حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حدَّثنا عَثَّامُ بنُ عليٍّ، عن الأعْمشِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} قال: لو تَمنَّوا الموتَ لشَرِقَ أحدُهم برِيقِه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm b. Alî, el-A'meş'ten, o da İbn Abbâs'tan {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü temenni edin” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Eğer ölümü temenni etselerdi, her biri kendi tükürüğünde boğulurdu .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمرٌ، عن عبدِ الكريمِ الجَزَرىِّ، عن عكرمةَ في قولِه: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} قال: قال ابنُ عباسٍ: لو تَمنَّى اليهودُ الموتَ لماتوا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Abdülkerîm el-Cezerî'den, o da İkrime'den {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü temenni edin” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: İbn Abbâs dedi ki: Eğer Yahudiler ölümü temenni etselerdi kesinlikle ölürlerdi .
حدَّثنى موسى، قال: أخْبَرنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدىِّ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr haber verdi, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بن أبي محمدٍ -قال أبو جعفرٍ: فيما أرى -أنا- عن سعيدٍ، أو عِكْرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لو تَمنَّوه يومَ قال لهم ذلك، ما بقِى على ظَهرِ الأرضِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı -Ebû Ca'fer der ki: Kanaatime göre [bu rivayet]- Saîd'den yahut İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [nakledilmiştir], dedi ki: Kendilerine bu söylendiği gün eğer [ölümü] temenni etselerdi, yeryüzünde
يهوديٌّ إلا مات .
ölecek hiçbir Yahudi kalmazdı [hepsi ölürdü] .
قال أبو جعفرٍ: فانْكَشف -لمَن كان مُشْكِلًا عليه أمرُ اليهودِ يومَئذٍ- كَذِبُهم وبُهْتُهم وبَغْيُهم على رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابه، وظهَرت حُجَّةُ رسولِ اللهِ وحُجةُ أصحابِه عليهم، ولم تَزَلْ -والحمدُ للهِ- ظاهرةً عليهم وعلى غيرِهم مِن سائرِ أهلِ المللِ، وإنما أُمِرَ رسولُ اللهِ ﷺ أن يقولَ لهم: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} لأنهم -فيما ذكر لنا- قالوا: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} [المائدة: ١٨] وقالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} [البقرة: ١١١]. فقال اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل لهم إن كنتم صادقين فيما تَزْعُمون فتَمنَّوُا الموتَ. فأبان اللهُ كَذِبَهم بامْتِناعِهم مِن تَمنِّى ذلك، وأفلَجَ حُجَّةَ رسولِ اللهِ ﷺ.
Ebû Ca'fer der ki: Böylece o gün Yahudilerin durumu kendisi için kapalı olan kimseler nezdinde onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı yalanları, iftiraları ve azgınlıkları açığa çıkmış, Resûlullah'ın ve ashabının delili onlara galebe çalmıştır. Allah'a hamdolsun ki [bu delil] onlara ve diğer bütün din mensuplarına karşı daima üstün gelmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü temenni edin” demesi emredilmiştir; çünkü bize nakledildiğine göre onlar: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide: 18] ve: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” [el-Bakara: 111] demişlerdi. Bunun üzerine Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: İddia ettiğiniz şeyde doğru sözlü iseniz, haydi ölümü temenni edin de, buyurdu. Böylece Allah, onların bunu temenni etmekten kaçınmalarıyla yalanlarını ortaya çıkarmış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in delilini galip kılmıştır.
وقد اخْتَلف أهلُ التأويلِ في السببِ الذي مِن أجلِه أمَر اللهُ نبيَّه ﷺ أن يَدْعوَ اليهودَ إلى أن يَتمنَّوُا الموتَ، وعلى أىِّ وجهٍ أُمِروا أن يَتمنَّوه؛ فقال بعضُهم: أُمِروا أن يَتمنَّوه على وجهِ الدعاءِ على الفريقِ الكاذبِ منهما.
Tefsir ehli, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yahudileri ölümü temenni etmeye davet etmesini hangi sebepten dolayı emrettiği ve bunu ne şekilde temenni etmekle emrolundukları konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: İki taraftan yalancı olan aleyhine beddua etmek suretiyle ölümü temenni etmekle emrolunmuşlardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: حدَّثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ، عن سعيدٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال اللهُ لنبيِّه ﷺ: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أي: ادْعُوا بالموتِ على أىِّ الفريقين أكْذَبُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, Saîd veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı; dedi ki: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise ve bu iddianızda doğru iseniz, haydi ölümü temenni edin!” Yani: İki taraftan hangisi daha yalancı ise onun aleyhine ölüm için dua edin.
وقال آخرون بما حدَّثنى بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ}: وذلك أنهم قالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. وقالوا: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ}. فقِيلَ لهم: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} .
Başkaları ise, bana Bişr b. Muâz'ın anlattığı şu rivayete dayanarak demiştir: Dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ} “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise” buyruğu hakkında şunu anlattı: Bu, onların: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” ve: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demelerinden dolayıdır. Bunun üzerine onlara: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru iseniz ölümü temenni edin” denilmiştir .
حدَّثنى المثني، قال: حدَّثنا آدمُ، قال: حدَّثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: قالت اليهودُ: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} وقالوا: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ}. فقال اللهُ: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} فلم يَفْعَلوا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den nakletti; dedi ki: Yahudiler: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” ve: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise ve bu iddianızda doğru iseniz, haydi ölümü temenni edin!” buyurdu; fakat onlar bunu yapmadılar .
حدَّثنى المثني، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنى [ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه] ، عن الربيعِ قولَه. {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ} الآية: وذلك بأنهم قالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} وقالوا: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bana [İbn Ebî Ca'fer, babasından] , o da er-Rebî'den {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ} “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu [yalnızca] size ait ise” ayeti hakkında şunu nakletti: Bu, onların: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” ve: {نَحْنُ أَبْنَاءُ اللهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demelerinden ötürüdür .
وأما تأويلُ قولِه: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ} فإنه يقولُ: قُلْ يا محمدُ: إن كان نعيمُ الدارِ الآخرةِ ولَذَّاتُها لكم يا مَعْشَرَ اليهودِ عندَ اللهِ. فاكْتَفى بذِكْرِ الدارِ مِن ذِكْرِ نعيمِها لمعرفةِ المُخاطبين بالآيةِ معناها.
{قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللهِ} “De ki: Eğer Allah katında ahiret yurdu [yalnızca] size ait ise” buyruğunun tefsirine gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: Ey Yahudi topluluğu! Eğer Allah katında ahiret yurdunun nimeti ve lezzetleri size ait ise... Ayetin muhataplarının anlamını bilmesi sebebiyle, nimetini zikretmeksizin yalnızca yurdu zikretmekle yetinmiştir.
وقد بَينَّا مَعْنى الدارِ الآخرةِ فيما مضى بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Daha önce ahiret yurdunun anlamını bu makamda tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
وأما تأويلُ قولِه: {خَالِصَةً} فإنه يعني به: صافيةً. كما يُقالُ: خَلَص لي [هذا الأمرُ] . بمعنى: صار لي وَحْدى وصَفَا لي، يُقالُ منه: خَلَصَ لى هذا الشئُ فهو يخْلُصُ خلوصًا وخالصةً. والخالصةُ مصدرٌ، مِثْلُ العافية، ويقالُ للرجلِ: هذا خُلْصَانى. يعني به: خالِصَتى مِن دونِ أصحابِى.
