وحَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ}. قال: يقولُ: قلبى في غِلافٍ، فلا يَخْلُصُ إليه ما تقولُ. وقرأ: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “Kalplerimiz örtülüdür” buyruğu hakkında şöyle dedi: [Kişi] 'Kalbim bir kılıf içindedir, bu yüzden senin söylediklerin ona ulaşmaz' diyor. Ve: {وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ} “Ve dediler ki: Kalplerimiz, bizi çağırdığın şeye karşı örtüler/perdeler içindedir” [ayetini] okudu.
وأمَّا الذين قرَءوها: (غُلُفٌ). بتحريكِ اللامِ وضَمِّها، فإنهم تأوَّلوها أنهم قالوا: قلوبُنا غُلُفٌ للعلمِ. بمعنى أنَّها أوعيةٌ لها . والغُلُفُ -على قراءةِ هؤلاء- جمعُ غِلافٍ، كما يُجْمَعُ الكِتابُ كُتُبًا، والحِجَابُ حُجُبًا، والشِّهَابُ شُهُبًا.
Bu kelimeyi lâm harfini harekeli ve ötreli olarak (غُلُفٌ) şeklinde okuyanlara gelince; onlar bunu, onların: 'Kalplerimiz ilim için kılıflardır (kaplardır)' yani onun hazneleridir dedikleri şeklinde yorumlamışlardır . Bu kimselerin kıraatine göre ğuluf (غُلُف), tıpkı kitâbın çoğulunun kütüb, hicâbın çoğulunun hucub ve şihâbın çoğulunun şühub gelmesi gibi, ğılâf (غِلاف) kelimesinin çoğuludur.
فمعنى الكلامِ على تأويلِ مَن قرأه: (غُلُفٌ). بتحريكِ اللامِ وضَمِّها: وقالت اليهودُ: قلوبُنا غُلُفٌ للعلمِ، وأوعيةٌ له أَو لغيرِه.
Lâm harfini harekeli ve ötreli olarak (غُلُفٌ) şeklinde okuyanın yorumuna göre sözün anlamı şöyledir: Yahudiler: 'Kalplerimiz ilim için kılıflardır (kaplardır); onun veya ondan başkasının hazneleridir' dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بنُ أسباطَ بنِ محمدٍ القرشيُّ ، قال: ثنا أبي، عن فُضَيْلِ بنِ مرزوقٍ، عن عطيةَ: (وقالوا قُلُوبنا غُلُفٌ). قال: أوعيةٌ للذِّكرِ .
Bana Ubeyd b. Esbât b. Muhammed el-Kureşî anlattı , dedi ki: Bize babam, Fudayl b. Merzûk'tan, o da Atıyye'den (وقالوا قُلُوبنا غُلُفٌ) hakkında şöyle dediğini anlattı: Zikir için haznelerdir .
وحَدَّثَنِي محمدُ بنُ عُمارةَ الأسدىُّ، قال: ثنا عُبَيدُ اللهِ بنُ موسي، قال: أخبرَنا فُضَيْلٌ، عن عطيةَ في قولِه: (غُلُفٌ). قال: أوعيةٌ للعلْمِ.
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Atıyye'den {غُلُفٌ} “[kalplerimiz] kılıflıdır/haznedir” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: İlim için haznelerdir.
وحَدَّثَنَا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأَهْوَازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا فُضَيْلُ [ابنُ مَرزوقٍ] ، عن عطيةَ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ahvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Fudayl [b. Merzûk] , Atıyye'den bunun benzerini anlattı.
وحُدِّثْتُ عن المِنْجَابِ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: (وقالوا قلوبُنا غُلُفٌ). قال: مملوءةٌ عِلمًا لا يُحتاجُ إلى عِلْمِ محمدٍ ولا غيرِه .
Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan (وقالوا قلوبُنا غُلُفٌ) sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İlimle doludur, Muhammed'in ilmine de başkasınınkine de ihtiyaç duyulmaz .
والقراءةُ التى لا يجوزُ غيرُها في قولِه: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} هى قراءةُ مَن قرَأها: {غُلْفٌ}. بتسكينِ اللامِ، بمعنى أنَّها في أغشيةٍ وأغطيةٍ؛ لاجتماعِ الحُجَّةِ مِن القَرَأَةِ وأهلِ التأويلِ على صِحَّتِها، وشذوذِ مَن شَذَّ عنهم بما خالفه مِن قراءةِ ذلك بضمِّ اللامِ. وقد دَلَّلْنا على أنَّ ما جاءت به الحُجَّةُ مُتَّفقةً عليه، حُجَّةٌ على مَن بلَغه، وما جاء به المُنْفَرِدُ فغيرُ جائزٍ الاعتراضُ به على ما جاءت به الجماعةُ التى تقومُ بها الحُجَّةُ نقلًا، [قولًا أو عملًا] ، فى غيرِ هذا الموضعِ، فأغنى ذلك عن إعادتِه في هذا المكانِ.
{قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “Kalplerimiz örtülüdür” sözünde başkası caiz olmayan kıraat; kurrânın ve tevil ehli hüccetinin doğruluğunda ittifak etmesi ve lâm harfini ötreli okuyarak buna muhalefet edenlerin şâzz kalması sebebiyle, lâm harfinin sükûnu ile {غُلْفٌ} şeklinde okuyanların -yani kalplerin perdeler ve örtüler içinde olduğu anlamındaki- kıraatidir. Hüccetin üzerinde ittifak ettiği şeyin, kendisine ulaşan kimse için bir delil olduğunu; nakil, [söz veya amel] bakımından kendisiyle hüccet sabit olan cemaatin getirdiğine karşı tek başına kalanın getirdiğiyle itiraz etmenin caiz olmadığını bu yerin dışında delillendirmiştik; bu sebeple burada tekrar etmekten müstağni kalındı.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ}.
Celle senâuhu'nun: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir” buyruğunun teviline dair söz:
يعنى جل ثناؤه بقولِه: {{بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ}: بل أقصاهم اللهُ وأبعَدهم وطرَدهم وأخزَاهم وأهلَكهم بكفرِهم، وهو جُحودُهم آياتِ اللهِ وبيِّناتِه وما ابْتَعث به رسلَه، وتكذيبُهم أنبياءَه، فأخبَر اللهُ تعالى ذكرُه أنه أبعَدَهم منه ومِن رحمتِه بما
Celle senâuhu {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ} “Aksine Allah onlara lânet etmiştir” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Bilakis Allah, inkârları sebebiyle onları tecrit etmiş, uzaklaştırmış, kovmuş, rezil rüsvâ etmiş ve helâk etmiştir. Bu da onların Allah'ın ayetlerini, apaçık delillerini, elçileriyle gönderdiği şeyleri inkâr etmeleri ve peygamberlerini yalanlamalarıdır. Zikri yüce olan Allah, onlara dair yaptığı bu açıklamada, kendilerini kendisinden ve rahmetinden...
كانوا يفْعَلون مِن ذلك.
kendinden ve rahmetinden uzaklaştırdığını haber vermiştir.
وأصلُ "اللَّعْنِ" الطردُ والإبعادُ والإقصاءُ، يقال منه: لعَن فُلانٌ فلانًا يَلْعَنُه لَعْنًا، وهو ملعونٌ. ثم يُصَرَّفُ "مفْعولٌ" [منه إلى "فَعِيلٍ"] ، فيقال: هو لَعِينٌ. ومنه قولُ الشَّمَّاخ :
Lânetin (اللَّعْن) aslı; kovmak, uzaklaştırmak ve tecrit etmektir. Buradan hareketle: Falanca filancaya lânet etti, lânet eder (لعَن فُلانٌ فلانًا يَلْعَنُه لَعْنًا), o mel'ûndur (ملعون) denir. Sonra mef'ûl kalıbı [ondan fa'îl kalıbına] dönüştürülür ve: O, laîndir (لَعِين) denir. eş-Şemmâh'ın şu sözü de bundandır:
ذَعَرْتُ بهِ القَطَا وَنَفَيْتُ عَنْهُ … مَقَامَ الذِّئْبِ كالرَّجُلِ اللَّعِينِ
Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve oradan uzaklaştırdım... Kovulmuş (laîn) bir adam gibi olan kurdun mekânını .
وفي قولِ اللهِ جلَّ ثناؤه: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ}. تكذيبٌ منه للقائلينَ من اليهودِ: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ}. لأنَّ قولَه: {بَلْ}. دلالةٌ على جَحْدِه جل ذكرُه، وإنكارِه ما ادَّعَوْا مِن ذلك، إذ كانت "بل" لا تدخُلُ في الكلامِ إلَّا نَقْضًا لمجحودٍ.
Allah celle senâuhu'nun {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir” buyruğunda, Yahudilerden: {قُلُوبُنَا غُلْفٌ} “Kalplerimiz örtülüdür” diyenleri bir yalanlama vardır. Çünkü O'nun {بَلْ} “Aksine” buyruğu; celle zikruhu'nun onların bu iddialarını inkâr ve reddettiğine delildir. Zira "bel" (بَلْ) kelâmda ancak inkâr edilen bir şeyi iptal etmek için yer alır.
