وقال آخَرون: بل كان سَبَبُ قِيلِهم ذلك مِن أجلِ مُناظرةٍ جرَت بين عمرَ بنِ الخطابِ ﵁ وبينهم في أمرِ النَّبِيِّ ﷺ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onların bunu söylemelerinin sebebi, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ile onlar arasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında geçen bir münazaradan dolayı idi.
ذِكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حَدَّثَنِي محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا رِبْعِيُّ ابنُ عُلَيَّةَ، عن داودَ بنِ أبي هندٍ، عن الشَّعْبِيِّ، قال: نزَل عمرُ بنُ الخطابِ الرَّوْحَاءَ، فرأَى رجالًا يَبْتَدِرُون أحجارًا يُصَلُّون إليها، فقال: ما بالُ هؤلاءِ؟ قالوا: يَزْعُمون أن رسولَ اللهِ ﷺ صلَّى ههنا. قال: فكرِه ذاك، وقال: إنَّما رسولُ اللهِ ﷺ أدركَتْه الصلاةُ بوادٍ، فصلَّي، ثم ارتحل وترَكه. ثم أنشأ يُحَدِّثُهم فقال: كنتُ أشْهَدُ اليهودَ يومَ مِدْراسِهم، فأعْجَبُ مِن التوراةِ كيف تُصَدِّقُ الفُرقانَ، ومِن الفرقانِ كيف يُصَدِّقُ التوراةَ، فبينما أنا عندَهم ذاتَ يومٍ قالوا: يا بنَ الخطابِ، ما مِن أصحابِك أحدٌ أحبَّ إلينا منك. قلتُ: ولمَ ذلك؟ قالوا: إنك تَغْشانا وتَأْتِينا. قال: قلتُ: إنِّي آتِيكم فأعْجَبُ مِن الفُرْقانِ كيف يُصَدِّقُ التوراةَ، ومِن التوراةِ كيف تُصَدِّقُ الفرقانَ. قال: ومرَّ رسولُ اللهِ ﷺ فقالوا: يا بنَ الخطابِ، ذاك صاحبُكم فالحَقْ به. قال: فقلتُ لهم عند ذلك: نَشَدْتكم باللهِ الذى لا إلهَ إلَّا هو، وما استرعاكم مِن حَقِّه واسْتَودَعَكم مِن كتابِه، أَتَعْلَمون أنه
Bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Rib‘î b. Uleyye, Dâvûd b. Ebî Hind’den, o da eş-Şa‘bî’den naklen anlattı; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb er-Ravhâ'ya indiğinde, birtakım adamların aceleyle taşlara doğru yönelip oralara doğru namaz kıldıklarını gördü ve: "Bunların hâli nedir?" dedi. "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in burada namaz kıldığını ileri sürüyorlar" dediler. [Ömer] bunu hoş görmedi ve şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadece bir vadide namaz vakti erişmişti de namaz kıldı, sonra da yola koyulup orayı geride bıraktı." Sonra onlara [şöyle] anlatmaya başladı: "Ben Yahudilerin ders günlerinde (midrâs) onların meclisinde bulunurdum da Tevrat'ın Furkân'ı (Kur'an'ı), Furkân'ın da Tevrat'ı nasıl tasdik ettiğine hayret ederdim. Bir gün onların yanındayken dediler ki: 'Ey İbnü'l-Hattâb! Arkadaşların arasında bize senden daha sevimli gelen kimse yoktur.' Ben: 'Bu neden böyledir?' dedim. 'Çünkü sen bizim meclisimize uğruyor ve bize geliyorsun' dediler. [Ömer] dedi ki: Ben de: 'Ben size geliyorum da Furkân'ın Tevrat'ı, Tevrat'ın da Furkân'ı nasıl tasdik ettiğine hayret ediyorum' dedim. [Ömer] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [oradan] geçti. Bunun üzerine dediler ki: 'Ey İbnü'l-Hattâb! İşte şu sizin arkadaşınızdır, ona yetiş.' [Ömer] dedi ki: Bunun üzerine onlara dedim ki: 'Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah adına, O'nun sizden gözetmenizi istediği hakkı ve kitabından size emanet ettiği şeyler adına size and veriyorum; biliyor musunuz ki o
رسولُ اللهِ؟ قال: فسكَتوا. قال: فقال عالمُهم وكبيرُهم: إنه قد عظَّم عليكم فأَجِيبوه. قالوا: أنت عالمُنا وسيدُنا، فأَجِبْه أنت. قال: أَمَّا إذ نشدْتَنا [بما نَشَدْتنا] به، فإنّا نَعْلَمُ أنه رسولُ اللهِ. قال: قلتُ: وَيْحَكم! فأنَّى هلَكتُم! قالوا: إنَّا لَمْ نَهْلِكْ. قال: قلتُ: كيف ذاك وأنتم تَعْلَمون أنه رسولُ اللهِ، ثم لا تَتَّبِعونه ولا تُصَدِّقونه؟ قالوا: إن لنا عدوًّا مِن الملائكةِ وسِلْمًا مِن الملائكةِ، وإنه قُرِن بنبوَّتِه عدُوُّنا مِن الملائكةِ. قال: قلتُ: ومَن عدوُّكم ومَن سِلْمُكم؟ قالوا: عدوُّنا جبريلُ وسِلْمُنا ميكائيلُ. قال: قلتُ: وفيمَ عاديْتُم جبريلَ وفيمَ سالمتم ميكائيلَ؟ قالوا: إن جبريلَ مَلَكُ الفظاظةِ والغلظةِ والإعسارِ والتشديدِ والعذابِ ونحوِ ذلك، وإن ميكائيلَ ملَكُ الرأفةِ والرحمةِ والتخفيف ونحوِ هذا. قال: قلتُ: وما منزِلتُهما مِن ربِّهما؟ قالوا: أحدُهما عن يمينِه والآخرُ عن يسارِه. قال: فقلتُ: فواللهِ الذى لا إلهَ إلَّا هو، إنهما والذى بينهما لعَدوٌّ لمَن عاداهما، وسِلْمٌ لمَن سالَمَهما، ما يَنْبَغى لجبريلَ أن يُسالمَ عدوَّ ميكائيلَ، و [ما ينْبَغِى] لميكائيلَ أن يُسالمَ عدوَّ جبريلَ. قال: ثم قمتُ فاتَّبعْتُ النَّبِيَّ ﷺ، فلحِقْتُه وهو خارجٌ مِن خَوْخَةٍ لبنى فلانٍ، فقال لى: "يا بنَ الخطابِ، ألا أُقْرِئُك آياتٍ نزَلْنَ قبلُ "؟ فقرَأ عليَّ: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} حتى قرَأ الآياتِ. قال: قلتُ: بأبي وأمى يا رسولَ اللهِ، والذى بعَثك بالحقِّ، لقد جِئْتُ وأنا أُرِيدُ أن أُخْبِرَك
[...Allah'ın] Resûlü müdür?" Dedi ki: Bunun üzerine sustular. [Ömer] dedi ki: Onların âlimi ve büyüğü: "O size karşı [meseleyi] büyüttü (ağır bir yemin verdi); ona cevap verin" dedi. Onlar: "Sen bizim âlimimiz ve efendimizsin, ona sen cevap ver" dediler. [Âlimleri] dedi ki: "Mademki bize [yemin verdirdiğin şeyle] yemin verdirdin, şüphesiz biz onun Allah'ın Resûlü olduğunu biliyoruz." [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Yazıklar olsun size! Nasıl da helak oldunuz!" Onlar: "Biz helak olmadık" dediler. [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Onun Allah'ın Resûlü olduğunu bildiğiniz hâlde ona uymuyor ve onu tasdik etmiyorken bu nasıl olur?" Dediler ki: "Bizim meleklerden bir düşmanımız ve meleklerden bir dostumuz vardır. Onun peygamberliği ile meleklerden olan düşmanımız ilişkilendirilmiştir." [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Düşmanınız kim, dostunuz kimdir?" Dediler ki: "Düşmanımız Cibrîl, dostumuz ise Mîkâîl'dir." [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Cibrîl'e ne sebeple düşmanlık ettiniz ve Mîkâîl ile ne sebeple barışık oldunuz?" Dediler ki: "Şüphesiz Cibrîl; kabalık, sertlik, zorluk, şiddet, azap ve benzeri şeylerin meleğidir. Mîkâîl ise şefkat, merhamet, hafifletme ve benzeri şeylerin meleğidir." [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Rableri katında onların konumu nedir?" Dediler ki: "Biri O'nun sağında, diğeri ise solundadır." [Ömer] dedi ki: Bunun üzerine dedim ki: "Kendisinden başka hiçbir ilâh olmayan Allah'a yemin olsun ki, o ikisi de onların arasındaki de kendilerine düşmanlık edene kesinlikle düşmandır, kendileriyle barışık olana da kesinlikle dosttur. Cibrîl'e Mîkâîl'in düşmanıyla barışık olmak yaraşmaz, Mîkâîl'e de [yaraşmaz] Cibrîl'in düşmanıyla barışık olmak." [Ömer] dedi ki: Sonra kalkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından gittim; falan oğullarına ait küçük bir kapıdan (geçitten) çıkarken ona yetiştim. Bana şöyle buyurdu: «Ey Hattâb'ın oğlu! Az önce inen ayetleri sana okuyayım mı?» Bunun üzerine bana: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu, daha önceki [kitapları] tasdik edici olarak Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir” [ayetini] okudu, nihayet ayetleri [sonuna kadar] okudu. [Ömer] dedi ki: Dedim ki: "Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, ben sana haber vermek isteyerek gelmiştim...
الخبرَ، فأسمعُ اللطيفَ الخبيرَ قد سبَقنى إليك بالخبرِ .
...haberi; ancak işitiyorum ki Latîf ve Habîr olan Allah, haberle benden önce sana ulaşmış.
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن داودَ، عن الشَّعْبيِّ، قال: قال عمرُ: كنتُ رجلًا أغْشَى اليهودَ في يومِ مِدْراسِهم. ثم ذكَر نحوَ حديثِ رِبْعِيٍّ.
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Dâvûd'dan, o da eş-Şa'bî'den anlattı, dedi ki: Ömer: "Ben ders günlerinde Yahudilere uğrayan bir kimseydim" dedi. Sonra Rib'î'nin hadisi benzerini zikretti.
وحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن عمرَ بنَ الخطابِ انْطَلَق ذاتَ يومٍ إلى اليهودِ، فلمَّا أبْصَروه رحَّبوا به، فقال لهم عمرُ: أمَا واللهِ ما جئْتُ لحُبِّكم ولا للرغبةِ فيكم، ولكن جئتُ لأسْمَعَ منكم. فسألهم وسألوه، فقالوا: مَن صاحبُ صاحبِكم؟ فقال لهم: جبريلُ. فقالوا: ذاك عدوُّنا مِن أهلِ السماءِ، يُطْلِعُ محمدًا على سرِّنا، وإذا جاء جاء بالحربِ والسَّنَةِ ، ولكنَّ صاحبَ صاحبِنا ميكائيلُ، وكان إذا جاء جاء بالخِصْبِ وبالسِّلْمِ. فقال لهم عمرُ: أفتَعْرِفون جبريلَ وتُنْكِرون محمدًا؟ ففارَقَهم عمرُ عندَ ذلك وتوجَّه نحوَ رسولِ اللهِ ﷺ ليُحَدِّثَه حديثَهم، فوجَده قد أُنْزِلت عليه هذه الآيةُ: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb bir gün Yahudilerin yanına gitti. Onu görünce hoş karşıladılar. Ömer onlara: "Allah'a yemin olsun ki, ben sizi sevdiğimden yahut size rağbet ettiğimden gelmedim; fakat sizden [sözlerinizi] işitmek için geldim" dedi. O onlara sordu, onlar da ona sordular. "Arkadaşınızın arkadaşı kimdir?" dediler. Onlara: "Cibrîl'dir" dedi. Dediler ki: "O gök ehlinden bizim düşmanımızdır; Muhammed'i bizim sırrımıza muttali kılar ve geldiği zaman da savaş ve kıtlıkla gelir. Halbuki bizim arkadaşımızın arkadaşı Mîkâîl'dir; o geldiği zaman bolluk ve barışla gelirdi." Ömer onlara: "Cibrîl'i tanıyor da Muhammed'i inkâr mı ediyorsunuz?" dedi. Bunun üzerine Ömer onların yanından ayrıldı ve konuştuklarını kendisine haber vermek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru yöneldi. Bir de gördü ki ona şu ayet indirilmişti: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” .