{خَالِصَةً} “Yalnızca [size ait]” buyruğunun tefsirine gelince; bununla arı duru/katıksız olan kastedilmektedir. Nitekim: [Bu iş] bana sırf oldu (خَلَص لي [هذا الأمرُ]), denilir; yani yalnız bana ait oldu ve bana arı duru kaldı demektir. Bu kökten: Bir şey bana arı duru oldu, o arı duru olur (خَلَصَ لى هذا الشئُ فهو يخْلُصُ خلوصًا وخالصةً) denilir. Hâlisaten (خالصة) kelimesi, âfiyet (عافية) gibi bir masdardır. Bir kimse için: Bu benim sırdaşımdır/has dostumdur (هذا خُلْصَانى) denilir ki bununla: Arkadaşlarımdan ayrı olarak sadece benim has dostumdur, anlamı kastedilir.
وقد رُوِىَ عن ابنِ عباسٍ أنه كان يَتأولُ قولَه: {خَالِصَةً}: خاصةً. وذلك تأويلٌ قريبٌ مِن مَعْنى التأويلِ الذي قُلْناه في ذلك.
İbn Abbâs'tan {خَالِصَةً} kelimesini: Özel olarak (خاصة), diye tefsir ettiği rivayet edilmiştir. Bu da bu hususta bizim söylediğimiz tefsirin anlamına yakın bir tefsirdir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بن سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بن عُمَارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ} قال: قلْ يا محمدُ لهم -يَعْنى اليهودَ- إن كانت لكم الدارُ الآخرةُ، يَعْنِى الخيرَ {عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً}. يقولُ: خاصةً لكم .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ} “De ki: Eğer ahiret yurdu size ait ise” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Ey Muhammed, onlara -yani Yahudilere- de ki: Şayet {عِنْدَ اللهِ خَالِصَةً} “Allah katında yalnızca” ahiret yurdu, yani hayır size aitse; [yani] sadece size özel ise .
وأما قولُه: {مِنْ دُونِ النَّاسِ} فإن الذي يَدلُّ عليه ظاهِرُ التنزيلِ أنهم قالوا: لنا الدارُ الآخرة عندَ اللهِ خالصةً مِن دونِ جميعِ الناسِ. ويُبَيِّنُ أن ذلك كان قولَهم -مِن غيرِ اسْتِثناءٍ منهم مِن ذلك أحدًا مِن بنى آدمَ- إخْبارُ اللهِ عنهم أنهم قالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. إلا أنه قد رُوِىَ عن ابنِ عباسٍ قولٌ غير ذلك.
Allah Teâlâ'nın: {مِنْ دُونِ النَّاسِ} “[Diğer] insanlardan ayrı olarak” buyruğuna gelince; nassın zahirinin gösterdiği mana, onların: “Allah katındaki ahiret yurdu bütün insanlar hariç tutularak yalnızca bize aittir” dedikleridir. Onların bu sözleriyle Âdemoğullarından hiçbir kimseyi istisna etmediklerini açıklayan delil ise Allah'ın onlardan naklettiği şu sözleridir: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir”. Ne var ki İbn Abbâs'tan bundan farklı bir görüş de rivayet edilmiştir.
ذكرُ ذلك
Bunun Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {مِنْ دُونِ النَّاسِ} يقولُ: مِن دونِ محمدٍ ﷺ وأصحابِه الذين اسْتَهزأتم بهم، وزَعَمْتم أن الحقَّ في أيدِيكم، وأن الدارَ الآخرةَ لكم دونَهم.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {مِنْ دُونِ النَّاسِ} “Diğer insanlara değil de” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Kendileriyle alay ettiğiniz, hakkın sizin elinizde olduğunu ve ahiret yurdunun onlara değil size ait olduğunu iddia ettiğiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı hariç, sadece size.
وأما قولُه: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} فإن تأويلَه: تَشهَّوه وأَرِيدوه. وقد رُوِى عن ابنِ عباسٍ أنه قال في تأويلِه: فسَلُوا الموتَ. ولا يُعْرَفُ التَّمنى بمعنى المسألةِ في كلامِ العربِ. ولكنى أحْسِبُ أن ابنَ عباسٍ وجَّه مَعْنى الأُمْنِيةِ -إذ كانت محبةَ النفسِ وشهوتَها- إلى معنى الرَّغْبةِ والمسألةِ، إذ كانت المسألةُ هي رغبةَ السائلِ إلى اللهِ فيما سأله.
{فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} “Haydi ölümü temenni edin” buyruğuna gelince; bunun tefsiri: Onu arzulayın ve isteyin, [demektir]. İbn Abbâs'tan bunun tefsirinde: Ölümü dileyin/isteyin, dediği rivayet edilmiştir. Temennî (التمني) kelimesi, Arap kelâmında mes'ele (isteme/dileme) anlamında bilinmez. Fakat ben öyle zannediyorum ki İbn Abbâs, nefsin sevgisi ve arzusu olması hasebiyle temennî manasını rağbet ve isteme manasına hamletmiştir; zira mes'ele (isteme), isteyen kimsenin istediği şey hususunda Allah'a olan rağbetidir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} يقولُ: فسَلُوا الموتَ {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle nakletti]: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ} {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz, haydi ölümü dileyin/isteyin” demektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)} “Fakat ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu asla temenni etmeyeceklerdir. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جل ثناؤُه عن اليهودِ وكراهتِهم الموتَ، وامتناعِهم من الإجابةِ إلى ما دُعُوا إليه مِن تَمنِّى الموتِ؛ لعلمِهم بأنهم إن فعَلوا ذلك فالوعيدُ بهم نازلٌ، والموتُ بهم حالٌّ، ولمعرفتِهم بمحمدٍ ﷺ أنه رسولٌ مِن اللهِ إليهم مرسلٌ، وهم به مُكذِّبون، وأنَّه لن يُخْبرَهم خبرًا إلا كان حقًّا كما أخْبَر، فهم يَحذَرُون أن يتَمنَّوا الموتَ، خوفًا أن يَحِلَّ بهم عقابُ اللهِ بما كسَبت أيديهم مِن الذنوبِ.
Bu, şânı yüce Allah'ın Yahudiler, onların ölümden hoşlanmamaları ve ölümü temenni etmeye çağrıldıkları şeye icabet etmekten kaçınmaları hakkında verdiği bir haberdir. Zira onlar bunu yaptıkları takdirde azabın üzerlerine ineceğini, ölümün başlarına geleceğini ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderilmiş bir Allah elçisi olduğunu ve kendilerinin onu yalanladıklarını, onun bildirdiği her haberin mutlaka bildirdiği gibi hak olduğunu bilmektedirler. Bu sebeple ellerinin işlediği günahlar yüzünden Allah'ın cezasının başlarına gelmesinden korkarak ölümü temenni etmekten çekinmektedirler.
كالذى حدَّثنى محمدُ بنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ
Nitekim bana Muhammed b. Humeyd'in anlattığı şu rivayette olduğu gibi: Dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b.
إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ -فيما يرَى أبو جعفرٍ- عن سعيدِ بنِ جُبَيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ} الآية. أي: ادْعُوا بالموتِ على أىِّ الفريقين أكذبُ، فأبَوا ذلك على رسولِ اللهِ ﷺ. يقولُ اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} أي: لعلمِهم بما عندَهم مِن العلمِ بك والكفرِ بذلك .
İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed -Ebû Ca'fer'in kanaatine göre- Saîd b. Cübeyr'den veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ} ayeti hakkında anlattı: Yani: İki fırkadan daha yalancı olanın aleyhine ölümle dua edin, [demektir;] fakat onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bunu yapmaktan kaçındılar . Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Fakat ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu asla temenni etmeyeceklerdir”; yani senin hakkındaki bilgileri ve buna rağmen inkâr etmeleri sebebiyle .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا} يقولُ: يا محمدُ، ولن يتَمنَّوه أبدًا؛ لأنهم يَعْلَمون أنهم كاذبون، ولو كانوا صادقين لتَمنَّوه، ورَغِبوا في التعجيلِ إلى كَرامتى، فليس يتَمنَّونه أبدًا بما قدَّمت أيديهم .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا} “Onu asla temenni etmeyeceklerdir” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Ey Muhammed, onlar bunu asla temenni etmeyeceklerdir; çünkü yalancı olduklarını bilmektedirler. Eğer doğru sözlü olsalardı onu temenni eder ve bana olan ikramıma bir an önce kavuşmaya rağbet ederlerdi. Dolayısıyla ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu asla temenni etmeyeceklerdir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ قوله: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}: وكانت اليهودُ أشدَّ الناسِ فرارًا مِن الموتِ، ولم يكونوا ليتَمنَّوه أبدًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz ölümü temenni edin” buyruğu hakkında nakletti: Yahudiler, insanların ölümden en çok kaçanı idiler ve onu asla temenni edecek değillerdi.
وأما قولُه: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ}. فإنه يَعْنى به: بما أسْلَفَتْه أيديهم. وإنما ذلك مَثَلٌ، على نحوِ ما تتَمَثَّلُ به العربُ في كلامِها، فتقولُ للرجلِ يُؤْخَذُ بجَرِيرةٍ جرَّها، أو جنايةٍ جَناها فيعاقبُ عليها: نالك هذا بما جَنَتْ يداك، وبما كَسبت يداك، وبما قَدَّمت يداك. فتُضِيفُ ذلك إلى اليدِ، ولعلَّ الجنايةَ التى جَناها فاستحقَّ عليها العقوبةَ كانت باللسانِ أو بالفَرْجِ أو بغيرِ ذلك مِن أعضاءِ جسدِه سِوَى
Allah Teâlâ'nın: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin önden gönderdiği [işlediği] şeyler sebebiyle” buyruğuna gelince; bununla ellerinin önceden işlediği şeyleri kastetmektedir. Bu, Arapların konuşmalarında temsil getirdiği türden bir meseldir. Nitekim onlar, işlediği bir suç veya yaptığı bir cürüm sebebiyle yakalanıp cezalandırılan kimseye şöyle derler: “Bu [ceza], iki elinin işlediği, iki elinin kazandığı ve iki elinin önden sunduğu şeyler sebebiyledir.” Böylece bunu ele nispet ederler; oysa onun işlediği ve bu sebeple cezayı hak ettiği cürüm belki dille, belki ferc ile veya bedeninin el dışındaki diğer organlarıyla
اليدِ. وإنَّما قِيلَ ذلك بإضافتِه إلى اليدِ؛ لأن عُظْمَ جِناياتِ الناسِ بأيديهم، فجَرَى الكلامُ باستعمالِ إضافةِ الجناياتِ التى يجنيها النَّاسُ إلى أيديهم، حتى أُضِيفَ كلُّ ما عُوقِبَ عليه الإنسانُ مما جَناه بسائرِ أعضاءِ جسدِه إلى أنها عقوبةٌ على ما جَنَتْه يَداه ، فلذلك قال جل ثناؤُه للعربِ: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} يعني به: ولن يَتَمنَّى اليهودُ الموتَ بما قدَّموا أمامَهم في حياتِهم مِن كفرِهم باللهِ، في مخالفتِهم أمرَه وطاعتَه في اتباعِ محمدٍ ﷺ وما جاءهم به مِن عندِ اللهِ، وهم يَجِدونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ، ويَعْلمون أنه نبىٌّ مبعوثٌ. فأضاف جل ثناؤُه ما انْطَوت عليه قلوبُهم، وأضْمَرته نفوسُهم، ونَطَقت به ألسنتُهم؛ مِن حسدِ محمدٍ ﷺ والبغىِ عليه، وتكذيبِه وجُحودِ رسالتِه - إلى أيديهم، وأنَّه مما قدَّمته أيديهم لعلمِ العربِ بمعنى ذلك في منطقِها وكلامِها، إذ كان جل ثناؤُه إنما أنزَل القرآنَ بلسانِها، وبلغتِها خاطَبها .
bedeninin diğer uzuvlarıyla işlenmiştir. Bu fiilin ele nispet edilmesi; insanların cinayetlerinin çoğunun elleriyle olmasındandır. Böylece insanların işlediği cinayetlerin ellerine nispet edilmesi konuşma dilinde yaygınlaşmış, hatta insanın bedeninin diğer uzuvlarıyla işlediği ve cezalandırıldığı her şey, iki elinin işlediği şeyin cezası olarak nispet edilmiştir . Bundan dolayı şânı yüce Allah Araplara: {وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Fakat ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu asla temenni etmeyeceklerdir” buyurmuştur. Bununla şunu kastetmektedir: Yahudiler, Tevrat'ta yazılı buldukları ve gönderilmiş bir peygamber olduğunu bildikleri halde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun Allah katından getirdiğine tabi olma hususunda Allah'ın emrine ve itaatine muhalefet ederek O'nu inkâr etmelerinden ötürü hayatlarında önden gönderdikleri şeyler sebebiyle ölümü asla temenni etmeyeceklerdir. Şânı yüce olan [Allah]; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e haset etme, ona taşkınlık yapma, onu yalanlama ve peygamberliğini inkâr etme hususunda kalplerinin gizlediği, nefislerinin sakladığı ve dillerinin ikrar ettiği şeyleri, ellerine ve ellerinin önden gönderdiği şeylere nispet etmiştir. Çünkü Araplar kendi konuşma mantıklarında bunun anlamını bilmektedirler; zira şânı yüce olan [Allah] Kur'an'ı onların diliyle indirmiş ve onlara kendi lisanlarıyla hitap etmiştir .
ورُوِىَ عن ابنِ عباسٍ في ذلك ما حدَّثنا به أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضَّحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} يقولُ: بما أسْلَفت أيديهم .
Bu hususta İbn Abbâs'tan bize Ebû Kureyb'in anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} buyruğu hakkında: Ellerinin önceden işledikleri sebebiyle, demektedir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ}. قال: إنهم عَرَفوا أن محمدًا ﷺ نبىٌّ فكَتَموه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “Ellerinin önceden işledikleri yüzünden” ayeti hakkında şöyle dedi: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olduğunu bildiler de onu gizlediler.
وأما قولُه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} فإنه يعني جل ثناؤُه: واللهُ ذو علمٍ بظَلَمةِ بنى آدمَ -يهودِها ونَصارَاها وسائرِ أهلِ [مللِها غيرِهم] - وما يَعْملون.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğuna gelince; -şan ve övgüsü yücedir- bununla şunu kastetmektedir: Allah, Âdemoğullarının zalimlerini -Yahudilerini, Hristiyanlarını ve [bunların dışındaki diğer] din mensuplarını- ve onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.
وظلمُ اليهودِ كفرُهم باللهِ فى خلافِهم أمرَه وطاعتَه فى اتباعِ محمدٍ ﷺ، بعدَ أن كانوا يَسْتَفْتِحون به وبمبْعثِه، وجُحودِهم نبوتَه وهم عالمون أنه نبىُّ اللهِ ورسولُه إليهم.
Yahudilerin zulmü ise, daha önce onunla ve onun gönderilmesiyle zafer bekledikleri halde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olma hususunda Allah'ın emrine ve itaatine muhalefet ederek Allah'ı inkâr etmeleri ve onun Allah'ın peygamberi ve kendilerine gönderilmiş elçisi olduğunu bildikleri halde peygamberliğini inkâr etmeleridir.
وقد دَلَّلْنا على معنى الظلمِ فيما مضَى بما أغنَى عن إعادتِه فى هذا الموضعِ .
Daha önce zulmün anlamını bu makamda tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde delilleriyle açıklamıştık .
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} “Yemin olsun ki sen onları yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun.”