فإذ كان ذلك كذلك، فبَيِّنٌ أن معنى الآيةِ: وقالت اليهودُ: قلوبُنا في أَكِنَّةٍ مِمَّا تدعونا إليه يا محمدُ. فقال اللهُ تعالى ذكرُه: ما ذلك كما زعَموا، ولكنّ اللهَ أقصَى اليهودَ وأبعَدَهم من رحمتِه، وطرَدهم عنها وأخزاهم، بجحودِهم [به وبرسلِه] فقليلًا ما يؤمنون.
Durum böyle olunca ayetin anlamının şu olduğu açıktır: Yahudiler: 'Ey Muhammed! Bizi kendisine çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler/perdeler içindedir' dediler. Zikri yüce olan Allah da şöyle buyurdu: 'Durum onların iddia ettiği gibi değildir, bilakis Allah, Yahudileri [Kendisini ve elçilerini] inkâr etmeleri sebebiyle rahmetinden uzaklaştırmış, ondan kovmuş ve onları rezil etmiştir; artık pek az inanırlar.'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)}.
Celle senâuhu'nun: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)} “Artık pek az inanırlar” buyruğunun teviline dair söz:
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ}؛ فقال بعضُهم:
Tevil ehli, {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” buyruğunun tevilinde ihtilaf etti; onlardan bazısı şöyle dedi:
معناه: فقليلٌ منهم مَن يُؤْمِنُ. أى: لا يُؤْمِن منهم إلَّا قليلٌ.
Bunun anlamı: Onlardan inanan pek azdır; yani onlardan pek azı müstesna inanmazlar, demektir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ}: وَلَعَمْرِى، لمَن رجَع مِن أهلِ الشركِ أكثرُ مِمَّن رجَع مِن أهل الكتابِ، إنما آمن مِن أهلِ الكتابِ رهطٌ يسيرٌ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {بَلْ لَعَنَهُمُ اللهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Aksine inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir; artık pek az inanırlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Hayatıma yemin olsun ki, şirk ehlinden [İslâm'a] dönenler, Ehl-i Kitap'tan dönenlerden daha çoktur; Ehl-i Kitap'tan ancak pek az bir topluluk iman etmiştir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} قال: لا يُؤْمِنُ منهم إلَّا قليلٌ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” hakkında: Onlardan pek azı müstesna inanmazlar , dediğini haber verdi.
وقال آخَرون: بل معنى ذلك: فلا يؤمنون إلَّا بقليلٍ مِمَّا في أيديهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: Ellerindekinin ancak pek azına inanırlar, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} قال: لا يُؤْمِنُ منهم إلَّا قليلٌ. قال معمرٌ: وقال غيرُه: لا يؤمِنون إلَّا بقليلٍ ممَّا في أيديهم.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o Katâde'den {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” hakkında: Onlardan pek azı müstesna inanmazlar, dediğini anlattı. Ma'mer dedi ki: Başkası da şöyle dedi: Ellerindekinin ancak pek azına inanırlar.
وأَوْلَى التأويلاتِ في قولِه: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} بالصوابِ ما نحن مُبَيِّنُوهُ إن شاء اللهُ، وهو أن اللهَ جل ثناؤه أخبَر أنه لعَن الذين وصَف صفتَهم في هذه الآية، ثم أخبَر عنهم أنهم قليلو الإيمانِ بما أنزَل الله إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ، ولذلك
O'nun: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” buyruğu hakkındaki tevillerden gerçeğe en uygun olanı, inşallah açıklayacağımız [şu tevil]dir: Allah -celle senâuhu- bu ayette vasıflarını nitelediği kimselere lânet ettiğini, ardından da Allah'ın Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği şeylere onların pek az inandıklarını haber vermiştir. Bundan dolayıdır ki
نصَب قولَه: {فَقَلِيلًا} لأنه نعتٌ للمصدرِ المتروكِ ذكرُه، ومعناه: بل لعَنهم اللهُ بكفرِهم، فإيمانًا قليلًا ما يؤمنون. فقد تبيَّن إذن -بما بيَّنَّا- فسادُ القولِ الذى رُوِى عن قتادةَ في ذلك؛ لأن معنى ذلك لو كان على ما رُوِى عنه مِن أنه يعنى به: فلا يُؤْمِنُ منهم إلَّا قليلٌ، أو فقليلٌ منهم مَن يُؤْمِنُ. لكان "القليلُ" مرفوعًا لا منصوبًا، لأنه إذا كان ذلك تأويلَه كان "القليلُ" حينئذٍ مُرَافِعًا "ما"، وإن نُصِب "القليلُ" -و"ما" في معنى "مَن" أو "الذى"- بقِيت "ما" لا مُرَافِعَ لها، وذلك غيرُ جائزٍ في لغةِ أحدٍ مِن العربِ.
{فَقَلِيلًا} “pek az” buyruğunu nasb etmiştir; çünkü o, zikri terkedilmiş mastarın sıfatıdır ve anlamı: 'Aksine inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir, artık ancak pek az bir imanla inanırlar' demektir. Dolayısıyla açıkladığımız üzere, Katâde'den bu hususta rivayet edilen görüşün tutarsızlığı ortaya çıkmış olmaktadır; zira bunun anlamı, ondan rivayet edildiği gibi 'onlardan ancak pek azı inanır' veya 'onlardan inanan pek azdır' şeklinde olsaydı, 'el-kalîl' (القليلُ) kelimesi mansûb değil merfû olurdu. Çünkü bu tevil kabul edildiğinde 'el-kalîl', 'mâ' (ما) edatını ref ederdi; şayet 'el-kalîl' mansûb kılınır ve 'mâ' da 'men' (مَن) veya 'ellezî' (الذى) anlamında olursa, 'mâ' kendisini ref eden bir âmil olmaksızın kalırdı ki bu da Araplardan hiçbirinin dilinde caiz değildir.
فأمَّا أهلُ العربيةِ فإنهم اخْتَلَفُوا في معنى {مَا} التى في قولِه: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ}؛ فقال بعضُهم: هى زائدةٌ لا معنى لها، وإنما تأويلُ الكلامِ: فقليلًا يؤمنون. كما قال جل ثناؤُه: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ} [آل عمران: ١٥٩] وما أشبهَ ذلك. فزعَم أن "ما" في ذلك زائدةٌ، وأن معنى الكلامِ: فبرحمةٍ مِن اللهِ لِنْتَ لهم. وأنشَد مُحْتَجًّا لقولِه ذلك بيتَ مُهَلْهِلٍ :
Arap dili âlimlerine gelince; onlar {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” buyruğundaki {مَا} edatının anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: O zâiddir (fazlalıktır), bir anlamı yoktur; sözün tevili sadece: 'Artık pek az inanırlar' demektir. Nitekim celle senâuhu: {فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ} “Allah'tan bir rahmet sayesinde onlara yumuşak davrandın” [Âl-i İmrân: 159] buyurmuş ve benzeri yerlerde de böyle gelmiştir. Bu kimse buradaki 'mâ'nın zâid olduğunu ve sözün anlamının: 'Allah'tan bir rahmetle onlara yumuşak davrandın' demek olduğunu ileri sürmüş ve bu görüşüne delil getirerek Mühelhil'in şu beytini okumuştur:
لَوْ بِأَبَانَيْنِ [جَاءَ يَخْطُبُهَا] .... خُضِّبَ مَا أَنْفُ خَاطِبٍ بِدَمِ
Eğer o kadını istemeye Ebâneyn dağlarında [gelseydi]... dünürün burnu kanla boyanırdı.
وزعَم أنه يعنى: خُضِّب أنفُ خاطبٍ بدمٍ. وأن "ما" زائدةٌ.
Bu şairin: 'Dünürün burnu kanla boyanırdı' demek istediğini ve 'mâ'nın zâid olduğunu iddia etmiştir.
وأنكَر آخَرون ما قاله قائلُ هذا القولِ في "ما" في الآيةِ، وفى البيتِ الذى أنشَده، وقالوا: إنما ذلك مِن المتكلِّم على ابتداءِ الكلامِ بالخبرِ عن عمومِ جميعِ الأشياءِ؛ إذ كانت "ما" كلمةً تَجْمَعُ كلَّ الأشياءِ، ثم تَخُصُّ [بعضَ ما عمَّته "ما" بما يُذْكَرُ] بعدَها.
Başkaları ise bu görüş sahibinin ayette ve okuduğu beyitte geçen "mâ" (ما) hakkındaki sözünü reddederek şöyle dediler: Bu, konuşanın söze bütün şeylerin genelliğini haber vererek başlamasından ibarettir; zira "mâ", bütün şeyleri toplayıp kapsayan bir kelimedir; daha sonra kendisinden sonra zikredilen şeyle ["mâ"nın kapsamına aldığı şeylerin bir kısmını] tahsis eder (özel kılar).