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن قتادةَ، قال: بلغَنا أن عمرَ بنَ الخطابِ أقبلَ إلى اليهودِ يومًا. فذكَر نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb bir gün Yahudilere doğru yönelip gitti. Sonra [rivayetin] benzerini zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} قال: قالت اليهودُ: إن جبريلَ هو عدوُّنا؛ لأنه يَنْزِلُ بالشِّدَّةِ والحربِ والسِّنَةِ، وإن ميكائيلَ يَنْزِلُ بالرخاءِ والعافيةِ والخِصْبِ، فجبريلُ عدوُّنا. فقال اللهُ تعالى ذكرُه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: Yahudiler dediler ki: "Cibrîl bizim düşmanımızdır; çünkü o şiddet, savaş ve kıtlıkla iner; Mîkâîl ise bolluk, afiyet ve bereketle iner; bu yüzden Cibrîl bizim düşmanımızdır." Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” buyruğunu indirdi .
وحدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. قال: كان لعمرَ بنِ الخطابِ أرضٌ بأعلَى المدينةِ، فكان يأتيها، وكان مَمَرُّه على طريقِ مِدْراسِ اليهودِ، وكان كُلَّما [مرَّ عليهم] دخَل عليهم فيسمَعُ منهم، وإنه دخَل عليهم ذاتَ يومٍ، فقالوا: يا عمرُ، ما في أصحابِ محمدٍ أحدٌ أحبَّ إلينا منك، إنهم يَمُرُّون بنا فيُؤْذُوننا، وَتمُرُّ بنا فلا تُؤْذِينا، وإِنَّا لنَطْمَعُ فيك. قال لهم عمرُ: أيُّ يمينٍ فيكم أعظمُ؟ قالوا: الرحمنُ الذى أنزَل التوراةَ على موسى بطُورِ سَيْنَاءَ. قال لهم عمرُ: فأَنْشُدُكم بالرحمنِ الذى أنْزَل التوراةَ على موسى بطُورِ سَينَاءَ، أتجِدُون محمدًا ﷺ عندَكم. فأُسْكِتوا، فقال: تَكَلَّموا، ما شأنُكم؟ فواللهِ ماسألتُكم وأنا شاكٌّ في شيءٍ مِن دينى. فنظَر بعضُهم إلى بعضٍ، فقام رجلٌ منهم فقال: أخْبِروا الرجلَ، لَتُخْبِرُنَّه أو لأُخْبِرَنَّه. قالوا: نعم، إنَّا لَنجِدُه مكتوبًا عندَنا، ولكنَّ صاحبَه مِن الملائِكةِ الذى يأتيه بالوحىِ هو جبريلُ، وجبريلُ عدوُّنا، وهو صاحبُ كلِّ عذابٍ أو قِتالٍ أو خَسْفٍ، ولو أنه كان وليُّه ميكائيلَ إذن لآمنَّا به، فإن ميكائيلَ صاحبُ كلِّ رحمةٍ وكلِّ غَيْثٍ. قال لهم عمرُ: فأَنْشُدُكم بالرحمنِ الذى أنْزلَ
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise [bilsin ki], gerçekten onu Allah'ın izniyle, kendinden öncekini doğrulayıcı olarak senin kalbine o indirmiştir” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Ömer b. el-Hattâb'ın Medine'nin yukarı tarafında bir arazisi vardı ve oraya giderdi. Geçiş güzergâhı da Yahudilerin dershanesinin (midrâs) yolu üzerindeydi. Ne zaman [onların yanından geçse] yanlarına uğrar, onlardan [sözler] işitirdi. Bir gün yine yanlarına uğradı. Dediler ki: "Ey Ömer! Muhammed'in ashâbı içinde bize senden daha sevimli gelen kimse yoktur. Çünkü onlar bizim yanımızdan geçerken bize eziyet ediyorlar, sen ise yanımızdan geçerken bize eziyet etmiyorsun. Doğrusu senin [bize katılacağın] hususunda umut besliyoruz." Ömer onlara: "Aranızdaki en büyük yemin hangisidir?" dedi. "Tûr-i Sînâ'da Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Rahmân'dır" dediler. Ömer onlara: "Öyleyse Tûr-i Sînâ'da Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Rahmân adına size and veriyorum; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [kitabınızda] yanınızda buluyor musunuz?" dedi. [Bunun üzerine] susturuldular (cevap veremediler). Ömer: "Konuşsanıza, neyiniz var? Vallahi dinimden herhangi bir şey hakkında şüpheye düşmüş olarak size sormuş değilim" dedi. Birbirlerine baktılar; derken içlerinden bir adam kalkıp: "Adama haber verin; ya ona haber verirsiniz ya da mutlaka ben haber veririm" dedi. Dediler ki: "Evet, doğrusu biz onu yanımızda yazılı olarak buluyoruz. Fakat meleklerden ona vahyi getiren arkadaşı Cibrîl'dir. Cibrîl ise bizim düşmanımızdır; zira o her türlü azabın, savaşın yahut yere batırmanın sahibidir. Eğer onun dostu Mîkâîl olsaydı o takdirde ona iman ederdik; çünkü Mîkâîl her türlü rahmetin ve her türlü yağmurun sahibidir." Ömer onlara: "Öyleyse indiren Rahmân adına size and veriyorum..." dedi.
التوراةَ على موسى بطُورِ سَيْنَاءَ، أين مكانُ جبريلَ مِن اللهِ؟ قالوا: جبريلُ عن يمينِه، وميكائيلُ عن يسارِه. قال عمرُ: فأشْهَدُ أن الذى هو عدوٌّ للذى عن يمينِه عدوٌّ للذى هو عن يسارِه، والذى هو عدوٌّ للذى هو عن يسارِه، عدوٌّ للذى هو عن يمينِه، وأنه مَن كان عدوَّهما فإنه عدوٌّ للهِ. ثم رجَع عمرُ ليُخْبِرَ النبيَّ ﷺ فوجَد جبريلَ قد سبَقه بالوحىِ، فدعاه النبيُّ ﷺ فقرَأه عليه، فقال عمرُ: والذى بعَثك بالحقِّ، لقد جئْتُك وما أُرِيدُ إلَّا أن أُخْبِرَك .
Rahmân adına size and veriyorum; Cibrîl'in Allah katındaki yeri neresidir?" dedi. "Cibrîl O'nun sağında, Mîkâîl ise solundadır" dediler. Ömer: "Şahitlik ederim ki O'nun sağındakine düşman olan, solundakine de düşmandır; solundakine düşman olan, sağındakine de düşmandır ve her kim o ikisine düşman olursa şüphesiz o Allah'a da düşmandır" dedi. Sonra Ömer durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber vermek üzere döndü; bir de gördü ki Cibrîl vahiyle kendisini geçmişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ve [inen ayeti] ona okudu. Bunun üzerine Ömer: "Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, sana ancak [durumu] haber vermek isteyerek gelmiştim" dedi .
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ بنُ الحَجَّاجِ الرازيُّ، قال: [ثنا أبو زُهَيْرٍ عبدُ الرحمنِ بنُ مَغْراءَ، عن مجالدٍ]، عن الشَّعْبيِّ، قال: انْطَلق عمرُ إلى يهودَ، فقال: إنى أَنْشُدُكم بالذى أنزَل التوراةَ على موسى، هل تَجِدون محمدًا ﷺ في كتابِكم؟ فقالوا: نعَم. فقال: فما يَمنعُكم أن تَتَّبِعوه؟ فقالوا: إن اللهَ لم يَبْعَثْ رسولًا إلَّا كان له مِن الملائكةِ كِفْلٌ، وإن جبريلَ هو الذى يَتَكَفَّلُ بمحمدٍ ﷺ، وهو عدوُّنا مِن الملائكةِ، وميكائيلُ سِلْمُنا، فلو كان هو الذى يأتيه اتَّبَعْناه. قال: فإنى أَنْشُدُكم بالذى أنْزَل التوراةَ على موسى، ما منزلتُهما مِن ربِّ العالمين؟ قالوا: جبريلُ عن يمينِه، وميكائيلُ عن جانبِه الآخَرِ. فقال: إنى أَشْهَدُ ما يقولان إلَّا بإذنِ اللهِ، وما كان ميكائيلُ ليُعَادِىَ سِلْمَ جبريلَ، وما كان جبريلُ ليُسَالِمَ عدوَّ ميكائيلَ. إذ مرَّ نبيُّ اللهِ ﷺ، فقالوا: هذا صاحبُك يا بنَ الخطابِ. فقام إليه، فأتاه وقد أُنْزِل عليه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}. إلى قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak b. el-Haccâc er-Râzî anlattı, dedi ki: [Bize Ebû Züheyr Abdurrahman b. Magrâ, Mücâlid'den anlattı], [o da] eş-Şa'bî'den rivayet etti, dedi ki: Ömer yahudilere gitti ve: "Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren [Allah] adına size and veriyorum; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kitabınızda buluyor musunuz?" dedi. "Evet" dediler. [Ömer:] "Öyleyse ona tâbi olmaktan sizi alıkoyan nedir?" dedi. Şöyle dediler: "Şüphesiz Allah, meleklerden bir kefili (koruyucu ve yoldaşı) olmaksızın hiçbir elçi göndermemiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kefilliğini üstlenen ise Cibrîl'dir. O ise melekler arasında bizim düşmanımızdır; Mîkâîl ise bizim barışık olduğumuz [melektir]. Şayet ona gelen o (Mîkâîl) olsaydı ona tâbi olurduk." [Ömer] dedi ki: "Tevrat'ı Mûsâ'ya indiren [Allah] adına size and veriyorum; Âlemlerin Rabbi katında o ikisinin makamı nedir?" "Cibrîl O'nun sağında, Mîkâîl ise diğer tarafındadır" dediler. [Bunun üzerine Ömer] dedi ki: "Ben şahitlik ederim ki o ikisi ancak Allah'ın izniyle söylerler; Mîkâîl, Cibrîl'in barışık olduğuna asla düşmanlık etmez; Cibrîl de Mîkâîl'in düşmanıyla asla barışık olmaz." O sırada Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem [oradan] geçti. Onlar: "İşte senin arkadaşın, ey İbnü'l-Hattâb!" dediler. [Ömer] kalkıp onun yanına gitti. O sırada Peygamber'e: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” ayetinden {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır” buyruğuna kadar indirilmişti.
وحدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا حُصَيْنُ بنُ عبدِ الرحمنِ، عن ابنِ أبي ليلى في قولِه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ}. قال: قالت اليهودُ للمسلمين: لو أن ميكائيلَ كان الذى يَنْزِلُ عليكم لَتَبِعْناكم، فإنه يَنْزِلُ بالرحمةِ والغَيْثِ، وإن جبريلَ يَنْزِلُ بالعذابِ والنِّقْمَةِ، وهو لنا عدوٌّ. قال: فنزَلت هذه الآيةُ: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn b. Abdirrahman, İbn Ebî Leylâ'dan {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” buyruğu hakkında haber verdi, dedi ki: Yahudiler Müslümanlara: "Eğer size inen Mîkâîl olsaydı size tâbi olurduk; çünkü o rahmet ve yağmurla iner, Cibrîl ise azap ve intikamla iner ve o bizim düşmanımızdır" dediler. Dedi ki: Bunun üzerine şu ayet indi: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” .
