Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 44. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون: معنى "مَا"، معنى "الذى"، وهى عطفٌ على "مَا"، الأُولي، غيرَ أن الأُولى في معنى السحرِ، ومعنى الآخِرةِ في معنى التفريقِ بينَ المرءِ وزوجِه.

Başkaları ise şöyle dediler: "Mâ" (مَا) kelimesinin manası, "ellezî" (الَّذِي / şey) manasındadır ve ilk "mâ" kelimesine atıftır; şu kadar var ki birincisi sihir manasında, ikincisinin manası ise kişi ile eşinin arasını ayırma manasındadır.

فتأويلُ الآيةِ على هذا القولِ: واتَّبَعوا السحرَ الذى تَتلو الشياطينُ في مُلكِ سليمانَ، والتفريقَ بينَ المرءِ وزوجِه الذى أُنزِل على المَلَكَين ببابلَ هاروتَ وماروتَ.

Bu görüşe göre ayetin tevili şöyledir: Onlar, Süleyman'ın mülkü [dönemi]nde şeytanların okuduğu sihre ve Bâbil'deki iki meleğe, Hârût ile Mârût'a indirilen kişi ile eşinin arasını ayırma [işine] uydular.

ذكر من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حَدَّثَنِي المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ}: وهما يعلِّمان ما يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه، وذلك قولُ اللهِ - [وقالوا: كفَر سليمانُ] -: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا}. فكان يقولُ: أمَّا السحرُ فإنما تُعلِّمُه الشياطينُ، وأما الذى يعلِّمه الملَكان فالتفريقُ بينَ المرءِ وزوجِه، كما قال اللهُ تعالى .

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “Ve Bâbil'deki iki meleğe, Hârût ve Mârût'a indirilen şeylere [uydular]” ayeti hakkında: «O ikisi, insanların kendisiyle kişi ile eşinin arasını ayırdıkları şeyi öğretiyorlardı. Bu da Allah'ın -[onlar: Süleyman kâfir oldu dediler] -: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا} “Oysa Süleyman kâfir olmadı, fakat şeytanlar kâfir oldular” kavlidir» dediğini anlattı. O şöyle derdi: «Sihre gelince, onu sadece şeytanlar öğretiyordu; iki meleğin öğrettiği şey ise, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi kişi ile eşinin arasını ayırmaktı.»

وقال آخرون: جائزٌ أن تكونَ "مَا" بمعنى "الذى"، وجائزٌ أن تكونَ بمعنى "لَمْ".

Başkaları ise şöyle dediler: "Mâ" (مَا) kelimesinin "ellezî" (الَّذِي / şey) manasında olması da, "lem" (لَمْ / olumsuzluk eki: inmedi) manasında olması da caizdir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حَدَّثَنِي يونسُ بنُ عبدِ الأعلي، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: حَدَّثَنِي الليثُ بنُ سَعْدٍ، عن يحيى بنِ سعيدٍ، عن القاسمِ بنِ محمدٍ، وسأله رجلٌ عن قولِ اللهِ: {يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ}. فقال الرجلُ: يعلِّمان الناسَ ما أنزِل عليهما، أم يعلِّمان الناسَ ما لَمْ يَنزِلْ عليهما؟ قال القاسمُ: ما أبالى أيَّتهما كانت .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana el-Leys b. Sa'd, Yahyâ b. Saîd'den, o da el-Kâsım b. Muhammed'den anlattı; bir adam ona Allah'ın: {يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “İnsanlara sihri ve Bâbil'deki iki meleğe, Hârût ve Mârût'a indirilen şeyleri öğreterek...” kavlini sordu. Adam: «İnsanlara kendilerine indirilen şeyi mi öğretiyorlardı, yoksa insanlara kendilerine indirilmeyen şeyi mi öğretiyorlardı?» dedi. el-Kâsım: «Hangisi olduğuna aldırmam» dedi .

وحَدَّثَنِي يونسُ، قال: حَدَّثَنِي أنسُ بنُ عياضٍ، عن بعضِ أصحابِه، أن

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bana Enes b. İyâd, bazı arkadaşlarından anlattı ki:

القاسمَ بنَ محمدٍ سُئل عن قولِ اللهِ: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ}. فقيل له: أُنزِل أو لَمْ يُنزَلْ؟ فقال: لا أبالى أىَّ ذلك كان، إلَّا أنى آمنتُ به .

el-Kâsım b. Muhammed'e Allah'ın: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} “Ve iki meleğe indirilen şeylere...” kavli soruldu. Ona: «İndirildi mi yoksa indirilmedi mi?» denildi. O da: «Hangisi olduğuna aldırmam, şu kadar var ki ben ona iman ettim» dedi .

والصوابُ من القولِ في ذلك عندنا قولُ من وجَّه "ما" التى في قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ}. إلى معنى "الذى" دونَ معنى "ما" التى هى بمعنى الجحدِ. وإنما اختَرتُ ذلك من أجلِ أن "مَا" إن وجِّهت إلى معنى الجَحدِ فنَفَى عن الملَكَين أن يكونا مُنْزلًا إليهما، لَمْ يَخلُ الاسمان اللذان بعدَهما -أعنى هاروتَ وماروتَ - مِن أن يكونا بدلًا منهما وترجمةً عنهما، أو بدلًا من "الناسِ" في قولِه: {يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ}. وترجمةً عنهم . فإن جُعِلا بدلًا من "المَلَكَين" وترجمةً عنهما، بطَل معنى قولِه: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ}. لأنهما إذا لَمْ يكونا عالِمَين بما يُفرَّقُ به بينَ المرءِ وزوجِه، فما الذى يُتعلَّمُ منهما مما يفرِّقُ بينَ المرءِ وزوجِه؟

Bu hususta bize göre doğru olan görüş; O'nun: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} “Ve iki meleğe indirilen şeylere...” kavlindeki "mâ" (مَا) edatını nefiy (olumsuzluk) bildiren "mâ" manasına değil, "ellezî" (الَّذِي / şey) manasına hamletmiş olanın görüşüdür. Bunu tercih etmemin sebebi şudur: Eğer "mâ" nefiy manasına hamledilip iki meleğe bir şey indirildiği inkâr edilirse , onlardan sonraki iki isim -yani Hârût ve Mârût- ya o iki melekten bedel ve onların bir açıklaması olmak veya O'nun: {يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ} “İnsanlara sihri öğreterek...” kavlindeki "en-nâs" (insanlar) kelimesinden bedel ve onların bir açıklaması olmaktan hali kalmaz. Şayet bu ikisi "iki melek"ten bedel ve onların bir açıklaması kılınırsa, O'nun: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} “Oysa o ikisi: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Böylece onlardan kişi ile karısının arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı” kavlinin manası boşa çıkar. Çünkü o ikisi kişi ile eşinin arasını ayıran şeyi bilmiyor idiyseler, kişi ile eşinin arasını ayıracak şeylerden ötürü onlardan öğrenilen şey neydi?

وبعدُ، فإن "مَا" التى في قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ}. إن كانت بمعنى الجَحْدِ عطفًا على قولِه: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ}. فإن اللهَ جلّ ثناؤُه نفَى بقولِه: {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ}. عن سليمانَ أن يكونَ السحرُ من عملِه أو من علمِه أو تعليمِه، فإن كان الذى نفَى عن الملَكَين من ذلك نظيرَ الذى نفَى عن سليمانَ

Bundan sonra [şunu belirtelim ki]; O'nun: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} “Ve iki meleğe indirilen şeylere...” kavlindeki "mâ" (مَا) edatı, şayet {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} “Süleyman küfretmedi” kavline atıfla nefiy (olumsuzluk) manasında ise; şüphesiz Allah -senâsı yüce olsun- {وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ} “Süleyman küfretmedi” kavliyle sihrin Süleyman'ın amelinden, ilminden yahut öğretmesinden kaynaklanmış olmasını nefyetmiştir (uzak kılmıştır). Şayet iki melekten nefyettiği husus da Süleyman'dan nefyettiğinin bir benzeri ise

منه -وهاروتُ وماروتُ هما الملَكان- فمَن المتعلَّمُ منه إذن ما يفرَّقُ به بينَ المرءِ وزوجِه؟ وعمَّن الخبرُ الذي أخبرَ عنه بقولِه: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}؟ إنَّ خطأَ هذا القولِ لواضحٌ بيِّنٌ.

-Hârût ve Mârût da o iki melek olduğuna göre- o halde kendisinden kişi ile eşinin arasını ayıracak şey öğrenilen kimdir? Ve O'nun: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Oysa o ikisi: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” kavliyle hakkında haber verdiği kimse kimdir? Bu sözün yanlışlığı pek açık ve nettir.

وإن كان قولُه: {هَارُوتَ وَمَارُوتَ}. ترجمةً عن "الناسِ" الذين في قولِه: {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ}. فقد وجَب أن تكونَ الشياطينُ هى التى تعلِّمُ هاروتَ وماروتَ السحرَ، وأن تكونَ السحرةُ إنما تعلَّمت السحرَ من هاروتَ وماروتَ عن تعليمِ الشياطينِ إياهما. فإن يكنْ ذلك كذلك، فلنْ يخلوَ هاروتُ وماروتُ عندَ قائلى هذه المقالةِ من أحدِ أمرين؛ إما أن يكونا ملَكَين، فإن كانا عندَهم ملَكَين، فقد أوجَبوا لهما مِن الكفرِ باللهِ والمعصيةِ له - بنسبتِهم إياهما إلى أنهما يتعلَّمان مِن الشياطينِ السحرَ [والكفرَ] ويعلِّمانه الناسَ، وإصرارِهما على ذلك ومُقامِهما عليه- أعظمَ مما ذكِر عنهما أنهما أتَياه مِن المعصيةِ التى استَحقَّا عليها العقَابَ. وفي خبرِ اللهِ تعالى ذكرُه عنهما أنهما لا يعلِّمان أحدًا ما يَتعلَّمُ منهما حتى يقولا له: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}. ما يُغنى عن الإكثارِ في الدَّلالةِ على خطأِ هذا القولِ، أو أن يكونا كانا رجلين من بنى آدمَ، فإن يكن ذلك كذلك فقد كانا يجبُ أن يكونَ بهلاكِهما قد

Şayet O'nun: {هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “Hârût ve Mârût” kavli, {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ} “Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” kavlindeki "insanlar" kelimesinin bedeli (açıklaması) olursa; bu durumda sihri Hârût ve Mârût'a öğretenlerin şeytanlar olması ve büyücülerin de sihri, şeytanların o ikisine öğretmesi neticesinde yalnızca Hârût ve Mârût'tan öğrenmiş olmaları gerekirdi. Şayet durum böyle olsaydı, bu görüşü savunanlara göre Hârût ve Mârût iki durumdan birinden uzak olamazdı: Ya iki melek olmaları gerekirdi; şayet onlara göre bu ikisi melek iseler, -onları şeytanlardan sihri [ve küfrü] öğrenmekle, bunu insanlara öğretmekle ve bu durum üzerindeki ısrarları ve bunda devam etmeleriyle nitelemek suretiyle- o ikisi için cezayı hak ettikleri zikredilen mâsiyetten (günahtan) daha büyük bir Allah'ı inkâr ve O'na isyan isnat etmiş olurlardı. Zikri yüce olan Allah'ın, o ikisinin kendilerinden [sihir] öğrenen kimseye: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!” demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmediklerini haber vermesi, bu görüşün yanlışlığını göstermek için fazla delil getirmeye hacet bırakmaz. Yahut o ikisinin Âdemoğullarından iki adam olmaları gerekirdi; şayet durum böyle olsaydı, o ikisinin helak olmasıyla...

ارتفَع السحرُ والعلمُ به والعملُ من بنى آدمَ؛ لأَنه إذا كان علمُ ذلك مِن قِبَلِهما يُؤخذُ، ومنهما يُتعلَّمُ، فالواجبُ أن يكونَ بهلاكِهما وعدمِ وجودِهما عدمُ السبيلِ إلى الوصولِ إلى المعنى الذي كان لا يوصَلُ إليه إلا بهما. وفي وجودِ السحرِ في كلِّ زمانٍ ووقتٍ، أبيَنُ الدَّلالةِ على فسادِ هذا القولِ. أو يزعُمُ قائلُو ذلك أنهما رجلان مِن بنى آدمَ لم يُعْدَما مِن الأرضِ منذُ خُلِقت الأرضُ ، ولا يُعدَمان ما وجِد السحرُ في الناسِ، فيدَّعى ما لا يَخفى بُطُولُه.