يَعْنِى جل ثناوُه بقولِه: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} اليهودَ. يقولُ: يا محمدُ، لتَجِدَنَّ أشدَّ الناسِ حِرصًا على الحياةِ فى الدنيا، وأشدَّهم كراهةً للموتِ، اليهودَ، كما حدَّثنا ابنُ حُمَيدٍ، قال: حدَّثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبى محمدٍ -فيما يرَى أبو جعفرٍ- عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ}. يعنى اليهودَ .
Şânı yüce olan [Allah] {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} “Yemin olsun ki sen onları yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” buyruğuyla Yahudileri kastetmektedir. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed, dünya hayatına insanların en çok hırs göstereni ve ölümden en çok hoşlanmayanı olarak Yahudileri bulacaksın. Nitekim bize İbn Humeyd'in anlattığına göre; dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Muhammed b. Ebî Muhammed'den -Ebû Ca'fer'in kanaatine göre - o Saîd b. Cübeyr'den veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} “Yemin olsun ki sen onları yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” buyruğuyla Yahudileri kastetmektedir .
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، [عن الربيعِ] ، عن أبى العاليةِ: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ}. يعنى اليهودَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, [er-Rebî'den] , o da Ebu'l-Âliye'den nakletti: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} “Yemin olsun ki sen onları yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” buyruğuyla Yahudileri kastetmektedir .
وحدَّثنى المثنَّى، [قال: ثنا إسحاق] (٤)، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, [dedi ki: Bize İshâk anlattı] (٤), dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını anlattı .
وحدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وإنما كراهتُهم الموتَ لعلمِهم بما لَهم فى الآخرةِ من الخزْىِ والهَوانِ الطويلِ.
Onların ölümden hoşlanmamaları; ancak ahirette kendileri için var olan zillet ve uzun süreli aşağılanmayı bilmelerinden ötürüdür.
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ve şirk koşanlardan da [daha hırslı bulursun].”
يَعْنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}: وأحرصَ من الذين أشرَكُوا على الحياةِ. كما يقالُ: هو أَشجعُ الناسِ ومن عنترةَ. بمعنى: هو أشجعُ من الناسِ ومن عنترةَ. فكذلك قولُه: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}. لأن معنى الكلامِ: ولَتَجِدَنَّ يا محمدُ اليهودَ من بنى إسرائيلَ أحرصَ من الناسِ على حياةٍ ومن الذين أشركُوا. فلمّا أُضِيفَ {أَحْرَصَ} إلى {النَّاسِ}، وفيه تأويلُ "مِن" - أُظْهِرَتْ بعدَ حرفِ العطفِ رَدًّا على التأويلِ الذى ذكَرْنا.
Şânı yüce olan [Allah] {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} buyruğuyla: Yaşamaya karşı şirk koşanlardan da daha hırslı [bulursun], manasını kastetmektedir. Nitekim: "O, insanların ve Antere'nin en cesurudur" (هو أَشجعُ الناسِ ومن عنترةَ) denilir; yani: "O, insanlardan da Antere'den de daha cesurdur" demektir. İşte {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ve şirk koşanlardan da” buyruğu da böyledir. Çünkü kelâmın anlamı şudur: Ey Muhammed, İsrâiloğullarından olan Yahudileri, insanlardan ve şirk koşanlardan hayata karşı daha hırslı bulursun. {أَحْرَصَ} lafzı {النَّاسِ} kelimesine muzaf kılındığında ve içinde "...-den daha" (مِن) anlamı bulunduğunda, zikrettiğimiz anlama matuf kılınarak atıf harfinden sonra [harf-i cer] açıkça zikredilmiştir.
وإنما وصَف اللهُ جل ثناؤُه اليهودَ بأنهم أحرصُ الناسِ على الحياةِ، لعِلْمِهم بما قد أَعَدَّ لهم فى الآخرةِ على كفرِهم، مما لا يُقِرُّ به أهلُ الشركِ، فهم للموتِ أكْرَهُ من أهلِ الشركِ الذين لا يُؤْمِنون بالبعثِ؛ لأنهم يُؤمنون بالبعثِ ويَعْلَمون ما لهم هنالك من العذابِ، وأنَّ المُشركِينَ لا يُصَدِّقُون ببعثٍ ولا عقابٍ، فاليهودُ أحرصُ منهم على الحياةِ وأكرَهُ للموتِ.
Şânı yüce Allah'ın Yahudileri hayata karşı insanların en hırslısı olarak nitelemesi; küfürleri sebebiyle şirk ehlinin ikrar etmediği şeylerin ahirette kendileri için hazırlandığını bilmelerindendir. Dolayısıyla onlar, yeniden dirilişe inanmayan şirk ehlinden daha çok ölümden nefret ederler. Çünkü onlar yeniden dirilişe inanmakta ve orada kendileri için ne tür bir azap bulunduğunu bilmektedirler; müşrikler ise ne dirilişi ne de cezayı tasdik etmektedirler. Bu sebeple Yahudiler, hayata onlardan daha hırslı ve ölümden daha çok nefret eden kimselerdir.
وقيل: إن الذين أَشركُوا، الذين أخبرَ اللهُ تعالى ذكرُه أن اليهودَ أحرصُ منهم فى هذه الآيةِ على الحياةِ، هم المجوسُ. [وقيل: هم] الذين لا يُصَدِّقُون بالبعثِ.
Şöyle de denilmiştir: Zikri yüce olan Allah'ın bu ayette Yahudilerin hayata karşı kendilerinden daha hırslı olduğunu bildirdiği şirk koşan kimseler Mecûsîlerdir. [Şöyle de denilmiştir: Onlar,] yeniden dirilişi tasdik etmeyen kimselerdir.
ذكرُ من قال: هم المجوسُ
Onların Mecûsîler olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}: يعنى المجوسَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den nakletti: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Ve şirk koşanlardan da. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” [Ayetle] Mecûsîleri kastetmektedir .
وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}. قال: المجوسُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Ve şirk koşanlardan da. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” [Rebî'] dedi ki: Mecûsîlerdir.
وحدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنى ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}. قال: يهودُ أحرصُ من هؤلاء على الحياةِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Ve şirk koşanlardan da” [ayeti hakkında] dedi ki: Yahudiler, hayata bunlardan daha hırslıdır.
ذكرُ من قال: هم الذين يُنْكِرون البعثَ
Onların dirilişi inkâr edenler olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ ابنُ أبى محمدٍ -فيما يَرَى أبو جعفرٍ- عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، أو عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا}: وذلك أن المشركَ لا يَرْجُو بعثًا بعد الموتِ، فهو يُحبُّ طولَ الحياةِ، وأن اليهودىَّ قد عَرَف ما له فى الآخرةِ من الخِزْىِ، [لما ما ضَيَّع بما] عنده من العلمِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed -Ebû Ca'fer'in kanaatine göre - Saîd b. Cübeyr veya İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا} “Yemin olsun ki sen onları hayata karşı insanların ve şirk koşanların en hırslısı olarak bulursun.” Bunun sebebi şudur: Müşrik, ölümden sonra bir diriliş ummaz; bu yüzden ömrün uzun olmasını sever. Yahudi ise yanındaki ilim sebebiyle [ilmin gereğini] zayi ettiğinden dolayı ahirette kendisini bekleyen zilleti bilmektedir .
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.”