وحدَّثنى يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ بنحوٍ مِن ذلك.
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan buna benzer bir rivayet haber verdi .
وأمَّا تأويلُ الآيةِ، أعنى قولَه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}. فهو أن اللهَ تعالى ذكرُه يقولُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لمعاشرِ اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ الذين زعَموا أن جبريلَ لهم عدوٌّ، من أجلِ أنه صاحبُ عذابٍ وسطواتٍ وعقوباتٍ، لا صاحبُ وَحْيٍ وتنزيلٍ ورحمةٍ، فأَبَوُا اتِّباعَك، وجحَدوا نبوَّتَك، وأنكَروا ما جئتَهم به مِن آياتى وبيِّناتِ حُكْمِى، مِن أجلِ أن جبريلَ وليُّك وصاحبُ وحيىِ إليك، وزعَموا أنه لهم عدوٌّ-: مَن يكنْ مِن الناسِ لجبريلَ عَدُوًّا، ومُنْكِرًا أن يكونَ صاحبَ وحىِ اللهِ إلى أنبيائِه، وصاحبَ رحمتِه، فإنى له وليٌّ وخليلٌ، ومُقِرٌّ بأنه صاحبُ وحىِ اللهِ إلى أنبيائِه ورسلِه، وأنه هو الذى يُنَزِّلُ وحىَ اللهِ على قلبى مِن عند ربى، بإذنٍ من ربي له بذلك، فيَرْبِطُ به على قلبي ويَشْدُدُ به فؤادِى.
Ayetteki, yani Allah'ın: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” buyruğundaki yoruma gelince: Zikri yüce olan Allah Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Cibrîl'in vahiy, tenzil ve rahmet sahibi değil de azap, baskın ve ceza sahibi olmasından dolayı kendilerine düşman olduğunu iddia eden; Cibrîl senin dostun ve sana gelen vahyin sahibi olduğu için sana tâbi olmaktan kaçınan, senin peygamberliğini inkâr eden, sana getirdiğim ayetlerimi ve apaçık hükümlerimi yalanlayan ve onun kendilerine düşman olduğunu iddia eden İsrâîloğullarından Yahudi topluluğuna de ki: İnsanlardan kim Cibrîl'e düşman olur ve onun Allah'ın peygamberlerine vahiy getiren ve O'nun rahmetini taşıyan elçisi olduğunu inkâr ederse, bilsin ki ben onun dostu ve yakınıyım; onun Allah'ın nebilerine ve elçilerine vahiy getiren elçisi olduğunu ve Rabbimin ona bu hususta izin vermesiyle Rabbimin katından vahyi benim kalbime indiren, onunla kalbimi pekiştirip göğsümü güçlendiren olduğunu ikrar edenim.
كما حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ ابنُ عُمارةَ،
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı,
عن أبى رَوْقٍ، عن الضَّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ}. قال: وذلك أن اليهودَ قالت حين سألتْ محمدًا ﷺ عن أشياءَ كثيرةٍ، فأخبرَهم بها على ما هى عندَهم-: إلَّا جبريلَ، فإن جبريلَ كان عندَ اليهودِ صاحبَ عذابٍ وسَطْوةٍ، ولم يكنْ عندَهم صاحبَ وَحْىٍ -يعنى: تنزيلٍ مِن اللهِ على رسلِه- ولا صاحبَ رحمةٍ. فأخْبَرهم رسولُ اللهِ ﷺ فيما سألُوه عنه؛ أن جبريلَ صاحبُ وَحْىِ اللهِ، وصاحبُ نِقَمِه ، وصاحبُ رحمتِه. فقالوا: ليس بصاحبِ وحىٍ ولا رحمةٍ، وهو لنا عدوٌّ. فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه إكذابًا لهم: {قُلْ} يا محمدُ {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ}. يقولُ: فإن جبريلَ {نَزَّلَهُ}. يقولُ: نزَّل القرآنَ [مِن عندى {عَلَى قَلْبِكَ}. يقولُ: على قلبِك يا محمدُ: {بِإِذْنِ اللَّهِ}. يقولُ] : بأمرِ اللهِ. يقولُ : يَشْدُدُ به فؤادَك، ويَرْبِطُ به على قلبِك -يعنى: بوحْيِنا الذى نَزَل به جبريلُ عليك مِن عندِ اللهِ- وكذلك يَفْعلُ بالمرسلينَ والأنبياءِ مِن قبلِك .
Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” buyruğu hakkında anlattı, dedi ki: Bu şundandır; Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e birçok şey sorduklarında, o da kendilerinde [kitaplarında] bulunduğu üzere bunları onlara haber verdi; Cibrîl müstesna. Çünkü Cibrîl Yahudilerin nezdinde azap ve baskın sahibiydi; onların nezdinde vahiy -yani Allah'tan elçilerine inen vahiy- sahibi ve rahmet sahibi değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine sordukları şey hususunda onlara Cibrîl'in Allah'ın vahyinin, intikamlarının ve rahmetinin sahibi olduğunu bildirdi. Onlar da: "O vahiy ve rahmet sahibi değildir, o bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah onları yalanlamak üzere şunu indirdi: {قُلْ} "De ki" ey Muhammed, {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ} "Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o indirmiştir"; yani Cibrîl {نَزَّلَهُ} "onu indirmiştir"; yani Kur'ân'ı [katımdan indirmiştir; {عَلَى قَلْبِكَ} "senin kalbine"; yani ey Muhammed senin kalbine; {بِإِذْنِ اللَّهِ} "Allah'ın izniyle"; yani] Allah'ın emriyle. Şunu demektedir : Cibrîl'in Allah katından sana indirdiği vahyimizle göğsünü kuvvetlendirir ve kalbini pekiştirir; senden önceki elçilere ve nebilere de böyle yapardı .
وحدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ}. يقولُ: أنْزَل الكتابَ على قلبِك بإذنِ اللهِ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ} “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise şüphesiz o, onu Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Kitabı Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir, demektir.
وحُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ}. يقولُ: نَزَّل الكتابَ على قلبِك جبريلُ.
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ} “Şüphesiz o, onu senin kalbine indirmiştir”. [er-Rebî']: Kitabı senin kalbine Cibrîl indirmiştir, demektedir.
وإنما قال جل ثناؤُه: {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ}. وهو يعني بذلك قلبَ محمدٍ ﷺ، وقد أمَر محمدًا ﷺ في أولِ الآيةِ أن يُخْبِرَ اليهودَ بذلك عن نفسِه، ولم يَقُلْ: فإنه نَزَّله على قلبى. ولو قِيلَ: على قلبى. كان صوابًا مِن الكلامِ؛ لأن مِن شأنِ العرب إذا أمَرَت رجلًا أن يَحْكِىَ ما قِيلَ له عن نفسِه، أن تُخْرِجَ فعلَ المأمورِ مرَّةً مضافًا إلى [كنايتِه، كهيئةِ] المخبِرِ عن نفسِه، إذ كان هو المُخبرَ عن نفسِه، ومرَّةً مضافًا إلى اسمِه، كهَيْئةِ كنايةِ اسمِ المخاطبِ؛ لأنه به مُخاطبٌ. فتقولُ في نظيرِ ذلك: قُلْ للقومِ: إن الخيرَ عندِى كثيرٌ. فتُخْرِجُ كنايةَ اسمِ [المأمورِ كهيئةِ اسمِ] المخبرِ عن نفسِه؛ لأنه المأمورُ أن يُخبرَ بذلك عن نفسِه. وقلْ للقومِ: إن الخيرَ عندَك كثيرٌ. فتُخْرجُ كنايةَ اسمِه أُخْرى كهيئةِ كنايةِ اسمِ المُخاطَبِ؛ لأنه وإن كان مأمورًا بقيلِ ذلك، فهو مخاطبٌ مأمورٌ بحكايةِ ما قِيلَ له. وكذلك: لا تقلْ للقومِ: إنى قائمٌ. ولا تَقُلْ لهم: إنك قائمٌ. والياءُ مِن "إنى" اسمُ المأمورِ بقولِ ذلك على ما وَصَفنا. ومِن ذلك قولُ اللهِ ﷿: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ} و (سَيُغْلَبُونَ) [آل عمران: ١٢] بالياءِ والتاءِ [مثلَ الذى وصَفنا سواءً] .
Cenâb-ı Hak ayetin başında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu Yahudilere kendisinden haber vermesini emrettiği halde "şüphesiz o, onu kalbime indirdi" demeyip {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ} “Şüphesiz o, onu senin kalbine indirmiştir” buyurmuştur; bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini kastetmektedir. Şayet "kalbime" denilmiş olsaydı bu da dil açısından doğru bir söz olurdu. Çünkü Arapların âdetinde, bir kimseye kendisi hakkında söylenen bir şeyi aktarması emredildiğinde, memurun (emredilenin) fiilini bazen kendisinden haber veren kimse olduğu için [kendi zamirine bitişik olarak] mütekellim (kendinden haber veren) kipiyle; bazen de kendisine hitap edilen kimse olduğu için muhatap zamiri kipiyle getirmek vardır. Bunun benzerinde şöyle dersin: Topluluğa "Şüphesiz benim yanımdaki hayır çoktur" de. Burada [memurun] zamirini kendinden haber veren kimse kipiyle getirirsin; çünkü o, kendisi hakkında bunu haber vermekle emrolunandır. Yine topluluğa "Şüphesiz senin yanındaki hayır çoktur" dersin. Burada da onun zamirini diğer defada muhatap zamiri kipiyle getirirsin; zira her ne kadar bunu söylemekle emrolunmuş olsa da, kendisine söyleneni aktarmakla emredilen muhatap bir kimsedir. Aynı şekilde: Topluluğa "Ben ayaktayım" deme; topluluğa "Sen ayaktasın" da deme. "İnnî"deki 'yâ' harfi, açıkladığımız üzere bunu söylemesi emredilen kişinin ismidir. Allah azze ve celle'nin şu buyruğu da bundandır: {قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ} “İnkâr edenlere de ki: Yenileceksiniz” ve (سَيُغْلَبُونَ) "yenilecekler" [Âl-i İmrân: 12] okunuşları yâ ve tâ ile olup [tamamen tarif ettiğimiz gibidir] .
وأما جبريلُ، فإن للعربِ فيه لغاتٍ، فأما أهلُ الحجازِ فإنهم يقولون: جِبريلُ وميكالُ. بغيرِ همزٍ، بكَسْرِ الجيمِ والراءِ من جِبريلَ، وبالتخفيفِ. وعلى القراءةِ بذلك عامةُ قَرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ.
Cibrîl kelimesine gelince; şüphesiz Arapların onda [farklı] lehçeleri vardır. Hicaz ehline gelince; onlar hemzesiz, tahfif ile (şeddesiz) ve Cibrîl'in cîm ve râ harflerinin kesresiyle «Cibrîl ve Mîkâl» (جِبريل وميكال) derler. Medine ve Basra kurrâsının geneli de bu kıraat üzeredir.