Âdemoğullarından sihrin, onun ilminin ve uygulamasının ortadan kalkmış olması gerekirdi. Çünkü bunun ilmi onların tarafından alınıyor ve onlardan öğreniliyorsa, vacip olan şudur ki o ikisinin helak olması ve bulunmamasıyla, ancak onlar vasıtasıyla ulaşılan bu manaya ulaşma yolunun da yok olması gerekirdi. Oysa sihrin her çağda ve zamanda var olması, bu görüşün tutarsızlığının en açık delilidir. Yahut bunu söyleyenler , o ikisinin yeryüzü yaratıldığından bu yana yeryüzünden hiç yok olmayan ve insanlar arasında sihir var oldukça da yok olmayacak olan Âdemoğullarından iki adam olduğunu iddia ederler ki, bu durumda bâtıllığı gizli kalmayacak bir iddiada bulunmuş olurlar.

فإذ فسَدتْ هذه الوجوهُ التى دلَّلنا على فسادِها، فبيِّنٌ أن معنى "ما" التى في قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ}. بمعنى "الذي" وأن هاروتَ وماروتَ مُترجَمٌ بهما عن "الملَكَين"، ولذلك فُتِحت أواخرُ أسمائِهما؛ لأنهما في موضعِ خَفضٍ بالرَّدِّ على "الملَكَين"، ولكنهما لمّا كانا لا يُجْريان فُتِحت أواخرُ أسمائِهما.

Bâtıllığını delillendirdiğimiz bu vecihler geçersiz olunca , O'nun: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ} “Ve iki meleğe indirilen...” kavlindeki "mâ" edatının "ellezî" (الَّذِي / şey) manasında olduğu, Hârût ve Mârût isimlerinin "el-melekeyn" (iki melek) lafzının açıklaması olduğu açığa çıkmıştır. Bu sebeple onların isimlerinin sonu fetha olmuştur; çünkü onlar "el-melekeyn"e atfedilmekle mecrur konumundadırlar, ancak gayrimunsarıf oldukları için isimlerinin sonu fetha olmuştur.

فإن التَبَس على ذى غباءٍ ما قلنا، فقال: وكيف يجوزُ لملائكةِ اللهِ أن تعلِّمَ الناسَ التفريقَ بينَ المرءِ وزوجِه؟ أم كيف يجوزُ أن يُضافَ إلى اللهِ إنزالُ ذلك على الملائكةِ؟

Şayet anlayışı kıt bir kimseye söylediğimiz şey kapalı gelir de: «Allah'ın meleklerinin insanlara kişi ile eşinin arasını ayırmayı öğretmesi nasıl caiz olur? Yahut bunun meleklere indirilmesini Allah'a nispet etmek nasıl caiz olur?» derse,

قيل له: إن اللهَ جلّ ثناؤُه عرَّف عبادَه جميعَ ما أمَرهم به، وجميعَ ما نهاهم عنه، ثم أمَرهم ونهاهم بعدَ العلمِ منهم بما يؤمَرون به ويُنهَون عنه، ولو كان الأمرُ

Ona şöyle denir: Şüphesiz övgüsü yüce olan Allah, kullarına emrettiği her şeyi ve yasakladığı her şeyi bildirmiş, sonra da emrolundukları ve yasaklandıkları şeyleri bilmelerinin ardından onlara emretmiş ve onları nehyetmiştir. Şayet durum

على غيرِ ذلك، لَما كان للأمرِ والنهْىِ معنًى مفهومٌ، فالسحرُ مما قد نهَى عبادَه من بنى آدمَ عنه، فغيرُ منكَرٍ أن يكونَ جلّ ثناؤُه علَّمه الملَكَين اللذين سمَّاهما في تنزيلِه، وجعَلهما فتنةً لعبادِه من بنى آدمَ، كما أخبرَ عنهما أنهما يقولان لمَن يَتعلَّمُ ذلك منهما: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}. ليَختَبِرَ بهما عبادَه الذين نهاهم عن التفريقِ بينَ المرءِ وزوجِه، وعن السحرِ، فيمحِّصَ المؤمنَ بترْكِه التعلُّمَ منهما، ويُخزِىَ الكافرَ بتعلُّمِه السحرَ والكفرَ منهما، ويكونُ المَلَكان في تعليمِهما مَن علَّما ذلك، للهِ مُطِيعَين، إذ كانا عن إذنِ اللهِ لهما بتعليمِ ذلك من علَّماه يُعلِّمان، وقد عُبِد من دونِ اللهِ جماعةٌ من أولياءِ اللهِ، فلم يكنْ ذلك لهم ضائرًا، إذ لم يكنْ ذلك بأمرِهم إياهم به، بل عُبِد بعضُهم والمعبودُ عنه نَاهٍ، فكذلك المَلَكان غيرُ ضائرِهما سحرُ مَن سحَر ممن تعلَّم ذلك منهما بعدَ نهْيِهما إياه عنه، وعظَتِهما له بقولِهما: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}. إذ كانا قد أدَّيَا ما أمِرا به بقيلِهما ذلك.

bunun aksine olsaydı, emir ve nehyin anlaşılır bir manası kalmazdı. Sihir de Âdemoğullarından olan kullarına yasakladığı şeylerdendir. Dolayısıyla övgüsü yüce olan [Allah]'ın, kitabında isimlendirdiği iki meleğe bunu öğretmesi ve onları Âdemoğullarından olan kulları için bir fitne (imtihan) kılması yadırganacak bir durum değildir; nitekim O'nun kendilerinden bunu öğrenmek isteyene: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!” dediklerini haber vermesi de, kişi ile eşinin arasını ayırmaktan ve sihirden nehyettiği kullarını o ikisiyle imtihan etmesi içindir; tâ ki mümini onlardan [sihir] öğrenmeyi terk etmesiyle arındırsın, kâfiri ise onlardan sihir ve küfrü öğrenmesiyle rüsvay etsin. İki melek de bunu kendilerine öğrettikleri kimselere öğretme hususunda Allah'a itaatkârdırlar; zira onlar bunu, Allah'ın kendilerine bunu öğretmeleri için verdiği izinle öğretmektedirler. Nitekim Allah'tan başka Allah'ın dostlarından bir topluluğa da tapılmıştır; fakat bu durum o dostlara zarar vermemiştir, zira bu onların emriyle olmamıştır, bilakis bazısına tapılırken tapılan zat bundan nehyetmekteydi. İşte aynı şekilde o iki melek de, kendilerinin: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!” sözleriyle onu nehyedip nasihat ettikten sonra, kendilerinden bunu öğrenip de sihir yapan kimsenin sihri o iki meleğe zarar vermez; çünkü onlar bu sözü söylemekle kendilerine emredilen şeyi yerine getirmişlerdir.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ}. إلى قولِه: {فَلَا تَكْفُرْ}. [قال: قولُه: {فَلَا تَكْفُرْ}] : أُخِذ عليهما ذلك .

Nitekim bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “Ve Bâbil'deki iki meleğe, Hârût ve Mârût'a indirilen...” kavlinden {فَلَا تَكْفُرْ} “sakın küfretme” kavline kadar olan kısım hakkında: «[O'nun: {فَلَا تَكْفُرْ} “sakın küfretme” kavli,] o ikisinden alınan bir ahiddir » dediğini anlattı.

ذكرُ بعضِ الأخبارِ التى [جاءت في شأْنِ] الملَكين [وأمرِهما]، ومَن قال: إن هاروتَ وماروتَ هما الملَكان اللذان ذكَر اللهُ في قولِه: {[وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ] بِبَابِلَ}.

İki meleğin [durumu hakkında gelen] [ve durumlarına dair] bazı haberlerin ve Hârût ile Mârût'un, Allah'ın: {[وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ] بِبَابِلَ} “[ve Bâbil'deki iki meleğe indirilen...]” kavlinde zikrettiği iki melek olduğunu söyleyenlerin [görüşlerinin] zikri.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حدَّثنا معاذُ بنُ هشامٍ، قال: حدَّثنى أبي، عن قتادةَ، قال: حدثنا أبو شعبةَ العدوىُّ في جنازةِ يونسَ بنِ جبيرٍ أبى غَلَّابٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: إن اللهَ ﵎ أفرَج السماءَ لملائكتِه ينظُرون إلى أعمالِ بنى آدمَ، فلما أبصَروهم يعمَلون بالخطايَا، قالوا: ياربِّ، هؤلاء بنو آدمَ الذي خلَقتَ بيدِك، وأسجَدتَ له ملائكتَك، وعلَّمتَه أسماءَ كلِّ شيءٍ، يعمَلون بالخطايا. قال: أمَا إنكم لو كنتم مكانَهم لعمِلتُم مثلَ أعمالِهم. قالوا: سبحانَك ما كان ينبغى لنا. قال: فأمِروا أن يَختاروا [ملَكين ليهبِطَا] إلى الأرضِ. قال: فاخْتاروا هاروتَ وماروتَ، فأُهبِطا إلى الأرضِ، وأحِلَّ لهما ما فيها مِن شيءٍ، غيرَ ألا يُشْرِكَا باللهِ شيئًا، ولا يسرِقا، ولا يزنِيا، ولا يشرَبا الخمرَ، ولا يقتُلا النفسَ التى حرَّم اللهُ إلا بالحقِّ. قال: فما أشْهرا حتى عرِّض لهما بامرأةٍ قد قُسِم لها نصفُ الحسنِ، يقالُ لها: بِيذُخْتْ. فلما أبصَراها كشَرا بها إِرْبًا، فقالت: لا، إلَّا أن تُشرِكا باللهِ، وتشرَبا الخمرَ، وتقتُلا النفسَ، وتسجُدا لهذا الصنمِ. فقالا: ما كنا لنشرِكَ باللهِ شيئًا. فقال أحدُهما للآخرِ: ارجِعْ إليها. فقالت: لا، إلَّا أن تشرَبا الخمرَ. فشرِبا حتى ثَمِلا، ودخَل عليهما سائلٌ فقتَلاه، فلما وقَعا فيما وقَعا فيه مِن الشرِّ، أفرَج اللهُ

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muâz b. Hişâm anlattı, dedi ki: Bana babam, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize Ebû Şu'be el-Adevî, Yûnus b. Cübeyr Ebû Gallâb'ın cenazesinde İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Allah tebâreke ve teâlâ, Âdemoğullarının amellerine baksınlar diye meleklerine göğü açtı. Onları günah işlerlerken gördüklerinde dediler ki: “Ey Rabbimiz! Kendi elinle yarattığın, meleklerini kendisine secde ettirdiğin ve her şeyin ismini öğrettiğin şu Âdemoğulları günah işliyorlar.” [Allah] buyurdu ki: “Şunu iyi bilin ki siz onların yerinde olsaydınız, muhakkak onların amelleri gibi ameller işlerdiniz.” Melekler: “Seni tenzih ederiz, bu bize yakışmazdı” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine yeryüzüne [inecek iki melek] seçmeleri emredildi. Dedi ki: Onlar da Hârût ile Mârût'u seçtiler; böylece [bu iki melek] yeryüzüne indirildi. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri, şarap (içki) içmemeleri ve haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymamaları şartıyla yeryüzündeki şeyler kendilerine helal kılındı. Dedi ki: Aradan bir ay geçmemişti ki kendilerine, güzelliğin yarısı verilmiş Bîzuht adında bir kadın arz edildi. Onu gördüklerinde ona karşı cinsel bir arzuyla tebessüm edip yaklaştılar. Kadın: “Allah'a ortak koşmadıkça, şarap içmedikçe, cana kıymadıkça ve şu puta secde etmedikçe olmaz” dedi. Onlar: “Biz Allah'a hiçbir şeyi asla ortak koşmayız” dediler. Bunun üzerine biri diğerine: “Ona geri dön” dedi. Kadın: “Şarap içmedikçe olmaz” dedi. İkisi de sarhoş oluncaya kadar içtiler. Derken yanlarına bir dilenci girdi, onu da öldürdüler. Böylece düştükleri şerre düşünce, Allah

السماءَ لملائكتِه، فقالوا: سبحانَك كنتَ أنتَ أعلمَ. قالْ فأوحَى اللهُ إلى سليمانَ ابنِ داودَ أن يُخيِّرَهما بينَ عذابِ الدنيا وعذابِ الآخرةِ، فاخْتارا عذابَ الدنيا، فكُبِّلا مِن أكعبِهما إلى أعناقِهما بمثلِ أعناقِ البُخْتِ ، وجُعِلا ببابلَ .

meleklerine göğü açtı. Melekler: «Seni tenzih ederiz, sen daha iyi bilirsin» dediler. Dedi ki: Allah, Dâvûd oğlu Süleyman'a onları dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakmasını vahyetti. Onlar dünya azabını seçtiler; topuklarından boyunlarına kadar Bahtî develerinin boyunları gibi [büyük zincirlerle] bukağılandılar ve Bâbil'e konuldular .