وهذا خبرٌ من اللهِ جل ثناؤُه عن الذين أشرَكُوا، الذين أخبَر أن اليهودَ
Bu, şânı yüce olan Allah'ın şirk koşanlar hakkındaki bir haberidir; O, Yahudilerin
أحرصُ منهم على الحياةِ، يقولُ جل ثناؤُه: يَوَدُّ أحدُ هؤلاءِ الذين أشرَكُوا - [ليأسِه بفناءِ] دنياه وانقضاءِ أيامِ حياتِه، من أن يكونَ له بعد ذلك نُشورٌ أو مَحْيَا، أو فَرحٌ أو سُرُورٌ- لو يُعَمَّرُ [فى الدنيا] ألفَ سنةٍ، حتى جعَل بعضُهم تحيةَ بعضٍ: [عِشْ ألفَ] عامٍ. حرصًا منهم على الحياةِ.
hayata onlardan daha hırslı olduğunu bildirmiştir. Şânı yüce olan [Allah] buyurur ki: Bu şirk koşanlardan her biri -dünyasının yok olması ve hayat günlerinin sona ermesiyle bundan sonra kendisi için bir diriliş, hayat, sevinç veya mutluluk olacağından ümidini kestiği için - [dünyada] bin yıl yaşatılmayı arzu eder. Hatta hayata olan hırslarından dolayı birbirlerine yaptıkları selamlaşmayı: "[Bin] yıl yaşa!" şeklinde yapmışlardır.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ علىِّ بنِ الحسنِ بنِ شقيقٍ، قال: سمِعتُ أبى عليًّا يقولُ (٢): أخبرَنا أبو حمزةَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}. قال: هو قولُ الأعاجمِ: هَزار (٢) سال زِه نَوْروز مِهْرْجان دَر .
Nitekim bize Muhammed b. Alî b. el-Hasen b. Şakîk anlattı, dedi ki: Babam Alî'nin şöyle dediğini işittim (٢): Bize Ebû Hamza, el-A'meş'ten, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Bu, Acemlerin: "Hezâr (٢) sâl zih, Nevrûz Mihricân der" [Bin yıl yaşa, Nevruz'a Mihrican'a er] sözüdür.
وحُدِّثت عن نُعَيمٍ النحْوىِّ، عن عطاءِ بنِ السائبِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}. قال: هو قولُ أهلِ الشركِ بعضِهم لبعضٍ إذا عَطِس: زِه هَزار سال .
Bana Nuaym en-Nahvî'den, o Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o, {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: Bu, şirk ehlinin aksırdığı zaman birbirlerine söyledikleri: "Zih hezâr sâl" [Bin yıl yaşa] sözüdür.
حدَّثنا إبراهيمُ بنُ سعيدٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا إسماعيلُ ابنُ عُلَيَّةَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن قتادةَ فى قولِه. {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}. قال: حُبِّبَتْ إليهم الخطيئةُ طولَ العُمُرِ.
Bize İbrâhîm b. Saîd ve Ya‘kûb b. İbrâhîm anlattı, dediler ki: Bize İsmâîl b. Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o da Katâde'den O'nun: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Uzun bir ömür boyunca günah [işlemek] onlara sevimli kılındı.
حدَّثنى يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: حدثنى ابنُ مَعْبَدٍ، عن ابنِ عُلَيَّةَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ فى قولِه: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ}. فذكَر مثلَه.
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bana İbn Ma'bed, İbn Uleyye'den, o da İbn Ebî Necîh'ten {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ} “Onlardan her biri arzu eder” buyruğu hakkında nakletti ve aynısını zikretti.
حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ فى قولِه: {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} حتى بلَغ: {لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}: ويهودُ أحرصُ من هؤلاء على الحياةِ، وقد وَدّ هؤلاءِ لو يُعَمَّرُ أحدُهم ألفَ سنةٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ} “Yemin olsun ki sen onları hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” buyruğundan {لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Bin yıl yaşatılmayı [arzu eder]” kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle dedi: Yahudiler, hayata bunlardan daha hırslıdır; oysa bunlar da her birinin bin yıl yaşatılmasını arzu etmişlerdir.
وحُدِّثت عن أبى معاويةَ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ فى قولِه: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ}. قال: هو قولُ أحدِهم إذا عَطَس: زِه هَزار سال. يقولُ: [عِشْ ألفَ] سنةٍ .
Bana Ebû Muâviye'den, o el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder.” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edildi: Bu, onlardan birinin aksırdığında söylediği: "Zih hezâr sâl" sözüdür; yani: "[Bin] yıl yaşa" demektedir .
القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir.”
يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}: وما التعميرُ وطولُ البقاءِ بمُزَحْزِحِه من عذابِ اللهِ.
Şânı yüce olan [Allah] {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Yaşatılması ve uzun süre hayatta kalması, onu Allah'ın azabından uzaklaştırıcı değildir.
و قوله: {هُوَ}. عِمادٌ، لطلَبِ "ما" الاسمَ أكثرَ من طلبِها الفعلَ، كما
Ve O'nun: {هُوَ} buyruğu; "mâ" (ما) [olumsuzluk edatının] fiilden ziyade ismi talep etmesi sebebiyle bir 'imâddır (fasıl zamiridir); nitekim
قال الشاعرُ :
Şair şöyle demiştir :
*فهل هو مَرفُوعٌ بما هَاهُنا راسُ*
*فهل هو مَرفُوعٌ بما هَاهُنا راسُ* (Buradaki şeyle bir baş kaldırılmış mıdır?)
و {أَنْ} التى فى: {أَنْ يُعَمَّرَ} رَفْعٌ بـ {مُزَحْزِحِهِ}، و {هُوَ} التى مع {مَا} [من ذكرِه] ، عمادٌ للفعلِ؛ لاستقباحِ العربِ النكرةَ قبل المعرفةِ.
{أَنْ يُعَمَّرَ} ifadesindeki {أَنْ} edatı, {مُزَحْزِحِهِ} lafzı ile merfûdur. {مَا} ile birlikte gelen {هُوَ} zamiri ise Arapların marifeden önce nekreyi çirkin görmeleri sebebiyle fiil için bir imaddır (destektir).
وقد قال بعضُهم: إن {هُوَ} التى مع {وَمَا} كنايةٌ مِن ذكرِ العُمُرِ. كأنه قال: يَوَدُّ أحدُهم لو يُعَمَّرُ ألفَ سنةٍ، وما ذلك العُمُرُ بمُزَحْزحِه من العذابِ. وجعَل: {أَنْ يُعَمَّرَ} مُتَرْجِمًا عن {هُوَ}. يُريدُ: ما هو بمُزَحْزِحِه التعميرُ.
Bazıları şöyle demiştir: {وَمَا} ile beraber gelen {هُوَ} zamiri, ömrün zikrinden kinayedir. Sanki: "Onlardan biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder, oysa o ömür onu azaptan uzaklaştıracak değildir" demiş gibidir. Ve {أَنْ يُعَمَّرَ} ifadesini {هُوَ} zamirini açıklayan (bedel/mütercim) kılmıştır. Yani: "Yaşatılmak, onu [azaptan] uzaklaştırıcı değildir" manasını kastetmektedir.
وقال بعضُهم: قولُه: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} نظيرُ قولِك: ما زيدٌ بمُزَحْزِحِه أن يُعَمَّرَ.
Bazıları da şöyle demiştir: O'nun {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} buyruğu, senin: "Zeyd'i yaşatılması uzaklaştıracak değildir" (ما زيدٌ بمُزَحْزِحِه أن يُعَمَّرَ) sözünün benzeridir.
وأقربُ هذه الأقوالِ عندنا إلى الصوابِ ما قلْناه، وهو أن يكونَ {هُوَ} عمادًا، نظيرُ قولِك: ما هو قائمًا عمرٌو.
Bize göre bu görüşlerin doğruya en yakın olanı bizim söylediğimiz görüştür; o da senin: "Amr ayakta değildir" (ما هو قائمًا عمرٌو) sözünün benzeri olarak {هُوَ} zamirinin imad (pekiştirme zamiri) olmasıdır.
وقد قال قومٌ من أهلِ التأويلِ: إنَّ {أَنْ} التى فى قولِه: {أَنْ يُعَمَّرَ} بمَعْنَى: وإنْ عُمِّرَ. وذلك قولٌ لمعانى كلامِ العربِ المعروفِ مخالفٌ.