وأما تميمٌ وقيسٌ وبعضُ نجدٍ فإنهم يقولون: جَبْرَئيلُ ومِيكائيلُ. على مثالِ: جَبْرَعيل ومِيكاعيل. بفتحِ الجيمِ والراءِ، وبهمزٍ، وزيادةِ ياءٍ بعدَ الهمزةِ. وعلى القراءةِ بذلك عامةُ قَرأةِ أهلِ الكوفةِ ، كما قال جرير بنُ عطيةَ :
Temîm, Kays ve bazı Necid kabileleri ise hemzeyle, cîm ve râ'nın fethasıyla ve hemzeden sonra bir yâ ziyadesiyle Cebrâîl ve Mîkâîl (جَبْرَعيل ومِيكاعيل vezninde: جَبْرَئيل ومِيكائيل) derler. Kûfe kurrâsının geneli bu kıraat üzeredir; nitekim Cerîr b. Atiyye şöyle demiştir :
عَبَدُوا الصَّلِيبَ وَكَذَّبوا بمُحَمَّدٍ … وبجَبْرَئِيلَ وَكَذَّبُوا مِيكالَا
Haça taptılar, Muhammed'i yalanladılar... Cebrâîl'i de; Mîkâl'i de yalanladılar.
وقد ذُكِرَ عن الحسنِ البصرىِّ وعبدِ اللهِ بنِ كثيرٍ أنهما كانا يقرأان: (جَبْرِيل). بفتحِ الجيمِ وتركِ الهمزِ.
el-Hasan el-Basrî ve Abdullah b. Kesîr'den, onların cîm'in fethası ve hemzesiz olarak (Cebriel: جَبْرِيل) şeklinde okudukları zikredilmiştir.
وهى قراءةٌ غيرُ جائزةٍ القراءةُ بها ؛ لأن "فَعْليلَ" في كلامِ العربِ غيرُ موجودٍ. وقد أجاز ذلك بعضُهم، وزعَم أنه اسمٌ أعْجَميٌّ، كما يُقالُ: سَمْوِيلُ . وأنْشَد في ذلك :
Bu, kendisiyle kıraat caiz olmayan bir okuyuştur ; çünkü Arap kelâmında "fa'lîl" (فَعْليل) vezni mevcut değildir. Bazıları bunu caiz görmüş ve bunun Semvîl (سَمْوِيلُ) denildiği gibi yabancı (a'cemî) bir isim olduğunu iddia etmiştir. Bu hususta şu beyti inşad etmiştir :
بحيث لو وُزِنَتْ لَخْمٌ بأجْمَعِها … [ما وَازَنَتْ] ريشَةً مِن رِيشِ سَمْوِيلا
Öyle bir yerde ki, bütün Lahm kabilesi tartılsa... Semvîl'in tüylerinden bir tüye [denk gelmezdi]
وأما بنو أسدٍ فإنها تقولُ: جِبْرِينُ. بالنونِ.
Benû Esed kabilesi ise nûn ile Cibrîn (جِبْرِينُ) der.
وقد حُكِىَ عن بعضِ العربِ أنها تَزيدُ في جبريلَ أَلِفًا فتقولُ: جِبرائيلُ وميكائيلُ.
Bazı Araplardan Cibrîl kelimesine elif ziyade ederek Cibrâîl ve Mîkâîl (جِبرائيل وميكائيل) dedikleri de nakledilmiştir.
وقد حُكِىَ عن يحيى بنِ يَعْمَرَ أنه كان يقرأُ: (جَبْرَئِلّ) بفتحِ الجيمِ، والهمزِ، وتركِ المدِّ، وتشديدِ اللامِ.
Yahyâ b. Ya'mer'den de cîm harfinin fethası, hemze, meddin terki (uzatmasız) ve lâm harfinin şeddesiyle: (Cebre'ill [جَبْرَئِلّ]) şeklinde okuduğu nakledilmiştir.
فأما "جَبْر" و "ميك"، فإنهما هما الاسمان اللذان أحدُهما بمعنى "عَبْدٍ"، والآخرُ بمعنى "عُبَيدٍ".
"Cebr" (جَبْر) ve "Mîk" (ميك) kelimelerine gelince; bunlar biri "kul" (abd), diğeri "kulcuk" (ubeyd) manasında olan iki isimdir.
وأما "إيل" فهو اللهُ تعالى ذِكْرُه، كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ الحِمَّانِىُّ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ، عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: جبريلُ وميكائيلُ كقولِك: عبدُ اللهِ.
"Îl" (إيل) kelimesi ise zikri yüce olan Allah'tır. Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh el-Himmânî, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: "Cibrîl ve Mîkâîl, senin 'Abdullah' demen gibidir" dedi.
وحدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، عن يزيدَ النَّحْوِىِّ، عن عِكْرِمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: جبريلُ: عبدُ اللهِ، وميكائيلُ: عُبَيدُ اللهِ، وكلُّ اسمِ "إيلَ" فهو اللهُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, Yezîd en-Nahvî'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: "Cibrîl: Abdullah, Mîkâîl: Ubeydullah demektir; 'îl' ile biten her isim 'Allah' demektir."
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن إسماعيلَ بنِ رجاءٍ، عن عميرٍ مولى ابنِ عباسٍ، [عن ابنِ عباسٍ] ، أن إسرائيلَ وميكائيلَ وجبريلَ وإسرافيلَ، كقولِك: عبدُ اللهِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o İsmâil b. Recâ'dan, o İbn Abbâs'ın azatlısı Umeyr'den , [o da İbn Abbâs'tan] anlattı ki: İsrâîl, Mîkâîl, Cibrîl ve İsrâfîl; senin "Abdullah" demen gibidir .
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ بنِ عمرٍو، عن عبدِ اللهِ بنِ الحارثِ، قال: "إيلُ" اللهُ بالعِبْرانيةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Abdullah b. el-Hâris'ten anlattı, dedi ki: "Îl", İbranicede "Allah" demektir .
وحدَّثنا الحسينُ بنُ يزيدَ الطَّحَّانُ، قال: ثنا إسحاقُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا قيسٌ، عن عاصمٍ، عن عِكْرِمةَ، قال: جبريلُ اسمُه عبدُ اللهِ، وميكائيلُ اسمُه عُبَيدُ اللهِ، "إيل" اللهُ.
Bize el-Hüseyin b. Yezîd et-Tahhân anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Kays, Âsım'dan, o da İkrime'den anlattı, dedi ki: "Cibrîl'in ismi Abdullah, Mîkâîl'in ismi Ubeydullah'tır; 'îl' [ise] Allah'tır."
وحدَّثنى الحسينُ بنُ عمرِو بنِ محمدٍ العَنْقَزِىُّ ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرىُّ، قال: ثنا سفيانُ، من [محمدِ بنِ عمرِو بنِ علقمةَ، عن] محمدِ ابنِ عمرِو بنِ عطاءٍ، عن علىِّ بنِ حسينٍ، قال: اسمُ جبريلَ عبدُ اللهِ، واسمُ ميكائيلَ عُبَيدُ اللهِ، واسمُ إسْرافيلَ عبدُ الرحمنِ، وكلُّ مُعَبَّدٍ بـ "إيل" فهو عبدُ اللهِ.
Bana el-Hüseyin b. Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, [Muhammed b. Amr b. Alkame'den, o] Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o da Ali b. el-Hüseyin'den anlattı, dedi ki: "Cibrîl'in ismi Abdullah, Mîkâîl'in ismi Ubeydullah, İsrâfîl'in ismi Abdurrahman'dır; 'îl' ile kulluk isnat edilen her isim Abdullah demektir."
حدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عُقْبةَ، قال: ثنا سفيانُ، عن محمدٍ المَدنىِّ -قال المثنَّى: قال قبيصةُ: أُراه محمدَ بنَ إسحاقَ- عن محمدِ بنِ عمرِو بنِ عطاءٍ، عن علىِّ بنِ حسينٍ، قال: ما تَعُدُّون جبريلَ في أسمائِكم؟ قال: جبريلُ عبدُ اللهِ، وميكائيلُ عُبيدُ اللهِ، وكلُّ اسمٍ فيه "إيلُ" فهو مُعَبَّدٌ للهِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed el-Medenî'den -el-Müsennâ dedi ki: Kabîsa: Onun Muhammed b. İshâk olduğunu sanıyorum, dedi-, o Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o da Ali b. el-Hüseyin'den anlattı, dedi ki: "İsimleriniz arasında Cibrîl'i ne sayarsınız?" Dedi ki: "Cibrîl Abdullah, Mîkâîl Ubeydullah'tır; içinde 'îl' bulunan her isim Allah'a kulluk isnat edilmiş (bir isim)dir."
[وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا أبو أحمدَ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن محمدِ بنِ عمرِو بنِ عطاءٍ، عن علىِّ بنِ حسينٍ، قال: اسمُ جبريلَ عبدُ اللهِ، وميكائيلَ عبيدُ اللهِ، وكلُّ اسمٍ فيه "إيلُ" فهو مُعَبَّدٌ للهِ] .
[Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o da Ali b. el-Hüseyin'den anlattı, dedi ki: Cibrîl'in ismi Abdullah, Mîkâîl'in ismi Ubeydullah'tır; içinde 'îl' bulunan her isim Allah'a kulluk isnat edilmiş (bir isim)dir] .
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ عمرِو بنِ عطاءٍ، عن علىِّ بنِ حسينٍ، قال: قال لى: هل تَدْرِى ما اسمُ جبريلَ مِن أسمائِكم؟ قال: قلت: لا. قال: عبدُ اللهِ. فهل تَدْرِى ما اسمُ ميكائيلَ مِن أسمائِكم؟ قلتُ: لا. قال: عُبيدُ اللهِ. قال: وقد سَمَّى لى إسرافيلَ باسمٍ نحوِ ذلك فنَسِيتُه، إلَّا أنَّه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Muhammed b. Amr b. Atâ'dan, o da Ali b. el-Hüseyin'den anlattı, dedi ki: [Ali b. el-Hüseyin] bana: "Cibrîl'in sizin isimleriniz arasındaki karşılığının ne olduğunu bilir misin?" dedi. [Muhammed b. Amr] dedi ki: "Hayır" dedim. O: "Abdullah'tır. Peki Mîkâîl'in sizin isimleriniz arasındaki karşılığının ne olduğunu bilir misin?" dedi. "Hayır" dedim. O: "Ubeydullah'tır" dedi. [Muhammed b. Amr] dedi ki: Bana İsrâfîl'in adını da buna benzer bir isimle zikretti fakat onu unuttum; şu kadar var ki o
قد قال لى: أرأيتَ كلَّ اسمٍ يَرْجِعُ إلى "إيل"، فهو مُعَبَّدٌ لله .
bana: "Gördün ya; 'îl'e dayanan her isim Allah'a kulluk isnat edilmiş (bir isim)dir" dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن عِكْرمةَ في قولِه: {جِبْرِيلَ}. قال: "جبر" عبدٌ، "إيلُ" اللهُ، و"ميكا" قال: عبدٌ، "إيلُ" الله .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o İkrime'den {جِبْرِيلَ} hakkında anlattı, dedi ki: "Cebr: Kul, îl: Allah'tır; Mîkâ: Kul, îl: Allah'tır" .
فهذا تأويلُ مَن قرأ: (جَبْرَائيل). بالفتحِ، والهمزِ، والمدِّ، وهو إن شاء اللهُ معنى مَن قرَأ بالكسرِ، وتَرَكَ الهمْزَ.
İşte bu, fetha, hemze ve med ile (Cebrâîl: جَبْرَائيل) şeklinde okuyanın açıklamasıdır; inşallah kesre ve hemzenin terki ile okuyanın manası da budur.