حدَّثنى المثنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: حدَّثنا حمادٌ، عن عليِّ بنِ زيدٍ، عن أبي عثمانَ النهديِّ، عن ابنِ مسعودٍ وابنِ عباسٍ أنهما قالا: لمّا كثُر بنو آدمَ وعصَوْا، دعَت الملائكةُ عليهم والأرضُ والسماءُ والجبالُ: ربَّنا [ألَا تهلِكُهم]؟ فأوحَى اللهُ إلى الملائكةِ: إنى لو أنزَلتُ الشهوةَ والشيطانَ مِن قلوبِكم، ولو نزَلتم لفعَلتُم أيضًا قال: فحدَّثوا أنفسَهم أن لو ابتُلوا اعتصَموا. فأوحَى اللهُ إليهم أن اختاروا ملَكين مِن أفضلِكم. فاختاروا هاروتَ وماروتَ، فأهبِطا إلى الأرضِ، وأنزِلت الزُّهَرةُ إليهما في صورةِ امرأةٍ مِن أهلِ فارسَ، كان أهلُ فارسَ يسمُّونها بِيذُختْ. قال: فوقَعا بالخطيئةِ، وكانت الملائكةُ يستغفِرون للذين آمنوا: {رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا} [غافر: ٧]. فلما وقَعا بالخطيئةِ استغفَروا لمَن في الأرضِ: {أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} [الشورى: ٥]. فخُيِّرا بينَ عذابِ الدنيا وعذابِ الآخرةِ، فاخْتارا

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Alî b. Zeyd'den, o Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan anlattı; onlar şöyle demişlerdir: Âdemoğulları çoğalıp isyan ettiklerinde melekler, yer, gök ve dağlar onların aleyhine şöyle beddua ettiler: «Rabbimiz! Onları helak etmeyecek misin?» Bunun üzerine Allah meleklere şöyle vahyetti: «Eğer ben şehveti ve şeytanı [onların kalplerine indirdiğim gibi] sizin kalplerinize indirseydim ve siz de [yeryüzüne] inseydiniz siz de aynısını yapardınız.» Dedi ki: Melekler kendi kendilerine, eğer imtihan edilecek olurlarsa [günahtan] kaçınacaklarını söylediler. Allah da onlara: «En faziletlilerinizden iki melek seçin» diye vahyetti. Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler ve bu ikisi yeryüzüne indirildi. Zühre yıldızı da Fars ehlinden bir kadın suretinde onların yanına indirildi; Fars ehli ona Bîduht derlerdi. Dedi ki: İkisi günaha düştüler. Önceden melekler iman edenler için: {رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا} “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın” [Mü'min 40/7] diye bağışlanma diliyorlardı. Bu ikisi günaha düşünce yeryüzündekiler için: {أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “İyi bilin ki Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Şûrâ 42/5] diye bağışlanma dilediler. [O iki melek] dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakıldılar ve [dünya azabını] seçtiler

عذابَ الدنيا

dünya azabını seçtiler .

حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا الحجاجُ، قال: حدَّثنا حمادٌ، عن خالدٍ الحذَّاءِ، عن عميرِ بنِ سعيدٍ، قال: سمِعتُ عليًّا يقولُ: كانت الزُّهَرةُ امرأةً جميلةً من أهلِ فارسَ، وإنها خاصَمت إلى الملَكَين هاروتَ وماروتَ، فراوَداها عن نفسِها، فأبَت عليهما إلا أن يعلِّمَاها الكلامَ الذي إذا تُكُلِّم به يُعرَجُ به إلى السماءِ، فعلَّماها، فتكلَّمَت، فعرَجَت إلى السماءِ فمُسِخَت كوكبًا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Hâlid el-Hazzâ'dan, o Umeyr b. Saîd'den anlattı, dedi ki: Ali'yi şöyle derken işittim: «Zühre, Fars ehlinden güzel bir kadındı. İki melek olan Hârût ve Mârût'a dava için geldi. O ikisi ondan murat almak istediler; kadın ise konuşulduğu zaman kendisiyle göğe yükselinen sözü kendisine öğretmedikçe razı olmadı. Onlar da kadına öğrettiler. Kadın o sözü söyledi, göğe yükseldi ve bir yıldıza dönüştürüldü .»

وحدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ ومحمدُ بنُ المثنَّى، قالا: ثنا مُؤَمَّلُ بنُ إسماعيلَ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، جميعًا عن الثورىِّ، عن موسى بنِ عقبةَ، عن سالمٍ، عن ابنِ عمرَ، عن كعبٍ، قال: ذكَرت الملائكةُ أعمالَ بنى آدمَ وما يأتُون من الذنوبِ، فقيل لهم: اخْتاروا منكم اثنين -وقال الحسنُ بنُ يحيى في حديثِه: اختاروا ملَكَين- فاختاروا هاروتَ وماروتَ، فقيل لهما: إنى أرسِلُ إلى بنى آدمَ رُسُلًا، وليس بينى وبينَكما رسولٌ، انزِلا، لا تُشرِكا بى شيئًا، ولا تزنِيا، ولا تشرَبا الخمرَ. قال كعبٌ: فواللهِ ما أمسَيا مِن يومِهما الذي أُهبِطا فيه إلى الأرضِ

Bize Muhammed b. Beşşâr ile Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dediler ki: Bize Müemmel b. İsmâîl anlattı; bize el-Hasan b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; hepsi es-Sevrî'den, o Mûsâ b. Ukbe'den, o Sâlim'den, o İbn Ömer'den, o da Kâ'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Melekler, Âdemoğullarının amellerini ve işledikleri günahları andılar. Bunun üzerine onlara: 'İçinizden ikisini seçin' -el-Hasan b. Yahyâ rivayetinde: 'İki melek seçin' dedi- denildi. Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler. O ikisine: 'Şüphesiz Ben Âdemoğullarına elçiler gönderirim; Benimle sizin aranızda ise hiçbir elçi yoktur. İnin; Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin ve içki içmeyin!' denildi.» Kâ'b dedi ki: «Allah'a yemin olsun ki onlar yeryüzüne indirildikleri günün akşamına ermeden

حتى استكمَلا جميعَ ما نُهِيا عنه. وقال الحسنُ بنُ يحيى في حديثِه: فما استَكمَلا يومَهما الذي أنزِلا فيه حتى عَمِلا ما حرَّم اللهُ عليهما .

kendilerine yasaklanan her şeyi eksiksiz işlediler. el-Hasan b. Yahyâ ise rivayetinde şöyle dedi: «İndirildikleri o günü tamamlamadan Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyleri yaptılar .»

وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا معلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ بنُ المختارِ، عن موسى بنِ عقبةَ، قال: حدَّثنى سالمٌ، أنه سمِع عبدَ اللهِ يحدِّثُ عن كعبِ الأحبارِ، أنه حدَّث أن الملائكةَ أنكَروا أعمالَ بنى آدمَ وما يأْتُون في الأرضِ مِن المعاصى، فقال اللهُ لهم: إنكم لو كنتم مكانَهم أتيتم ما يأتون مِن الذنوبِ، فاختاروا منكم ملَكَين. فاختاروا هاروتَ وماروتَ اخْتيارًا ، فقال اللهُ لهما: إنى أرسِلُ رُسلى إلى الناسِ، وليس بينى وبينَكما رسولٌ، انزِلا إلى الأرضِ، ولا تُشرِكا بى شيئًا ولا تزنِيَا. فقال كعبٌ: والذي نفسُ كعبٍ بيدِه، ما استكمَلا يومَهما الذي نزَلا فيه حتى أتَيا كلَّ ما حُرِّم عليهما.

Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz b. el-Muhtâr, Mûsâ b. Ukbe'den anlattı, dedi ki: Bana Sâlim, Abdullah'ın Kâ'b el-Ahbâr'dan naklettiğini işittiğini anlattı; Kâ'b meleklerin Âdemoğullarının amellerini ve yeryüzünde işledikleri günahları kınadıklarını, bunun üzerine Allah'ın onlara: «Siz onların yerinde olsaydınız onların işlediği günahları işlerdiniz; içinizden iki melek seçin» buyurduğunu nakletti. Onlar da özenle Hârût ve Mârût'u seçtiler. Allah o ikisine: «Ben insanlara peygamberlerimi gönderiyorum, benimle sizin aranızda ise bir peygamber yoktur; yeryüzüne inin, bana hiçbir şeyi ortak koşmayın ve zina etmeyin» buyurdu. Kâ'b dedi ki: Kâ'b'ın nefsi elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, indikleri o günü tamamlamadan kendilerine haram kılınan her şeyi işlediler.

وحدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: إنه كان مِن أمرِ هاروتَ وماروتَ أنهما طعَنا على أهلِ الأرضِ في أحكامِهم، فقيل لهما: إنى أعطَيتُ بنى آدمَ عشرًا مِن الشهواتِ فبها يعصوننى. قال هاروتُ وماروتُ: ربَّنا لو أعطَيتنا تلك الشهواتِ ثم نزَلنا، لحكمْنا بالعدلِ. فقال لهما: انزِلا، فقد أعطَيتُكما تلك الشهواتِ العشرَ، فاحكُما بينَ الناسِ. فنزَلا ببابلِ دُنْباوَنْدَ،

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Hârût ve Mârût'un meselesine dair [şöyle] dedi: Onlar yeryüzü halkını verdikleri hükümler hususunda kınadılar. Bunun üzerine kendilerine şöyle denildi: «Ben Âdemoğullarına on türlü şehvet verdim, işte onlar bu yüzden bana isyan ediyorlar.» Hârût ile Mârût: «Rabbimiz! Eğer o şehvetleri bize verseydin de sonra [yeryüzüne] inseydik mutlaka adaletle hükmederdik» dediler. [Allah Teâlâ] onlara: «İnin, o on şehveti size de verdim; insanlar arasında hüküm verin» buyurdu. Bunun üzerine Dünbâvend Bâbil'ine indiler,

فكانا يحكُمان، حتى إذا أمسَيا عَرَجا، فإذا أصبَحا هبَطا، فلم يزالا بذلك حتى أتَتْهما امرأةٌ تخاصِمُ زوجَها، فأعجَبهما حسنُها -واسمُها بالعربيةِ الزُّهَرةُ، واسمُها بالنَّبطيةِ بِيذُخْتْ، واسمُها بالفارسيةِ أناهِيذ- فقال أحدُهما لصاحبِه: إنها لتُعجِبُنى. قال الآخرُ: قد أردتُ أن أذكرَ لك ذلك فاستحييتُ منك. فقال الآخرُ: هل لك أن أذكرَها لنفسِها؟ قال: نعم، ولكن كيف لنا بعذابِ اللهِ؟ قال الآخرُ: إنا نرجُو رحمةَ اللهِ. فلما جاءت تخاصِمُ زوجَها ذكَرا لها نفسَها، فقالت: لا، حتى تقضِيا لى على زوجى. فقضَيا لها على زوجِها، ثم واعَدتْهما خَرِبةً من الخَرِبِ يأتيانها فيها، فأتياها لذلك، فلما أراد الذى يواقعُها، قالت: ما أنَا بالذى أفْعَلُ حتى تخبرانى بأىِّ كلامٍ تصعَدان إلى السماءِ، وبأىِّ كلامٍ تنزِلان منها. فأخبَراها فتكلَّمت فصعِدت، فأنساها اللهُ ما تَنْزِلُ به، فبقِيت مكانَها، وجعَلها اللهُ كوكبًا -فكان عبدُ اللهِ بنُ عمرَ كلما رآها لعَنها وقال: هذه التى فتَنت هاروتَ وماروتَ- فلما كان الليلُ أرادا أن يصعَدا فلم يُطِيقا ، فعرَفا الهَلكةَ ، فخُيِّرا [عذابَ الدنيا من عذابِ] الآخرةِ، فاختارا عذابَ الدنيا ، فعُلِّقا ببابلَ، وجعَلا يكلِّمان الناسَ كلامَهما، وهو السحرُ .