وهذا القولُ عندَنا هو أولَى بالصَّوَابِ؛ لأن زيادةَ ما لا يُفِيدُ مِن الكلامِ معنًى في الكلامِ غيرُ جائزةٍ إضافتُه إلي اللهِ جل ثناؤه.
Bize göre doğruya daha yakın olan görüş de budur; çünkü sözde bir anlam ifade etmeyen zâid bir şeyin bulunmasını Allah celle senâuhu'ya nispet etmek caiz değildir .
ولعل قائلًا أن يقولَ: هل كان للذينَ أخبَرَ اللهُ عنهم أنهم قليلًا ما يؤمنون، مِن الإيمانِ قليلٌ أو كثيرٌ، فيقالَ فيهم: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ}؟.
Belki birisi şöyle diyebilir: Allah'ın kendileri hakkında pek az inandıklarını haber verdiği kimselerin az veya çok bir imanı var mıydı ki haklarında: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” denilsin?
قيل: إن معنى الإيمانِ هو التصديقُ، وقد كانت اليهودُ التى أخبَرَ اللهُ عنها هذا الخبرَ تُصَدِّقُ بوَحْدَانِيَّةِ اللهِ وبالبعثِ والثوابِ والعقابِ، وتَكْفُرُ بمحمدٍ ﷺ وبنُبُوَّتِه، وكلُّ ذلك كان فرضًا عليهم الإيمانُ به؛ لأنه في كُتُبِهم وممَّا جاءهم به موسى، فصدَّقوا ببعضٍ، [وذلك هو] القليلُ مِن إيمانِهم، وكذَّبوا ببعضٍ، وذلك هو الكثيرُ الذى أخبَرَ اللهُ عنهم أنهم يَكْفُرون به.
Buna şöyle cevap verilir: İmanın anlamı tasdiktir. Allah'ın haklarında bu haberi verdiği Yahudiler Allah'ın birliğini, öldükten sonra dirilmeyi, sevap ve cezayı tasdik ediyor; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun peygamberliğini ise inkâr ediyorlardı. Oysa bütün bunlara iman etmek onlara farzdı; çünkü bunlar kitaplarında vardı ve Mûsâ'nın kendilerine getirdiği şeylerdendi. Onlar bir kısmını tasdik ettiler -ki [bu da] onların imanının az olan kısmıdır-, bir kısmını da yalanladılar ki bu da Allah'ın haklarında inkâr ettiklerini haber verdiği çok olan kısımdır.
وقد قال بعضُهم: إنهم كانوا غيرَ مؤمنين بشيءٍ، وإنما قيل: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ}. وهم بالجميعِ كافرون، كما تقولُ العربُ: قلَّما رأيتُ مثلَ هذا قطُّ. [تُريدُ: ما رأيتُ مثلَ هذا قَطُّ] . ورُوِى عنها سماعًا منها: مرَرْتُ ببلدٍ قلَّما يُنْبِتُ إلَّا الكُرَّاثَ والبصلَ. يعنى: ما يُنْبِتُ [شيئًا إلا] الكُرَّاثَ والبصلَ. وما أشبهَ ذلك مِن الكلامِ الذى يُنْطَقُ به بوصْفِ الشئِ بالقلَّةِ، والمعنى فيه نفيُ جميعِه.
Onlardan bazısı da şöyle demiştir: Onlar hiçbir şeye iman etmiyorlardı; hepsiyle kâfir oldukları halde: {فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ} “Artık pek az inanırlar” denilmiştir. Nitekim Araplar: 'Bunun gibisini pek az gördüm' derler [bununla: 'Bunun gibisini hiç görmedim' demek isterler] . Ve onlardan işitilerek şöyle rivayet edilmiştir: 'Pırasa ve soğandan başka pek az şey bitiren bir beldeye uğradım.' Yani pırasa ve soğandan [başka hiçbir şey] bitirmeyen [demektir]. Bir şeyin azlıkla nitelenerek telaffuz edildiği fakat anlamının onun tamamını nefyetmek olduğu sözler de böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ}.
Celle senâuhu'nun: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiği zaman” buyruğunun tevili hakkındaki görüş:
يعنى جلّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ}: ولمَّا جاء اليهودَ مِن بني إسرائيلَ الذين وصَف جلّ ثناؤُه صفتَهم {كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ} يعنى بـ "الكتابِ" القرآنَ الذى أنزَله على محمدٍ ﷺ {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} يعنى: مصدِّقٌ للذي معَهم مِن الكتبِ التى أنزلها الله مِن قبلِ القرآنِ.
Celle senâuhu {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Onlara, Allah katından bir kitap geldiği zaman” buyruğuyla şunu kastetmektedir: Celle senâuhu'nun niteliklerini vasfettiği İsrâiloğulları Yahudilerine {كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Allah katından bir kitap” -'kitap' ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kur'an'ı kastetmektedir- {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “yanlarındakini doğrulayıcı olarak” -yani Kur'an'dan önce Allah'ın indirdiği kitaplardan yanlarında bulunanı doğrulayıcı olarak- geldiği zaman...
كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ}: وهو القرآنُ الذى أنْزَله على محمدٍ {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} [أى: للتوراةِ] والإنجيلِ .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiği zaman” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: O, Muhammed'e indirdiği Kur'an'dır; {مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “yanlarındakini doğrulayıcıdır” [yani Tevrat'ı] ve İncil'i .
وحدِّثتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ}: وهو القرآنُ الذى أُنْزِل على محمدٍ ﷺ مصدِّقٌ لما معَهم مِن التوراةِ والإنجيلِ .
Bana Ammâr b. el-Hasen'den nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiği zaman” buyruğu hakkında: O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kur'an'dır; yanlarındaki Tevrat ve İncil'i doğrulayıcıdır , dediğini anlattı.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ}.
Celle senâuhu'nun: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken, kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” buyruğunun teviline dair söz:
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} أى: وكان هؤلاءِ اليهودُ -الذين لمَّا جاءهم كتابٌ مِن عندِ اللهِ مصدِّقٌ لما معهم من الكتبِ التى أنزلها اللهُ قبلَ الفُرقانِ، كفَروا به -يَسْتَفْتِحون بمحمدٍ ﷺ- ومعنى الاسْتِفْتاحِ: الاسْتِنْصارُ- ويَسْتَنْصِرون اللهَ به على مُشْرِكى العربِ مِن قبلِ مَبْعَثِه. [وذلك قولُه: {مِنْ قَبْلُ}] أى: مِن قبلِ أن يُبْعَثَ.
Celle senâuhu'nun: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken...” buyruğunda kastedilen şudur: Allah katından kendilerine, Furkan'dan (Kur'an'dan) önce indirmiş olduğu kitapları doğrulayıcı bir kitap geldiğinde onu inkâr eden bu Yahudiler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile fetih istiyorlardı -istiftâhın (الاسْتِفْتاح) anlamı: yardım istemektir (istinsâr)- ve peygamber olarak gönderilmesinden önce müşrik Araplara karşı onun hürmetine Allah'tan yardım diliyorlardı. [Bu da O'nun: {مِنْ قَبْلُ} “Daha önce” buyruğudur.] Yani: [Peygamber olarak] gönderilmesinden önce.
كما حدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: حدَّثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بنِ عمرَ بنِ قتادةَ الأنصاريِّ، عن أشياخٍ منهم قالوا: فينا واللهِ وفيهم -يعنى: في الأنصارِ وفي اليهودِ الذين كانوا جيرانَهم- نزَلت هذه القصةُ -يعنى: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} - قالوا: كُنَّا قد علَوْناهم دهرًا في الجاهليةِ، ونحن أهلُ شركٍ، وهم أهلُ كتابٍ، فكانوا يقولون: إن نبيًّا [يُبعَثُ الآنَ نتَّبِعُه] قد أظلَّ زمانُه، [نَقْتُلكم معه] قتلَ عادٍ وإرمَ، فلمَّا بعَث اللهُ تعالى ذكرُه رسولَه مِن قريشٍ واتَّبَعْناه، كفَروا به، يقولُ اللهُ: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî'den, o da onlardan [Ensâr'dan] bir grup yaşlı kimseden şöyle dediklerini anlattı: Vallahi bizim ve onların hakkında -yani Ensâr ile komşuları olan Yahudiler hakkında- şu kıssa yani: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiği zaman -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken- kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” [ayeti] indi. Dediler ki: Biz Câhiliye döneminde bir müddet onlara üstün gelmiştik; biz şirk ehliydik, onlar ise kitap ehliydi. Şöyle derlerdi: 'Zamanı yaklaşmış (gölgesi düşmüş) bir peygamber [şimdi gönderilecek, biz ona uyacağız] ve [onunla beraber sizi] Âd ve İrem kavimlerinin öldürülüşü gibi öldüreceğiz.' Zikri yüce olan Allah, Kureyş'ten Resûlü'nü gönderip biz de ona uyunca, onlar onu inkâr ettiler. Allah şöyle buyurmaktadır: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” .
وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى آلِ زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، أو سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، أن يهودَ كانوا يَسْتَفْتِحون على الأوسِ والخزرج برسولِ الله ﷺ قبلَ مَبْعَثِه، فلمَّا بعَثه اللهُ من العربِ، كفَروا به، وجحَدوا ما كانوا يقولون فيه، فقال لهم معاذُ بنُ جَبَلٍ، وبشرُ بنُ البَرَاءِ بنِ مَعْرُورٍ أخو بنى سلِمةَ: يا معشرَ يهودَ، اتَّقوا اللهَ وأَسْلِموا، فقد كنتم تَسْتَفْتِحون علينا بمحمدٍ ﷺ ونحنُ أهلُ شركٍ، وتُخْبِروننا أنه مبعوثٌ، وتَصِفونه لنا بصفتِه. فقال سلَّامُ بنُ مِشْكَمٍ أخو
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit ailesinin azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Yahudiler, peygamber olarak gönderilmesinden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Evs ve Hazrec'e karşı fetih/zafer diliyorlardı. Allah onu Araplardan peygamber olarak gönderince onu inkâr ettiler ve onun hakkında söyledikleri şeyleri inkâr edip reddettiler. Bunun üzerine Muâz b. Cebel ve Benî Selime'nin kardeşi (mensubu) Bişr b. el-Berâ b. Ma'rûr onlara: “Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan sakının ve Müslüman olun! Zira biz şirk ehli iken siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile bize karşı zafer diliyor, onun peygamber olarak gönderileceğini bize bildiriyor ve onun vasıflarını bize tarif ediyordunuz” dediler. Bunun üzerine Benî Nadîr'in kardeşi (mensubu) Sellâm b. Mişkem...
بنى النَّضِيرِ: ما جاءنا بشيءٍ نَعْرِفُه، وما هو بالذى كُنَّا نَذْكُرُ لكم. فأنزَل اللهُ في ذلك مِن قولِهم: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} .
Sellâm b. Mişkem şöyle dedi: 'Bize bildiğimiz bir şey getirmedi; o bizim size bahsettiğimiz kimse de değildir.' Bunun üzerine Allah onların bu sözleri hakkında şu ayeti indirdi: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Onlara, Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap geldiği zaman -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken- kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın lâneti kâfirlerin üzerinedir” .
وحدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا يونسُ بنُ بُكَيْرٍ، قال: حدَّثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى آلِ زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه (١).
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit ailesinin azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı (١).
وحدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} يقولُ: يَسْتَنْصِرون بخُرُوجِ محمدٍ ﷺ على مشركى العربِ. يعنى بذلك أهلَ الكتابِ، فلمَّا بعَث اللهُ محمدًا ﷺ ورَأَوْه مِن غيرِهم كفَروا به وحسَدُوه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” hakkında şöyle dediğini anlattı: Müşrik Araplara karşı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışıyla yardım istiyorlardı; bununla Ehl-i Kitap kastedilmektedir. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber gönderip de onun kendilerinden başkasından olduğunu görünce, onu inkâr ettiler ve ona haset ettiler .
وحدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ قال: حدَّثنا عيسى، عن ابن أبى نَجيحٍ، عن عليٍّ الأَزْدَىِّ في قولِ الله {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا}. قال: اليهودُ، كانوا يقولون: اللهمَّ ابعثْ لنا هذا النبيَّ يَحْكُمْ بينَنا وبينَ الناسِ. {يَسْتَفْتِحُونَ}: يَسْتَنْصِرون به على الناسِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Ali el-Ezdî'den Allah'ın: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” buyruğu hakkında rivayet etti. [Ali el-Ezdî] dedi ki: [Bunlar] Yahudilerdir; şöyle derlerdi: 'Allahım! Bizimle insanlar arasında hüküm vermesi için bu peygamberi bize gönder.' {يَسْتَفْتِحُونَ} [ifadesi]: Onun vesilesiyle insanlara karşı zafer ve yardım diliyorlar [demektir].
وحدَّثنى المُثَنَّى قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن عليٍّ الأَزْدِىِّ -وهو البارِقيُّ- في قولِ اللهِ: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ}. فذكَر مثلَه سواءً.
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Ali el-Ezdî'den -o el-Bârıkî'dir- Allah'ın: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ} “Daha önce fetih/zafer isterlerken” buyruğu hakkında rivayet etti ve bunun aynısını zikretti.
وحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا}: كانت اليهودُ تَسْتَفْتِحُ بمحمدٍ ﷺ على كفَّارِ العربِ مِن قبلُ، وقالوا: اللهمَّ ابعثْ هذا النبيَّ الذى نَجِدُه مكتوبًا في التوراةِ يُعَذِّبْهم ويَقْتُلْهم. فلمَّا بعَث اللهُ نبيَّه محمدًا ﷺ فرأَوْا أنه بُعِث مِن غيرِهم، كفَروا به، حَسَدًا للعربِ، وهم يعلَمون أنه رسولٌ، يَجِدُونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Yahudiler daha önce kâfir Araplara karşı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile zafer diliyor ve: 'Allahım! Tevrat'ta yazılı bulduğumuz, onlara azap edecek ve onları öldürecek olan bu peygamberi gönder' diyorlardı. Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip de onun kendilerinden başkasından gönderildiğini görünce, Araplara olan hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler; oysa onun bir elçi olduğunu biliyorlar ve onu yanlarındaki Tevrat'ta yazılı buluyorlardı: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın lâneti kâfirlerin üzerinedir” .
[وحدّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} قال: كانوا يقولون: إنه سيأتى نبيٌّ. فلما جاءهم ما عرَفوا كفَروا بهِ] .
[Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” dedi ki: 'Bir peygamber gelecek' diyorlardı. Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler] .
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ، قال: كانت اليهودُ تَسْتَنْصِرُ بمحمدٍ ﷺ على مُشْرِكى العربِ، يقولون: اللهمَّ ابعثْ هذا النبيَّ الذى نَجِدُه مكتوبًا عندَنا حتى يُعَذِّبَ المشركين ويَقْتُلَهم، فلمَّا بعَث اللهُ محمدًا ﷺ ورَأَوْا أنه مِن غيرِهم كفَروا به، حسدًا للعربِ، وهم يعلمون أنه رسولُ اللهِ، فقال اللهُ: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca‘fer, er-Rebî‘den, o da Ebu’l-Âliye’den şöyle dediğini anlattı: Yahudiler müşrik Araplara karşı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile yardım ve zafer diliyor ve: “Allahım! Müşriklere azap edip onları öldürmesi için yanımızda [kitabımızda] yazılı bulduğumuz bu peygamberi gönder!” diyorlardı. Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i gönderip de onun kendilerinden başkasından [Arap soyundan] olduğunu görünce, onun Allah’ın elçisi olduğunu bildikleri hâlde, Araplara olan hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “İşte bilip tanıdıkları o [peygamber] kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah’ın lâneti kâfirlerin üzerinedir!”
وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمْرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} قال: كانتِ العربُ تَمُرُّ باليهودِ فيُؤْذُونهم، وكانوا يَجِدون محمدًا ﷺ في التوراةِ، فيَسألون اللهَ أن يبعثَه فيُقاتِلوا معه العربَ، فلما جاءَهم محمدٌ كفَروا به حين لم يكنْ مِن بنى إسرائيلَ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir Kitap gelince -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken- kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Araplar yahudilere uğrar ve onlara eziyet ederlerdi. Yahudiler de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Tevrat'ta buluyor ve Allah'tan onu göndermesini, böylece onunla birlikte Araplara karşı savaşmayı diliyorlardı . Muhammed gelince, İsrâiloğullarından olmadığı için onu inkâr ettiler .
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قلتُ لعطاءٍ: قولُه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا}؟ قال: كانوا يَسْتَفْتِحون على كفارِ العربِ بخروجِ النبيِّ ﷺ ويَرْجُون أن يكونَ منهم، فلما خرَج ورأَوْه ليس منهم كفَروا، وقد عَرَفوا أنه الحقُّ وأنه نبىُّ اللهِ ﷺ، قال اللهُ: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Atâ'ya: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” buyruğunu sordum. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışıyla kâfir Araplara karşı zafer diliyorlar ve onun kendilerinden olmasını umuyorlardı. O ortaya çıkıp da kendilerinden olmadığını görünce inkâr ettiler; oysa onun hak olduğunu ve Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu bilmişlerdi. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın lâneti kâfirlerin üzerinedir”.
[قال ابنُ جريجٍ: وقال مجاهدٌ]: يَسْتَفتِحون بمحمدٍ، تقولُ: إنه يخرجُ. {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا} وكان من غيرِهم {كَفَرُوا بِهِ}.
[İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de şöyle demiştir]: Muhammed ile zafer/fetih diliyorlar, "O ortaya çıkacak" diyorlardı. {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince” -ki o kendilerinden başkasından [başka bir kabileden] gelmişti- {كَفَرُوا بِهِ} “onu inkâr ettiler.”