وأما تأويلُ مَن قرَأ ذلك بالهمزِ وتَرْكِ المدِّ وتشديدِ اللامِ، فإنه قصَد بقراءتِه ذلك كذلك، إلى إضافةِ "جَبْر" و"ميكا" إلى اسمِ اللهِ الذى يُسَمَّى به بلسانِ العربِ، دون السريانىِّ والعِبْرانىِّ، وذلك أن "الإلّ" بلسانِ العربِ: اللهُ، كما قال اللهُ تعالى ذكرُه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} [التوبة: ١٠]. فقال جماعةٌ مِن أهلِ العلمِ: "الإلُّ" هو اللهُ. ومنه قولُ أبى بكرٍ الصديقِ ﵁ لوفدِ بنى حَنِيفةَ، حين سأَلهم عما كان مُسَيلِمةُ يقولُه، فأخبروه - فقال لهم: وَيحَكُم! أين ذُهِبَ بكم؟ فواللهِ، إن هذا الكلامَ ما خرَج مِن إلٍّ ولا بِرٍّ . يعنى بقولِه: مِن إِلٍّ: مِن اللهِ.
Bunu hemze, meddin terki ve lâm'ın şeddesiyle okuyanın anlamına gelince; o bu okuyuşuyla Süryanice ve İbraniceye değil, Arap dilinde isimlendirildiği şekliyle Allah'ın ismine "cebr" ve "mîkâ"yı izafe etmeyi kastetmiştir. Çünkü Arap dilinde "el-İll" (الإلّ) Allah demektir; nitekim zikri yüce olan Allah: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir yemin gözetirler ne de bir ahit” [Tevbe: 10] buyurmuştur. İlim ehlinden bir topluluk: "el-İll" Allah'tır, demiştir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın Benû Hanîfe heyetine, Müseylime'nin ne söylediğini sorup da onlar kendisine haber verdiklerinde söylediği şu söz de bu kabildendir: Onlara şöyle demiştir: "Yazıklar olsun size! Aklınız nereye gitti? Allah'a yemin olsun ki, bu söz ne bir İll'den (ilahî kaynaktan) ne de bir iyilikten çıkmıştır" . "Min illin" (مِن إِلٍّ) sözüyle: "Allah'tan" manasını kastetmektedir.
وقد حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن سليمانَ التيمىِّ، عن أبى مِجْلزٍ في قولِه: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً}. قال: قولُه: "جبريلُ"
Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Süleymân et-Teymî’den, o da Ebû Miclez’den [Allah Teâlâ’nın]: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً} “Bir mümin hakkında ne bir yemin/bağ ne de bir antlaşma gözetirler” [ayeti] hakkında şöyle dediğini nakletti: “Cibrîl...”
"ميكائيلُ" "إسرافيلُ"، كأنه يقولُ حين يُضِيفُ "جبر" و"ميكا" و"إسرا " إلى "إيلَ" يقولُ: عبدُ اللهِ، فقال: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا}. كأنه يقولُ: لا يَرْقُبون اللهَ ﷿ .
"Mîkâîl", "İsrâfîl" sözü; sanki "cebr", "mîkâ" ve "isrâ" kelimelerini "îl"e izafe ettiğinde "Abdullah" diyor gibidir. Allah da: {لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا} “Bir mümin hakkında ne bir ill gözetirler...” buyurmuştur; sanki: "Allah azze ve celle'yi gözetmezler" demektedir .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” buyruğunun tefsirine dair söz:
يعنى جل ثناؤُه بقوله: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}: القرآنَ. ونصب {مُصَدِّقًا} على القطعِ مِن "الهاءِ" التى في قوله: {نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ} فمعنى الكلامِ: فإن جبريلَ نزّل القرآنَ على قلبِك يا محمدُ، مصدقًا لما بين يَدَىِ القرآنِ. يعنى بذلك: مُصدِّقًا لما سلَف مِن كُتُبِ اللهِ أمامَه، ونزَل على رسلِه الذين كانوا قبلَ محمدٍ ﷺ. وتصديقُه إياها مُوافقةُ معانِيه معانيَها في الأمرِ باتِّباعِ محمدٍ ﷺ، وما جاء به مِن عندِ اللهِ، وفى تصديقِه.
Cenâb-ı Hak {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” buyruğuyla Kur'an'ı kastetmektedir. {مُصَدِّقًا} kelimesi, {نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ} “onu senin kalbine indirdi” buyruğundaki "hâ" (ه) zamirinden hâl (kat') yapılarak mansub kılınmıştır. Sözün manası şöyledir: Muhakkak ki Cebrail, Kur'an'dan önceki şeyleri doğrulayıcı olarak onu senin kalbine indirmiştir ey Muhammed. Bununla kastedilen: Kur'an'dan önce geçmiş olan ve Muhammed ﷺ'den önceki peygamberlerine indirilen Allah'ın kitaplarını doğrulayıcı olmasıdır. Onun bu kitapları doğrulaması ise, Muhammed ﷺ'e ve onun Allah katından getirdiklerine tâbi olunması emrinde ve onu tasdik etme konusunda manalarının onların manalarına uygun düşmesidir .
كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {مُصَدِّقًا} يقولُ: مصدِّقًا {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}. يقولُ: لما قبلَه مِن الكُتُبِ التى أنزَلَها اللهُ، والآياتِ، والرسلِ الذين بعَثهم اللهُ بالآياتِ، نحو موسى ونوحٍ وهودٍ وشعيبٍ وصالحٍ، وأشباهِهم مِن المرسلين .
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {مُصَدِّقًا} kelimesi hakkında şöyle dedi: Doğrulayıcı olarak {لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} yani: Kendisinden önce Allah'ın indirdiği kitapları, ayetleri ve Mûsâ, Nûh, Hûd, Şuayb, Sâlih ve peygamberlerden benzerleri gibi Allah'ın ayetlerle gönderdiği peygamberleri [doğrulayıcı olarak] .
وحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ}: مِن التوراةِ والإنجيلِ.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ} “Kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak” [ifadesi hakkında]: Tevrat ve İncil'den [önceki kitapları doğrulayıcı olarak] [demektir].
وحُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الرييعِ مثلَه .
Bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den bunun benzerini anlattı .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧)}.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧)} “Müminler için bir hidayet ve bir müjdedir” buyruğunun tefsirine dair söz:
يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَهُدًى}: ودليلٌ وبرهانٌ، وإنما سمَّاه اللهُ جل ثناؤُه هدًى لاهتداءِ المؤمنِ به، واهتداؤُه به اتخاذُه إياه هاديًا يَتْبعُه، وقائدًا يقْتادُ لأمرِه ونهيِه، وحلالِه وحرامِه. والهادى مِن كلِّ شيءٍ ما تَقدَّم أمامَه. ومِن ذلك قيل لأوائلِ الخيلِ: هَوادِيها. وهو ما تَقدَّم أمامَها، ولذلك قِيلَ للعُنقِ: الهادى. لتَقدُّمِها أمامَ سائرِ الجسدِ.
Cenâb-ı Hak {وَهُدًى} “bir hidayet” buyruğuyla: Bir delil ve bir burhanı kastetmektedir. Şanı yüce olan Allah, müminin onunla hidayet bulması sebebiyle onu "hidayet" olarak isimlendirmiştir. Müminin onunla hidayet bulması ise, onu kendisine uyulacak bir rehber, emrine ve yasağına, helaline ve haramına boyun eğilecek bir önder edinmesidir. Her şeyin "hâdi"si (rehberi), onun önünde ilerleyen kısmıdır. Bundan dolayı atların öncülerine "hevâdîhâ" (هَوادِيها) denilmiştir; bu da onların önünde giden kısımdır. Yine bu sebeple boyna, bedenin diğer kısımlarının önünde yer almasından ötürü "el-hâdî" (الهادى) denilmiştir .
وأما البُشْرَى، فإنها البِشارةُ. أخْبَر اللهُ عبادَه المؤمنين أن القرآنَ لهم بُشْرَى منه؛ لأنه أعْلَمهم فيه ما أعدَّ لهم مِن الكرامةِ عندَه في جِنانِه، وما هم إليه صائرون في مَعادِهم مِن ثوابِه، وذلك هو البُشْرَى الذى بَشَّر اللهُ المؤمنين بها في كتابِه؛ لأن البِشارَةَ في كلامِ العربِ إعلامُ الرجلِ [الرجلَ ما] يكن به عالمًا مما يُسَرُّ به مِن الخيرِ، قبلَ أن يَسْمَعَه مِن غيرِه، أو يَعْلمَه مِن قِبَلِ غيرِه. وقد رُوِىَ عن قتادةَ في ذلك قولٌ قريبُ المعنى مما قُلْناه.
Büşrâ'ya (البُشْرَى) gelince; o, müjdedir. Allah mümin kullarına Kur'an'ın kendileri için O'ndan bir müjde olduğunu bildirmiştir; çünkü Allah onun içinde katındaki cennetlerinde onlar için hazırladığı ikramı ve ahirette dönecekleri sevabı onlara bildirmiştir. İşte bu, Allah'ın Kitabı'nda müminleri kendisiyle müjdelediği haberdir . Zira Arap kelamında bişâret (müjde); bir kimsenin [başka bir kimseye], başkasından duymadan veya başkası vasıtasıyla öğrenmeden önce, sevineceği hayırlı bir şeyi bildirmesidir . Katâde'den de bu hususta söylediğimize yakın anlamda bir söz rivayet edilmiştir.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ}: [جعَل اللهُ هذا القرآنَ هُدًى وبُشْرَى للمؤمنين]؛ لأن المؤمنَ
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminler için bir hidayet ve müjdedir” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Allah bu Kur'an'ı müminler için bir hidayet ve müjde kılmıştır]; çünkü mümin...
إذا سمِع القرآنَ حفِظه ووعاه ، وانْتَفَع به، واطْمَأنَّ إليه، وصدَّق بموعودِ اللهِ الذى وعَد فيه، وكان على يقينٍ مِن ذلك .
Kur'an'ı dinlediğinde onu ezberler, kavrar , ondan faydalanır, ona güvenip mutmain olur, Allah'ın orada vadettiği şeyleri tasdik eder ve bu hususta kesin bir inanç üzere olur , dediğini anlattı.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨)}.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨)} “Her kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mîkâîl'e düşman olursa, şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır” buyruğunun tefsirine dair söz:
وهذا خبرٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه [عن عداوتِه] مَن عاداه وعادَى جميعَ ملائكتِه ورسلِه، وإعلامٌ منه أن مَن عادَى جبريلَ فقد عاداه وعادَى ميكائيلَ، وعادَى جميعَ ملائكتِه ورسلِه؛ لأنَّ الذين سمَّاهم اللهُ في هذه الآيةِ هم أولياءُ اللهِ وأهلُ طاعتِه، ومَن عادَى للهِ وَليًّا فقد عادَى اللهَ وبارَزه بالمحاربةِ، ومن عادَى اللهَ فقد عادَى جميعَ أهلِ طاعتِه وولايتِه؛ لأنَّ العدوَّ للهِ عدوٌّ أوليائِه، والعدوَّ لأوليائِه عدوٌّ له. فلذلك قال اللهُ تعالى ذكرُه لليهودِ الذين قالوا: إنَّ جبريلَ عدوُّنا مِن الملائكةِ، وميكائيلَ وليُّنا منهم: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ}. مِن أجلِ أنَّ عدوَّ جبريلَ عدوُّ كلِّ ولىٍّ للهِ، فأخبرَهم جلَّ ثناؤه أنَّ مَن كان عدوًّا لجبريلَ، فهو لكلِّ مَن ذكَره؛ مِن ملائكتِه ورسلِه وميكائيلَ، عدوٌّ، وكذلك عدوُّ بعضِ رسلِ اللهِ عدوٌّ للهِ ولكلِّ ولىٍّ للهِ .