hüküm veriyorlardı ; akşama erdiklerinde göğe yükseliyor, sabah olunca iniyorlardı. Kocasıyla davalaşan bir kadın kendilerine gelinceye kadar bu minval üzere devam ettiler. Kadının güzelliği onların pek hoşuna gitti -kadının adı Arapçada Zühre, Nabatî dilinde Bîzuht, Farsçada ise Enâhîz idi-. Biri arkadaşına: «Bu kadın gerçekten çok hoşuma gitti» dedi. Diğeri: «Ben de bunu sana söylemek istemiştim ama senden utandım» dedi. Diğeri: «Ne dersin, bunu onun kendisine açayım mı?» dedi. O da: «Evet, ama Allah'ın azabından nasıl kurtuluruz?» dedi. Diğeri: «Biz Allah'ın rahmetini umarız» dedi. Kadın kocasıyla davalaşmak için geldiğinde ona bu arzularını açtılar. Kadın: «Hayır, kocamın aleyhine benim lehime hükmetmedikçe olmaz» dedi. Onlar da kocasının aleyhine kadının lehine hükmettiler. Sonra kadın onlara harabelerden bir harabede buluşmak üzere randevu verdi. Onlar da bunun için kadının yanına geldiler. Onunla birlikte olmak isteyen melek yaklaştığında kadın: «Siz göğe hangi sözle yükseliyorsunuz ve oradan hangi sözle iniyorsunuz, bana haber vermedikçe bunu yapacak değilim» dedi. Onlar da kadına haber verdiler; kadın o sözü söyledi ve yükseldi. Fakat Allah onunla ineceği sözü ona unutturdu, o da olduğu yerde kaldı ve Allah onu bir yıldız kıldı. -Abdullah b. Ömer onu her gördüğünde ona lanet eder ve: «Hârût ile Mârût'u fitneye düşüren işte budur» derdi-. Gece olunca o iki melek göğe yükselmek istediler ama güç yetiremediler ; helak olduklarını anladılar ve ahiret azabı yerine dünya azabı arasında muhayyer bırakıldılar. Onlar da dünya azabını seçtiler . Bunun üzerine Bâbil'de asıldılar ve insanlara kendi sözlerini konuşmaya başladılar; o da sihirdir .

وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: لما وقَع الناسُ مِن بعدِ آدمَ فيما وقَعوا فيه مِن المعاصِى والكفرِ باللهِ، قالت

Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da] er-Rebî‘den anlattı; dedi ki: Âdem'den sonra insanlar içine düştükleri günahlara ve Allah'ı inkâra sürüklendiklerinde [şöyle] dedi:

الملائكةُ فى السماءِ: أىْ ربّ، هذا العالَمُ إنما خلقتَهم لعبادتِك وطاعتِك، وقد ركِبوا الكفرَ، وقتلَ النفسِ الحرامِ، وأكلَ المالِ الحرامِ، والسرقةَ، والزنا، وشرْبَ الخمرِ. فجعَلوا يدعون عليهم ولا يَعْذِرونهم، فقيل لهم: إنهم فى غَيْبٍ. فلم يعذِروهم، فقيل لهم: اختاروا منكم ملَكَين آمرُهما بأمرى، وأنْهاهما عن معصيتى. فاختاروا هاروتَ وماروتَ، فأُهبِطا إلى الأرضِ، وجعِل لهما شهواتُ بنى آدمَ، وأمِرا أن يعبُدا اللهَ، وألا يشرِكا به شيئًا، ونُهِيا عن قتلِ النفسِ الحرامِ، وأكلِ المالِ الحرامِ، والسرقةِ، والزنا، وشربِ الخمرِ، فلبِثا فى الأرضِ على ذلك زمانًا يحكُمان بينَ الناسِ بالحقِّ -وذلك فى زمانِ إدريسَ- وفى ذلك الزمانِ امرأةٌ حسنُها فى سائرِ النساءِ كحسنِ الزُّهَرةِ فى سائرِ الكواكبِ، وأنها أتَت عليهما، فخضَعا لها بالقولِ، وأراداها على نفسِها، وأنها أبَت إلا أن يكونا على أمرِها ودينِها، وأنهما سأَلاها عن دينِها الذى هى عليه، فأخرَجت لهما صنمًا، فقالت: هذا أعبُدُ. فقالا: لا حاجةَ لنا فى عبادةِ هذا. فذهَبا فصبَرا ما شاء اللهُ، ثم أتَيا عليها فخضَعا لها بالقولِ، وأراداها على نفسِها، فقالت: لا، إلَّا أن تكونا على ما أنا عليه. فقالا: لا حاجةَ لنا فى عبادةِ هذا. فلما رأتْ أنهما قد أبَيا أن يعبُدا الصنمَ، قالت لهما: اختارا إحدَى الخِلالِ الثلاثِ؛ إما أن تعبُدا الصنمَ، أو تقتُلا النفسَ، أو تشرَبا هذه الخمرَ. فقالا: كلُّ هذا لا ينبغى، وأهونُ الثلاثِ شُرْبُ الخمرِ. فسقَتْهما الخمرَ حتى إذا أخَذتِ الخمرُ فيهما، وقَعا بها، فمرَّ بهما إنسانٌ وهما فى ذلك، فخشِيا أن يُفشِىَ عليهما

gökteki melekler şöyle dediler: «Ey Rabbimiz! Bu mahlukatı ancak sana ibadet ve itaat etsinler diye yarattın; oysa onlar küfre saptılar, haksız yere cana kıydılar, haram mal yediler, hırsızlık, zina ve içki içme [fiillerini] işlediler.» Onların aleyhine dua etmeye başladılar ve onları mazur görmediler. Onlara: «Onlar gayb halindedirler [görmeden inanmakla sınanmaktadırlar]» denildi; yine de onları mazur görmediler. Bunun üzerine onlara: «İçinizden iki melek seçin; onlara emrimi emredeyim ve isyanımdan onları nehyedeyim» denildi. Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler. Bunun üzerine [bu ikisi] yeryüzüne indirildiler ve kendilerine Âdemoğullarının şehvetleri verildi. Allah'a ibadet etmeleri, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamaları emredildi; haksız yere cana kıymaktan, haram mal yemekten, hırsızlıktan, zinadan ve içki içmekten nehyedildiler. Bir süre bu minval üzere yeryüzünde kalarak insanlar arasında hak ile hükmettiler -bu, İdris devrindeydi-. O devirde, diğer kadınlar arasındaki güzelliği, Zühre yıldızının diğer yıldızlar arasındaki güzelliği gibi olan bir kadın vardı. Kadın onların yanına geldi. Onlar da kadına yumuşak söz söyleyip [onunla] birlikte olmak istediler. Kadın ise ancak kendi istek ve dinine tabi olmaları şartıyla kabul edeceğini söyledi. Onlar da kadına üzerinde bulunduğu dini sordular. Kadın onlara bir put çıkardı ve: «Ben buna tapıyorum» dedi. Onlar: «Bizim buna tapmaya ihtiyacımız yok» dediler. Oradan ayrıldılar ve Allah'ın dilediği kadar sabrettiler. Sonra kadının yanına geldiler; ona yumuşak söz söyleyip [onunla] birlikte olmak istediler. Kadın: «Hayır, ancak benim üzerinde bulunduğum [din] üzere olursanız [olur]» dedi. Onlar: «Bizim buna tapmaya ihtiyacımız yok» dediler. Kadın onların puta tapmaktan kaçındıklarını görünce kendilerine: «Şu üç hasletten birini seçin: Ya puta taparsınız ya cana kıyarsınız ya da şu şarabı içersiniz» dedi. Onlar: «Bunların hiçbirisi uygun değildir; üçünün en hafifi ise şarap içmektir» dediler. Kadın onlara şarap içirdi. Nihayet şarap onlara tesir edince onunla birlikte oldular. Onlar bu vaziyette iken yanlarından bir adam geçti; durumlarını açığa vurmasından korktular

فقتَلاه، فلما أن ذهَب عنهما السكرُ، عرَفا ما قد وقَعا فيه مِن الخطيئةِ، وأرادا أن يصعَدا إلى السماءِ فلم يستطِيعا، فحِيل بينَهما وبينَ ذلك، وكُشِف الغطاءُ فيما بينهما وبينَ أهلِ السماءِ، فنظَرتِ الملائكةُ إلى ما قد (١) وقَعا فيه مِن الذنبِ، فعجِبوا كلَّ العَجَبِ، و [عرَفوا أنه] مَن كان فى غَيْبٍ فهو أقلُّ خشيةً ، فجعَلوا بعدَ ذلك يستغفِرون لمَن فى الأرضِ. وإنهما لمّا وقَعا فيما وقَعا فيه مِن الخطيئةِ، قيل لهما: اختارا عذابَ الدنيا أو عذابَ الآخرةِ. فقالا: أمَّا عذابُ الدنيا فإنه ينقطِعُ [ويذهَبُ] ، وأمَّا عذابُ الآخرةِ فلا انقطاعَ له. فاختارا عذابَ الدنيا، فجُعِلا ببابلَ، فهما يعذَّبان .

ve onu öldürdüler. Sarhoşlukları geçince içine düştükleri günahı anladılar ve göğe yükselmek istediler ama güç yetiremediler; bununla aralarına engel konuldu. Onlarla gök ehli arasındaki perde kaldırıldı ; melekler onların içine düştükleri günaha baktılar ve son derece şaşırdılar. [Anladılar ki] kim gayb halinde [görmeden] bulunursa onun korkusu daha az olur . Bundan sonra yeryüzündekiler için istiğfar etmeye başladılar. O ikisi içine düştükleri günaha düşünce kendilerine: «Dünya azabını mı yoksa ahiret azabını mı seçersiniz?» denildi. Onlar: «Dünya azabı kesintiye uğrar [ve biter] ; ahiret azabının ise kesintisi yoktur» dediler. Böylece dünya azabını seçtiler; Bâbil'e konuldular ve orada azap çekmektedirler .

وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثنا فرجُ بنُ فَضالةَ، عن معاويةَ ابنِ صالحٍ، عن نافعٍ، قال: سافَرتُ مع ابنِ عمرَ، فلما كان مِن آخرِ الليلِ، قال: يا نافعُ، انظُرْ، طلعتِ الحمراءُ؟ [قلتُ: لا]. مرَّتين أو ثلاثًا، ثم قلتُ: قد طلَعت. قال: لا مرحبًا بها ولا أهلًا. قلت: سبحانَ اللهِ، نجمٌ مسخَّرٌ سامعٌ مطيعٌ! قال: ما قلتُ لك إلا ما سمِعتُ من رسولِ اللهِ ﷺ أو قال: قال لى رسولُ اللهِ ﷺ:

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ferec b. Fadâle, Muâviye b. Sâlih'ten, o da Nâfi‘den anlattı; o şöyle dedi: İbn Ömer ile birlikte yolculuk yaptım. Gecenin son vakti olunca: «Ey Nâfi‘! Bak bakalım, el-Hamrâ (kızıl yıldız/Zühre) doğdu mu?» dedi. İki ya da üç defa [«Hayır» dedim]. Sonra: «Doğdu» dedim. Şöyle dedi: «Ona ne merhaba olsun ne de ehlen (hoş gelmedi, sefa getirmesin)!» Ben: «Sübhânallâh! [O da] boyun eğdirilmiş, dinleyen ve itaat eden bir yıldızdır!» dedim. [İbn Ömer]: «Ben sana sadece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğimi söyledim» veya «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle buyurdu:» dedi:

"إنَّ الملائكةَ قالت: يا ربِّ، كيف صبرُك على بنى آدمَ فى الخطايا والذنوبِ؟ قال: إنى ابتَليتُهم وعافَيتُكم. قالوا: لو كنا مكانَهم ما عصَيناك. قال: فاختارُوا ملَكَين منكم". قال: "فلم يألُوا أن يختارُوا، فاختارُوا هاروتَ وماروتَ" (١).