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: وقال ابنُ عباسٍ: كانوا يَسْتَفْتِحون على كفارِ العربِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da: 'Kâfir Araplara karşı zafer diliyorlardı' demiştir.
وحدَّثنى المثنى، قال: حدثنى الحِمّانيُّ ، قال: حدَّثنا شَريكٌ، عن أبي الجَحَّافِ ، عن مُسلمٍ البَطِينِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ قولَه: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} قال: هم اليهودُ، عَرَفوا محمدًا أنه نبىٌّ وكفَروا به .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bana el-Hımmânî anlattı , dedi ki: Bize Şerîk, Ebü'l-Cahhâf'tan , o Müslim el-Batîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den Allah'ın: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar yahudilerdir; Muhammed'i bir peygamber olarak tanıdılar da onu inkâr ettiler .
وحُدِّثت عن المنجابِ، قال: حدثنا بشرٌ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} قال: كانوا يَسْتَظْهِرون، يقولون: نحن نُعِينُ محمدًا عليهم . وليسوا كذلك، يَكْذِبون .
Bana el-Müncâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Üstünlük sağlamaya çalışıyor ve: 'Biz onlara karşı Muhammed'e yardım edeceğiz' diyorlardı . Halbuki öyle değillerdi, yalan söylüyorlardı .
وحدثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: سألتُ ابنَ زيدٍ عن قولِه: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ}. قال: كانت يهودُ يَسْتَفْتِحون على كفارِ العربِ، يقولون: أما واللهِ لو قد جاء النبيُّ الذى بَشَّر به موسى وعيسى؛ أحمدُ، لكَان لنا عليكم. وكانوا يَظُنون أنه منهم، [وكانوا بالمدينةِ] والعربُ حولَهم، وكانوا يَسْتَفتِحون عليهم به ويَسْتَنْصِرون به، فلما [كان مِن غيرِهم أَبَوْا أن يُؤمِنوا] به وحَسَدوه. وقرأ قولَ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'e Allah'ın: {وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isterlerken, kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” buyruğunu sordum. Şöyle dedi: Yahudiler, kâfir Araplara karşı fetih/zafer istiyor ve: “Allah'a yemin olsun ki Mûsâ ve Îsâ'nın müjdelediği peygamber; Ahmed bir gelse, bizim sizin üzerinizde [üstünlüğümüz] olacaktır” diyorlardı. Onlar, onun kendilerinden olacağını sanıyorlardı. [Onlar Medine'deydi] ve Araplar da etraflarındaydı; onlara karşı onunla fetih/zafer istiyor ve onun vesilesiyle yardım diliyorlardı. Fakat [peygamber kendilerinden başkasından olunca] ona iman etmekten kaçındılar ve onu kıskandılar. Ve [İbn Zeyd], Allah'ın şu...
اللهِ: {كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} [البقرة: ١٠٩] قال: قد تَبَيَّنَ لهم أنه رسولُ اللهِ، فمِن هنالك نَفَع اللهُ الأوسَ والخزرجَ بما كانوا يَسْمَعون منهم أن نبيًّا خارجٌ.
buyruğunu okudu: {كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} [Bakara: 109] “...kâfirler [olarak]; kendi nefislerinden kaynaklanan bir kıskançlıktan ötürü, gerçek kendilerine apaçık belli olduktan sonra...”. Dedi ki: Onun Allah'ın elçisi olduğu kendilerine apaçık belli olmuştu. İşte bu sebeple Allah, Evs ve Hazrec'i, onlardan bir peygamberin çıkacağını işitmiş olmaları vesilesiyle faydalandırdı.
فإن قال لنا قائلٌ: فأين جوابُ قولِه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ}؟ قيل: قد اختلف أهلُ العربيةِ في جوابِه؛ فقال بعضُهم: هو مما تُرِك جوابُه استغناءً بمعرفةِ المخاطَبين به بمعناه وبما قد ذُكِر من أمثالِه في سائرِ القرآنِ، وقد تفعَلُ العربُ ذلك إذا طال الكلامُ، فتأتى بأشياءَ لها أجوبةٌ فتَحْذِفُ أجوبتَها لاستغناءِ سامعيها بمعرفتِهم بمعناها عن ذكرِ الأجوبةِ، كما قال جل ثناؤُه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} [الرعد: ٣١]. فترَك جوابَه. والمعنى: ولو أن قرآنًا سوى هذا القرآنِ سُيِّرَتْ به الجبالُ لَسُيِّرَتْ بهذا القرآنِ. [فترَك قولَه: لسُيِّرَتْ بهذا القرآنِ] . استغناءً بعلمِ السامعين بمعناه. قالوا: فكذلك قولُه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ}.
Eğer bize birisi: “Öyleyse O'nun: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir Kitap gelince...” buyruğunun cevabı [şartın ana cümlesi] nerededir?” derse, şöyle denilir: Arap dili âlimleri bunun cevabı hakkında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu, muhatapların onun anlamını ve Kur'an'ın geri kalanında geçen benzerlerini bilmelerine binaen cevabı terk edilmiş [hazfedilmiş] ifadelerdendir. Kelam uzadığında Araplar bunu yaparlar; cevapları olan şeyleri getirirler, ancak dinleyenlerin onun anlamını bilmelerinden dolayı cevapları zikretmeyip hazfederler. Nitekim şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} [Ra'd: 31] “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...”. Böylece onun cevabını terk etti. Anlamı şudur: Şayet bu Kur'an'dan başka bir Kur'an ile dağlar yürütülecek olsaydı, mutlaka bu Kur'an ile yürütülürdü. Dinleyenlerin onun anlamını bilmelerine binaen ['mutlaka bu Kur'an ile yürütülürdü' sözünü terk etti] . Dediler ki: İşte O'nun: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ} buyruğu da böyledir.
وقال آخرون: جوابُ قولِه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ}. في "الفاءِ" التى في قولِه: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ}. وجوابُ الجزاءَيْن في {كَفَرُوا بِهِ}. كقولِك: لما قُمْتَ فلما جِئْتَنا أحسَنْتَ. بمعنى: لما جِئْتَنا إذ قُمْتَ أحسنْتَ.
Diğerleri ise şöyle demiştir: O'nun: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللهِ} “Onlara Allah katından bir Kitap gelince...” buyruğunun cevabı, {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” sözündeki 'fa'dadır. Her iki şartın cevabı ise {كَفَرُوا بِهِ} “onu inkâr ettiler” ifadesindedir. Tıpkı senin: 'Sen kalktığında, bize geldiğinde iyilik ettin' demen gibi; yani: 'Kalktığında bize geldiğin vakit iyilik ettin' anlamındadır.
القولُ في تأويلِ قوله: {فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩)} “Artık Allah'ın lâneti kâfirlerin üzerinedir” buyruğunun tefsiri.
قد دلَّلْنا على معنى "اللعنةِ" وعلى معني "الكفرِ" فيما مضَى بما فيه الكفايةُ.
Daha önce "lânet"in anlamına ve "küfür"ün anlamına dair yeterli açıklamayı yapmıştık.
فمعنى الآيةِ: فخِزْىُ اللهِ وإبعادُه على الجاحدِين ما قد عَرَفوا من الحقِّ عليهم للهِ ولأنبيائِه، المنكِرين ما قد ثَبَت عندهم صحَّتُه من نبوةِ محمدٍ ﷺ، وفى إخبارِ اللهِ ﷿ عن اليهودِ بما أخبَر عنهم بقولِه: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ}: البيانُ الواضحُ أنهم تَعَمَّدوا الكفرَ بمحمدٍ ﷺ بعد قيامِ الحجةِ بنبوتِه عليهم وقَطْعِ اللهِ عُذْرَهم بأنه رسولُه إليهم.
Ayetin anlamı şudur: Allah'ın rüsvaylığı ve rahmetinden uzaklaştırması; Allah'a ve peygamberlerine karşı üzerlerine düşen haktan bildikleri şeyleri bile bile inkâr edenlerin, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğu yanlarında sabit olduktan sonra bunu inkâr edenlerin üzerinedir. Allah Azze ve Celle'nin yahudiler hakkında: {فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ} “Kendilerine bilip tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler” buyurarak verdiği haberde; onun peygamberliğine dair delil aleyhlerine ikame edildikten ve Allah onun kendilerine gönderilen elçisi olduğu hususunda mazeretlerini ortadan kaldırdıktan sonra, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kasten inkâr ettiklerine dair apaçık bir beyan vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ بَغْيًا}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ بَغْيًا} “Allah'ın indirdiğini azgınlık/kıskançlık ederek inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” buyruğunun tefsiri.
ومعنى قولِه جل ثناؤه: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ}: ساء ما اشْتَرَوْا به أنفسَهم.
Şanı yüce olan Allah'ın: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} “kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” buyruğunun anlamı: Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne fena oldu, demektir.