Tefsir ehlinden bir topluluk: O'nun {أَنْ يُعَمَّرَ} buyruğundaki {أَنْ} edatının "yaşatılsa bile" (وإنْ عُمِّرَ) manasında olduğunu söylemiştir. Bu ise Arapların bilinen kelâmının manalarına aykırı bir sözdür.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ:
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den [şöyle] nakletti:
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}. يقولُ: وإن عُمِّر .
{وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir.” Şöyle demektedir: Yaşatılsa bile .
وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını nakletti.
وحدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {أَنْ يُعَمَّرَ}: ولو عُمِّرَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {أَنْ يُعَمَّرَ} “Yaşatılması” [ifadesi hakkında]: "Yaşatılsa bile" demiştir.
وأما تأويلُ قولِه: {بِمُزَحْزِحِهِ} فإنه: بمُبْعِدِه ومُنْجِيه ، كما قال الحُطَيئةُ :
O'nun {بِمُزَحْزِحِهِ} buyruğunun tefsirine gelince; o, "onu uzaklaştırıcı ve kurtarıcı" demektir. Nitekim Hutay'e şöyle demiştir :
وقالُوا تَزَحْزَحْ لا بِنا فَضْلُ حاجةٍ … إليكَ ولا مِنّا لِوَهْيِكَ راقِعُ
وقالُوا تَزَحْزَحْ لا بِنا فَضْلُ حاجةٍ … إليكَ ولا مِنّا لِوَهْيِكَ راقِعُ (Dediler ki: Çekil git öteye! Bizim sana bir ihtiyacımız yoktur / Bizden senin kırığını onaracak kimse de yoktur)
يعنى بقولِه: تَزَحْزَحْ: تَباعَدْ. يقالُ منه: زَحْزَحَه يُزَحْزِحُه زَحْزَحَةً وزِحْزَاحًا، وهو عنك يُزَحْزَحُ. أى: هو مُتباعِدٌ.
"Tezahzah" (تَزَحْزَحْ) sözüyle "uzaklaş" (tebâad) manasını kastetmektedir. Bu kökten olmak üzere: "Onu uzaklaştırdı, uzaklaştırır, uzaklaştırmak" (زَحْزَحَه يُزَحْزِحُه زَحْزَحَةً وزِحْزَاحًا) ve "O senden uzaklaşıyor" (هو عنك يُزَحْزَحُ) denir, yani: O uzaklaşmaktadır.
فتأويلُ الآيةِ: وما طولُ العمُرِ بمُبْعِدِه من عذابِ اللهِ ولا مُنْجِيه (٣) منه؛ لأنه لا بُدَّ للعُمُرِ من الفناءِ ومصيرِه إلى اللهِ.
Ayetin tefsiri şöyledir: Ömrün uzun olması, onu Allah'ın azabından uzaklaştırıcı da ondan kurtarıcı da (٣) değildir; çünkü ömrün mutlaka son bulması ve Allah'a dönmesi kaçınılmazdır.
كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدَّثنى ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ -قال أبو جعفرٍ: فيما أرى- عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، أو
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed -Ebû Ca'fer: 'Zannımca' demiştir- Saîd b. Cübeyr'den yahut
عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}. أى: ما هو بمُنْجِيه من العذابِ .
İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir.” Yani: Onu azaptan kurtaracak değildir .
حَدَّثَنِي المثنَّي، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}. يقول: وإنْ عُمِّر، فما [ذلك بمُغْنيه] من العذَابِ ولا منجِيه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî'den, o da Ebû'l-Âliye'den nakletti: {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir.” Şöyle demektedir: Yaşatılsa bile, [bu] onu azaptan [kurtaracak] ve necat verecek değildir .
وحَدَّثَنِي المثنَّي، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den aynısını nakletti.
وحَدَّثَنِي محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمي، عن أبيه، عن جدِّه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ}: فهم الذين عادَوْا جبريلَ ﵇ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam, babasından, o dedesinden, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder; oysa [bu] onu azaptan uzaklaştıracak değildir” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Onlar, Cibrîl aleyhisselâm'a düşmanlık eden kimselerdir .
وحَدَّثَنِي يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ}: ويهودُ أحرصُ على الحياةِ من هؤلاءِ، وقد وَدَّ هؤلاءِ لو يعَمَّرُ أحدُهم ألفَ سنةٍ، وليس بمُزَحْزِحِه من العذابِ لو عُمِّر كما عُمِّر إبليسُ، لَمْ يَنْفَعْه ذلك إذا كان كافرًا، لَمْ يُزَحْزِحْه ذلك
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ} “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder; oysa yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir” [ayeti hakkında]: Yahudiler yaşama bunlardan daha düşkündür. Gerçekten de bunlar, her biri bin yıl yaşatılmayı arzu etmiştir. İblis'in ömrü kadar ömür verilse bile bu, onu azaptan uzaklaştıracak değildir; kâfir olduğu takdirde bu ona fayda vermez; bu onu
من العذابِ .
azaptan uzaklaştırmaz .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦)}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”
يَعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}: واللهُ ذو إبصارٍ بما يَعمَلون، لا يَخْفَى عليه شيءٌ من أعمالِهم، بل هو بجميعِها مُحيطٌ، ولها حافظٌ ذاكرٌ، حتى يُذِيقَهم بها من العقابِ جزاءَها.
Şânı yüce olan [Allah] {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir; amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz, bilakis O hepsini kuşatıcıdır, onların karşılığı olan cezayı kendilerine tattırıncaya kadar hepsini koruyan ve hatırda tutandır.
وأصلُ بصيرٍ مُبْصِرٌ، من قولِك : أبْصَرْتُ فأنا مُبْصِرٌ. ولكنّه صُرِف إلى "فَعِيلٍ"، كما صُرِفَ مُسْمِعٌ إلى سَميعٍ، وعذابٌ مؤلمٌ إلى أليمٍ، ومُبدِعُ السماواتِ إلى بَديعٍ، وما أشبهَ ذلك.
"Basîr" (بصير) kelimesinin aslı, senin: "Gördüm, o hâlde ben görenim" (أبْصَرْتُ فأنا مُبْصِرٌ) sözünden gelen "mübsir" (مُبْصِرٌ) lafzıdır . Fakat "müsmi'" (مُسْمِع) kelimesinin "semî'" (سَميع) kalıbına, "mu'lim azap" (عذابٌ مؤلمٌ) ifadesinin "elîm" (أليم) kalıbına, "gökleri yoktan var eden" (مُبدِعُ السماواتِ) ifadesinin "bedî'" (بَديع) kalıbına ve benzerlerine dönüştürüldüğü gibi bu da "faîl" (فَعِيل) veznine dönüştürülmüştür.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir.”
أجمع أهلُ العلمِ بالتأويلِ جميعًا على أنَّ هذه الآيةَ نزَلتْ جوابًا لليهودِ مِن بنى إسرائيلَ، إذ زعَموا أنَّ جبريلَ عدوٌّ لهم، وأن ميكائيلَ وَلِيٌّ لهم. ثم اختلَفوا في السببِ الذى مِن أجلِه قالوا ذلك؛ فقال بعضُهم: إنما كان سببُ قيلِهم ذلك مِن أجلِ مناظرةٍ جرَتْ بينهم وبين رسولِ اللهِ ﷺ في أمرِ نبوَّتِه.