“Melekler: 'Ey Rabbimiz! Hatalar ve günahlar hususunda Âdemoğullarına sabrın nasıldır?' dediler. [Allah]: 'Ben onları imtihan ettim, sizi ise bundan muaf kıldım' buyurdu. Melekler: 'Biz onların yerinde olsaydık sana isyan etmezdik' dediler. [Allah]: 'Öyleyse aranızdan iki melek seçin' buyurdu.” Dedi ki: “Seçmekte kusur etmediler ve Hârût ile Mârût'u seçtiler” (١).»

وحدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: أمّا شأنُ هاروتَ وماروتَ، فإن الملائكةَ عجِبت من ظلمِ بنى آدمَ، وقد جاءتْهم الرسلُ والكتبُ والبيناتُ، فقال لهم ربُّهم: اختاروا منكم ملَكَين أُنزِلْهما يحكُمان فى الأرضِ بين بنى آدمَ. فاختاروا - [فلم يألُوا] - هاروتَ وماروتَ. فقال لهما حينَ أنزَلهما: أَعجِبتما مِن بنى آدمَ ومِن ظلمِهم ومعصيتِهم، وإنما تأتِيهم الرسلُ والكتبُ مِن وراءَ وراءَ؟! وأنتما ليس بينى وبينَكما رسولٌ، فافعَلا كذا وكذا، ودعا كذا وكذا. فأمَرهما بأمرٍ ونهاهما، ثم نزَلا على ذلك، ليس أحدٌ أطوعَ للهِ منهما، فحكَما فعدَلا، فكانا يحكُمان النهارَ بين بنى آدمَ، فإذا أمسَيا عَرَجا وكانا مع الملائكةِ، وينزِلان حين يصبِحان فيحكُمان فيعدِلان، حتى أُنزِلت عليهما الزُّهَرةُ فى أحسنِ صورةِ امرأةٍ تخاصِمُ، فقضَيا عليها، فلما قامت وجَد كلُّ واحدٍ منهما فى نفسِه، فقال أحدُهما لصاحبِه: وجَدتَ مثلَ ما وجَدتُ؟ قال: نعم. فبعَثا إليها: أنِ ائتِينا نَقْضِ لكِ. فلما رجَعت، قالا لها -وقضيا لها-: ائتِينا. فأتتهما، فتكشَّفا لها عن عورتِهما، وإنما كانت شهوتُهما فى أنفسِهما، ولم يكونا كبنى آدمَ فى شهوةِ النساءِ ولذَّتِها، فلما بلَغا ذلك واستحلَّاه وافتُتِنا، طارتِ الزُّهَرةُ فرجَعت حيث كانت، فلما

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: Hârût ile Mârût'un durumuna gelince; melekler, kendilerine peygamberler, kitaplar ve apaçık deliller gelmiş olmasına rağmen Âdemoğullarının zulmüne şaştılar. Bunun üzerine Rableri onlara: «Aranızdan iki melek seçin, yeryüzünde Âdemoğulları arasında hükmetsinler diye onları indireyim» buyurdu. Onlar da -[seçmekte kusur etmeyerek]- Hârût ile Mârût'u seçtiler. [Allah] onları indirdiği vakit kendilerine şöyle buyurdu: «Âdemoğullarına, onların zulmüne ve isyanına mı şaştınız? Oysa peygamberler ve kitaplar onlara ötelerden (aracılar vasıtasıyla) gelmektedir. Sizinle benim aramda ise bir elçi yoktur. Şu şu şeyleri yapın, şu şu şeyleri de terk edin!» [Allah] onlara bazı hususları emretti, bazı hususları da yasakladı. Bunun üzerine indiler; o vakit Allah'a onlardan daha itaatkâr kimse yoktu. Hüküm verip adaleti gözettiler; gündüzleri Âdemoğulları arasında hükmediyorlar, akşam olunca [göğe] yükselip meleklerle beraber bulunuyorlar, sabah olunca da inip adaletle hüküm veriyorlardı. Nihayet davacı olan bir kadın kılığında, en güzel surette Zühre [yıldızı] onların huzuruna indirildi. Kadının aleyhine hüküm verdiler; kadın kalkıp gidince ikisi de içinde [kadına karşı bir arzu] duydu. Biri arkadaşına: «Benim hissettiğimi sen de hissettin mi?» dedi. O da: «Evet» dedi. Bunun üzerine kadına: «Bize gel de lehine hükmedelim» diye haber gönderdiler. Kadın geri dönünce -onun lehine hüküm verip- ona: «Bize gel» dediler. Kadın yanlarına geldi; onlar da kadına karşı edep yerlerini açtılar. Oysa onların şehveti sadece kendi içlerindeydi; kadınlara duyulan şehvet ve haz hususunda Âdemoğulları gibi değillerdi. Bu noktaya ulaşıp bunu helal saydıklarında ve fitneye düştüklerinde Zühre uçup eski yerine döndü. Akşam...

أمسَيا عَرَجا فزُجِرا فلم يؤذنْ لهما، ولم تحمِلْهما أجنِحَتُهما، فاستغاثا برجلٍ من بنى آدمَ، فأتَياه فقالا: ادعُ لنا ربَّك. فقال: كيف يشفَعُ أهلُ الأرضِ لأهلِ السماءِ؟ قالا: سمِعنا ربَّك يذكُرُك بخيرٍ فى السماءِ. فوعَدهما يومًا وعْدًا ؛ يدعو لهما، فدَعا لهما فاستُجيب له، فخيِّرا بين عذابِ الدنيا وعذابِ الآخرةِ، فنظَر أحدُهما إلى صاحبِه [فقال: ألا تعلمُ] أن أفواجَ عذابِ اللهِ فى الآخرةِ كذا وكذا فى الخلدِ ، ومع الدنيا سبعَ مراتٍ مثلَها. فأُمِرا أن ينزِلا ببابلَ، فثَمَّ عذابُهما، وزُعِم أنهما معلَّقان فى الحديدِ مَطويَّان؛ يصطَفِقان بأجنِحَتِهما .

göğe yükseldiler fakat azarlandılar , kendilerine izin verilmedi ve kanatları onları taşımadı. Bunun üzerine Âdemoğullarından bir adamdan yardım istediler; yanına gelip: «Bizim için Rabbine dua et» dediler. Adam: «Yeryüzü ehli gök ehline nasıl şefaat eder?» dedi. Onlar: «Biz Rabbinin gökte seni hayırla andığını işittik» dediler. Adam onlara dua edeceği bir gün vadetti ; onlar için dua etti ve duası kabul olundu. Sonra dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakıldılar. Biri arkadaşına baktı [ve: 'Bilmiyor musun ki'] ebediyette Allah'ın ahiretteki azap dalgaları şöyledir böyledir; dünya ile beraber ise onun yedi katı kadardır» dedi. Bunun üzerine Bâbil'e inmeleri emredildi; azapları oradadır. İddia edildiğine göre onlar demirler içinde bükülmüş olarak asılıdırlar; kanatlarını birbirine çarpmaktadırlar , .

قال أبو جعفرٍ: وحُكِى عن بعضِ القرأةِ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (وما أُنزِل على المَلِكينِ). يعنى به: رجلين مِن بنى آدمَ.

Ebû Ca'fer der ki: Bazı kurrâdan, bu [ayeti]: (وما أُنزِل على المَلِكينِ) { وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلِكَيْنِ } “ve iki hükümdara indirilen şeyleri” şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bununla Âdemoğullarından iki adamı kastetmektedir.

وقد دلَّلْنا على خطأِ القراءةِ بذلك مِن جهةِ الاستدلالِ ، فأما مِن جِهَةِ النقلِ، فإجماعُ الحجةِ على خطأِ القراءةِ بها من الصحابةِ والتابعين وقرأةِ الأمصارِ. وكفَى بذلك شاهدًا على خطَئِها.

Biz istidlal yönünden bu kıraatin yanlışlığını delillendirmiş bulunuyoruz . Nakil yönünden ise; sahâbe, tâbiîn ve şehirlerin kurrâsından oluşan hüccetin (icmâ ehlinin), bu kıraatin yanlışlığı üzerindeki icmâıdır. Bu da onun yanlışlığına şahit olarak kâfidir.

وأما قولُه: {بِبَابِلَ}. فإنه اسمُ قريةٍ أو موضعٍ مِن مواضعِ الأرضِ.

O'nun: {بِبَابِلَ} “Bâbil'deki” kavline gelince; bu, bir köyün veya yeryüzü mekânlarından bir mekânın adıdır.

وقد اختلَف أهلُ التأويلِ فيها؛ فقال بعضُهم: إنها ببابلِ دُنْباوَنْدَ.

Tevil ehli burası hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: «Burası Dünbâvend Bâbil'idir» demiştir.

حَدَّثنى بذلك موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ .

Bunu bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı .

وقال بعضُهم: بل ذلك ببابلِ العراقِ.

Bazıları ise: «Bilakis burası Irak Bâbil'idir» demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ أبى الزنادِ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ فى قصةٍ ذكَرتها عن امرأةٍ قدِمت المدينةَ، فذكَرت أنها صارت بالعراقِ ببابلَ، فأتَت بها هاروتَ وماروتَ، فتعلَّمت منهما السحرَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Ebî ez-Zinâd'dan, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den Medine'ye gelen bir kadın hakkında anlattığı kıssada nakletti; [Âişe] kadının Irak Bâbil'ine gittiğini, orada Hârût ve Mârût'un yanına varıp onlardan sihri öğrendiğini zikretti .

واختُلف فى معنى السحرِ؛ فقال بعضُهم: هو خُدَعٌ ومَخاريقُ ومعانٍ يفعَلُه الساحرُ، حتى يُخَيَّلَ إلى المسحورِ الشئُ أنه بخلافِ ما هو به، نظيرَ الذى يرى السَّرابَ مِن بعيدٍ، فيُخَيَّلُ إليه أنه ماءٌ، ويرَى الشئَ مِن بعيدٍ [فيه، فيتبيَّنُه] بخلافِ ما هو به على حقيقتِه، وكراكبِ السفينةِ السائرةِ سيرًا حثيثًا يُخَيَّلُ إليه أن ما عاين مِن

Sihrin anlamı hususunda ihtilaf edildi. Onlardan bazısı şöyle dedi: O, büyücünün yaptığı birtakım hileler, göz boyamalar ve fiillerdir; öyle ki büyü yapılan kimseye bir şey, gerçekte olduğunun aksine hayal ettirilir. Bu durum, uzaktan serabı görüp de kendisine su gibi hayal ettirilen ve uzaktan bir şeyi [onun içinde] görüp de onu gerçek mahiyetinin aksine algılayan kimsenin durumu ile hızla seyreden bir gemiye binip de müşahede ettiği...

الأشجارِ والجبالِ سائرٌ معه. قالوا: فكذلك المسحورُ، ذلك صفتُه، يحسَبُ بعدَ الذى وصَل إليه مِن سحرِ الساحرِ أن الذى يراه أو يفعلُه بخلافِ الذى هو به على حقيقتِه.

ağaçların ve dağların kendisiyle birlikte yürüdüğünü hayal eden kimse gibidir. Dediler ki: İşte büyü yapılanın durumu da böyledir; büyücünün sihrinden kendisine ulaşan şeyden sonra gördüğü veya yaptığı şeyi, gerçekte olduğunun aksine zanneder.

كالذى حدَّثنى أحمدُ بنُ الوليدِ وسفيانُ بنُ وكيعٍ، قالا: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، أن النبىَّ ﷺ لمّا سُحِر، كان يُخَيَّلُ إليه أنه يفعلُ الشئَ ولم يَفْعَلْه .

Nitekim bana Ahmed b. el-Velîd ve Süfyân b. Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sihir yapıldığında, kendisine bir şeyi yapmadığı halde yapmış gibi hayal ettiriliyordu .

وحدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نميرٍ، عن هشامِ بنِ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ، قالت: سحَر رسولَ اللهِ ﷺ يهودىٌّ مِن يهودِ بنى زُرَيقٍ، يقالُ له: لبيدُ ابنُ الأعصمِ. حتى كان رسولُ اللهِ ﷺ يُخَيَّلُ إليه أنه يفعلُ الشئَ وما يَفْعَلُه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı; dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Züreyk Yahudilerinden Lebîd b. el-A'sam denilen bir Yahudi sihir yaptı; öyle ki Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir şeyi yapmadığı halde yapmış gibi hayal ettiriliyordu .

