن اللهَ جلّ ثناؤه قد قرَن بقولِه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. قولَه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. فكان معلومًا بذلك أن الَّذين لهم الخلودُ في النارِ مِن أهلِ السيئاتِ، غيرُ الذين لهم الخلودُ في الجَنَّةِ مِن أهلِ الإيمانِ.
Bundan sonra; Allah celle senâuh, {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” buyruğunun peşi sıra {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” buyruğunu zikretmiştir. Böylece, kötülük ehlinden olup ateşte ebedî kalacak olan kimselerin, iman ehlinden olup cennette ebedî kalacak olan kimselerden farklı olduğu anlaşılmış olmaktadır.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن الذين لهم الخلودُ في الجَنَّةِ مِن الذين آمنوا هم الذين عَمِلوا الصالحاتِ دونَ الذين عَمِلوا السيئاتِ، فإن في إخْبارِ اللهِ تعالى ذكرُه بأنَّه مُكفِّرٌ -باجتنابِنا كبائرَ ما نُنْهى عنه- سيئاتِنا، ومُدْخِلُنا المُدْخلَ الكريمَ، ما يُنْبِئُ عن صِحَّةِ ما قلنا في تأويلِ قولِه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}. وأن ذلك على خاصٍّ من السيئاتِ دون عامِّها.
Eğer bir kimse, iman edenlerden cennette ebedî kalacak olanların kötülük işleyenler değil de yalnızca salih amel işleyenler olduğunu zannederse; Yüce Allah'ın, yasaklandığımız büyük günahlardan kaçınmamız halinde kötülüklerimizi örteceğini ve bizi şerefli bir makama girdireceğini haber vermesi, {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} “Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...” buyruğunun tevili hakkında söylediğimiz şeyin -yani bunun bütün kötülükleri değil, özel bir kötülüğü kapsadığının- doğruluğunu açıkça göstermektedir.
فإن قال لنا قائلٌ: فإن اللهَ جلَّ ثناؤُه إنما ضمِن لنا تكفيرَ سيئاتِنا باجتنابِنا كبائرَ ما نُنْهَى عنه، فما الدلالةُ على أن الكبائرَ غيرُ داخلةٍ في قولِه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً}؟
Şayet biri bize: "Yüce Allah bize ancak yasaklandığımız büyük günahlardan kaçınmamız halinde kötülüklerimizi bağışlamayı garanti etmiştir; peki büyük günahların {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً} 'Hayır! Kim bir kötülük kazanırsa...' buyruğuna dahil olmadığına dair delil nedir?" diyecek olursa,
قيل: لمَّا صحَّ مِن أن الصغائرَ غيرُ داخلةٍ فيه، وأن المَعْنىَّ بالآيةِ خاصٌّ دونَ عامٍّ، ثبَت وصحَّ أن القضاءَ والحُكْمَ بها غيرُ جائزٍ لأحدٍ على أحدٍ إلَّا على من وَقَفَه اللهُ عليه بدَلالَةٍ مِن خبرٍ قاطعٍ عُذْرَ مَن بلَغه، وقد ثبَت وصحَّ أن اللهَ جلَّ ثناؤُه قد عنَى بذلك أهلَ الشركِ والكفرِ به بشهادةِ جميع الأمةِ، فوجب بذلك القضاءُ على أن أهلَ الشركِ والكفرِ ممَّن عنَاه اللهُ بالآيةِ، فأمَّا أهل الكبائرِ فإن الأخبارَ القاطعةَ عُذْرَ مَن بلَغتْه قد تظاهرتْ عندَنا بأنهم غيرُ مَعْنيِّينَ بها، ومَنْ أنكر ذلك ممَّن دافَع حُجَّةَ الأخبارِ المُسْتَفِيضةِ والأنباءِ المتَظاهِرةِ، فاللازِمُ له تَرْكُ قَطْعِ الشهادة على أهلِ الكبائرِ بالخُلودِ في النارِ بهذه الآيةِ ونظائرِها التى جاءتْ بعُمومِهِم في الوعيدِ؛ إذ كان تأويلُ القرآنِ غيرَ مُدْرَكٍ إلَّا ببيانِ مَن جعَل اللهُ إليه بيانَ القرآنِ، وكانت الآيةُ فيها تأتى
Şöyle denilir: Küçük günahların bu [kapsama] dahil olmadığı ve ayette kastedilen mananın genel değil özel olduğu sabit olunca; hiç kimsenin, kendisine ulaştığı kimse için mazeret bırakmayan kesin bir haberin delaletiyle Allah'ın kendisini üzerinde durdurup bildirdiği kimseler dışında bir başkası aleyhine bu ayetle hüküm vermesinin caiz olmadığı da kesinleşmiş ve sabit olmuştur. Bütün ümmetin şahitliğiyle, Yüce Allah'ın bununla Kendisine şirk koşanları ve küfredenleri kastettiği sabit ve kesin olmuştur. Bu sebeple şirk ve küfür ehlinin, Allah'ın bu ayetle kastettiği kimselerden olduğuna hükmetmek vacip olmuştur. Büyük günah ehline gelince; kendilerine ulaştığı kimse için mazeret bırakmayan kesin haberler, onların bu ayetle kastedilmediği hususunda bizim nezdimizde birbirini teyit etmiştir. Müstefîz haberlerin ve birbirini teyit eden rivayetlerin delilini reddedip bunu inkâr eden kimseye gereken ise; bu ayetle ve tehdit ifade eden benzeri genel lafızlı ayetlerle büyük günah ehlinin cehennemde ebedî kalacağına kesin bir dille hükmetmeyi terk etmesidir. Zira Kur'an'ın tevilinin ancak Allah'ın Kur'an'ı açıklama yetkisi verdiği kimsenin beyanıyla anlaşılabileceği ve Kur'an'da bir ayetin...