Bu, şanı yüce olan Allah'tan, Kendisine, bütün meleklerine ve peygamberlerine düşmanlık eden kimseye [düşman olduğuna dair] bir haber ve Cebrail'e düşmanlık edenin bizzat Kendisine, Mîkâîl'e, bütün meleklerine ve peygamberlerine düşmanlık etmiş olduğunu bildirmesidir. Zira Allah'ın bu ayette ismini andıkları O'nun dostları ve O'na itaat eden kimselerdir. Kim Allah'ın bir dostuna düşmanlık ederse Allah'a düşmanlık etmiş ve O'na karşı savaş açmış olur; kim de Allah'a düşmanlık ederse O'na itaat eden ve dost olan herkesin tamamına düşmanlık etmiş olur. Çünkü Allah'a düşman olan, O'nun dostlarına da düşmandır; O'nun dostlarına düşman olan, O'na da düşmandır. Bundan dolayıdır ki zikri yüce olan Allah: "Meleklerden Cebrail bizim düşmanımızdır, Mîkâîl ise dostumuzdur" diyen Yahudilere şöyle buyurmuştur: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “Her kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mîkâîl'e düşman olursa, şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır”. Zira Cebrail'in düşmanı, Allah'ın her bir dostunun düşmanıdır. Şanı yüce olan [Allah] onlara bildirdi ki, Cebrail'e düşman olan kimse, meleklerinden, peygamberlerinden ve Mîkâîl'den zikrettiği herkesin düşmanıdır. Aynı şekilde Allah'ın peygamberlerinden bir kısmına düşman olan da Allah'a ve Allah'ın bütün dostlarına düşmandır .
وقد حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ -يعنى العَتَكىَّ- عن رجلٍ مِن قريشٍ، قال: سأل النبىُّ ﷺ اليهودَ فقال: " أسْألُكم
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh -el-Atekî'yi kastediyor- Kureyş'ten bir adamdan aktardı, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere sorup şöyle buyurdu: «Size ... soruyorum
بكتابِكم الذى تَقْرَءُونَ، هل تَجِدُونى قد بشَّر بى عيسى أن يَأْتِيَكم رسولٌ اسمُه أحمدُ؟ " فقالوا: اللهمَّ نعم ، وجَدْناك في كتابِنا، ولكنَّا كرِهْناك لأنَّك تَسْتَحِلُّ الأموالَ وتُهَرِيقُ الدِّماءَ. فأنزَل اللهُ: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ}. الآية .
okuduğunuz kitabınız hakkı için soruyorum; İsa'nın, size adı Ahmed olan bir peygamber geleceğini müjdelediğini buluyor musunuz ?" Onlar: "Allah şahidimiz olsun ki evet , seni kitabımızda bulduk; fakat malları helal saydığın ve kan döktüğün için senden hoşlanmadık" dediler. Bunun üzerine Allah: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ} “Her kim Allah'a, meleklerine ve peygamberlerine düşman olursa...” ayetini indirdi .
وحدِّثتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن حصينِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن عبدِ الرحمنِ بنِ أبي ليلى، قال: إنَّ يهوديًّا لقِى عمرَ فقال له: إنَّ جبريلَ الذى يَذْكُرُه صاحبُك هو عدوٌّ لنا. فقال له عمرُ: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ}. قال: فنزَلتْ على لسانِ عمرَ .
Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o Husayn b. Abdirrahmân'dan, o da Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan aktardı, dedi ki: Bir Yahudi Ömer ile karşılaştı ve ona: "Arkadaşının andığı Cebrail bizim düşmanımızdır" dedi. Ömer de ona: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “Her kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mîkâîl'e düşman olursa, şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır” dedi. [Ravi] dedi ki: Bu ayet Ömer'in dili üzerine indi .
وهذا الخبرُ يدلُّ على أنَّ اللهَ تعالى ذكرُه أنزَل هذه الآيةَ توبيخًا لليهودِ فى كفرِهم بمحمدٍ ﷺ، وإخبارًا منه لهم أن من كان لمحمدٍ ﷺ عدوًّا فاللهُ له عدوٌّ، وأنَّ عدوَّ محمدٍ ﷺ مِن الناسِ كلِّهم مِن الكافرين باللهِ الجاحِدين آياتِه.
Bu haber, zikri yüce olan Allah'ın bu ayeti, Muhammed ﷺ'i inkâr etmelerinden ötürü Yahudileri azarlamak ve Muhammed ﷺ'e düşman olan kimseye Allah'ın da düşman olduğunu, bütün insanlardan Muhammed ﷺ'in düşmanı olanların ise Allah'ı inkâr eden ve O'nun ayetlerini yalanlayan kâfirlerden olduğunu kendilerine bildirmek üzere indirdiğine delalet etmektedir.
فإن قال قائلٌ: أوَ ليس جبريلُ وميكائيلُ مِن الملائكةِ؟ قيل: بلى. فإن قال: فما معنى تَكريرِ ذِكرِهما بأسمائهما وقد مضَى ذِكرُهما في الآية في جملةِ أسماءِ الملائكةِ؟ قيل: معنى إفرادِ ذكرِهما بأسمائِهما أن اليهودَ لمَّا قالت: جبريلُ عدوُّنا وميكائيلُ وليُّنا. وزعَمتْ أنَّها تكْفُرُ بمحمدٍ ﷺ مِن أجلِ أن جبريلَ صاحبُ محمدٍ ﷺ، أعلَمهم اللهُ أن من كان لجبريلَ عدوًّا، فإنَّ اللهَ له عدوٌّ، وأنَّه مِن
Eğer birisi: "Cebrail ve Mîkâîl meleklerden değil midir?" diyecek olursa, [ona]: "Evet, [öyledir]" denilir. Şayet: "O hâlde ayette meleklerin ismi genel olarak zikredilmişken, onların ayrıca özel isimleriyle tekrar zikredilmesinin anlamı nedir?" derse, şöyle denilir: "Onların isimlerinin müstakil olarak zikredilmesinin anlamı şudur: Yahudiler: 'Cebrail bizim düşmanımız, Mîkâîl ise dostumuzdur' deyip Cebrail Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoldaşı olduğu gerekçesiyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiklerini iddia edince, Allah onlara Cebrail'e düşman olan kimseye şüphesiz Allah'ın da düşman olduğunu ve onun...
الكافرين. فنصَّ عليه باسمِه وعلى ميكائيلَ باسمِه، لئلا يقولَ منهم قائلٌ: إنما قال اللهُ: مَن كان عدوًّا للهِ وملائكتِه ورسلِه. ولسنا للهِ ولا لملائكتِه ورسلِه بأعداءٍ؛ لأنَّ الملائكةَ اسمٌ عامٌّ يَحتَمِلُ خاصًّا، وجبريلُ وميكائيلُ غيرُ داخِلَين فيه. وكذلك قولُه: {وَرُسُلِهِ}. فلستَ يا محمدُ بداخلٍ فيهم. فنصَّ اللهُ تعالى ذكرُه على أسماءِ مَن زعَموا أنَّهم أعداؤُه بأعيانِهم؛ ليقطَعَ بذلك تلبيسَهم على أهلِ الضعفِ منهم، ويَحْسِمَ تمويهَهم أمورَهم على المنافقين.
kâfirlerdendir. İçlerinden birisi kalkıp da: "Allah sadece: 'Kim Allah'a, meleklerine ve peygamberlerine düşman olursa' demiştir; biz ise ne Allah'a ne meleklerine ne de peygamberlerine düşmanız; çünkü melekler genel bir isimdir, özeli kapsamayabilir, Cebrail ve Mîkâîl ise buna dâhil değildir. Aynı şekilde O'nun: {وَرُسُلِهِ} 've peygamberlerine' sözüne göre de ey Muhammed, sen onlara dâhil değilsin" demesin diye bizzat onun ismini ve Mîkâîl'in ismini açıkça belirtmiştir. Zikri yüce olan Allah, düşman olduklarını iddia ettikleri kimselerin isimlerini bizzat açıkça zikretmiştir ki, böylece zayıf kimseler üzerindeki aldatmalarını engellesin ve münafıklara karşı meseleleri bulandırmalarının önünü kessin.
وأما إظهارُ اسمِ اللهِ فى قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ}. وتكريرُه فيه -وقد ابتَدَأ أوَّلَ الخبرِ بذكرِه فقال: {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ} - [فإرادةُ نَفْىِ الشكِّ عن سامعِ ذلك أن الذى هو عدوُّ من عادَى جبريلَ أو ملائكتَه أو رسلَه، اللهُ جلَّ ثناؤُه] ، ولئلّا يلتبِسَ -لو ظهَر ذلك بكنايةٍ، فقيل: فإنه عدوٌّ للكافرين- على سامِعِهِ- مَن المعنىُّ بالهاءِ التى فى قولِه : فإنَّه. آللهُ ، أم جبريلُ، أم ميكائيلُ؟ إذ لو جاء ذلك بكنايةٍ على ما وصَفْنا -فإنه- لالتَبَس معنى ذلك على مَن لم يُوقَّفْ على المعنىِّ بذلك؛ لاحتمالِ الكلامِ ما وصَفتُ.
{فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah kâfirlerin düşmanıdır” buyruğunda Allah'ın isminin açıkça zikredilmesine ve haberin başında {مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ} “Kim Allah'a ve meleklerine düşman olursa” buyurarak O'nun zikriyle başlamışken burada ismin tekrarlanmasına gelince; [bunu dinleyenin zihninden Cebrail'e veya meleklerine ya da peygamberlerine düşmanlık edenin düşmanının şanı yüce olan Allah olduğuna dair şüpheyi giderme iradesidir] . Ayrıca bu ifade zamirle gelip "feinnehu aduvvun lil-kâfirîn" (şüphesiz o, kâfirlerin düşmanıdır) denilseydi, dinleyenin zihninde "feinnehu" ifadesindeki "hâ" zamirinin kimi kastettiği hususunda Allah mı , Cebrail mi yoksa Mîkâîl mi olduğu karışıklığı doğmasın diyedir. Çünkü şayet vasfettiğimiz şekilde bir zamirle gelseydi -feinnehu denilseydi-, söz anlattığım ihtimali taşıdığı için, bununla kimin kastedildiğine dair bilgi verilmeyen kimseye bunun manası kapalı kalırdı .
وقد كان بعضُ أهلِ العربيةِ يوجِّهُ ذلك إلى نحوِ قولِ الشاعرِ :
Arap dili âlimlerinden bazıları bunu şu şairin sözüne benzer şekilde yorumluyordu:
ليت الغرابَ غداةَ يَنْعَبُ دائبًا … كان الغرابُ مُقَطَّعَ الأوْدَاجِ
Keşke o karga durmaksızın gakladığı sabah… / Keşke o karganın boyun damarları kesilmiş olsaydı!
وأنه إظهارُ الاسمِ الذى حظُّه الكنايةُ عنه.
Onlara göre bu durum, hakkı zamirle ifade edilmek olan açık ismin zikredilmesidir.
والأمرُ فى ذلك بخلافِ ما قال؛ وذلك أن الغرابَ الثانىَ لو كان مَكْنيًّا عنه لما التبسَ على أحدٍ يعقِلُ كلامَ العربِ أنه كنايةُ اسمِ الغرابِ الأولِ؛ إذ كان لا شيءَ قبلَه يحتملُ الكلامُ أن يوجَّهَ إليه غيرُ كنايةِ اسمِ الغرابِ الأولِ، وأنَّ قبلَ قولِه: {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ}. أسماءً لو جاء اسمُ اللهِ تعالى ذكرُه مكنيًّا عنه، لم يُعْلَمْ مَن المقصودُ إليه بكنايةِ الاسمِ إلا بتوقيفٍ مِن حجةٍ، فلذلك اختَلف أمراهما.