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَنى يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، قال: كان عروةُ بنُ الزبيرِ وسعيدُ بنُ المسيّبِ يحدِّثان أن يهودَ بنى زُرَيقٍ عقَدوا عُقَدَ سِحْرٍ لرسولِ اللهِ ﷺ، فجعَلوها فى بئرِ حَرْمٍ، حتى كان رسولُ اللهِ ﷺ يُنكِرُ بصرَه، ودلَّه اللهُ على ما صنَعوا، فأرسَل رسولُ اللهِ ﷺ إلى بئرِ حرْمٍ التى فيها العُقَدُ فانْتزَعها، فكان رسولُ اللهِ ﷺ يقولُ: "سحرَتْنى يهودُ بنى زريقٍ".

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Urve b. ez-Zübeyr ve Saîd b. el-Müseyyeb anlatıyorlardı ki Benî Züreyk Yahudileri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için büyü düğümleri düğümlediler ve bunları Harm kuyusuna attılar; öyle ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gözünde bir gariplik hissediyordu. Nihayet Allah ona ne yaptıklarını bildirdi; bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) içinde büyü düğümlerinin bulunduğu Harm kuyusuna [birini] gönderip onları çıkarttı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle diyordu: «Benî Züreyk Yahudileri bana sihir yaptı.»

وأنكَر قائلو هذه المقالةِ أن يكونَ الساحرُ يَقدِرُ بسحْرِه على قلبِ شيءٍ عن حقيقتِه، أو استسخارِ شيءٍ مِن خلقِ الله إلا نظيرَ الذى يقدِرُ عليه مِن ذلك سائرُ بنى آدمَ، أو إنشاءِ شيءٍ مِن الأجسامِ سوى المخاريقِ والخُدَعِ المتخيَّلةِ لأبصارِ الناظرين، بخلافِ حقائقِها التى وصَفنا. وقالوا: لو كان في وُسعِ السحرةِ إنشاءُ الأجسامِ، وقلبُ حقائقِ الأعيانِ عما هى به مِن الهيئاتِ، لم يكنْ بينَ الباطلِ والحقِّ فصلٌ ، ولجاز أن تكونَ جميعُ المحَسّاتِ مما سحَرته السحرةُ فقلَبت أعيانَها. قالوا: وفى وصفِ الله جلَّ وعزَّ سحرَ سحَرةِ فرعونَ بقولِه: {فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى} [طه: ٦٦]. وفى خبرِ عائشةَ عن رسولِ الله ﷺ أنه كان إذ سُحِر يخيَّلُ إليه أنه يفعَلُ الشئَ وهو لا يفعلُه -أوضحُ الدَّلالةِ على بُطُولِ دعْوَى المدَّعِين- أن الساحرَ يُنشئُ أعيانَ الأشياءِ بسحرِه، ويستسْخِرُ ما يتعذَّرُ استسخارُه على غيرِه مِن بنى آدمَ، كالمواتِ والجمادِ والحيوانِ- وصحةِ ما قلنا.

Bu görüşü savunanlar, büyücünün sihriyle bir şeyin mahiyetini değiştirebilmesini veya Âdemoğullarının diğerlerinin güç yetirebildiği şeyler hariç Allah'ın yarattıklarından bir şeye boyun eğdirebilmesini , ya da vasfettiğimiz gerçekliklerinin aksine bakanların gözlerine hayal gibi gösterilen el çabuklukları ve aldatmacalar dışında cisimlerden bir şey yaratabilmesini inkâr ettiler. Ve dediler ki: Şayet büyücülerin cisimleri yaratmaya ve nesnelerin hakikatlerini bulundukları biçimlerden başka şekle dönüştürmeye güçleri yetseydi, bâtıl ile hak arasında bir fark kalmazdı ve büyücülerin sihir yapıp mahiyetlerini değiştirdiği bütün duyulur şeylerin de böyle olması caiz olurdu. Dediler ki: Allah Azze ve Celle'nin Firavun'un büyücülerinin sihrini: {فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى} [طه: ٦٦] “Bir de baktı ki, sihirlerinden ötürü ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi hayal ettiriliyor” buyurarak vasfetmesinde ve Âişe'nin Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) büyü yapıldığında bir şeyi yapmadığı halde yapmış gibi hayal ettirildiğine dair naklettiği haberde; büyücünün sihriyle nesnelerin maddesini yarattığı ve Âdemoğullarından başkasına boyun eğmesi imkânsız olan ölü, cansız ve canlı varlıkları boyun eğdirdiği şeklindeki iddia sahiplerinin iddiasının bâtıl olduğuna ve bizim söylediğimizin doğruluğuna en açık delil vardır.

وقال آخرون: قد يقدِرُ الساحرُ بسحرِه أن يحوِّلَ الإنسانَ حمارًا، وأن يَسحَرَ

Başkaları ise şöyle dedi: Büyücü sihriyle insanı bir eşeğe dönüştürmeye ve büyülemeye güç yetirebilir...

[الحيوانَ والجمادَ] ، وينشِئَ أعيانًا وأجسامًا.

[hayvana ve cansız varlığa] büyü yapabilir, nesneler ve cisimler yaratabilir.

واعتلُّوا في ذلك بما حدَّثنا به الربيعُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرَنى ابنُ أبى الزنادِ، قال: حدَّثنى هشامُ بنُ عروةَ، عن أبيه، عن عائشةَ زوجِ النبيِّ ﷺ أنها قالت: قدِمت عليَّ امرأةٌ مِن أهلِ دُومَةِ الجندلِ، جاءت تَبتغى رسولَ الله ﷺ بعدَ موتِه حَدَاثةَ ذلك، تسألُه عن شيءٍ دخَلتْ فيه من أمرِ السحرِ ولم تعمَلْ به. قالت عائشةُ لعروةَ: يا بنَ أختى، فرأيتُها تبكى حينَ لم تجِدْ رسولَ الله ﷺ فيشفِيَها، كانت تبكى حتى إنى لأرحَمُها، وتقولُ: إنى لأخافُ أن أكونَ قد هلَكْتُ، كان لى زوجٌ فغاب عنى، فدخَلَت عليَّ عجوزٌ فشكَوتُ ذلك إليها، فقالت: إن فعَلتِ ما آمرُكِ به، فأجعلُه يأتيك. فلما كان الليلُ جاءتْنى بكلبَين أسودَين، فركِبتْ أحدَهما وركِبتُ الآخرَ، فلم يكنْ كشيءٍ حتى وقَفنا ببابلَ، فإذا برجلَين، معلَّقَين بأرجلِهما، فقالا: ما جاء بكِ؟ فقلتُ: أتعلَّمُ السحرَ. فقالا: إنما نحن فتنةٌ، فلا تكفُرى وارجِعى. فأبَيْتُ، وقلتُ: لا. قالا: فاذهَبى إلى ذلك التنُّورِ فبُولى فيه. فذهَبتُ ففزِعتُ فلم أفعلْ، فرجَعتُ إليهما، فقالا: أفعَلتِ؟ فقلتُ: نعم. قالا: فهل رأيتِ شيئًا؟ قلتُ: لم أرَ شيئًا. فقالا: لم تفعَلى، ارجِعى إلى بلادِك ولا تكفُرى. [فأرْبَبْتُ وأبيتُ]، فقالا: اذهَبى إلى ذلك التنورِ فبولى فيه. فذهَبتُ فاقشعرَرْتُ وخفتُ، ثم رجعتُ إليهما فقلتُ: قد فعلتُ.

Bu konuda [görüşlerine] şu rivayeti delil getirdiler: Bize er-Rebî‘ b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana İbn Ebî’z-Zinâd haber verdi, dedi ki: Bana Hişâm b. Urve, babasından, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in eşi Âişe’den [naklen] anlattı; o şöyle demiştir: Dûmetü'l-Cendel ahalisinden bir kadın bana geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatından kısa bir süre sonra onu arayarak gelmişti; içine girdiği fakat uygulamadığı sihirle ilgili bir meseleyi ona soracaktı. Âişe, Urve’ye şöyle dedi: "Ey kız kardeşimin oğlu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i bulamayıp [derdine] şifa veremeyince kadını ağlarken gördüm. Öyle ağlıyordu ki doğrusu ona acıyordum. Şöyle diyordu: 'Helak olmuş olmaktan çok korkuyorum! Bir kocam vardı, benden uzaklaşıp kayboldu. Yanıma yaşlı bir kadın girdi, ben de bu durumu ona açtım. Kadın: Eğer sana emredeceğim şeyi yaparsan, onu sana getirtirim, dedi. Gece olunca bana iki siyah köpek getirdi; birine kendisi bindi, diğerine de ben bindim. Göz açıp kapayıncaya kadar Bâbil’de durduk. Bir de baktım ki ayaklarından asılmış iki adam! Dediler ki: 'Seni buraya ne getirdi?' Ben: 'Sihir öğrenmek [istiyorum]', dedim. Dediler ki: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz; sakın küfre girme ve dön!' Ben ise direndim ve: 'Hayır', dedim. Dediler ki: 'Şu tandıra git ve içine idrarını yap.' Gittim fakat dehşete kapılıp yapmadım. Onların yanına döndüm. 'Yaptın mı?' dediler. 'Evet', dedim. 'Peki bir şey gördün mü?' dediler. 'Hiçbir şey görmedim', dedim. 'Yapmamışsın; memleketine dön ve küfre girme', dediler. Ben [orada kalmakta] ısrar edip direndim. Dediler ki: 'Şu tandıra git ve içine idrarını yap.' Gittim, tüylerim ürperdi ve korktum; sonra onların yanına dönüp: 'Yaptım', dedim."

فقالا: فما رأيتِ؟ فقلتُ: لم أرَ شيئًا. فقالا: كذَبتِ لم تَفعَلى، ارجِعى إلى بلادِك ولا تكفُرى، فإنك على رأسِ أمرِكِ . فأرْبَبْتُ وأبيتُ، فقالا: اذهَبى إلى ذلك التنُّورِ فبولى فيه. فذهَبتُ إليه فبُلتُ فيه، فرأيتُ فارسًا مُتقنِّعًا بحديدٍ خرَج منه حتى ذهَب في السماءِ، وغاب عنى حتى ما أراه. فجئتُهما فقلتُ: قد فعلتُ. فقالا: فما رأيتِ؟ فقلتُ: رأيتُ فارسًا مُتقنِّعًا خرَج منه (٢)، فذهَب في السماءِ حتى ما أراه. فقالا: صدَقتِ، ذلك إيمانُكِ خرَج منك، اذهبى. فقلتُ للمرأةِ: واللهِ ما أعلمُ شيئًا، وما قالا لى شيئًا. فقالت: بلى، لن تريدى شيئًا إلا كان، خُذى هذا القمحَ فابذُرى. فبذَرتُ، فقلتُ: أطْلِعى. فأطْلَعتْ، وقلت: أحْقِلى. فأحْقَلت، ثم قلت: [أفْرِكى. فأفْرَكَتْ] ، ثم قلت: أيْبِسى. فأيْبَست، ثم قلت: أطْحِنى. فأطْحَنَتْ، ثم قلتُ: أخبزِى. فأخبَزتْ. فلمّا رأيتُ أنى لا أريدُ شيئًا إلا كان، سُقِط في يدِى وندِمتُ، واللهِ يا أمَّ المؤمنين ما فعلتُ شيئًا قطُّ ولا أفعلُه أبدًا .

Dediler ki: Ne gördün? Ben: Bir şey görmedim, dedim. Dediler ki: Yalan söyledin, yapmadın; memleketine dön ve küfre girme, zira sen henüz işinin başındasın . Ben ısrar edip direndim. Dediler ki: Şu tandıra git ve içine idrarını yap. Oraya gittim ve içine idrarımı yaptım; derken demir zırh kuşanmış bir atlının oradan çıktığını , göğe doğru gidip gözümden kayboluncaya kadar uzaklaştığını gördüm. Yanlarına gelip: Yaptım, dedim. Dediler ki: Ne gördün? Ben: Kuşanmış bir atlının oradan çıktığını (٢) ve göğe doğru gidip gözümden kaybolduğunu gördüm , dedim. Dediler ki: Doğru söyledin, o senden çıkan imanındı; artık git. Kadına dedim ki: Vallahi hiçbir şey bilmiyorum ve onlar bana bir şey söylemediler. Kadın dedi ki: Hayır, artık ne istersen olacaktır; şu buğdayı al ve ek. Ektim ve: Çık, dedim; çıktı. Başak bağla, dedim; başak bağladı. Sonra: [Tane tut, dedim; tane tuttu] . Sonra: Kuru, dedim; kurudu. Sonra: Öğütül, dedim; öğütüldü. Sonra: Ekmek ol, dedim; ekmek oldu. Ne dilesem olduğunu görünce elim ayağım kesildi (şaşkına döndüm) ve pişman oldum. Vallahi ey müminlerin annesi , [ondan sonra] kesinlikle hiçbir şey yapmadım ve ebediyen de yapmayacağım .'