عامًّا في صِنْفٍ ظاهرُها، وهى خاصٌّ في ذلك الصنفِ باطنُها.
lafzen bir zümre hakkında genel gelirken, iç anlamı itibarıyla o zümre içinde özel bir grubu kasteder.
ويُسْألُ مدافِعو هذا الخبرِ بأن أهلَ الكبائرِ مِن أهلِ الاستثناءِ سؤالَنا مُنْكِرِى رجمِ الزانى المحصَنِ، وزوالِ فرض الصلاةِ عن الحائضِ في حالِ الحيضِ، فإن السؤالَ عليهم نظيرُ السؤالِ على أُولاءِ سواءً.
Büyük günah ehlinin bu [ebedî azap hükmünden] istisna edildiğine dair bu habere karşı çıkanlara, evli zinanın recmedilmesini ve hayız halindeki kadından namaz farziyetinin düşmesini inkâr edenlere sorduğumuz gibi sorulur; zira onlara yöneltilecek soru, şunlara yöneltilecek sorunun aynısıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}.
Yüce Allah'ın: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” buyruğunun teviline dair açıklama.
يعنى بقولِه ﷿: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}: اجْتَمَعتْ عليه فمات عليها قبلَ الإنابةِ والتوبةِ منها. وأصلُ الإحاطةِ بالشئِ الإحداقُ به، بمنزلةِ الحائطِ الذى تُحاط به الدارُ فتُحْدِقُ به، ومنه قولُ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} [الكهف: ٢٩].
Allah azze ve celle: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Günahları onun üzerinde toplanıp, onlardan dönüp tövbe etmeden önce o günahlar üzere ölmesidir. Bir şeyi ihata etmenin (kuşatmanın) aslı, onu çepeçevre sarmaktır; tıpkı bir evin etrafını kuşatıp saran duvar (hâit) gibidir. Yüce Allah'ın: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “...duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş...” [Kehf: 29] buyruğu da bu köktendir.
فتأويلُ الآيةِ إذن: مَن أشرَكَ باللهِ واقتَرف ذنوبًا جَمَّةً فمات عليها قبلَ الإنابةِ والتوبةِ، فأولئك أصحابُ النارِ هم مُخَلَّدون فيها أبدًا.
Ayetin tevili öyleyse şöyledir: Kim Allah'a şirk koşar, pek çok günah işler ve ardından tövbe edip Hakka dönmeden o günahlar üzere ölürse, işte onlar cehennem ehlidir ve orada ebediyen kalacaklardır.
وبنحوِ الذى قلنا في تأويلِ ذلك قاله المُتَأَوِّلون.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri mütevviller (tefsir ehli) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك منهم
Onlardan bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ يمَانٍ، عن سفيانَ، في الأعْمَشِ، [عن أبى رَزِينٍ] : {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: مات بذَنْبِه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Süfyân'dan, o A'meş'ten, [o da Ebû Rezîn'den] : {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Günahı üzere öldü" dediğini anlattı.
[حَدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حَدَّثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: حَدَّثنا الأعمشُ، عن أبى رَزِينٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: مات بذنبِه].
[Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Ebû Rezîn'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Günahı üzere öldü" dediğini anlattı.]
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا الأعمشُ، عن أبى رَزينٍ، عن الرَّبيعِ بنِ خُثَيْمٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: فمات عليها .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, Ebû Rezîn'den, o da er-Rebî' b. Huseym'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Ve o günah üzere öldü" dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسْحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: يُحِيطُ كفْرُه بما لَه مِن حسنةٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Küfrü, sahip olduğu iyilikleri kuşatır" dediğini anlattı.
حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: [[ما وعَد اللهُ عليه النارَ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "[[Allah'ın karşılığında cehennem ateşi vadettiği şeylerdir .
حدَّثنا المثنى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال] : ما أَوْجَب اللهُ فيه النارَ.