Bu konudaki gerçek ise onun söylediğinin aksinedir; çünkü ikinci karga zamirle ifade edilmiş olsaydı, Arap kelamını anlayan hiç kimse için onun birinci karga isminin zamiri olduğu hususu kapalı kalmazdı; zira ondan önce sözün yönelebileceği birinci karganın zamirinden başka bir şey bulunmamaktadır. {فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ} “Şüphesiz Allah kâfirlerin düşmanıdır” buyruğundan önce ise , eğer zikri yüce olan Allah'ın ismi zamirle getirilseydi, bir delilin bildirmesi olmaksızın zamirle kastedilenin kim olduğu anlaşılamayacak birtakım isimler geçmiştir. İşte bu yüzden iki durum birbirinden farklıdır.
القولُ فى تأويلِ قولِه: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}.
{وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik” buyruğunun tefsirine dair söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. أى: أنزَلنا إليك يا محمدُ علاماتٍ واضحاتٍ دالَّاتٍ على نُبوَّتِك، وتلك الآياتُ هى ما حَواه كتابُ اللهِ الذى أنزَله إلى محمدٍ ﷺ مِن خَفايا علومِ اليهودِ، ومَكنونِ سرائرِ [أخبارِهم وأخبارِ] أوائِلهم مِن بنى إسرائيلَ، والنبأِ عما تضمَّنتْه كتبُهم التى لم يكنْ يعلمُها إلا أحبارُهم وعلماؤُهم، وما حرَّفه أوائلُهم وأواخرُهم وبدَّلوه مِن أحكامِهم التى كانت فى التوراةِ، فأطلَع اللهُ تعالى ذكرُه فى كتابِه الذى أنزَله إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ، فكان فى ذلك مِن أمرِه الآياتُ البيناتُ لمَن أنصَف نفسَه، ولم يدْعُه إلى إهلاكِها الحسدُ والبغىُ؛ إذ كان فى فطرةِ كلِّ ذى فِطرةٍ صحيحةٍ تصديقُ مَن أتَى بمثلِ الذى أتَى به محمدٌ ﷺ مِن الآياتِ البيناتِ التى وصفتُ، عن غيرِ تعلُّمٍ تعلَّمه مِن بشرىٍّ ، ولا أخْذِ شيءٍ منه عن آدمىٍّ.
Cenâb-ı Hak {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} buyruğuyla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, Biz sana senin peygamberliğine delalet eden apaçık alametler indirdik. Bu ayetler; Allah'ın Muhammed ﷺ'e indirdiği Kitabı'nın içerdiği Yahudilerin gizli ilimleri, [onların haberlerinin ve] İsrâiloğullarından önceki atalarının haberlerinin gizli kalmış sırları, kitaplarının ihtiva ettiği ve sadece hahamları ile âlimlerinin bildiği haberler ve öncekilerinin ile sonrakilerinin Tevrat'taki hükümlerden tahrif edip değiştirdikleri hususlardır. Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed ﷺ'e indirdiği Kitabı'nda bunları bildirmiştir. Böylece onun bu durumunda, nefsine karşı insaflı davranan, haset ve azgınlığın kendisini helake sürüklemediği kimseler için apaçık ayetler bulunmaktaydı. Zira fıtratı sağlam olan her kimsenin fıtratında, Muhammed ﷺ'in getirdiği vasfettiğim bu apaçık ayetlerin bir benzerini bir beşerden herhangi bir eğitim görmeksizin ve hiçbir insandan bir şey almaksızın getiren kimseyi tasdik etmek vardır.
وبنحوِ الذى قلنا فى ذلك رُوِى الخبرُ عن ابنِ عباسٍ.
Bu hususta söylediğimize benzer bir rivayet İbn Abbâs'tan da nakledilmiştir.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ}. يقولُ: فأنت تَتلوه عليهم وتُخبرُهم به غُدوةً وعشيةً وبينَ ذلك، وأنت عندَهم أمىٌّ لم تقرَأْ كتابًا، وأنت تُخبرُهم بما فى أيديهم على وجهِه، يقولُ اللهُ: ففى ذلك لهم عبرةٌ وبيانٌ، وعليهم حجةٌ لو كانوا يعلمون .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan aktardı: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik” hakkında şöyle demiştir: Sen bunları onlara sabah, akşam ve ikisi arasında okuyor ve kendilerine haber veriyorsun; halbuki sen onların nazarında bir kitap okumamış bir ümmîsin ve onların ellerinde bulunanları dosdoğru bir şekilde onlara haber veriyorsun. Allah şöyle buyuruyor: Eğer bilselerdi bunda onlar için bir ibret, bir açıklama ve aleyhlerine kesin bir delil vardır .
وحدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، أو عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال [ابنُ صُورِيَا] الفِطْيَوْنى لرسولِ اللهِ ﷺ: يا محمدُ، ما جئْتَنا بشيءٍ نعرِفُه، وما أنزَل اللهُ عليك مِن آيةٍ بينةٍ فنتَّبِعَك لها. فأنزَل اللهُ [فى ذلك من قولِه]: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle demiştir: [İbn Sûriyâ] el-Fıtyevnî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Muhammed! Bize bildiğimiz bir şey getirmedin; Allah sana, kendisine tâbi olacağımız apaçık bir ayet de indirmedi.” dedi. Bunun üzerine Allah [bu hususta şu buyruğunu] indirdi: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ} “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik; onları fasıklardan başkası inkâr etmez.”
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابثٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ ابنُ جبيرٍ أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ قال: قال ابنُ صُورِيا لرسولِ اللهِ ﷺ. فذكَر مثلَه .
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: İbn Sûriyâ Resûlullah ﷺ'e dedi ki... diyerek bunun benzerini zikretti .
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ (٩٩)}.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ (٩٩)} “Onları fasıklardan başkası inkâr etmez” buyruğunun tefsirine dair söz:
يعنى بقولِه جلَّ ثناؤه: {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا}: وما يجحَدُ بها. وقد دلَّلنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا على أن معنى الكفرِ الجحودُ، بما أغنَى عن إعادتِه ههنا ، وكذلك بيَّنا معنى الفِسْقِ، وأنه الخروجُ من الشئِ إلى غيرِه .
Cenâb-ı Hak {وَمَا يَكْفُرُ بِهَا} buyruğuyla: Onları ancak inkâr eder, manasını kastetmektedir. Kitabımızın geçmiş kısımlarında küfrün (el-küfr: الكفر) inatla inkâr etmek demek olduğuna, burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak delilleri sunmuştuk . Aynı şekilde fıskın (el-fısk: الفسق) da bir şeyden çıkıp başka bir şeye geçmek anlamına geldiğini açıklamıştık .
فتأويلُ الآيةِ: ولقد أنزَلنا إليكَ -فيما أوحَينا إليك مِن الكتابِ- علاماتٍ واضحاتٍ، تُبيِّنُ لعلماءِ بنى إسرائيلَ وأحبارِهم، الجاحدين نبوَّتَك والمكذِّبين رسالتَك، أنك لى إليهم رسولٌ مُرْسَلٌ، ونبىٌّ مبعوثٌ، وما يجْحَدُ تلك الآياتِ الدالَّاتِ على صدقِك ونبوَّتِك، التى أنزَلتُها إليك فى كتابى، فيكذِّبَ بها منهم، إلا الخارجُ منهم مِن دينِه، التاركُ منهم فرائضى عليه فى الكتابِ الذى يَدينُ بتصديقِه، فأما المتمسكُ منهم بدينِه والمتَّبِعُ منهم حكمَ كتابِه، فإنه بالذى أنزَلتُ إليك مِن آياتى مصدِّقٌ، وهم الذين كانوا آمنوا باللهِ وصدَّقوا رسولَه محمدًا ﷺ مِن يهودِ بنى إسرائيلَ.
Ayetin tefsiri şöyledir: Andolsun ki sana -vahyettiğimiz Kitap içerisinde-, İsrâiloğullarının senin peygamberliğini inatla inkâr eden ve risaletini yalanlayan âlimlerine ve hahamlarına, senin Bana onlar için gönderilmiş bir elçi ve vazifelendirilmiş bir peygamber olduğunu açıklayan apaçık deliller indirdik. Kitabımda sana indirdiğim, senin doğruluğuna ve peygamberliğine delalet eden o ayetleri onlardan ancak dininden çıkmış ve tasdik etmeyi din edindiği Kitap'taki farzlarımı terk etmiş olan kimseler inatla inkâr edip yalanlar. Dinine sımsıkı sarılan ve Kitabı'nın hükmüne uyan kimse ise sana indirdiğim ayetlerimi tasdik eder; bunlar da İsrâiloğulları Yahudilerinden Allah'a iman edip O'nun elçisi Muhammed ﷺ'i tasdik eden kimselerdir.
القولُ فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠)}.
Cenâb-ı Hakk’ın: {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.” buyruğunun tefsirine dair açıklama:
اختلَف أهلُ العربيةِ فى حكمِ الواوِ التى فى قولِه: {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا}؛ فقال بعضُ نحويِّى البصريين هى واوٌ تُجعَلُ مع حروفِ الاستفهامِ، وهى مثلُ الفاءِ فى قولِه: {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ} [البقرة: ٨٧]. قال: وهما زائدتان فى هذا الوجهِ، وهى مثلُ الفاءِ التى فى قولِه: أفاللهِ لتصنَعنَّ كذا وكذا. وكقولِك للرجلِ: أفلا تقومُ؟ قال : وإن شئتَ جعلتَ الواوَ والفاءَ هاهنا حرفَ عطفٍ.
Arap dili âlimleri {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا} buyruğundaki vâv (و) harfinin hükmü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Bu, istifham (soru) harfleriyle birlikte getirilen bir vâv harfidir ve {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ} “Nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size bir peygamber geldiğinde...” [Bakara: 87] buyruğundaki fâ (ف) harfi gibidir. Dedi ki: Bu ikisi bu açıdan zâiddir (fazlalıktır); tıpkı "efallâhi (أفاللهِ) letasneanne kezâ ve kezâ" (Allah için şunu şunu mutlaka yapacak mısın?) sözündeki fâ harfi gibi ve bir adama "efelâ tekûmu?" (kalkmaz mısın?) demen gibidir. Dedi ki : Şayet istersen buradaki vâv ve fâ harflerini atıf harfi de kılabilirsin.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفيِّينَ: هى حرفُ عطفٍ أدخِل عليها ألِفُ الاستفهامِ.
Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle demiştir: O, üzerine istifham hemzesi dâhil edilmiş bir atıf harfidir.
والصوابُ عندى فى ذلك مِن القولِ أنها واوُ عطفٍ أدخِلت عليها ألفُ الاستفهامِ، كأنه قال جلّ ذكرُه: وإذ أخَذْنا ميثاقَكم ورفَعْنا فوقَكم الطورَ، خذوا ما آتيناكم بقوةٍ واسمَعوا، قالوا: سمِعنا وعصَينا و كلما عاهَدوا عهدًا نبَذه فريقٌ منهم. ثم أدخَل ألفَ الاستفهامِ على "وكلما"، فقال: قالوا: سمِعْنا وعصَينا. أوَكلَّما عاهَدوا عهدًا نبَذه فريقٌ منهم.
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şudur: O, üzerine istifham hemzesi dâhil edilmiş bir atıf vâvıdır. Sanki zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: 'Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık; size verdiğimiz şeye sımsıkı sarılın ve dinleyin, demiştik. Onlar: İşittik ve isyan ettik, dediler ve ne zaman bir ahit yaptılarsa içlerinden bir fırka onu bozup attı.' Sonra istifham hemzesini "ve kullemâ" üzerine dâhil ederek şöyle buyurmuştur: 'Onlar: İşittik ve isyan ettik, dediler. Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?'