فقال أهلُ هذه المقالةِ بما وصَفنا، واعتلُّوا بما ذكَرنا، وقالوا: لولا أن الساحرَ يقدِرُ على فعلِ ما ادّعى أنه يقدِرُ على فعلِه، ما قدَر أن يفرِّقَ بينَ المرءِ وزوجِه. قالوا: وقد أخبرَ اللهُ تعالى ذكرُه عنهم أنهم يتعلَّمون مِن الملَكَين ما يفرِّقون به بينَ المرءِ

Bu görüşün sahipleri nitelendirdiğimiz hususları söylediler ve zikrettiğimiz [rivayeti] delil getirerek şöyle dediler: Şayet sihirbaz, yapmaya muktedir olduğunu iddia ettiği şeyi yapma gücüne sahip olmasaydı, kişi ile eşinin arasını ayırmaya da güç yetiremezdi. [Yine] dediler ki: Şanı yüce olan Allah, onların o iki melekten kişi ile

وزوجِه، وذلك لو كان على غيرِ الحقيقةِ، وكان على وجهِ التخييلِ والحُسبانِ، لم يكنْ تفريقًا على صحةٍ، وقد أخبَر اللهُ تعالى ذكرُه عنهم أنهم يفرِّقون على صحةٍ.

eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğrendiklerini haber vermiştir; şayet bu gerçek dışı olup sadece bir hayal ve vehimden ibaret olsaydı, hakiki bir ayrılık olmazdı. Oysa Allah Teâlâ zikri yüce olan, onların hakikaten ayırdıklarını haber vermiştir.

وقال آخرون: بل السحرُ أخْذٌ بالعينِ.

Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis sihir, gözbağcılıktır (gözü büyülemektir).

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}.

Celle senâuhu O'nun: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Oysa o ikisi: «Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!» demedikçe hiç kimseye [büyü] öğretmezlerdi” kavlinin teviline dair açıklama:

وتأويلُ ذلك: وما يعلِّمُ الملَكان من أحدٍ مِن الناسِ الذى أُنزِل عليهما مِن التَّفريقِ بينَ المرءِ وزوجِه، حتى يقولا له: إنما نحن بلاءٌ وفتنةٌ لبنى آدمَ، فلا تكفُرْ بربِّك.

Bunun tevili şöyledir: İki melek insanlardan hiç kimseye, kendilerine indirilen kişi ile eşinin arasını ayırma bilgisini, ona: «Biz Âdemoğulları için ancak bir imtihan ve fitneyiz, sakın Rabbine nankörlük edip küfre girme» demeden öğretmezlerdi.

كما حدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ، قال: إذا أتاهما -يعنى هاروتَ وماروتَ- إنسانٌ يريدُ السحرَ، وعَظاه وقالا له: لا تكفُرْ، إنما نحن فتنةٌ. فإذا أبَى، قالا له: ائتِ هذا الرمادَ فبُلْ عليه. فإذا بال عليه خرَج منه نورٌ يسطَعُ حتى يدخُلَ السماءَ، وذلك الإيمانُ، وأقبَل شيءٌ أسودُ كهيئةِ الدُّخَانِ حتى يدخُلَ في مسامعِه وكلِّ شيءٍ منه، فذلك غضبُ الله، فإذا أخبرَهما بذلك علَّماه السحرَ، فذلك قولُ الله: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} الآية .

Nitekim bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Onlara -yani Hârût ve Mârût'a- sihir isteyen bir insan geldiğinde ona öğüt verirler ve: «Küfre girme, biz ancak bir fitneyiz» derlerdi. Şayet kabul etmezse ona: «Şu küle git ve üzerine idrarını yap» derlerdi. Üzerine idrarını yapınca ondan parıldayan bir nur çıkar ve göğe girerdi; işte o imandır. Duman şeklinde siyah bir şey gelir ve kulaklarına ve vücudunun her yerine girerdi; o da Allah'ın gazabıdır. Onlara bunu haber verince ona sihri öğretirlerdi. İşte Allah'ın şu kavli budur: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Oysa o ikisi: «Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!» demedikçe hiç kimseye [büyü] öğretmezlerdi” ayeti .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ والحسنِ: {حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}. قالا: أُخِذ عليهما ألَّا يعلِّما أحدًا حتى يقولا: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ}.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde ve el-Hasan'dan anlattı: {حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “«Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!» demedikçe...” İkisi şöyle dediler: Onlardan, {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!” demeden hiç kimseye [sihir] öğretmemeleri konusunda kesin söz alındı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، قال: قال قتادةُ: كانا يعلِّمان الناسَ السحرَ، فأخِذ عليهما ألَّا يعلِّما أحدًا حتى يقولا: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُر} .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi, dedi ki: Katâde dedi ki: İnsanlara sihri öğretiyorlardı; onlardan: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُر} “Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!” demeden hiç kimseye öğretmemeleri üzere söz alındı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، قال: قال غيرُ قتادةَ: أخِذ عليهما ألَّا يعلِّما أحدًا حتى يَتقدَّما إليه فيقولا: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُر}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Katâde dışındaki biri şöyle dedi: Onlardan, birine [büyü] öğretmeden önce öne geçip: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُر} “Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!” demeleri şart koşuldu.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: أخِذ عليهما أن يقولا ذلك.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Avf'tan, o da el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: Onlardan bunu söylemeleri üzere söz alındı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخِذ الميثاقُ عليهما ألَّا يعلِّما أحدًا حتى يقولا: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُر}: لا يَجترِئُ على السحرِ إلا كافرٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: Onlardan: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ} “Biz ancak bir imtihanız, sakın küfre girme!” -sihre ancak kâfir olan cüret eder- demeden hiç kimseye öğretmemeleri üzere kesin söz alındı .

وأما "الفتنةُ" في هذا الموضعِ، فإن معناها الاختبارُ والابتلاءُ، مِن ذلك قولُ الشاعرِ :

Bu makamdaki "Fitne" (الفتنة) kelimesine gelince; onun anlamı sınama ve imtihandır; şairin şu sözü de bundandır :

[وقد فُتن] الناسُ في دينِهم … وخَلَّى ابنُ عفّانَ شَرًّا طَوِيلا

[Gerçekten de] insanlar dinleri hususunda fitneye düşürüldüler … Ve İbn Affân [ardında] uzun [sürecek] bir şer bıraktı.

ومنه يقالُ: فتَنتُ الذهبَ في النارِ -إذا امتَحنتَها لتعرِفَ جَوْدَتَها مِن رَداءتِها- أفتِنُها فتنةً وفتونًا.

Yine bundan dolayı: İyisini kötüsünden ayırt etmek üzere denediğin zaman «Altını ateşte erittim (فتنت الذهب فى النار) - Onu imtihan edip sınarım (أفتنها)» denilir .

كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ}. أى: بلاءٌ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ} “Biz ancak bir imtihanız” yani: bir belayız (imtihanız) .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ}.

Celle senâuhu O'nun: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} “Fakat onlar o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı” kavlinin teviline dair açıklama:

وقولُه جلَّ ثناؤُه: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا}. خبرٌ مبتدأٌ عن المتعلِّمين مِن الملَكَين ما أُنزِل عليهما، وليس بجوابٍ لقولِه: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ}. بل هو خَبرٌ مستأنفٌ، فلذلك رفِع فقيل: {فَيَتَعَلَّمُونَ}. فمعنى الكلامِ إذن: وما يعلِّمان مِن أحدٍ حتى يقولا: إنما نحنُ فتنةٌ. فيأبَون قبولَ ذلك منهما، فيتعلَّمون منهما ما يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه.

Celle senâuhu O'nun: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا} “Fakat onlar o ikisinden öğreniyorlardı” kavli, o iki melekten kendilerine indirileni öğrenenler hakkında yeni bir haberdir (mübtedadır); O'nun: {وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} kavlinin cevabı değildir. Bilakis müstakil (yeni başlayan) bir haberdir; bu yüzden merfû kılınmış ve: {فَيَتَعَلَّمُونَ} denilmiştir. Bu durumda sözün anlamı şöyledir: O ikisi: «Biz ancak bir imtihanız» demedikçe kimseye öğretmezlerdi; onlar ise bu ikazı kabul etmeyip o ikisinden kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğrenirlerdi.

وقد قيل: إن قولَه: {فَيَتَعَلَّمُونَ}. خبرٌ عن اليهودِ معطوفٌ على قولِه: {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} - {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} وجعَلوا ذلك مِن المؤخَّرِ الذى معناه التقديمُ.

Şöyle de denilmiştir: O'nun: {فَيَتَعَلَّمُونَ} kavli, Yahudilerden haber vermekte olup O'nun: {وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ} “Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri ve Bâbil'deki iki meleğe, Hârût ve Mârût'a indirileni öğretiyorlardı” kavline matuftur; {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} “Fakat onlar o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı” ve bunu anlamı öne alınmış olan tehir edilmiş sözlerden saymışlardır.

والذى قلنا أشبهُ بتأويلِ الآيةِ؛ لأن إلحاقَ ذلك بالذى يليه مِن الكلامِ، ما كان للتأويلِ وجهٌ صحيحٌ، أولَى مِن إلحاقِه بما قد حِيل بينه وبينه من معْترَضِ الكلامِ.

Bizim söylediğimiz ise ayetin teviline daha uygundur; zira tevil için sahih bir yön bulunduğu sürece sözü kendisinden hemen sonra gelene bağlamak, araya giren mutariza cümlelerle birbirinden ayrılmış olana bağlamaktan daha evladır.

والهاءُ والميمُ والألفُ، مِن قولِه: {مِنْهُمَا}. من ذكرِ الملَكَين. ومعنى ذلك: فيتعلَّمُ الناسُ من الملَكَين الذى يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه.

O'nun: {مِنْهُمَا} “o ikisinden” kavlindeki he (ـه), mim (ـم) ve elif (ـا) [harflerinden oluşan tesniye zamiri], iki meleğin zikridir (onlara racidir). Bunun anlamı şudur: İnsanlar o iki melekten, kişi ile eşinin arasını kendisiyle ayıracakları şeyi öğrenirler.

و {مَا} التى مع {يُفَرِّقُونَ} بمعنى الذى. وقيل: إن معنى ذلك: السحرُ الذى يفرِّقون به. وقيل: هو معنًى غيرُ السحرِ. وقد ذكَرنا اختلافَهم في ذلك فيما مضَى قبلُ .

{يُفَرِّقُونَ} ile birlikte gelen {مَا} ise ellezî (الذى / şey) anlamındadır. Denildi ki : Bunun anlamı: Kendisiyle ayırdıkları sihirdir. Denildi ki: O, sihirden başka bir anlamdır. Daha önce bu konudaki ihtilaflarını zikretmiştik .

وأما "المرءُ"؛ فإنه بمعنى رجلٍ، من أسماءِ بنى آدمَ، والأُنثى منه المرأةُ. يوحَّدُ ويثنَّى، ولا يجمعُ ثلاثتُه على صورتِه، يقالُ منه: هذا امرؤٌ صالحٌ، وهذان امرآن صالحان. ولا يقالُ: هؤلاء امرؤو صِدقٍ. ولكن يقالُ: هؤلاء رجالُ صِدقٍ، وقومُ صِدقٍ. وكذلك المرأةُ تُوحَّدُ وتُثنَّى، ولا تُجْمَعُ على صورتِها، يقالُ: هذه امرأةٌ، وهاتان امرأتان. ولا يقالُ: هؤلاء امرآتٌ. ولكن: هؤلاء نسوةٌ.