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: dedi] : Allah'ın içinde ateşi vacip kıldığı şeylerdir.
حدَّثنا بشرٌ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال]: أمَّا الخطيئةُ فالكبيرةُ المُوجِبةُ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: Şöyle dedi]: "Günaha gelince; o, [azabı/ateşi] gerektiren büyük günahtır."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، [قال: أخبرَنا معمرٌ] ، عن قتادةَ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: الخطيئةُ الكبائرُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, [dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi] , Katâde'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Günah, büyük günahlardır" dedi.
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا وكيعٌ ويحيى بنُ آدَمَ، عن سَلَّامِ بنِ مِسْكِينٍ، قال: سأل رَجلٌ الحسَنَ عن قولِه: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. فقال: ما نَدْرِى ما الخطيئةُ يا بُنَىَّ، اتْلُ القرآنَ، فكلُّ آيةٍ وعَد اللهُ عليها النارَ فهى الخطيئةُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Vekî' ve Yahyâ b. Âdem, Sellâm b. Miskîn'den anlattı; o şöyle dedi: Bir adam el-Hasen'e: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” buyruğunu sordu. O da: "Ey yavrucuğum! Biz günahın ne olduğunu bilmeyiz; Kur'an'ı oku, Allah'ın karşılığında ateş vadettiği her ayet işte o günahtır" dedi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهْوَازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبَيْرىُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: كلُّ ذنبٍ مُحِيطٍ فهو ما أوْعَد اللهُ عليه النارَ .
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zubeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “Hayır! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini kuşatırsa...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kuşatan her günah, Allah'ın karşılığında cehennem ateşi vadettiği günahtır" .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعْمَشِ، عن أبى رَزِينٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: مات بخطيئتِه.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o da Ebû Rezîn'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Günahı üzere öldü" dediğini anlattı.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا الأعمشُ، قال: ثنا مسعودٌ أبو رَزِينٍ، عن الربيعِ بنِ خُثَيْمٍ فى قولِه: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: هو الذى
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş anlattı, dedi ki: Bize Mes'ûd Ebû Rezîn, er-Rebî' b. Huseym'den Allah'ın: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: "O kimse,
يموتُ على خطيئتِه قبلَ أن يتوبَ.
tövbe etmeden önce günahı üzere ölen kimsedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: قال وكيعٌ: سمِعْتُ الأعمشَ يقولُ فى قولِه: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}: مات بذُنُوبِه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Vekî' şöyle dedi: el-A'meş'in: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” buyruğu hakkında: "Günahları üzere öldü" dediğini işittim.
حُدِّثْتُ عن عَمَّارٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعْفَرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}: الكبيرةُ المُوجبةُ .
Bana Ammâr'dan anlatıldı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "[Ateşi] vacip kılan büyük günahtır" dediğini anlattı.
حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمْرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}: فمات ولم يَتُبْ .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayeti hakkında]: "Öldü ve tövbe etmedi" dediğini anlattı.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجّاجٌ ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ}. قال: الشركُ. ثم تلا: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} [النمل: ٩٠].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc , İbn Cüreyc'den anlattı; o şöyle dedi: Atâ'ya: {وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ} “...ve günahı kendisini kuşatırsa” [ayetini] sordum. O: "Şirktir" dedi. Sonra şu ayeti okudu: {وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “Kim de kötülükle gelirse, artık yüzleri ateşe sürtülür” [Neml: 90].
القولُ فى تأويلِ قولِه جَلَّ ثناؤُه: {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١)}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun teviline dair açıklama: {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١)} “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
يعنى تعالى ذكرُه: فأولئك الذين كسَبُوا السّيئاتِ وأحاطَت بهم خَطِيئَاتُهم أصحابُ النارِ.
Zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: İşte kötülükleri kazanan ve günahları kendilerini kuşatan kimseler cehennem ehlidirler.
ويعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {أَصْحَابُ النَّارِ}: أهلُ النارِ. وإنما جعَلهم لها أصحابًا؛ لإيثارِهم -كان فى حياتِهم الدنيا- مِن الأعمالِ ما يُورِدُهُموها، ويُصْلِيهم سعيرَها، على الأعمالِ التى تُورِدُهم الجنةَ، فجعَلهم جلَّ ذكرُه بإيثارِهم أسبابَها على أسبابِ الجنةِ لها أصحابًا، كصاحبِ الرجلِ الذى يَصْحَبُه، مُؤْثِرًا صُحْبَتَه على صحبةِ غيرِه حتى يُعْرَفَ به.