Tefsir ilmi ehlinin tamamı, bu ayetin İsrâiloğullarından olan Yahudilere bir cevap olarak indiğinde icma etmiştir; zira onlar Cibrîl'in kendilerine düşman olduğunu, Mîkâîl'in ise dostları olduğunu iddia etmişlerdi. Daha sonra bunu söylemelerine yol açan sebep hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bunu söylemelerinin sebebi , peygamberliği hususunda kendileri ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında cereyan eden bir münazaradan dolayı idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، عن عبدِ الحميدِ بنِ بَهْرامَ، عن
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr, Abdülhamîd b. Behrâm'dan, [o da]
شهرِ بنِ حَوْشَبٍ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: حضَرَتْ عِصابةٌ من اليهودِ رسولَ اللهِ ﷺ فقالوا: يا أبا القاسمِ، حدِّثْنا عن خِلالٍ نسألُك عنهنَّ لا يَعْلَمُهن إلَّا نبيٌّ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "سَلُوا عمَّا شِئْتُم، ولكن اجعَلُوا لى ذِمّةَ اللهِ وما أخَذ يَعْقُوبُ على بَنِيه، لَئِنْ أنا حَدَّثْتُكم شيئًا فعَرَفْتُموه لَتُتَابِعُنِّى على الإسلامِ". فقالوا: ذلك لك. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "سَلُونى عمّا شِئْتُم". فقالوا: أَخْبِرْنَا عن أَربعِ خِلالٍ نسألُك عنهن؛ أَخْبِرْنَا أيُّ الطعامِ حرَّم إسرائيلُ على نفسِه من قبلِ أن تُنَزَّلَ التوراةُ، وأَخْبِرْنَا كيف ماءُ المرأةِ وماءُ الرجلِ، وكيف يكونُ الذكرُ منه والأُنثي، وأَخْبِرْنَا بهذا النَّبِيِّ الأُمِّيِّ في [النومِ، ومن] وَلِيُّه مِن الملائكةِ. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "عليكم عَهْدُ اللهِ لَئِنْ أنا أَنْبأْتُكم لَتُتَابِعُنِّى ". فأعطَوْه ما شاء مِن عهدٍ وميثاقٍ، فقال: "نَشَدْتُكم بالذى أنْزَلَ التوْراةَ على موسي، هل تَعْلَمون أن إسْرائِيلَ يعقوبَ مَرِض مَرَضًا شديدًا، فَطال سَقَمُه منه، فنَذر للهِ نَذْرًا لئِن عافاه اللهُ مِن سَقَمِه، ليُحَرِّمَنَّ أَحبَّ الطعامِ والشرابِ إليه، وكانَ أحبَّ الطعامِ إليه لُحْمانُ الإبِلِ" -قال أبو جعفرٍ: فيما أرى أنا- "وأحَبَّ الشرابِ إليه ألْبانُها؟ " فقالوا: اللهمَّ نعم. فقال رسولُ اللهِ ﷺ: " [اللهُمَّ اشْهَدْ عليهم]. وأنْشُدُكم باللهِ الذى لا إلهَ إلَّا هو، الذى أنْزَلَ التوراةَ على موسي، هل تَعْلَمون أنَّ ماءَ الرَّجُلِ أبيَضُ غليظٌ، وأن ماءَ المرأةِ أصفرُ رقيقٌ، فأيُّهما عَلا كان له الوَلَدُ والشَّبَهُ بإذنِ اللهِ، إذا عَلا ماءُ الرجلِ ماءَ المرأةِ كان الولَدُ ذَكَرًا بإِذنِ اللهِ، وإذا علا ماءُ
Şehr b. Havşeb'den, [o da] İbn Abbâs'tan [rivayetle]; o şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: "Ey Ebe'l-Kâsım! Bize, peygamberden başkasının bilemeyeceği birtakım hususları soracağız, bize onlardan haber ver." dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dilediğinizi sorunuz; ancak bana Allah'ın ahdini ve Ya'kūb'un oğullarından aldığı teminatı vermelisiniz ki, şayet ben size bir şey haber verir ve siz de onu [doğru olarak] bilirseniz İslâm üzere bana mutlaka tâbi olacaksınız.» buyurdu. Onlar: "Bu senin hakkındır [kabul ediyoruz]." dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dilediğinizi bana sorunuz.» buyurdu. Onlar da şöyle dediler: "Sana soracağımız dört hususu bize haber ver: Tevrat indirilmeden önce İsrâil'in kendi nefsine hangi yiyeceği haram kıldığını bize haber ver. Kadının suyu ile erkeğin suyunun nasıl olduğunu ve bunlardan erkek ile dişinin nasıl meydana geldiğini bize haber ver. Bir de [uykuda olan] bu ümmî peygamberi ve meleklerden dostunun kim olduğunu bize haber ver." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şayet ben size bildirirsem bana mutlaka tâbi olacağınıza dair Allah'ın ahdi üzerinize olsun.» buyurdu. Onlar da Resûlullah'a dilediği ahit ve misakı verdiler. Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah] adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki İsrâil Ya'kūb şiddetli bir hastalığa yakalanmıştı ve hastalığı uzamıştı da şayet Allah kendisini hastalığından kurtarırsa en sevdiği yiyecek ve içeceği kendisine kesinlikle haram kılacağına dair Allah'a adakta bulunmuştu. Onun en sevdiği yiyecek deve etleri -Ebû Ca'fer der ki: Benim anladığıma göre- ve en sevdiği içecek de develerin sütleri değil miydi?» Onlar: "Allah adına, evet!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Allah'ım, onların aleyhine şahit ol!] Kendisinden başka ilah olmayan, Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki erkeğin suyu beyaz ve koyu/yoğun, kadının suyu ise sarı ve incedir. Hangisi üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk ve benzerlik ona ait olur. Şayet erkeğin suyu kadının suyuna üstün gelirse Allah'ın izniyle çocuk erkek olur; eğer kadının suyu...»
المرأةِ ماءَ الرجلِ كان الولَدُ أُنْثَى بإذنِ اللهِ؟ " قالوا: اللهُمَّ نعَم. قال: "اللهُمَّ اشْهَدْ". قال: "وأَنْشُدُكم بالذى أنْزَل التوراةَ على موسي، هل تَعْلَمون أن هذا النَّبِيَّ الأُمِّيَّ تَنامُ عيناه ولا يَنامُ قلبُه؟ " قالوا: اللهُمَّ نعَم. قال: "اللهُمَّ اشْهَدْ". قالوا : أنت الآنَ، فحدِّثْنا مَن وَلِيُّك مِن الملائِكَةِ، فعندَها نجامِعُك أو نُفَارِقُك. قال: "فإن وَلِيِّى جبريلُ، ولم يَبْعَثِ اللهُ نبيًّا قَطُّ إلَّا وهو وليُّه". قالوا: فعندَها نُفَارقُك؛ لو كان وليُّك سواه مِن الملائِكَةِ تابَعْناك وصدَّقْناك. قال: "فما يَمْنَعُكُم أن تُصَدِّقوه؟! قالوا: إنه عدوُّنا. فأنْزَل اللهُ ﷿: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}. إلى قولِه: {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. فعندَها باءوا بغضَبٍ على غضَبٍ .
erkeğin suyuna üstün gelirse çocuk Allah'ın izniyle kız olur, değil mi?" buyurdu. "Allah adına, evet!" dediler. [Resûlullah]: "Allah'ım, şahit ol!" buyurdu. [Sonra]: "Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren [Allah] adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki bu ümmî peygamberin gözleri uyur fakat kalbi uyumaz?" buyurdu. "Allah adına, evet!" dediler. [Resûlullah]: "Allah'ım, şahit ol!" buyurdu. Dediler ki : "Şimdi sıra sende; bize meleklerden dostunun kim olduğunu haber ver, işte o zaman seninle beraber oluruz veya senden ayrılırız." [Resûlullah]: "Benim dostum Cibrîl'dir; Allah hiçbir peygamber göndermemiştir ki onun dostu Cibrîl olmasın" buyurdu. Dediler ki: "İşte bu noktada senden ayrılıyoruz; şayet meleklerden dostun ondan başkası olsaydı sana tâbi olur ve seni tasdik ederdik." [Resûlullah]: "Onu tasdik etmenize engel olan nedir?" buyurdu. "O bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” ayetinden {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Sanki bilmiyorlarmış gibi” buyruğuna kadar indirdi. İşte o zaman gazap üstüne gazaba uğradılar .
وحَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: حَدَّثَنِي عبدُ اللهِ بنُ عبدِ الرحمنِ بنِ أبي الحسينِ المكِّيُّ، عن شَهْرِ بنِ حَوْشَبٍ الأشعرىِّ، أن نَفرًا مِن اليهودِ جاءوا رسولَ اللهِ ﷺ فقالوا له: يا محمدُ، أَخْبِرْنَا عن أربعِ خصالٍ نسألُك عنهنَّ، فإن فعَلتَ اتَّبعْناكَ وصدَّقْناكَ وآمنَّا بكَ. فقال لهم رسولُ اللهِ ﷺ: "عليكم بذلك عهدُ اللهِ وميثاقُه، لئن أنا أخْبَرْتُكم بذلك لَتُصَدِّقُنِّى" قالوا: نعم. قال: "فسلُوا عمَّا بدَا لكم". فقالوا: أَخْبِرْنَا كيف يُشْبِهُ الولدُ أُمَّه وإنما النطفةُ مِن الرجلِ؟ فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "أنْشُدُكم باللهِ وبأيَّامِه عندَ بَنى إسرائيلَ، هل تَعْلَمونَ أن نُطفةَ الرَّجُلِ بَيْضاءُ غليظةٌ، ونُطْفَةَ المَرْأةِ صفراءُ رَقيقَةٌ، فأيَّتُهما عَلَت صاحبتَها
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Abdirrahmân b. Ebî'l-Huseyn el-Mekkî, Şehr b. Havşeb el-Eş'arî'den anlattı ki: Yahudilerden birkaç kişilik bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona: "Ey Muhammed! Sana soracağımız dört hususu bize haber ver; şayet [doğru] yaparsan sana uyar, seni tasdik eder ve sana iman ederiz." dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Şayet ben bunları size haber verirsem beni tasdik edeceğinize dair Allah'ın ahdi ve mîsâkı üzerinize olsun [mu]?» buyurdu. "Evet." dediler. [Resûlullah]: «Aklınıza geleni (dilediğinizi) sorunuz» buyurdu. Dediler ki: "Bize çocuğun annesine nasıl benzediğini haber ver; zira meni yalnızca erkekten gelir?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah adına ve İsrâîloğulları nezdindeki günleri [geçmiş hadiseleri] adına size and veriyorum; erkeğin suyunun beyaz ve koyu, kadının suyunun ise sarı ve ince olduğunu, bunlardan hangisi diğerine üstün gelirse...» buyurdu.
كان لها الشَّبَهُ؟ " قالوا: اللهُمَّ نعم. قالوا: فأَخْبِرْنَا كيف نومُك؟ قال: "أَنْشُدُكم باللهِ وبأيَّامِه عندَ بَنِى إسرائيلَ، هل تعْلَمون أن [نومَ هذا] النبيِّ الذى تزعُمون أنى لستُ به، تنامُ عينُه وقلبُه يقظانُ؟ " قالوا: اللهُمَّ نعم. قال: " [فكذلك نَوْمِى؛ تَنامُ عَينى وقَلْبى يقظانُ". قالوا: فأَخْبِرْنَا عمَّا] حرَّم إسرائيلُ على نفسِه ، فقال: " [أنْشُدُكم باللهِ وبأيَّامِه عندَ بَنِى إسرائيلَ] ، هل تَعْلَمون أنه كان أحبَّ الطعامِ والشرابِ إليه ألْبانُ الإبلِ ولُحُومُها، وأنه اشْتَكَى شكوَى فعافاه اللهُ منها، فحرَّم أحَبَّ الطعامِ والشرابِ إليه شُكْرًا للهِ، فحرَّم على نَفْسِه لُحُومَ الإبِلِ وأَلْبَانَها؟ " قالوا: اللهمَّ نعَم. قالوا: فأَخْبِرْنَا عن الرُّوح. قال: "أَنْشُدُكم باللهِ وبأيَّامِه عندَ بنى إسْرائيلَ، هل تَعْلَمون أنه جبريلُ، وهو الذى يَأْتِينى؟ " قالوا: نعَم، ولكنه لنا عدوٌّ، وهو مَلَكٌ إنما يأتِي بالشِّدَّةِ وسفْكِ الدماءِ، فلولا ذلك اتبعْناك. فأنْزَل اللهُ فيهم: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}. إلى قوله: {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
benzerlik ona ait olur, değil mi?" buyurdu. "Allah adına, evet!" dediler. Dediler ki: "Peki uykunun nasıl olduğunu bize haber ver." [Resûlullah]: "İsrâîloğulları nezdindeki günleri ve Allah adına size and veriyorum; benim o olmadığımı iddia ettiğiniz [bu] peygamberin [uykusunun], gözünün uyuyup kalbinin uyanık olduğunu biliyor musunuz?" buyurdu. "Allah adına, evet!" dediler. [Resûlullah]: "[Benim uykum da öyledir; gözüm uyur, kalbim uyanıktır" buyurdu. Dediler ki: "O halde bize] İsrâîl'in kendisine neyi haram kıldığını [haber ver." Bunun üzerine Resûlullah]: "[İsrâîloğulları nezdindeki günleri ve Allah adına size and veriyorum] ; biliyor musunuz ki en sevdiği yiyecek ve içecek deve sütü ve deve etiydi; yakalandığı bir hastalıktan Allah kendisini kurtarınca, Allah'a şükran olarak en sevdiği yiyecek ve içeceği kendisine haram kılıp deve etini ve sütünü kendi nefsine yasaklamıştı, değil mi?" buyurdu. "Allah adına, evet!" dediler. "O halde bize Ruh'tan haber ver" dediler. [Resûlullah]: "İsrâîloğulları nezdindeki günleri ve Allah adına size and veriyorum; onun Cibrîl olduğunu ve bana gelenin de o olduğunu biliyor musunuz?" buyurdu. "Evet, fakat o bizim düşmanımızdır; o ancak şiddet ve kan dökmeyle gelen bir melektir; eğer böyle olmasaydı sana tâbi olurduk" dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” ayetinden {كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Sanki bilmiyorlarmış gibi” buyruğuna kadar indirdi .
حَدَّثَنَا القاسمُ، قال ثنا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: حَدَّثَنِي القاسمُ بنُ أبي بَزَّةَ، أن يهودَ سألوا النَّبِيَّ ﷺ مَن صاحبُه الذى يَنْزِلُ عليه بالوحىِ؟ فقال: "جبريلُ". قالوا: فإنه لنا عدوٌّ، ولا يأتى إلَّا بالحربِ والشدَّةِ والقتالِ. فنَزَل: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} الآية. قال ابنُ جُرَيْجٍ: وقال
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze anlattı ki: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisine vahiy getiren arkadaşının kim olduğunu sordular. [Resûlullah]: «Cibrîl'dir» buyurdu. Onlar: "O bizim düşmanımızdır; o ancak savaş, şiddet ve çatışma getirir" dediler. Bunun üzerine: { قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” ayeti indi. İbn Cüreyc dedi ki: Şöyle de dedi:
مجاهدٌ: قالت يهودُ: يا محمدُ، ما يَنْزِلُ جبريلُ إلَّا بشدَّةٍ وحربٍ وقتالٍ ، وإنه لنا لعدوٌّ. فنزَل: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} الآية .
Mücâhid: Yahudiler: "Ey Muhammed! Cibrîl ancak şiddet, savaş ve çatışmayla iner ve o bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” ayeti indi .