وقد بيَّنا فيما مضَى أنه غيرُ جائزٍ أن يكونَ فى كتابِ اللهِ حرفٌ لا معنَى له، فأغنَى ذلك عن إعادةِ البيانِ على فسادِ قولِ مَن زعَم أن الواوَ والفاءَ مِن قولِه:
Daha önce Allah'ın Kitabı'nda manası olmayan bir harfin bulunmasının caiz olmadığını açıklamıştık. Dolayısıyla bu [açıklama], O'nun şu buyruğundaki vâv ve fâ harflerinin:
{أَوَكُلَّمَا}. و {أَفَكُلَّمَا}. زائدتان لا معنَى لهما.
{أَوَكُلَّمَا} ve {أَفَكُلَّمَا} buyruklarındaki vâv ve fâ harflerinin hiçbir manası olmayan zâid harfler olduğunu iddia eden kimsenin sözünün tutarsızlığını tekrar ortaya koyma ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.
وأما العهدُ، فإنه الميثاقُ الذى أعطَته بنو إسرائيلَ ربَّهم لَيعمَلُنَّ بما فى التوراةِ مرةً بعدَ أُخرى، ثم نقَض بعضُهم ذلك مرةً بعدَ أخرى، فوبَّخهم جلَّ ذكرُه بما كان منهم مِن ذلك، وعيَّر به أبناءَهم إذ سلَكوا منهاجَهم فى نقضِ ما كان جلَّ ذكرُه أخَذ عليهم بالإيمانِ به مِن أمرِ محمدٍ ﷺ مِن العهدِ والميثاقِ، فكفَروا به ، وجحَدوا ما فى التوراةِ مِن نعتِه وصفتِه، فقال تعالى ذكرُه: أوَكلما عاهَد اليهودُ مِن بنى إسرائيلَ ربَّهم عهدًا، وأوثَقُوه ميثاقًا، نبَذه فريقٌ منهم فترَكه ونقَضه!
Ahde (el-ahd: العهد) gelince; o, İsrâiloğullarının Tevrat'takilerle kesinlikle amel edeceklerine dair tekrar tekrar Rablerine verdikleri kesin sözdür (misak) . Sonra onlardan bir fırka bunu defalarca bozmuştur. Bunun üzerine zikri yüce olan [Allah], kendilerinden sâdır olan bu tutum sebebiyle onları azarlamış; atalarının izinden giderek Muhammed ﷺ'e iman etme hususunda zikri yüce olan [Allah]'ın kendilerinden aldığı ahit ve misakı bozan , onu inkâr eden ve Tevrat'ta geçen onun nitelik ve vasıflarını yalanlayan evlatlarını da bununla ayıplamıştır. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: İsrâiloğullarından olan Yahudiler Rablerine ne zaman bir ahitte bulundular ve O'na kesin bir söz verdilerse, içlerinden bir fırka onu terk edip bozarak bir kenara atmadı mı!
كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، قال: ثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ قال: قال مالكُ بنُ الضَّيْفِ حينَ بُعِث رسولُ اللهِ ﷺ، وذكَر لهم ما أُخِذ عليهم مِن الميثاقِ، وما عهِد اللهُ إليهم فيه: واللهِ ما عهِد اللهُ إلينا فى محمدٍ ﷺ عَهدًا، وما أخَذ له علينا ميثاقًا. فأنزَل اللهُ جلَّ ثناؤه: {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} .
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Resûlullah ﷺ peygamber olarak gönderildiğinde ve onlara kendilerinden alınan misakı ve Allah'ın bu hususta onlara verdiği ahdi hatırlattığında Mâlik b. ed-Dayf şöyle dedi: "Allah'a yemin olsun ki Allah bize Muhammed ﷺ hakkında hiçbir ahit vermemiş ve onun için bizden hiçbir misak almamıştır." Bunun üzerine şanı yüce olan Allah: {أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis, onların çoğu iman etmezler” ayetini indirdi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ، أو عن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den yahut
سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini anlattı.
وأما "النَّبْذُ" فإن أصلَه فى كلامِ العربِ الطَّرْحُ، ولذلك قيل للملقوطِ: المنبوذُ. لأنه مطروحٌ مرمىٌّ به، ومنه سمِّى النبيذُ نبيذًا، لأنه زبيبٌ أو تمرٌ يُطرَحُ فى وعاءٍ، ثم يعالَجُ [بما عُولج به] ، وأصلُه "مفعولٌ" صُرف إلى "فعيلٍ"، أعنى أن النبيذَ أصلُه منبوذٌ، ثم صُرِف إلى "فعيلٍ"، فقيل: نبيذٌ. كما قيل: كفٌّ خضيبٌ، ولحيةٌ دهينٌ. بمعنى مخضوبةٍ ومدهونةٍ. يقالُ منه: نبَذتُه أنبِذُه نَبذًا. كما قال أبو الأسودِ الدُّؤلىُّ :
"en-Nebz" (النَّبْذُ) kelimesine gelince; onun Arap kelamındaki asıl anlamı atmaktır (et-tarh: الطَّرْح). Bundan dolayı bulunmuş çocuğa (lakît) "atılmış, fırlatılmış" manasında "el-menbûz" (المنبوذ) denilmiştir. Nebîzin (şıra/içki) "nebîz" (النبيذ) olarak isimlendirilmesi de bundandır; zira o, bir kaba atılan, sonra da [işlemden geçirildiği şekilde] işlem gören kuru üzüm veya hurmadır. Aslı "mef'ûl" (مفعول) kalıbında olup "fa'îl" (فعيل) veznine dönüştürülmüştür; yani nebîzin aslı "menbûz"dur, sonra "fa'îl" veznine dönüştürülüp "nebîz" denilmiştir; nitekim kına yakılmış el için "kef-fun hadîb" (كفٌّ خضيبٌ), yağlanmış sakal için de "lihyetün dehîn" (لحيةٌ دهينٌ) denilmesi gibidir. Bu kökten fiil olarak: "Nebestuhu enbizuhu nebzen" (onu fırlatıp attım) denilir. Nitekim Ebü'l-Esved ed-Düelî şöyle demiştir :
نظَرتَ إلى عُنوانِه فنبَذتَه … كنَبْذِكَ نعلًا أخلَقَتْ مِن نِعالِكا
Başlığına baktın ve fırlatıp attın onu … Tıpkı pabuçlarından eskimiş bir pabucu fırlatıp attığın gibi.
فمعنى قولِه جلَّ ذكرُه: {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ}: طرَحه فريقٌ منهم، فترَكه ورفَضه ونقَضه.
Zikri yüce olan Allah'ın: {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “İçlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?” buyruğunun manası şudur: Onlardan bir fırka onu fırlatıp attı; yani onu terk etti, reddetti ve bozdu.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} يقولُ: نقَضه فريقٌ منهم .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} buyruğu hakkında şöyle demiştir: Onlardan bir fırka onu bozdu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ قولَه: {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ}. قال: لم يكنْ فى الأرضِ عهدٌ يعاهِدون عليه إلا نقَضُوه، ويعاهِدونَ اليومَ ويَنقُضون غدًا. قال: وفى قراءةِ عبدِ اللهِ: (نقَضه فريقٌ منهم).
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı; o, {نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “İçlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?” [buyruğu] hakkında şöyle demiştir: Yeryüzünde onların üzerine antlaşma yapıp da bozmadıkları hiçbir ahit olmamıştır; bugün antlaşma yapar, yarın bozarlar. Dedi ki: Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] kıraatinde [bu ayet]: (نقَضه فريقٌ منهم) “Onlardan bir fırka onu bozdu” şeklindedir.
والهاءُ التى في قولِه: {نَبَذَهُ} مِن ذكرِ "العهدِ"، فمعناه: أوَ كلما عاهَدوا عهدًا نبَذ ذلك العهدَ فريقٌ منهم!
{نَبَذَهُ} buyruğundaki "hâ" (ه) zamiri "ahd"e (el-ahd) râcidir; dolayısıyla manası şudur: Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir fırka o ahdi bozup atmadı mı!
و"الفريقُ" الجماعةُ، لا واحدَ له مِن لفظِه، بمنزلةِ الجيشِ والرهطِ الذي لا واحدَ له مِن لفظِه.
"el-Ferîk" (الفريق) kelimesi topluluk demektir; kendi lafzından tekili yoktur; tıpkı kendi lafızlarından tekili olmayan "ordu" (ceyş: الجيش) ve "topluluk" (raht: الرهط) kelimeleri gibidir.
والهاءُ والميمُ اللتان في قولِه: {فَرِيقٌ مِنْهُمْ}. مِن ذكرِ اليهودِ مِن بنى إسرائيلَ.
{فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “içlerinden bir fırka” buyruğundaki "hâ" ve "mîm" (هم) zamirleri ise İsrâiloğullarından olan Yahudileri ifade etmektedir.
وأما قولُه: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ}. فإنه يعنى جلَّ ثناؤه: بل أكثرُ هؤلاءِ الذين كلَّما عاهَدوا اللهَ عهدًا ووَاثَقُوه موثقًا، نقَضه فريقٌ منهم لا يؤمنون.
Zikri yüce olan Allah'ın: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Aksine onların çoğu iman etmezler” buyruğuna gelince; O, şunu kastetmektedir: Bilakis Allah'a ne zaman bir ahitte bulunup O'na kesin söz verseler içlerinden bir grubun bozduğu bu kimselerin çoğu iman etmezler.
ولذلك وجهان مِن التأويلِ: أحدُهما، أن يكونَ الكلامُ دلالةً على الزيادةِ والتكثيرِ في عددِ المكذِّبين الناقِضين عهدَ اللهِ على عددِ الفريقِ، فيكونَ الكلامُ حينَئذٍ معناه: أوَ كلما عاهَدِتِ اليهودُ مِن بنى إسرائيلَ ربَّها عهدًا نقَض فريقٌ منهم ذلك العهدَ؟ لا، ما ينقُضُ ذلك منهم فريقٌ، ولكن الذي ينقُضُ ذلك فيكفُرُ باللهِ أكثرُهم لا القليلُ منهم. فهذا أحدُ وجهَيْه.
Bunun iki tevil yönü vardır: Birincisi, bu sözün, Allah'ın ahdini bozan yalanlayıcıların sayısının o gruptan (ferîk) çok daha fazla ve kat kat olduğunu göstermesidir. Buna göre cümlenin manası şöyle olur: İsrâiloğullarından olan Yahudiler Rablerine ne zaman bir ahitte bulunsalar, içlerinden sadece bir grup mu o ahdi bozdu? Hayır, bunu bozanlar sadece bir grup değil; aksine onu bozup Allah'ı inkâr edenler onların azı değil, çoğunluğudur. İşte bu, iki yönden biridir.
والوجهُ الآخرُ، أن يكونَ معناه: أوَ كلما عاهَدتِ اليهودُ ربَّها عهدًا نبَذ ذلك العهدَ فريقٌ منهم؟ لا، ما ينبِذُ ذلك العهدَ فريقٌ منهم فينقُضُه، على الإيمانِ منهم بأن ذلك غيرُ جائزٍ لهم، ولكنَّ أكثرَهم لا يصدِّقون باللهِ ورسلِه، ولا بوعدِه ووعيدِه.
Diğer yön ise manasının şöyle olmasıdır: Yahudiler Rablerine ne zaman bir ahitte bulunsalar, içlerinden bir fırka o ahdi fırlatıp attı mı? Hayır, o ahdi içlerinden bir fırka, bunun kendilerine caiz olmadığına inanarak bozup fırlatıp atmaz; aksine onların çoğu Allah'a ve elçilerine, O'nun vaadine ve tehdidine inanmamaktadır.
وقد دلَّلْنا فيما مضَى مِن كتابِنا هذا على معنى الإيمانِ وأنه التصديقُ.
Bu kitabımızın daha önceki kısımlarında imanın anlamını ve onun tasdik demek olduğunu delilleriyle ortaya koymuştuk.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)} “Allah katından kendilerine, yanlarındakini tasdik eden bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıp bıraktılar” buyruğunun tevili hakkında.