"el-Mer'" (المرء) kelimesine gelince; o, Âdemoğullarının isimlerinden olup "adam/kişi" (رجل) anlamındadır, dişili ise "el-Mer'e"dir (المرأة / kadın). Tekil ve tesniye yapılır, ancak kendi lafzından çoğul yapılmaz ; bundan dolayı: «Bu salih bir kimsedir (هذا امرؤ صالح)», «Bu ikisi salih iki kimsedir (هذان امرآن صالحان)» denilir. «Bunlar doğru kimselerdir (هؤلاء امرؤو صدق)» denilmez; fakat: «Bunlar doğru adamlardır (هؤلاء رجال صدق)» ve «doğru bir topluluktur (قوم صدق)» denilir. Aynı şekilde kadın için de tekil ve tesniye yapılır, kendi lafzından çoğul yapılmaz; «Bu bir kadındır (هذه امرأة)» ve «Bu ikisi iki kadındır (هاتان امرأتان)» denilir. «Bunlar kadınlardır (هؤلاء امرآت)» denilmez; fakat: «Bunlar kadınlardır (هؤلاء نسوة)» denilir.

وأما "الزوجُ"، فإن أهلَ الحجازِ يقولون لامرأةِ الرجلِ: هى زوجُه. بمنزلةِ الزوجِ الذَّكرِ، ومِن ذلك قولُ الله تعالى ذكرُه: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} [الأحزاب: ٣٧]. وتميمٌ وكثيرٌ من قيسٍ وأهلُ نجدٍ يقولون: هى زوجتُه .

"ez-Zevc" (الزوج) kelimesine gelince; Hicaz ehli erkeğin karısına: «O onun zevcidir (هى زوجه)» derler; tıpkı erkek eş gibi. Allah Teâlâ zikri yüce olanın şu kavli de bundandır: {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} [الأحزاب: ٣٧] “Eşini yanında tut”. Temîm, Kays'ın çoğu ve Necid ehli ise: «O onun zevcesidir (هى زوجته)» derler .

قال الشاعرُ :

Şair demiştir ki :

فإن [الذى يمشِى يُحَرِّشُ] زَوْجَتى … كماشٍ إلى أُسْدِ الشَّرَى يَسْتبِيلُها

«Şüphesiz karımı [bana karşı] kışkırtmaya çalışan kimse, Şerâ aslanlarına doğru onları işetmek üzere yürüyen kimse gibidir.»

فإن قال قائلٌ: وكيف يفرِّقُ الساحرُ بينَ المرءِ وزوجِه؟

Eğer birisi: «Büyücü kişi ile eşinin arasını nasıl ayırır?» diyecek olursa,

قيل: قد دلَّلنا فيما مضَى على أن معنى السحرِ تخييلُ الشئِ إلى المرءِ بخلافِ ما هو به في عَينِه وحقيقتِه، بما فيه الكفايةُ لمَن وفِّق لفهمِه . فإذ كان ذلك صحيحًا بالذى عليه استشهَدْنا، فتفريقُه بينَ المرْءِ وزوجِه، تخييلُه بسحرِه إلى كلِّ واحدٍ منهما شخصَ الآخرِ على خلافِ ما هو به في حقيقتِه مِن حسنٍ وجمالٍ، حتى يقبِّحَه عندَه، فينصرِفَ بوجهِه ويعرِضَ عنه، حتى يُحدِثَ الزوجُ لامرأتِه فِراقًا. فيكونُ الساحرُ مفرِّقًا بينَهما بإحداثِه السببَ الذى كان عنه فُرْقَةُ ما بينَهما. وقد دلَّلنا في غيرِ موضعٍ مِن كتابِنا هذا على أن العربَ تضيفُ الشئَ إلى مُسبِّبِه من أجلِ تَسْبِيبِه ، وإن لم يكنْ باشرَ فعل ما حدَث عن السببِ، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ . فكذلك تفريقُ الساحرِ بسحْرِه بينَ الزوجَين .

Şöyle denir: Daha önce, sihrin anlamının bir şeyi insana kendi zatı ve hakikatinin aksine hayal ettirmek olduğunu, anlamaya muvaffak kılınan kimse için kâfi gelecek şekilde delillendirmiştik . Delil getirdiğimiz bu husus sahih olduğuna göre, onun kişi ile eşinin arasını ayırması; sihriyle her birine diğerinin şahsını gerçekteki güzellik ve cemalinin aksine hayal ettirmesi, nihayet onun gözünde çirkin gösterip yüz çevirmesine ve uzaklaşmasına, ta ki kocanın karısını boşamasına yol açmasıdır. Böylece büyücü, aralarındaki ayrılığın doğmasına sebep olan durumu meydana getirmekle aralarını ayırmış olur. Biz bu kitabımızın pek çok yerinde, Arapların bir şeyi, sebepten doğan fiili doğrudan kendisi yapmamış olsa bile sebebiyet vermesinden ötürü sebebine nispet ettiğini , bu makamda tekrarına hacet bırakmayacak şekilde delillendirmiştik . Büyücünün sihriyle iki eşin arasını ayırması da böyledir .

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قاله عددٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehlinden birçok kimse söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ}: وتفريقُهما أن يؤَخَّذَ

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle rivayet etti]: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ} “Böylece o ikisinden, kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı”: O ikisinin arasını ayırmak; [büyü yoluyla] bağlanması

كلُّ واحدٍ منهما عن صاحبِه، ويُبغَّضَ كلُّ واحدٍ منهما إلى صاحبِه .

arkadaşından uzaklaştırılması (büyüyle bağlanması) ve her birinin arkadaşına sevimsiz gösterilmesidir .

وأما الذين نفَوا أن يكونَ الملَكان يعلِّمان الناسَ التفريقَ يينَ المرء وزوجِه، فإنهم وجَّهوا تأويلَ قولِه: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا}. إلى: فيتعلَّمون مكانَ ما علَّماهم ما يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه، كقولِ القائلِ: ليت لنا [من كذا، كذا وكذا]

İki meleğin insanlara kişi ile eşinin arasını ayırmayı öğrettiğini inkâr edenler ise O'nun: {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا} kavlinin tevilini; «o ikisinin kendilerine öğrettiği şeyin yerine kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı» şekline yöneltmişlerdir; tıpkı bir kimsenin: «Keşke falan şey yerine [şunlara şunlara sahip olsaydık] » demesi gibi.

كما قال الشاعرُ :

Nitekim şair demiştir ki :

جَمَعْتَ من الخيراتِ وَطْبًا وعُلبَةً … وصَرًّا لأخْلافِ المُزَمَّمَةِ البُزْلِ

Hayırlar namına bir süt tulumu ve bir sağım kabı topladın … Bir de yuları takılmış yaşlı develerin memelerini bağlamayı

ومِن كلِّ أخْلاقِ الكِرامِ نَميمةً … وَسَعْيًا على الجارِ المُجاوِرِ بالمَحْلِ

Ve cömertlerin bütün ahlakı yerine dedikoduculuk … Ve yanı başındaki komşuya kötülükle hile kurmayı [topladın]

يريدُ بقولِه: جَمَعْتَ مكانَ خيراتِ الدنيا هذه الأخلاقَ الرديئةَ والأفعالَ الدنيئةَ. ومنه قولُ الآخرِ:

Şair: Topladın sözüyle; dünyanın hayırları yerine bu kötü huyları ve alçakça fiilleri [elde ettin] demek istemektedir. Diğer şairin şu sözü de bundandır:

صَلَدَتْ صَفَاتُك أن تَلِينَ حُيُودُها … وَوَرِثْتَ من سَلَفِ الكِرَامِ عُقُوقا

Kayan sertleşti de çıkıntıları yumuşamaz oldu … Ve cömert atalardan [onların ahlakı yerine] itaatsizlik miras aldın.

يعنى: وَرِثتَ مكانَ سلفِ الكرامِ عُقوقًا مِن ولدِك .

Yani: Cömert ataların yerine çocuğundan itaatsizlik miras aldın, demektir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}.

Celle senâuhu O'nun: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler” kavlinin teviline dair açıklama:

يعنى بقولِه جلّ ثناؤُه: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}: وما المتعلِّمون مِن الملَكَين هاروتَ وماروتَ ما يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه، بضارِّين بالذى تعلَّموه منهما مِن المعنى الذى يفرِّقون به بينَ المرءِ وزوجِه، من أحدٍ من الناسِ، إلا من قد قضَى اللهُ عليه أن ذلك يضُرُّه، فأما مَن دفَع اللهُ عنه ضُرَّه وحفِظه مِن مكروهِ السحرِ والنَّفْثِ والرُّقى، فإن ذلك غيرُ ضارِّه ولا نائلِه أذَاه.

Celle senâuhu O'nun: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler” kavliyle şunu kastetmektedir: İki melek Hârût ve Mârût'tan kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğrenenler; onlardan öğrendikleri ve kişi ile eşinin arasını ayırdıkları bu şeyle, Allah'ın aleyhine bunun zarar vereceğine hükmettiği kimse müstesna, insanlardan hiçbir kimseye zarar verecek değillerdir. Allah'ın kendisinden zararı defettiği ve sihrin, üfürmenin ve rukyelerin kötülüğünden koruduğu kimseye gelince; bu büyü ona asla zarar veremez ve onun eziyeti ona ulaşamaz.

وللإذْنِ في كلامِ العربِ أوجهٌ؛ منها الأمرُ على غيرِ وجهِ الإلزامِ، وغيرُ جائزٍ أن يكونَ منه قولُه: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}؛ لأن اللهَ جلّ ثناؤُه قد حرَّم التفريقَ بينَ الرجلِ وحليلتِه بغيرِ سحرٍ -فكيف به على وجهِ السحرِ- على لسانِ الأُمةِ؟ ومنها التخليةُ بينَ المأذونِ له والمخلَّى بينَه وبينَه. ومنها العلمُ بالشئِ، يقالُ منه: قد أذِنْتُ بهذا الأمرِ، إذا علِمتَ به، آذَنُ به إذنًا. ومنه قولُ الحطيئةِ :

Arap kelamında izin kelimesinin vecihleri (farklı anlamları) vardır: Bunlardan biri bağlayıcı olmayan tarzda emirdir; O'nun: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler” kavlinin bu anlamda olması caiz değildir; çünkü celle senâuhu Allah, ümmetin diliyle (şeriat lisanında) kişi ile helalinin (eşinin) arasını sihir olmaksızın ayırmayı haram kılmıştır; nerede kaldı ki sihir yoluyla ayırmak olsun? Bir diğeri, izin verilen ile kendisine izin verilen şeyin arasını serbest bırakmaktır. Bir diğeri ise bir şeyi bilmektir ; bir şeyi bildiğinde bundan dolayı: «قد أذِنْتُ بهذا الأمرِ، آذَنُ به إذنًا» (Bu işi bildim/biliyorum) denir. Hutay'e'nin şu sözü de bundandır :

ألا يا هِنْدُ إن جَدَّدْتِ وَصْلًا … وإلَّا فائْذنِينى بانْصِرامِ

Ey Hind! Ya vuslatı tazelersin … Ya da kopup ayrıldığımızı bana bildirirsin!

يعنى: فأعلِمينى.

Yani: Bana bildir.

ومنه قولُه جلّ ثناؤُه: {فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} [البقرة: ٢٧٩]. وهذا هو معنى الآيةِ، كأنه قال جلّ ثناؤُه: وما هم بضارين بالذى تعلَّموا مِن الملَكَين مِن أحدٍ إلا بعلمِ اللهِ. يعنى: بالذى سبَق له في علمِ اللهِ أنه يضرُّه.

Celle senâuhu O'nun: {فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah ve Resulü tarafından açılan bir savaşı bilin (haberiniz olsun)” [el-Bakara: 279] kavli de bundandır. Bu ayetin anlamı da budur; sanki celle senâuhu: «Onlar iki melekten öğrendikleri şeyle, ancak Allah'ın bilgisi dairesinde birine zarar verebilirler» buyurmuştur. Yani: Allah'ın ilminde kendisine zarar vereceği önceden geçmiş olan kimseye [zarar verebilirler].

كما حدَّثنى المثنى بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرَنا ابنُ المباركِ، عن سفيانَ في قولِه: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ}. قال: بقضاءِ اللهِ .

Nitekim bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan O'nun: {وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezler” kavli hakkında haber verdi; [Süfyân]: «Allah'ın takdiriyle (kaza ve kaderiyle)» dedi .