وأصلُ "بِئْس" "بَئِسَ" من البُؤْسِ، سُكِّنَتْ همزتُها ثم نُقِلت حركتُها إلى الباءِ، كما قيل في: ظَلِلْتُ: ظِلْتُ. وكما قيل للكَبِدِ: كِبْدٌ. فنُقِلَتْ حركةُ الباءِ إلى الكافِ لما سُكِّنتِ الباءُ. وقد يَحْتَمِلُ أن تكونَ "بِئْسَ" -وإن كان أصلُها "بَئِسَ"- من لغةِ الذين ينقُلُون حركةَ العينِ من "فَعِل" إلى الفاءِ، إذا كانت عينُ الفعلِ أحدَ حروفِ الحلقِ الستةِ، كما قالوا من: لَعِبَ، لِعْبَ. ومن: سَئم، سِئْمَ. وذلك فيما يقالُ لغةٌ فاشِيَةٌ في تميمٍ، ثم جُعِلَتْ دَلالةً على الذمِّ والتوبيخِ ووُصِلَتْ بـ "ما".
Bi'se (بِئْس) kelimesinin aslı, el-bu's (البُؤْس) kökünden be'ise (بَئِسَ) şeklindedir. Hemzesi sakin kılınmış, ardından harekesi bâ harfine aktarılmıştır; tıpkı zaliltü (ظَلِلْتُ) için ziltü (ظِلْتُ) denilmesi ve el-kebid (الكَبِد) için kibd (كِبْد) denilmesi gibi; nitekim bâ sakin kılındığında bâ'nın harekesi kâf'a aktarılmıştır. Bi'se kelimesinin -aslı be'ise olsa da- fiilin aynü'l-fiili altı boğaz harfinden biri olduğunda aynü'l-fiilin harekesini fa'ile (فَعِل) kalıbından fâ harfine aktaranların lehçesinden olması da muhtemeldir; tıpkı la'ibe (لَعِبَ) yerine li'be (لِعْبَ) ve se'ime (سَئم) yerine si'me (سِئْمَ) demeleri gibi. Söylendiğine göre bu, Temîm kabilesinde yaygın bir lehçedir. Daha sonra bu kelime yerme ve kınama ifadesi kılınmış ve 'mâ' (ما) edatına bitiştirilmiştir.
ثم اختلَف أهلُ العربيةِ في معنى "ما" التى مع {بِئْسَمَا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: هى وحدَها - اسمٌ، و {أَنْ يَكْفُرُوا} تفسيرٌ له، نحوَ: نِعْمَ رجلًا زيدٌ. و {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ} بدلٌ مِن {أَنْزَلَ اللهُ}.
Daha sonra Arap dili âlimleri {بِئْسَمَا} “ne kötüdür” ifadesinde yer alan mâ (ما) kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf ettiler. Basralı bazı nahivciler şöyle dedi: O, tek başına bir isimdir; {أَنْ يَكْفُرُوا} “inkâr etmeleri” ifadesi de ni'me racülen Zeydün (نِعْمَ رجلًا زيدٌ) [Zeyd ne güzel bir adamdır!] sözünde olduğu gibi onun açıklamasıdır. {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ} “Allah'ın indirmesi” ise {أَنْزَلَ اللهُ} “Allah'ın indirdiği” ifadesinden bedeldir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: معنى ذلك: بئس الشئُ اشتَرَوْا به أنفسَهم أن يَكْفُروا، فـ "ما" اسمُ "بِئْسَ"، و {أَنْ يَكْفُرُوا} الاسمُ الثانى. وزعَم أنَّ قولَه : {أَنْ يَكْفُرُوا} إن شِئْتَ جعلْتَ: {أَنْ} في موضِعِ رفعٍ، وإن شِئْتَ في موضعِ خفضٍ؛ أما الرفعُ: فبِئْسَ الشئُ هذا أن يَفْعلوا. وأما الخفضُ: فبِئْسَ الشئُ اشتَرَوْا به أنفسَهم بأن يَكْفُروا بما أنزَل اللهُ بَغْيًا. قال: وقولُه: {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللهُ عَلَيْهِمْ} [المائدة: ٨٠] كمثلِ ذلك. قال : والعربُ تَجْعَلُ "ما" وحدَها في هذا البابِ بمنزلةِ الاسمِ التامِّ، كقولِه: {فَنِعِمَّا هِيَ} [البقرة: ٢٧١]. وبئسما أنت. واسْتَشْهد لقولِه ذلك برَجَزٍ لبعضِ الرُّجّازِ :
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Kendilerini karşılığında sattıkları, inkâr etmeleri ne kötü bir şeydir' demektir; dolayısıyla 'mâ', bi'se'nin ismidir [öznesidir], {أَنْ يَكْفُرُوا} “inkâr etmeleri” ise ikinci isimdir. O , {أَنْ يَكْفُرُوا} ifadesindeki {أَنْ} edatını dilersen ref konumunda, dilersen cer [hafz] konumunda yapabileceğini ileri sürmüştür: Ref konumuna gelince: 'Onların yapacağı bu şey ne kötüdür' takdirindedir. Cer konumuna gelince: 'Kendilerini karşılığında sattıkları, Allah'ın indirdiğini azgınlık/kıskançlık ederek inkâr etmeleri (bi-en yekfürû) ne kötü bir şeydir' takdirindedir. Dedi ki: O'nun: {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللهُ عَلَيْهِمْ} [Mâide: 80] “Nefislerinin kendileri için önden gönderdiği şey, Allah'ın kendilerine gazap etmesi ne kötüdür!” buyruğu da bunun gibidir. Şöyle devam etti : Araplar bu babda 'mâ'yı tek başına tam bir isim konumunda kılarlar; tıpkı O'nun: {فَنِعِمَّا هِيَ} [Bakara: 271] “o ne güzeldir!” buyruğunda ve 'Sen ne kötüsün' sözünde olduğu gibi. Bu görüşüne bazı recez şairlerinin şu recezini delil getirdi:
لا تَعْجَلا في السَّيْرِ وادْلُواها
Yürüyüşte acele etmeyin, develeri yavaşça sürün
لَبِئْسما بُطْءٌ ولا نَرْعاها
Doğrusu hem yavaş gitmek hem de onları otlatmamak ne kötüdür!
والعربُ تقولُ: لبِئْسَما تزويجٌ ولا مَهْرٌ. فيَجْعَلون "ما" وحدَها اسمًا بغيرِ صلةٍ.
Araplar: 'Mehir olmaksızın evlenmek ne kötüdür' derler; böylece 'mâ'yı tek başına sılasız bir isim kılarlar.
قال أبو جعفرٍ: وقائلُ هذه المقالةِ لا يُجيزُ أن يكونَ الذى يَلِى "بئْسَ" معرفةً مُوَقَّتةً، وخبرُه معرفةً موقتةً. قد زعَم أن "بئسما" بمعنى : بِئْسَ الشئُ اشتَرَوْا به أنفسَهم. فقد صارتْ "ما" بصِفتِها اسمًا موقَّتًا؛ لأنَّ "اشتَرَوْا" فعلٌ ماضٍ من صلةِ "ما"، في قولِ قائلِ هذه المقالةِ، وإذا وُصِلَتْ بماضٍ من الفعلِ كانت معرفةً موقَّتةً معلومةً، فيصيرُ تأويلُ الكلامِ حينئذٍ: بئس شراؤُهم كفرُهم. وذلك عنده غيرُ جائزٍ، فقد تبيَّنَ فسادُ هذا القولِ.
Ebû Ca'fer der ki: Bu görüşü savunan kişi, bi'se'den sonra gelenin muayyen bir marife (belirli isim) olmasını ve haberinin de muayyen bir marife olmasını caiz görmez. Oysa kendisi bi'semâ'nın: 'Kendilerini karşılığında sattıkları ne kötü bir şeydir' anlamında olduğunu ileri sürmüştür. Bu durumda 'mâ' sıfatıyla birlikte muayyen bir isim haline gelmiştir; zira bu görüşü savunanın sözüne göre işterav (اشْتَرَوْا), 'mâ'nın sılası olan geçmiş zaman fiilidir. Bir geçmiş fiille sılalandığında ise muayyen ve malum bir marife olur. Bu takdirde kelamın yorumu: 'Onların satın alması olan inkârları ne kötüdür' şekline döner. Bu ise onun nezdinde caiz değildir; dolayısıyla bu görüşün tutarsızlığı açığa çıkmıştır.
وكان آخرُ منهم يزعُمُ أنَّ {أَن} في موضعِ خفضٍ إن شِئْتَ، ورفعٍ إن شِئْتَ. فأما الخفضُ فأن تَرُدَّه على الهاءِ التى في {بِهِ}. على التكريرِ على كلامَيْن، كأنك قُلْتَ: اشتَرَوْا أنفسَهم بالكفرِ. وأما الرفعُ فأن يكونَ مُكَرَّرًا على موضعِ "ما" التى تَلِى "بِئْسَ". قال: ولا يجوزُ أن يكونَ رفعًا على قولِك: بئْس الرجلُ عبدُ اللهِ.