Celle senâuhu {أَصْحَابُ النَّارِ} “ateş ehlidirler” buyruğuyla cehennem halkını kastetmektedir. Onları ateşe yoldaş (ashap) kılması; dünya hayatlarında kendilerini cennete ulaştıracak ameller yerine ateşe ulaştıracak ve oranın alevli ateşine yaslayacak amelleri tercih etmiş olmalarındandır. Dolayısıyla zikri yüce olan [Allah], onların ateşin vesilelerini cennetin vesilelerine tercih etmeleri sebebiyle, tıpkı bir kimsenin arkadaşlığını başkalarının arkadaşlığına tercih edip nihayetinde onunla anılacak derecede ona yoldaş olan kimse gibi, onları da ateşe yoldaş kılmıştır.
{هُمْ فِيهَا}. يعنى: هم فى النارِ خالدون. ويعنى بقوله: {خَالِدُونَ}: مقيمون أبدًا .
{هُمْ فِيهَا} “onlar orada...” yani: Onlar ateşte ebedî kalıcıdırlar demektir. {خَالِدُونَ} “ebedî kalacaklardır” buyruğuyla da ebedî olarak orada kalıcıdırlar manasını kastetmektedir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: [حدثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال] : حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. أى: خالدون أبدًا .
Nitekim bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: [Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki] : Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr'den yahut İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalacaklardır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Yani ebediyen kalıcıdırlar .
حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمْرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّىِّ: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}: لا يَخْرُجون منها أبدًا .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalacaklardır” [ayeti hakkında]: "Oradan asla çıkmazlar" dediğini anlattı.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢)}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢)} “İman edip salih ameller işleyenler ise; işte onlar cennet ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır.”
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالَّذِينَ آمَنُوا}. أى: صدَّقوا بما جاء به محمدٌ ﷺ. ويعنى بقولِه: {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}: أطاعوا اللهَ فأقامُوا حدودَه،
Celle senâuhu {وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler” buyruğuyla; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiklerini tasdik edenleri kastetmektedir. {وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ve salih ameller işleyenler” buyruğuyla da; Allah'a itaat edip O'nun sınırlarını ikame eden,
وأدَّوْا فرائضَه، واجْتَنَبوا محارمَه. ويعنى بقولِه: {أُولَئِكَ} الذين هم كذلك، {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ}. يعنى: أهلُها الذين هم أهلُها، {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} مقيمون أبدًا.
farzlarını eda eden ve haramlarından sakınan kimseleri kastetmektedir. {أُولَئِكَ} “işte onlar” yani böyle olanlar; {أَصْحَابُ الْجَنَّةِ} “cennet ehlidirler” yani oranın asıl ehli olan halkıdır; {هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “onlar orada ebedî kalacaklardır” yani ebediyen kalıcıdırlar.
وإنما هذه الآيةُ والتى قبلَها إخبارٌ مِن اللهِ عبادَه عن بقاءِ النارِ وبقاءِ أهلِها فيها، [وبقاءِ الجَنَّةِ وبقاءِ أهلِها فيها] ، ودوامِ ما أَعَدَّ [اللهُ ﷿] فى كلِّ واحدةٍ منهما لأهلِها، تكذيبًا مِن اللهِ القائلين مِن يهودِ بنى إسرائيلَ أن النارَ لن تَمَسَّهم إلَّا أيامًا معدودةً، وأنَّهم صائرون بعدَ ذلك إلى الجَنَّةِ. فأخبرَهم بخلودِ كُفَّارِهم فى النارِ وخلودِ مؤمنيهم فى الجَنَّةِ.
Bu ayet ve bundan önceki ayet; İsrâiloğulları Yahudilerinden, ateşin kendilerine sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacağını ve bundan sonra cennete gideceklerini iddia edenleri yalanlamak üzere, Allah'ın kullarına ateşin ve ateş ehlinin orada kalışını, [cennetin ve cennet ehlinin orada kalışını] ve [Allah azze ve celle'nin] her ikisinde de ehli için hazırladığı şeylerin devamlılığını haber vermesinden ibarettir. Böylece onlara, inkârcılarının ateşte ebedî kalacağını, müminlerinin ise cennette ebedî kalacağını bildirmiştir.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}. أى: مَن آمَن بما كفَرتم به وعمِل بما تركتُم مِن دينِه، فلهم الجنةُ خالدين فيها، يُخْبِرُهم أن الثوابَ بالخيرِ والشرِّ مقيمٌ على أهلِه أبدًا، لا انقطاعَ له أبدًا .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr'den yahut İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İman edip salih ameller işleyenler ise; işte onlar cennet ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: Yani kim sizin inkâr ettiğinize iman eder ve O'nun dininden terk ettiğiniz şeylerle amel ederse, içinde ebedî kalacakları cennet onlarındır. [Allah] onlara hayrın ve şerrin karşılığının, o ameli işleyenlerin üzerinde asla kesilmeksizin ebediyen kalıcı olduğunu haber vermektedir .
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}: محمدٌ ﵇ وأصحابُه، {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenler”: Muhammed aleyhisselâm ve onun ashabıdır. {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte onlar cennet ehlidirler, onlar orada ebedî kalacaklardır.”
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ}.
Yüce [Allah]’ın: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık” buyruğunun teviline dair açıklama.
قد دلَّلْنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا على أن الميثاقَ "مِفْعَالٌ"، مِن التوَثُّقِ باليمينِ ونحوِها مِن الأمورِ التى تُؤكدُ القولَ .
Bu kitabımızın önceki kısımlarında, Mîsâk (مِيثَاق) kelimesinin "mif'âl" (مِفْعَال) vezninde olup sözü tekit eden yemin ve benzeri şeylerle güven ve teminat altına alma kökünden geldiğine delil getirmiştik .
فمعنى الكلامِ إذن: واذكُرُوا أيضًا يا معشرَ بنى إسرائيلَ إذ أخذْنا ميثاقَكم لا تعبُدون إلَّا اللهَ.
Buna göre sözün anlamı şöyledir: Ey İsrâiloğulları topluluğu! Allah'tan başkasına kulluk etmeyesiniz diye sizden kesin söz aldığımız vakti de hatırlayın.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباس: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ}. أى: ميثاقَكم {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd b. Cübeyr'den yahut İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Hani İsrâiloğullarından kesin söz almıştık” yani sizin kesin sözünüzü; {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin [diye]” dediğini anlattı.
والقَرَأَةُ مختلِفةٌ فى قراءةِ قولِه: {لَا تَعْبُدُونَ}؛ فبعضُهم يَقْرَؤُها بالتاءِ، وبعضُهم يَقْرَؤُها بالياءِ، والمعنى فى ذلك واحدٌ، وإنما جازت القراءةُ بالياءِ والتاءِ، وأن يُقالَ: {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ}، و (لا يَعْبُدون). وهم غَيَبٌ؛ لأن أخْذَ الميثاقِ بمعنى الاستحلافِ. فكما تقولُ: استَحْلَفْتُ أخاكَ لَيَقومَنَّ. فَتُخْبِرُ عنه خَبَرَكَ عن الغائبِ لغَيبتهِ عنك، وتقولُ: اسْتَحْلفتُه لَتَقُومَنَّ. فَتُخْبِرُ عنه خبرَكَ عن المخاطَبِ؛ لأنك قد كنتَ خاطبتَه بذلك، فيكونُ ذلك صحيحًا جائزًا. فكذلك قولُه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ}. و (لا يَعْبُدون). مَن قرَأ ذلك بالتاءِ، فبمعنى الخطابِ، إذ كان الخطابُ قد كان بذلك، ومَن قرَأ بالياءِ فلأنهم [كانوا غيرَ] مخاطَبين بذلك فى وقتِ الخبرِ عنهم.
Kurrâ, O'nun: {لَا تَعْبُدُونَ} “Kulluk etmeyeceksiniz” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı bunu te (ت) ile [tâ'bedûne], bazısı da ye (ي) ile [yâ'bedûne] okur. Bununla birlikte bu hususta mana birdir. Ye (ي) ve te (ت) ile kıraatin caiz olması ve onlar gâib (üçüncü şahıs) oldukları halde hem {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz” hem de (لا يَعْبُدون) [kulluk etmeyecekler] denilebilmesi; kesin söz almanın (ahz-ı mîsâk) yemin ettirme (istihlâf) manasında olmasından dolayıdır. Nitekim sen: “استَحْلَفْتُ أخاكَ لَيَقومَنَّ” (Kardeşine kesinlikle ayağa kalkacağına dair yemin ettirdim) dersin. O senin yanında bulunmadığı için gâibden haber verir gibi ondan haber verirsin. Yine: “اسْتَحْلفتُه لَتَقُومَنَّ” (Ona [senin] kesinlikle ayağa kalkacağına dair yemin ettirdim) dersin. Ona bu şekilde hitap etmiş olduğun için muhataptan haber verir gibi haber verirsin ve bu da sahih ve caiz olur. İşte O'nun: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ} “Hani İsrâiloğullarından: 'Kulluk etmeyeceksiniz' diye kesin söz almıştık” sözü ile (لا يَعْبُدون) kıraati de böyledir. Bunu te (ت) ile okuyan, hitabın bu şekilde gerçekleşmiş olmasından dolayı hitap manasını gözetmiştir. Ye (ي) ile okuyan ise kendilerinden haber verildiği esnada onların muhatap [olmamalarından] dolayıdır.
وأمَّا رفعُ (لا يَعبدون ). فبالياءِ التى فى (يَعبدون (١)). [ولم تُنْصَبْ] بـ "أن" التى كانت تَصْلُحُ أن تَدْخُلَ معَ: (لا يَعبدُونَ (١) إلَّا اللهَ). لأنها إذا صَلحَ دخولُها على فعْلٍ فحُذِفت ولم تَدْخُلْ، كان وجهُ الكلامِ فيه الرفعَ؛ كما قال جلَّ ثناؤُه: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ} [الزمر: ٦٤]. فرُفِع {أَعْبُدُ} -إذ لم تَدْخُلْ فيها "أن"- بالألِفِ الدَّالَّةِ على مَعْنى الاستِقْبالِ، وكما قال الشاعرُ :
(لا يَعبدون ) ifadesinin merfû oluşuna gelince; bu (يَعبدون (١)) kelimesindeki ye harfiyledir. (لا يَعبدُونَ (١) إلَّا اللهَ) ifadesinin başına gelmesi caiz olan "en" (أَنْ) edatıyla [mansub kılınmamıştır] . Çünkü bu edat bir fiilin başına gelmeye uygun olduğu halde hazfedilip dahil edilmediğinde, kelâmın kuralı onda ref'tir; nitekim celle senâuhu şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَفَغَيْرَ اللهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ} “De ki: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz ey cahiller?'” [Zümer: 64]. Burada {أَعْبُدُ} fiili -içine "en" girmediğinden dolayı- gelecek zaman anlamına delalet eden elif ile merfû kılınmıştır. Şairin şu sözünde olduğu gibi:
أَلا أَيُّهذا الزَّاجِرِى أَحْضُرُ الوَغَى … وأنْ أَشْهَدَ اللَّذاتِ هل أنتَ مُخْلِدِى
Ey savaşa katılmamdan ve zevkleri tatmamdan beni meneden kişi, beni ebedî kılacak mısın?
فرفَع "أَحْضُرُ" -وإن كان يصلُح دخولُ "أَنْ" فيها، إذ حُذِفت- بالألفِ التى تأتى بمعنى الاستقبالِ.
Burada "ahduru" (أَحْضُرُ) fiilini -hazfedildiğinde başına "en" (أَنْ) girmesi uygun olduğu halde- gelecek zaman anlamına gelen elif ile merfû kılmıştır.
وإنما صلَح حذْفُ "أن" مِن قولِه: (وإذ أخَذْنا ميثاقَ بنى إسرائيلَ لا يعْبدُونَ). لدلالةِ ما ظهَر مِن الكلامِ عليها، فاكْتُفِى بدلالةِ الظاهرِ عليها منها.
(وإذ أخَذْنا ميثاقَ بنى إسرائيلَ لا يعْبدُونَ) kavlinden "en" (أَنْ) edatının hazfedilmesi, sözün zahirinin ona delalet etmesinden ötürü caiz olmuştur; böylece kelâmın zahirinin delaletiyle yetinilmiştir.
وقد كان بعضُ نحْويِّى أهلِ البصرةِ يقولُ: معنى قولِه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} حكايةٌ؛ كأنك قلتَ: استحلفْناهم لا تعبدون. أى: قلنا لهم: واللهِ لا تَعبُدون. أو قالوا: واللهِ لا يَعبُدون.
Basra ehli nahivcilerinden bazısı şöyle derdi: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} kavlinin anlamı bir hikayedir (aktarmadır); sanki sen: "Onlara kulluk etmeyeceklerine dair yemin ettirdik" demiş gibi olursun. Yani onlara: "Vallahi kulluk etmeyeceksiniz" dedik yahut onlar: "Vallahi kulluk etmeyeceğiz/etmezler" dediler [demektir].
والذى قال مِن ذلك قريبٌ معناه مِن معنى القولِ الذى قلناه فى ذلك.
Onun bu hususta söylediği sözün anlamı, bizim bu konudaki görüşümüzün anlamına yakındır.
وبنحوِ التأويلِ الذى قُلْنا فى قولِه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} تأوَّلَه أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} buyruğunu bizim yaptığımız tevil doğrultusunda tevil etmiştir.
ذكْرُ من تأوَّل ذلك كذلك
Bunu bu şekilde tevil edenlerin zikri:
حدَّثنى المثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: أخَذ مواثيقَهم أن يُخْلِصوا له وألا يعبُدوا غيرَه .
Bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den: [Allah] O'na ihlasla bağlanmaları ve O'ndan başkasına kulluk etmemeleri hususunda onlardan kesin sözler aldı dediğini anlattı.
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ فى قولِه: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ}. قال: أخذْنا ميثاقَهم أن يُخْلِصوا للهِ وألا يعبُدوا غيرَه.
Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin' diye kesin söz almıştık...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah'a ihlasla bağlanmaları ve O'ndan başkasına kulluk etmemeleri hususunda onlardan kesin söz aldık.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ}. قال: الميثاقُ الذى أخَذ عليهم فى "المائدةِ" .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin' diye kesin söz almıştık...” buyruğu hakkında: "[Bu,] Mâide [suresinde] onlardan aldığı kesin sözdür" dediğini anlattı.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “...ana-babaya iyilik yapın...”
وقولُه جلَّ ثناؤُه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. عطفٌ على موضعِ "أن" المحذوفةِ فى {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ}. فكأنَّ معنى الكلامِ: وإذ أخَذْنا ميثاقَ بنى إسرائيلَ بأن لا تعبُدوا إلا اللهَ وبالولدين إحسانًا. فرُفِع {لَا تَعْبُدُونَ} لمَّا حُذِفت "أن"، ثم عُطِف {بِالْوَالِدَيْنِ} على موضعِها، كما قال الشاعر :
Celle senâuhu'nun: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} buyruğu; {لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللهَ} ifadesindeki hazfedilmiş "en" (أَنْ) edatının mahalline atıftır. Sanki sözün anlamı şöyledir: Hani İsrâiloğullarından Allah'tan başkasına kulluk etmemeleri ve ana-babaya iyilik yapmaları hususunda kesin söz almıştık. "En" hazfedilince {لَا تَعْبُدُونَ} fiili merfû kılınmış, ardından {بِالْوَالِدَيْنِ} ifadesi onun mahalline atfedilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
مُعَاوىَ إنَّنا بَشَرٌ فَأَسْجِحْ … فَلَسْنا بالجبالِ ولا الحَدِيدا
Ey Muâviye! Şüphesiz bizler birer insanız, müsamaha göster; zira biz ne dağlarız ne de demir!
فنصَب "الحديدَ" على العطفِ به على موضعِ "الجبالِ"؛ لأنها لو لم تكن فيها باءٌ خافضةٌ كانت نصبًا، فعطَف بـ "الحديدِ" على موضعِ "الجبالِ" لا على لفظِها، فكذلك ما وصَفتُ مِن قولِه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}.
Burada "el-hadîde" (الحديد) kelimesini "el-cibâl" (الجبال) kelimesinin mahalline atfederek nasb kılmıştır; zira şayet onda cer edici bâ harfi olmasaydı mansub olacaktı. Dolayısıyla "el-hadîde" kelimesini "el-cibâl" kelimesinin lafzına değil, mahalline atfetmiştir. İşte {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} buyruğunda tarif ettiğim durum da böyledir.
وأمَّا "الإحسانُ" فمنصوبٌ بفعلٍ مُضْمَرٍ يؤدِّى عن معناه قولُه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} . إذ كان مفهومًا معناه، فكأنَّ معنى الكلامِ لو أُظْهِر المحذوفُ: وإذ أخَذْنا ميثاقَ بني إسرائيلَ بأن لا تعبُدوا إلَّا اللهَ، وبأن تُحْسِنوا إلى الوالدينِ إِحْسانًا. فاكْتُفِى بقَولِه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} من أن يقالَ: وبأن تُحْسِنُوا إلى الوالِدَيْن إحْسَانًا؛ إذ كان مفهومًا أن ذلك معناه بما ظهَر مِن الكلامِ.
"İhsânen" (الإحسان) lafzına gelince; anlamı anlaşıldığı için {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} sözünün manasını ifade ettiği gizli (muzmer) bir fiille mansubdur . Sanki hazfedilen öge açığa çıkarılsaydı sözün anlamı şöyle olurdu: Hani İsrâiloğullarından Allah'tan başkasına kulluk etmemeleri ve ana-babaya gereğince iyilik etmeleri hususunda kesin söz almıştık. Kelâmın zahirinden bu anlama geldiği anlaşıldığı için, "ve ana-babaya iyilik etmeniz [üzere]" denilmek yerine {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} sözüyle yetinilmiştir.
وقد زعم بعضُ أهلِ العربيةِ في ذلك أن معناه: وبالوالدين فأحسِنوا إحسانًا. فجعَل الباءَ التى في "الوالِدَين" من صلةِ "الإحسانِ" مقدَّمةً عَليه.
Arap dili ehlinden bazısı bu hususta ifadenin anlamının: "Ve ana-babaya iyilik edin" şeklinde olduğunu iddia etmiş; böylece "el-vâlideyn" kelimesindeki bâ harfini, "ihsân" kelimesinin sılası sayıp onun önüne geçirilmiş kabul etmiştir.
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: ألا تعبُدوا إلَّا اللهَ، وأحْسِنوا بالوالدينِ إحسانًا. فزعَموا أن الباءَ التى في "الوالدينِ" مِن صلةِ المحذوفِ، أعنى مِن "أَحْسِنوا"، فجعَلوا ذلك مِن كلامينِ. وإنما يُصْرَفُ الكلامُ إلى ما ادَّعَوْا مِن ذلك إذا لم يُوجَدْ لاتِّساقِ الكلامِ على كلامٍ واحدٍ وجْهٌ. فأمَّا وللكلامِ وجْهٌ مفهومٌ على اتِّساقٍ على كلامٍ واحدٍ، فلا وجهَ لصرفِه إلى كلامينِ. وأَحْرَى أن القولَ فى ذلك لو كان على ما قالوا لقيل: وإلى الوالدَيْن إِحسانًا. لأنه إنما يقالُ: أحسَنَ فلانٌ إلى والديْه. ولا يقالُ:
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun manası; 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin ve ana-babaya hakkıyla iyilik edin' şeklindedir. Onlar "el-vâlideyn" kelimesindeki bâ harfinin, hazfedilen ögenin -yani "ahsinû" [fiilinin]- sılası olduğunu iddia etmişler ve böylece bunu iki ayrı cümle yapmışlardır. Oysa söz, ancak tek bir cümle halinde akışına uygun bir yön bulunamadığı takdirde onların iddia ettiği bu şekle hamledilir. Sözün tek bir cümle halinde akışı üzere anlaşılır bir yönü mevcut olduğuna göre, onu iki ayrı cümleye hamletmenin hiçbir tutar tarafı yoktur. Kaldı ki şayet bu husustaki söz onların dediği gibi olsaydı: "Ve ile'l-vâlideyni ihsânen" denilirdi. Çünkü Arapçada ancak "Ahsene fulânun ilâ vâlideyhi" (Falan kimse ana-babasına iyilik etti) denir; [şöyle] denilmez:
أحسَن بوالديه. إلا على استكراهٍ للكلامِ، ولكنِ القولُ فيه ما قلنا، وهو: وإذ أخذْنا ميثاقَ بني إسرائيلَ بكذا وبالوالدينِ إحسانًا. على ما بيَّنَّا قبلُ، فيكونُ "الإحسانُ" حينَئذٍ مصدرًا مِن معنى الكلام لا مِن لفظِه، كما قد بَيَّنَّا فيما مضَى مِن نظائره .
"Ahsene bi-vâlideyhi" denilmez; ancak kelâmı zorlama yoluyla söylenebilir. Fakat bu konudaki doğru söz daha önce açıkladığımız gibi bizim dediğimizdir, o da şudur: Hani İsrâiloğullarından şöyle şöyle yapmak ve ana-babaya iyilik etmek üzere kesin söz almıştık. Bu durumda "ihsân" kelimesi, daha önce benzerlerinde açıkladığımız gibi , lafzından değil sözün manasından türeyen bir masdar olur.
فإن قال قائلٌ: وما ذلك الإحسانُ الذى أخَذ عليهم بالوالدين الميثاقَ؟
Şayet biri: "Ana-baba hakkında onlardan kesin söz alınan o ihsan nedir?" diye soracak olursa,
قيل: نظيرُ ما فرَض اللهُ على أُمَّتِنا لهما مِن فعْلِ المعروفِ بهما، والقولِ الجميلِ، وخفْضِ جَناحِ الذُّلِّ رحمةً بهما، والتَّحَنُّنِ عليهما، والرأفةِ بهما، والدعاءِ بالخيرِ لهما، وما أشبهَ ذلك مِن الأفعالِ التى ندَبَ اللهُ جلَّ وعزَّ عبادَه أن يفعَلوا بهما.
Şöyle denilir: Allah'ın bizim ümmetimize de ana-baba hakkında farz kıldığı; onlara iyilikle muamele etmek, güzel söz söylemek, onlara merhamet ederek tevazu kanatlarını indirmek, onlara şefkat ve merhamet göstermek, onlar için hayır dua etmek ve Allah celle ve azze'nin kullarını ana-babalarına karşı yapmaya teşvik ettiği benzeri davranışların dengidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ تناؤُه: {وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ}.
Celle senâuhu'nun şu buyruğunun teviline dair açıklama: {وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ} “...akrabaya, yetimlere, yoksullara...”
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَذِي الْقُرْبَى}: وبذى القُربى أن يصلُوا قرابتَه منهم ورحمَه.
Celle senâuhu {وَذِي الْقُرْبَى} “akrabaya...” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Akraba sahibine de onun kendilerine olan akrabalık ve sıla-i rahim bağını gözetmelerini [emretmiştik].
والقُرْبَى" مصدرٌ على تقديرِ "فُعْلَى"، من قولِك: قرُبتْ منِّى رَحمُ فلانٍ قرابةً وقُرْبى [وقُربةً] وقُرْبًا. بمعنًى واحدٍ.
el-Kurbâ (القُرْبَى) kelimesi "fu'lâ" (فُعْلَى) vezninde bir masdardır; senin: "Falancanın bana olan akrabalığı yakın oldu" anlamında tek bir mana ile karâbeten, kurbâ, [kurbeten] ve kurban demenden gelir.
وأمَّا "اليتامى" فهو جمعُ يتيمٍ، مثلُ أسيرٍ وأَسارى، ويَدْخُلُ في اليتامى الذكورُ منهم وإلإناثُ.
el-Yetâmâ (اليتامى) kelimesine gelince; "esîr"in çoğulunun "esârâ" gelmesi gibi "yetîm"in çoğuludur. Yetimler lafzının kapsamına onların hem erkekleri hem de dişileri girer.