Onlardan bir başkası da {أَن} edatının dilersen cer konumunda, dilersen ref konumunda olduğunu iddia etmekteydi. Cer konumuna gelince, onu iki cümle üzerinden tekrarlama yoluyla {بِهِ} “onunla / karşılığında” ifadesindeki zamire (hâ) döndürmendir; sanki sen: 'Kendilerini küfür karşılığında sattılar' demiş olursun. Ref konumuna gelince, bi'se'den sonra gelen 'mâ'nın konumuna tekrarlanmış (bedel kılınmış) olmasıdır. Dedi ki: Senin: 'Abdullah ne kötü adamdır' sözündeki gibi ref olması caiz değildir.
وقال بعضُهم: {بِئْسَمَا} شيءٌ واحدٌ [يُعْرَبُ بما] بعدَه، كما حُكِى عن العربِ: بئسما تَزويجٌ ولا مَهْرٌ. فرفَع "تَزويجٌ" بـ "بئسما"، كما يقالُ: بئسما زيدٌ. ونعمّا عمرٌو. فيكونُ "بئسما" رفعًا بما عادَ عليها من الهاءِ، كأنك
Bazıları da şöyle demiştir: {بِئْسَمَا} “ne kötüdür” tek bir kelimedir ve kendisinden sonra gelenle [irab edilir]; nitekim Araplardan: 'Mehirsiz evlilik ne kötüdür' (بئسما تَزويجٌ ولا مَهْرٌ) şeklinde nakledilmiştir. Burada 'evlilik' (تَزْوِيجٌ) kelimesi 'bi'semâ' ile merfû kılınmıştır; nitekim: 'Zeyd ne kötüdür' (بئسما زيدٌ) ve 'Amr ne iyidir' (ونعمّا) denilmesi gibidir. Bu durumda 'bi'semâ', kendisine dönen 'hâ' (هـ) zamiri sebebiyle merfû olur; sanki sen
قُلْتَ: [شيءٌ بِئْس] الشئُ اشتَرَوْا به أنفسَهم. وتكونُ "أنْ" مترجِمةً عن "بئسما".
'Kendilerini karşılığında sattıkları şey, [kötü bir şeydir]' demiş gibi olursun. 'En' (أَنْ) ise bi'semâ'yı açıklayıcı (mütercime) olur.
وأولى هذه الأقوالِ عندى بالصوابِ قولُ من جعَل: {بِئْسَمَا} مرفوعًا بالراجعِ من الهاءِ في قولِه: {اشْتَرَوْا بِهِ} كما رَفَعوا ذلك بـ "عبدِ اللهِ"، إذ قالوا: بئسما عبدُ اللهِ. وجَعَل {أَنْ يَكْفُرُوا} مترجِمةً عن {بِئْسَمَا}. فيكونُ معنى الكلامِ حينئذٍ: بئس الشئُ باع اليهودُ به أنفسَهم كفرُهم بما أنزَلَ اللهُ بغيًا وحسدًا أن يُنَزِّلَ اللهُ من فضلِه. وتكونُ {أَنْ} التى في قولِه: {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ}. في موضعِ نصبٍ؛ لأنه يَعْنِى به: أن يَكْفُروا بما أنزَل اللهُ من أجلِ أن يُنَزِّلَ اللهُ من فضلِه على مَن يشاءُ من عبادِه. وموضعُ {أَنْ} جَزاءٌ . وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من الكوفيِّين يزعُمُ أنَّ {أَنْ} في موضِعِ خفضٍ بنيةِ الباءِ. وإنما اختَرْنا فيها النصبَ لتمامِ الخبرِ قبلَها، ولا خافضَ معها يَخْفِضُها، والحرفُ الخافضُ لا يُخفَضُ به مُضْمَرًا.
Bu görüşler içinde bana göre doğruya en yakın olanı: {اشْتَرَوْا بِهِ} “karşılığında sattıkları” sözündeki zamir sebebiyle {بِئْسَمَا} “ne kötüdür” ifadesini merfû kılanların görüşüdür; tıpkı: 'Abdullah ne kötüdür' dediklerinde bunu 'Abdullah' ile merfû kıldıkları gibi; ve {أَنْ يَكْفُرُوا} “inkâr etmeleri” ifadesini de {بِئْسَمَا} ifadesinin açıklayıcısı kılanların görüşüdür. Bu takdirde kelamın anlamı şöyle olur: 'Yahudilerin kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür; o da Allah'ın lütfundan indirmesine azgınlık ve haset ederek Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleridir.' {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ} “Allah'ın indirmesi” sözündeki {أَنْ} edatı ise nasb konumundadır; çünkü bununla kastedilen: 'Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesinden ötürü Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleridir.' {أَنْ} edatının konumu ise sebebiyettir (cezâ) . Kûfelilerden bazı Arap dili âlimleri {أَنْ} edatının gizli bir bâ harfi sebebiyle cer konumunda olduğunu ileri sürüyorlardı. Bizim onda nasbı tercih etmemizin sebebi ise, kendisinden önceki haberin tamamlanmış olması ve onunla birlikte onu cer edecek bir harf-i cerrin bulunmamasıdır; harf-i cer gizlenerek cer ameliyesi yapılmaz .
وأما قولُه: {اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} فإنه يَعْنِى به: باعُوا به أنفسَهم. كما حدثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ}. يقولُ: باعُوا به أنفسَهم {أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ}.
Allah Teâlâ'nın: {اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini karşılığında sattıkları” buyruğuna gelince; bununla 'onun karşılığında kendilerini sattılar' manasını kastetmektedir. Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” [ayeti hakkında es-Süddî] şöyle demektedir: 'Onun karşılığında kendilerini sattılar; {أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ} “Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleri [karşılığında]”'.
وحدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ}: يهودُ، شَرَوُا الحقَّ بالباطلِ، وكتمانَ ما جاء به محمدٌ ﷺ بأن يُبَيِّنوه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı , dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} “Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” buyruğu hakkında şöyle dedi: Yahudiler; hakkı bâtıl karşılığında ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyi açıklamaları gerekirken onu gizlemek karşılığında sattılar .
والعربُ تقولُ: [شَرَيْتُ الشئَ] . بمعنى: بِعْتُه. و {اشْتَرَوْا} في هذا الموضِعِ " افتَعلوا" مِن "شَرَيت". وأكثرُ كلامِ العربِ -فيما بلَغنا- أن يقولوا: شَرَيتُ. بمعنى: بِعْتُ، و: اشْتَريتُ. بمعنى: ابْتَعتُ. وقِيلَ: إنما سُمِّىَ الشارى شاريًا؛ لأنه باع نفسَه ودنياه بآخرتِه. ومن ذلك قولُ يزيدَ بنِ مُفرِّغٍ الحِمْيرىِّ :
Araplar: [Şereytü'ş-şey'e (شَرَيْتُ الشئَ)] derler; 'onu sattım' anlamındadır. Bu mevkideki {اشْتَرَوْا} fiili, şereytü (شَرَيت) kökünden ifta'alû (افتَعلوا) veznindedir. Bize ulaştığına göre Arapların kelamında en yaygın olanı; 'sattım' anlamında şereytü (شَرَيتُ) ve 'satın aldım' anlamında işteraytü (اشْتَريتُ) demeleridir. Denildi ki: 'Şârî'ye (satan kimseye) bu ismin verilmesi, ancak nefsini ve dünyasını ahireti karşılığında satmış olmasındandır. Yezîd b. Müferriğ el-Hımyerî'nin şu sözü de bu kabildendir:
وشَرَيْتُ بُرْدًا ليتنى … من قبلِ بُرْدٍ كُنْتُ هامَهْ
Ve Burd'u sattım; keşke Burd'dan önce ben bir baykuş/ölü olsaydım!
ومنه قولُ المُسيَّبِ بنِ عَلَسٍ :
el-Müseyyeb b. Ales'in şu sözü de bu kabildendir:
يُعْطَى بِها ثَمَنًا فَيَمْنَعُها … ويقولُ صاحِبُها ألا تَشْرِى
Onun için bir bedel verilir de o bunu engeller … Ve sahibi der ki: 'Satmaz mısın?'
يعنى به: بِعْتُ بُرْدًا. وربما اسْتُعْمِلَ "اشْتَريتُ" [فى معنى]: بِعْتُ،
Bununla: 'Bir bürde (hırka) sattım' [demeyi] kastetmektedir. Bazen iştereytü (اشْتَرَيْتُ) kelimesi de [şu anlamda] 'sattım' manasında kullanılır;
و"شَرَيتُ" في معنى: ابْتَعتُ. والكلامُ المُسْتَفيضُ هو ما وصَفتُ.
şereytü (شَرَيتُ) kelimesi de 'satın aldım' anlamında kullanılır. Ancak yaygın olan kelam , nitelediğim şekildedir.
وأما معنى قولِه: {بَغْيًا} فإنه يعنى به: تعدِّيًا وحسدًا.
O'nun: {بَغْيًا} “azgınlık / haset ederek” buyruğunun anlamına gelince; bununla haddi aşmayı ve hasedi kastetmektedir.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قأل: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بَغْيًا}. قال: أى حسدًا، وهم اليهودُ .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {بَغْيًا} “azgınlık / haset ederek” hakkında: 'Yani haset ederek; onlar yahudilerdir' dediğini anlattı .
وحدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ: {بَغْيًا}. قال: بَغَوْا على محمدٍ ﷺ وحسَدوه، وقالوا: إنما كانت الرسلُ مِن بنى إسرائيلَ، فما بالُ هذا مِن بنى إسماعيلَ؟ فحسَدوه أن يُنَزِّلَ اللهُ من فضلِه على مَن يشاءُ مِن عبادِه.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {بَغْيًا} “azgınlık / haset ederek” hakkında şöyle dediğini anlattı: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e azgınlık ve haset ettiler ve: 'Peygamberler yalnızca İsrâiloğullarından gelirdi, bu adam nasıl İsmâiloğullarından olur?' dediler. Böylece Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini kıskandılar.
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {بَغْيًا} يعنى: حسدًا {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} وهم اليهودُ، كفروا بما أُنْزِل على محمدٍ ﷺ .
Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebü'l-Âliye'den rivayet etti: {بَغْيًا} “azgınlık / haset ederek” yani haset ederek, {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesi” [sebebiyle]; onlar yahudilerdir, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirileni inkâr ettiler .
وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı.
فمعنى الآيةِ: بئس الشئُ باعوا به أنفسَهم، الكفرُ بالذي أنْزَله اللهُ في كتابِه على موسى، مِن نبوَّةِ محمدٍ ﷺ والأمرِ بتصديقِه واتباعِه، من أجلِ أن أنْزَل اللهُ مِن فضلِه -وفضلُه حكمتُه وآياتُه ونبوَّتُه- {عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} يعنى به: على محمدٍ ﷺ، بغيًا وحسدًا لمحمدٍ ﷺ مِن أجل أنه كان مِن ولدِ إسماعيلَ، ولم يكنْ مِن بنى إسرائيلَ.
Ayetin anlamı şudur: Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği Kitabında yer alan, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini, onu tasdik edip ona tabi olma emrini inkâr etmeleri, kendilerini karşılığında sattıkları ne kötü bir şeydir! [Bu inkârları], Allah'ın lütfundan -ki O'nun lütfu; hikmeti, ayetleri ve peygamberliğidir- {عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “kullarından dilediğine” -bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir- indirmesinden ötürü, [Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in] İsrâiloğulları'ndan olmayıp İsmâil'in soyundan gelmiş olması sebebiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı duydukları azgınlık ve hasetten dolayıdır.
فإن قال قائلٌ: وكيف باعت اليهودُ أنفسَها بالكفرِ، فقِيل: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ}. وهل يُشْتَرى بالكفرِ شيءٌ؟
Eğer birisi: “Yahudiler kendilerini küfür karşılığında nasıl sattılar da: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللهُ} “Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” denildi? Küfür karşılığında bir şey satın alınır mı?” derse,
قيل: إن معنى الشراءِ والبيعِ عندَ العربِ هو إزالةُ مالكٍ مِلْكَه إلى غيرِه بعِوَضٍ يَعْتَاضُه منه، ثم تَسْتَعملُ العربُ، ذلك فى كلِّ مُعْتاضٍ مِن عملِه عِوَضًا، شرًّا أو خيرًا، فتقولُ: نِعْمَ ما باع به فلانٌ نفسَه، وبئس ما باع به فلانٌ نفسَه. بمعنى: نِعْمَ الكَسْبُ أكْسَبها، وبئس الكَسْبُ أكْسَبها. إذا أوْرَثها بسَعْيِه عليها خيرًا أو شرًّا. فكذلك معنى قولِه جل ثناؤه: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ}. لمّا أوْبقوا أنفسَهم بكفرِهم بمحمدٍ ﷺ فأهْلَكوها، خاطَبهم اللهُ والعربَ بالذى يَعْرِفونه في كلامِهم، فقال: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} يعنى بذلك: بئس ما أكْسَبوا أنفسَهم بسعيِهم، وبئس العِوَض اعْتَاضُوا مِن كفرِهم باللهِ في تكذيبِهم محمدًا؛ إذ كانوا قد رَضُوا عِوضًا مِن ثوابِ اللهِ وما أعدَّ لهم -لو كانوا آمَنُوا باللهِ وما أنْزَل على أنبيائِه- بالنارِ وما أعدَّ لهم بكفرِهم بذلك.
Şöyle denilir: Arapların nezdinde satın alma ve satmanın anlamı; bir malikin mülkünü, karşılığında alacağı bir bedel mukabilinde başkasına devretmesidir. Sonra Araplar bunu, amelinden şer veya hayır bir karşılık alan herkes için kullanırlar ve: 'Filanca kendisini karşılığında ne güzel sattı' ve 'Filanca kendisini karşılığında ne kötü sattı' derler; yani: 'Ona ne güzel bir kazanç sağladı' ve 'Ona ne kötü bir kazanç sağladı' manasındadır; bu da onun uğrundaki çabasıyla ona hayır veya şer kazandırması durumudur. İşte şanı yüce olan Allah'ın: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} “kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” buyruğunun anlamı da böyledir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle kendilerini felakete sürükleyip helak ettiklerinde, Allah onlara ve Araplara kendi dillerinde bildikleri tarzda hitap etmiş ve: {بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ} buyurmuştur; bununla şunu kastetmektedir: Çabalarıyla nefislerine ne kötü bir kazanç sağladılar ve Muhammed'i yalanlayarak Allah'ı inkâr etmekle ne kötü bir bedel aldılar! Çünkü onlar -eğer Allah'a ve peygamberlerine indirdiği şeylere iman etselerdi elde edecekleri- Allah'ın sevabı ve kendileri için hazırladığı nimetler karşılığında; bunu inkâr etmeleri sebebiyle kendilerine hazırlanan ateşe ve azaba razı olmuşlardır.
وهذه الآيةُ -وما أخْبَر اللهُ فيها عن حسدِ اليهودِ محمدًا ﷺ وقومَه مِن العربِ، مِن أجلِ أن اللهَ جعَل النبوةَ والحِكمةَ فيهم دونَ اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ، حتى دعَاهم ذلك إلى الكفرِ به مع علمِهم بصدقِه، وأنه للهِ نبىٌّ مبعوثٌ ورسولٌ مُرْسَلٌ- نَظِيرةُ الآيةِ الأُخْرى فى سورةِ النساءِ، وذلك قولُه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} [النساء: ٥١ - ٥٤].
Bu ayet -ve Allah'ın bu ayette, Allah'ın peygamberliği ve hikmeti İsrâiloğullarından olan yahudilere değil de Araplara vermiş olmasından ötürü yahudilerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Arap olan kavmine duydukları haset hakkında; hatta onun doğruluğunu, Allah'ın gönderilmiş bir peygamberi ve elçisi olduğunu bildikleri halde bu hasedin onları onu inkâr etmeye sevk ettiğine dair verdiği haber- Nisâ Sûresi'ndeki diğer ayetin bir benzeridir; o da O'nun şu buyruğudur: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١) أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا} [Nisâ: 51-54] “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. İşte onlar, Allah'ın kendilerine lânet ettiği kimselerdir. Allah kime lânet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın. Yoksa onların mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdeğin sırtındaki küçücük bir oyuğu bile vermezlerdi. Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Doğrusu biz İbrâhim ailesine de Kitab'ı ve hikmeti vermiş, onlara büyük bir hükümranlık bahşetmiştik.”.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}.
Şanı yüce olan Allah'ın: {أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesi” buyruğunun tefsiri.
قد ذَكَرْنا تأويلَ ذلك وبَينَّا معناه، ولكنا نذكرُ الرِّوايةَ بتَصْحيحِ ما قلنا فيه:
Bunun tefsirini zikretmiş ve anlamını açıklamıştık; ancak bu konuda söylediğimizi doğrulayan rivayeti de zikrediyoruz:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، عن عاصمِ بنِ عمرَ بنِ قتادةَ الأنْصارىِّ، عن أشْياخٍ منهم قولَه: {بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ}. أى: أن اللهَ تعالى جعلَه في غيرِهم .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî'den, o da kendi büyüklerinden Allah'ın: {بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini kıskanarak” buyruğu hakkında: 'Yani Allah Teâlâ'nın onu kendilerinden başkasına kılmış olmasını [kıskanarak]' dediklerini anlattı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: هم اليهودُ، لما بعَث اللهُ نبيَّه محمدًا ﷺ فرأَوا أنه بُعِث من غيرِهم، كفَروا به حسدًا للعربِ، وهم يَعْلمون أنه رسولُ اللهِ ﷺ، يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den şöyle dediğini anlattı: Onlar yahudilerdir; Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip de onun kendilerinden başkasından gönderildiğini görünce, Araplara olan hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler; oysa onun Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu biliyor ve onu yanlarındaki Tevrat'ta yazılı buluyorlardı .
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den aynısını anlattı.
وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı.