Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 46. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقد ذُكر أن قراءةَ ابنِ مسعودٍ: (لا تقولوا راعونا) . بمعنى حكايةِ أميرٍ صالحةٍ لجماعةٍ بمراعاتِهم . فإن كان ذلك من قراءتِه صحيحًا، وُجِّه أن يكونَ القومُ كأنهم نُهُوا عن استعمالِ ذلك بينهم في خطابِ بعضِهم بعضًا، كان خطابُهم للنبيِّ ﷺ أو لغيرِه، ولا نعلمُ ذلك صحيحًا من الوجهِ الذي تصحُّ منه الأخبارُ.

İbn Mes'ûd'un kıraatinin: (Lâ tekûlû râ'ûnâ) şeklinde olduğu, bunun da bir topluluğun kendilerini gözetmesi için söyledikleri bir emrin hikâye edilmesi anlamında olduğu zikredilmiştir. Şayet bu kıraat ondan sahih ise, bu durumda o topluluğun ister Peygamber'e ﷺ ister başkasına olsun kendi aralarındaki hitaplarda bunu kullanmaktan nehyedildiği şeklinde yorumlanır ; ancak bunun haberlerin sahih olduğu bir yolla sabit olduğunu bilmiyoruz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقُولُوا انْظُرْنَا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “ve ‘bizi gözet’ deyin” sözünün tevili.

يعني بقولِه جل ثناؤُه: {وَقُولُوا انْظُرْنَا}: وقولوا أيها المؤمنون لنبيِّكم ﷺ: انتظِرْنا وارقُبْنا، نَفْهَمْ ونتبيَّنْ ما تقولُ لنا وتُعلِّمُنا.

Celle Senâuhu O'nun: {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “Ve ‘Bizi gözet’ deyin” sözüyle şunu kastetmektedir: ‘Ey müminler! Peygamberiniz'e ﷺ: Bizi bekle ve gözet ki bize söylediğin ve öğrettiğin şeyleri anlayıp kavrayalım, deyin.’

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُولُوا انْظُرْنَا}: فقِّهْنا ، بَيِّنْ لنا يا محمدُ .

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “Ve ‘Bizi gözet’ deyin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Bizi anlayışlı kıl , bize açıkla ey Muhammed! ’

حدَّثنا المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُولُوا انْظُرْنَا}: أفْهِمْنا، بَيِّنْ لنا يا محمدُ.

Bize el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “Ve ‘Bizi gözet’ deyin”, yani: ‘Bize anlat, bize açıkla ey Muhammed!’ demektir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

يقالُ منه: نظَرْتُ الرجلَ، أَنظُرُه نَظِرةً. بمعنى: انتظرْتُه ورقَبْتُه. ومنه قولُ

Bu kökten hareketle; "onu bekledim ve gözetledim" manasında *nazartü'r-racule, enzuruhu naziraten* (نَظَرْتُ الرَّجُلَ، أَنْظُرُهُ نَظِرَةً) denilir. Nitekim şu söz de bu kabildendir:

الحُطَيئةِ :

Hutay'e'nin şu sözü de bundandır:

وقد نَظَرْتُكُمُ [أعْشاءَ صادِرَةٍ] … للخِمْسِ طالَ بها حَوْزِي وتَنْساسِي

Sizi bekledim, [su başından dönen develerin akşam karanlığında kaldığı gibi] … beşinci gün suyuna giderken, onları sürmem ve hızlıca sevk etmem uzadıkça uzadı.

ومنه قولُ اللهِ ﷿: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [الحديد: ١٣]. يَعنى به: انتظِرُونا. [وقد قُرِئ: (أنظِرونا نَقتَبِسْ من نُورِكم) . يعنى به: انْتَظِرونا. وقد قُرِئَ: (أنظِرونا)] . وقد قرِئ: (أنظِرْنا) . بقطْعِ الألفِ في الموضِعَيْن جميعًا. فمَن قَرأ ذلك كذلك، أراد: أَخِّرْنا. كما قال جلَّ ثناؤُه {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [ص: ٧٩]. أي: أخِّرْني. ولا وجهَ لقراءةِ ذلك كذلك في هذا الموضعِ؛ لأن أصحابَ رسولِ اللهِ ﷺ إنما أُمِروا بالدنوِّ من رسولِ اللهِ ﷺ، والاستماعِ منه، وإلطافِ الخطابِ له، وخَفْضِ الجناحِ، لا بالتأخُّرِ عنه، ولا بمسألتِه تأخيرَهم عنه. فالصوابُ -إذ كان ذلك كذلك- من القراءةِ، قراءةُ مَن وصَل الألفَ من قولِه: {انْظُرْنَا} ولم يَقْطَعْها، بمعنى: انتظِرْنا.

Allah Azze ve Celle'nin şu sözü de bu kabildendir: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [el-Hadîd: 13] “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: ‘Bizi bekleyin de nurunuzdan bir parça alalım’ derler.” Yani ‘Bizi bekleyin’ demektir. [Bu ayet: ‘Bizi bekleyin de nurunuzdan alalım’ (Anzirûnâ naktebis min nûriküm) şeklinde de okunmuştur; yani ‘Bizi bekleyin’ demektir. Bir kıraatte de: (Anzirûnâ)] şeklinde okunmuştur. Her iki yerde de elifin kat'ı ile (hemzeli olarak): (Anzirnâ) şeklinde de okunmuştur. Kim böyle okursa, ‘Bizi ertele/bize mühlet ver’ anlamını murat etmiştir; nitekim Celle Senâuhu şöyle buyurmuştur: {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} [Sâd: 79] “Dedi ki: Rabbim, öyleyse diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver!” Yani ‘Beni ertele’ demektir. Ancak bu ayette bu şekildeki kıraatin bir vechi (tutarı) yoktur; çünkü Resûlullah'ın ﷺ ashabına, Resûlullah'a ﷺ yaklaşmaları, onu dinlemeleri, ona güzel söz söyleyip kanat germeleri emredilmiştir; ondan geri kalmaları yahut kendilerini geciktirmesini/ertelemesini istemeleri emredilmemiştir. Durum böyle olunca, kıraatten doğru olanı; {انْظُرْنَا} sözündeki elifi kat' etmeyip vasl eden (hemzesiz okuyan) kimsenin kıraatidir ki bu da ‘Bizi bekle’ anlamındadır.

وقد قيل: إن معنى: (أَنْظِرْنا) بقطعِ الألفِ بمعنى: أَمْهِلْنا. حُكِي عن بعضِ

Elifin kat'ı (hemzeli okunuşu) ile (أَنْظِرْنا - anzirnâ) ifadesinin "bize mühlet ver" (أَمْهِلْنا - emhilnâ) manasına geldiği de söylenmiştir. Nitekim bazılarından...

العربِ سماعًا: أَنْظِرْني أكلِّمْك. وذكَر سامعُ ذلك من بعضِهم أنه استَثْبته في معناه، فأخبرَه أنه أراد: أَمْهِلْني. فإن لم يكُنْ ذلك صحيحًا عنهم، فـ "انظُرْنا" و"أَنظِرْنا"، بقطعِ الألفِ ووصلِها متقاربتا المعنى، غير أن الأمرَ وإن كان كذلك، فإن القراءةَ التي لا أستجيزُ غيرَها قراءةُ مَن قرَأه: {وَقُولُوا انْظُرْنَا}. بوصلِ الألِفِ، بمعنى: انتظِرْنا. لإجماعِ الحجةِ على تصويبِها، ورفضِهم غيرَها من القراءاتِ [في ذلك] .

Araplardan işitilerek: ‘Bana mühlet ver, seninle konuşayım’ (Anzirnî ükellimke) denildiği nakledilmiştir. Bunu onlardan işiten kişi, anlamını teyit etmek için sorduğunu ve onun kendisine: ‘Bana mühlet ver’ anlamını kastettiğini bildirdiğini nakletmiştir. Bu durum onlardan sahih olmasa bile, elifin kat'ı ve vaslı ile ‘unzurnâ’ ve ‘anzirnâ’ anlamca birbirine yakındır. Ancak durum böyle olsa da, benim başka bir kıraate cevaz vermediğim doğru kıraat; hüccet ehlinin onun doğruluğu üzerinde icma etmesi ve [bu konuda] diğer kıraatleri reddetmesi sebebiyle, ‘bizi bekle’ anlamında elifin vaslı ile: {وَقُولُوا انْظُرْنَا} “Ve ‘bizi gözet’ deyin” şeklinde okuyan kimsenin kıraatidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)}.

Celle Senâuhu'nun: {وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)} “ve dinleyin; kâfirler için can yakıcı bir azap vardır” sözünün tevili.

يعني جل ثناؤُه بقولِه: {وَاسْمَعُوا}: اسمَعُوا ما يقالُ لكم، ويُتْلَى عليكم من كتابِ ربِّكم، وعُوه وافهمُوه.

Celle Senâuhu O'nun: {وَاسْمَعُوا} “Ve dinleyin” sözüyle şunu kastetmektedir: ‘Rabbinizin Kitabı'ndan size söylenenleri ve okunanları dinleyin, belleyin ve kavrayın.’

كما حدثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ: {وَاسْمَعُوا}: اسمَعُوا ما يقالُ لكم .

Nitekim bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَاسْمَعُوا} “Ve dinleyin”, yani: ‘Size söylenenleri dinleyin’ demektir.

فمعنى الآيةِ إذن: يأيُّها الذين آمنوا لا تقولوا لنبيِّكم: راعِنا سمعَك وفرِّغْه لنا، نَفْهَمْك وتَفْهَمْ عنا ما نقولُ، ولكن قولوا: انتظِرْنا وتَرَقَّبْنا حتى نَفهمَ عنك ما تُعلِّمُنا وتبينُه لنا. واسمَعوا منه ما يقولُ لكم فعُوه واحفظُوه وافهمُوه. ثم أخبرَهم جل ثناؤُه أن لمن جحَد منهم ومِن غيرِهم آياتِه، وخالفَ أمرَه ونَهْيَه، وكذَّب برسولِه -العذابَ الموجعَ في الآخرةِ، فقال: وللكافرين بي وبرسولي عذابٌ أليمٌ. يعنى بقولِه: "الأليم". الموجِعَ. وقد ذكَرْنا الدلالةَ على ذلك فيما مضَى قبلُ وما فيه مِن الآثارِ.

O hâlde ayetin anlamı şöyledir: ‘Ey iman edenler! Peygamberinize: «Kulağını bize ver ve onu bize ayır ki seni anlayalım, sen de bizim söylediklerimizi anlayasın» demeyin; bilakis: «Bizi bekle ve gözet ki bize öğrettiğin ve açıkladığın şeyleri senden anlayıp kavrayalım» deyin. Size söylediklerini ondan dinleyin; onu belleyin, ezberleyin ve kavrayın.’ Sonra Celle Senâuhu, gerek onlardan gerekse başkalarından ayetlerini inkâr eden, emir ve yasağına karşı gelen ve Elçisini yalanlayan kimselere ahirette can yakıcı bir azap olduğunu bildirerek: ‘Beni ve Elçimi inkâr eden kâfirler için elem verici bir azap vardır’ buyurmuştur. O'nun «el-Elîm» (الأليم) sözü, can yakıcı (el-mûci‘) demektir. Daha önce buna dair delili ve bu husustaki rivayetleri zikretmiştik.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ}.

Celle Senâuhu'nun: {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden olan kâfirler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler” sözünün tevili.

يعنى بقولِه: {مَا يَوَدُّ}: ما يُحِبُّ. أي: ليس يَوَدُّ كثيرٌ مِن أهلِ الكتابِ. يقالُ منه: وَدَّ فلانٌ كذا، يَوَدُّ، وُدًّا ووَدًّا ووِدًّا ومَودَّةً.

O'nun: {مَا يَوَدُّ} “istemezler” sözü, ‘sevmezler’ demektir; yani Ehl-i Kitap'tan birçoğu bunu arzu etmez . Bu kökten olmak üzere: ‘Falanca şunu sevdi, ister, sevgiyle ve arzuyla’ anlamında ‘vedde fülânün kezâ, yeveddü, vüdden ve vedden ve vidden ve meveddeten’ denir.

وأما "المشركون" فإنهم في موضعِ خَفْضٍ بالعطفِ على "أهلِ الكتابِ".

‘El-Müşrikîn’ (الْمُشْرِكِينَ) kelimesine gelince, ‘Ehl-i Kitâb’ üzerine matuf olduğu için cer konumundadır.

ومعنى الكلامِ: ما يَوَدُّ الذين كفروا من أهلِ الكتابِ ولا من المشركين أن يُنَزَّلَ عليكم من خيرٍ من ربِّكم.

Sözün anlamı şudur: Ne Ehl-i Kitap'tan kâfir olanlar ne de müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini isterler .

وأما "أنْ" في قولِه: {أَنْ يُنَزَّلَ} فنُصِب بقولِه: {يَوَدُّ}. وقد دلَّلْنا على دخولِ "مِن" فى قولِه: {مِنْ خَيْرٍ}. وما أَشبهَ ذلك من الكلامِ الذي يكونُ في أولِه جَحْدٌ فيما مضَى، فأغنى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

O'nun: {أَنْ يُنَزَّلَ} “indirilmesini” sözündeki ‘en’ (أنْ) ise, {يَوَدُّ} “ister” fiili sebebiyle nasb konumundadır. O'nun: {مِنْ خَيْرٍ} “bir hayır” sözündeki ve başında nefy bulunan benzeri kelamlardaki ‘min’ (مِنْ) edatının girişine dair açıklamayı daha önce yapmıştık ; bu sebeple burada onu tekrar etmeye gerek kalmamıştır .

فتأويلُ الكلامِ: ما يحبُّ الكافرون من أهلِ الكتابِ ولا من المشركين باللهِ من عَبَدَةِ الأوثانِ، أن يُنَزِّلَ اللهُ عليكم شيئًا مِن الخيرِ الذي [هو عندَه. والخيرُ الذي كان] اللهُ يُنزِّلُه عليهم فتَمنَّى المشركون، وكَفَرةُ أهلِ الكتابِ ألَّا يُنَزِّلَه اللهُ عليهم -الفرقانُ وما أوحاه إلى نبيِّه محمدٍ ﷺ من حُكْمِه وآياتِه، وإنما أحبَّتِ

Sözün tevili şudur: Ne Ehl-i Kitap'tan kâfir olanlar ne de putperestlerden Allah'a şirk koşanlar, Allah'ın [Kendi katında olan] hayırdan size herhangi bir şey indirmesini isterler. Allah'ın onların üzerine indirmekte olduğu ve gerek müşriklerin gerekse Ehl-i Kitap kâfirlerinin Allah'ın onların üzerine indirmemesini temenni ettikleri o hayır ise; Furkân (hakkı batıldan ayıran vahiy) ve O'nun, nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kendi hükmünden ve ayetlerinden vahyettiği şeylerdir. Şüphesiz [bunu] sadece

اليهودُ وأتباعُهم مِن المشركين ذلك حسدًا وبَغْيًا منهم على المؤمنين.

yahudiler ve müşriklerden onlara uyanlar, müminlere duydukları haset ve taşkınlık sebebiyle bunu böyle istemişlerdir.

وفى هذه الآيةِ دلالةٌ بَيِّنةٌ على أنَّ اللهَ ﵎ نَهَى المؤمنين عن الرُّكونِ إلى أعدائِهم من أهلِ الكتابِ والمشركين، والاستماعِ من قولِهم، وقَبولِ شيءٍ مما يَأتونهم به على وجهِ النصيحةِ لهم منهم، بإطْلاعِه جلّ ثناؤُه إياهم على ما يَستبطِنُه لهم أهلُ الكتابِ والمشركون مِن الضِّغْنِ والحسدِ، وإن أظهَرُوا بألسنتِهم خلافَ ما هم [مُستبطِنوه لهم] .

Bu ayette; Allah Celle Senâuhu'nun Ehl-i Kitap ve müşriklerin müminlere karşı içlerinde besledikleri kin ve hasedi -dilleriyle [içlerinde beslediklerinin] aksini gösterseler bile- müminlere bildirmesiyle, Allah Teâlâ'nın müminleri Ehl-i Kitap ve müşriklerden olan düşmanlarına meyletmekten, onların sözlerini dinlemekten ve kendilerine nasihat kabilinden getirdikleri hiçbir şeyi kabul etmekten nehyettiğine açık bir delil vardır.

القولُ في تأويلِ قولِهِ جلّ ثناؤُه: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)}.

Celle Senâuhu'nun: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)} “Halbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir” sözünün tevili.

يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} واللَّهُ يختصُّ مَن يشاءُ لنبوَّتِه ورسالاتِه، فيُرسِلُه إلى من يشاءُ من خلقِه، ويتفضّلُ بالإيمانِ به على مَن أحبَّ فيَهْديه له. واختصاصُه إياهم بها، إفرادُهم بها دونَ غيرِهم من خلقِه. وإنما جعَل اللهُ رسالتَه إلى من أرسَل إليه من خلقِه، وهدايَتَه مَن هدَى من عبادِه رحمةً منه له؛ ليُصَيِّرَه بها إلى رضاه ومحبتِه، وفوزِه بها بالجنةِ، واستحقاقِه بها ثناءَه ، وكلُّ ذلك رحمةٌ من اللهِ له.

Celle Senâuhu O'nun: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Halbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder” sözüyle şunu kastetmektedir: Allah, peygamberliği ve elçilikleri için dilediği kimseyi tahsis eder de onu yarattıklarından dilediğine elçi olarak gönderir; sevdiği kimseye de Kendisine imanı lütfeder ve onu buna iletir. Onları bu rahmete tahsis etmesi ise, yaratılmışlarından başkalarını değil yalnızca onları buna seçmesidir. Allah'ın yarattıklarından dilediğine elçisini göndermesi ve kullarından dilediğini hidayete erdirmesi, sırf onu Kendi rızasına ve sevgisine ulaştırmak, onunla cennete kavuşmasını ve Kendi övgüsünü hak etmesini sağlamak için Kendi katından bir rahmettir ; bütün bunlar Allah'tan ona bir rahmettir.

وأما قولُه: {وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}. فإنه خبرٌ من اللهِ [جل ثناؤُه]

O'nun: {وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Allah büyük lütuf sahibidir” sözüne gelince; şüphesiz bu, Allah [celle senâuhu]'dan

[عن أن كلَّ خيرٍ ناله عبادُه فى دينِهم ودنياهم، فإنه مِن عندِه ابتداءً، وتفضُّلًا منه عليهم من غيرِ استحقاقٍ منهم ذلك عليه.

kullarının dinlerinde ve dünyalarında elde ettikleri her hayrın, onların bunu Kendisinden hak etmeleri sebebiyle değil, doğrudan O'nun katından bir başlangıç ve onlara bir lütuf olduğuna dair bir haberdir.

وفي قولِه: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}. تعريضٌ مِن اللهِ] تعالى ذِكرُه بأهلِ الكتابِ أن الذى آتى نبيَّه محمدًا ﷺ والمؤمنين به من الهدايةِ تَفَضُّلٌ منه، وأن نعمَه لا تُدْرَكُ بالأمانيِّ، ولكنها مواهبُ منه يَختصُّ بها مَن يشاءُ من خلقِه.

Allah Teâlâ Zikruhu'nun: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Halbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir” sözünde, Ehl-i Kitap'a üstü kapalı bir tariz vardır; şöyle ki:] Peygamberi Muhammed'e ﷺ ve ona iman edenlere verdiği hidayet O'nun bir lütfudur ; O'nun nimetlerine kuru temennilerle ulaşılamaz; bilakis onlar, yarattıklarından dilediğine tahsis ettiği Kendi vergileridir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}.

Celle Senâuhu'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” sözünün tevili.

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. [ما ننقُلْ مِن حكمِ آيةٍ] إلى غيرِه، فنغيِّرْه ونبدِّلْه. وذلك أن يحوِّلَ الحلالَ حرامًا، والحرامَ حلالًا، والمباحَ محظورًا، والمحظورَ مباحًا. ولا يكونُ ذلك إلَّا في الأمرِ والنهىِ، والحظرِ والإطلاقِ، والمنعِ والإباحةِ. فأما الأخبارُ فلا يكونُ منها ناسخٌ ولا منسوخٌ.

Celle Senâuhu O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” sözüyle şunu kastetmektedir: [Bir ayetin hükmünü başka bir hükme aktarıp] onu değiştirir ve başkasıyla ikame ederiz. Bu da helali harama, haramı helale, mubahı yasaklanmışa ve yasaklanmışı mubaha dönüştürmekle olur. Bu ise ancak emir ve nehiyde, yasaklama ve serbest bırakmada, men etme ve mubah kılmada meydana gelir. Haberlere gelince; bunlarda nasih de mensuh da olmaz.

وأصلُ النسخِ من نَسْخِ أصلِ الكتابِ، وهو نقلُه مِن نسخةٍ إلى أُخرَى غيرِها. فكذلك معنى نَسْخِ الحكمِ إلى غيرِه، [إنما هو تحويلُه ونقلُ عبادِه عنه إلى غيرِه]. فإذ كان ذلك معنى نسخِ الآيةِ، فسواءٌ -إذا نُسِخَ حكمُها فغُيِّر وبُدِّل فرضُها، ونُقِل العبادُ عن اللازمِ كان لهم بها- [أُقِرَّ خطُّها] فتُرِك، أو مُحِىَ أثرُها

Nesih kelimesinin aslı, kitabın aslının neshedilmesinden gelir; bu da onun bir nüshadan başka bir nüshaya aktarılmasıdır. Aynı şekilde bir hükmün başka bir hükme neshedilmesinin anlamı da [ancak onun dönüştürülmesi ve kulların ondan başka bir hükme nakledilmesidir]. Ayetin neshedilmesinin anlamı bu olduğuna göre -hükmü neshedilip farzı değiştirildiğinde ve başkasıyla ikame edildiğinde, kullar da kendilerine o ayet gereği lazım olan şeyden nakledildiğinde- [ister yazısı sabit bırakılıp] olduğu gibi terk edilsin isterse eseri (izi) silinsin...

فعُفِّىَ و نُسِي، إذ هى حينئذٍ في كلتى حالتَيْها منسوخةٌ، والحُكْمُ الحادثُ المُبْدَلُ به الحكمُ الأولُ والمنقولُ إليه فرضُ العبادِ هو الناسخُ. يقالُ منه: نسَخ اللهُ حكمَ آيةِ كذا وكذا، يَنْسَخُه نَسْخًا، والنُّسخةُ الاسمُ.

yok edilsin ve unutturulsun fark etmez; zira ayet o takdirde her iki durumda da mensuhtur; ilk hükmün kendisiyle değiştirildiği ve kulların farzının kendisine aktarıldığı yeni hüküm ise nasihtir. Bu kökten olmak üzere: ‘Allah filan ayetin hükmünü neshetti (nunchunu kaldırdı)’ anlamında ‘nesehallâhu hukme âyeti kezâ ve kezâ, yensehuhû neshan’ denir; ‘en-nüsha’ (النُّسخة) ise isimdir.

وبمثلِ الذى قلنا في ذلك كان الحسنُ البصرىُّ يقولُ .

Bu konuda söylediğimizin benzerini Hasan-ı Basrî de söylemekteydi .

حَدَّثَنَا سَوّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا خالدٌ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ أنه قال في قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} قال : أُقْرِئَ قرآنًا ثم نُسِّيَه، فلم يكنْ شيئًا، ومن القرآنِ ما قد نُسِخ وأنتم تقرءُونه .

Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasan'dan rivayet etti; o, Allah'ın: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını getiririz” sözü hakkında şöyle demiştir : ‘Ona bir Kur'an okutulur, sonra o unutturulurdu da artık hiçbir şey kalmazdı; Kur'an'dan neshedilmiş öyle ayetler de vardır ki siz onları hâlâ okumaktasınız.’

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {مَا نَنْسَخْ}؛ فقال بعضُهم بما حَدَّثَنِي به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}: أما نسخُها فقبضُها .

Tevil ehli O'nun: {مَا نَنْسَخْ} “Biz neshettiğimizde” sözünün tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, Mûsâ b. Hârûn'un bana rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” yani: ‘Onun neshedilmesi, onun kaldırılması/kabzedilmesidir’ dedi.

وقال آخرون بما حَدَّثَنِي به المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حَدَّثَنِي معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. ما نُبَدِّل من آيةٍ.

Diğerleri ise el-Müsennâ'nın bana rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Bir ayeti değiştirdiğimizde’ [demektir].

وقال آخرون بما حَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن أصحابِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ أنهم قالوا: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. نُثْبِتْ خَطَّها، ونُبَدِّلْ حُكمَها .

Diğerleri ise Muhammed b. Amr'ın bana rivayet ettiği şu görüşü söylemiştir: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'un ashabından onların şöyle dediklerini rivayet etti: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” yani: ‘Yazısını sabit bırakır, hükmünü değiştiririz’ demektir.

وحَدَّثَنِي المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. نُثْبِتْ خطَّهَا، ونُبَدِّلْ حكمَها. حدِّثْت به عن أصحابِ ابنِ مسعودٍ،

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” yani: ‘Yazısını sabit bırakır, hükmünü değiştiririz.’ Bu bana İbn Mes'ûd'un ashabından rivayet edildi.

حَدَّثَنِي المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ، قال: حَدَّثَنِي بكرُ بنُ شرودٍ ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، عن أصحابِ ابنِ مسعودٍ: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}: نُثْبِتْ خطَّها.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bana Bekr b. Şurûd , İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den, o da İbn Mes'ûd'un ashabından rivayet etti: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” yani: ‘Yazısını sabit bırakırız’ demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أَوْ نُنْسِهَا}.

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözünün tevili hakkında görüş:

اختَلف أهلُ القراءةِ في قراءةِ ذلك، فقرَأها قَرَأةُ أهلِ المدينةِ والكوفةِ: {أَوْ نُنْسِهَا} . ولقراءةِ مَن [قرأهَا كذلك] وجهانِ من التأويلِ:

Kıraat ehli bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kurrâsı onu: {أَوْ نُنْسِهَا} şeklinde okumuştur. [Böyle okuyan] kimsenin kıraati için iki türlü tevil vecih vardır:

أحدُهما، أن يكونَ تأويلُه: ما نَنْسَخْ يا محمدُ مِن آيةٍ فنُغَيِّرْ حكمَها أو نُنْسِكَها - وقد ذُكِر أنَّها في مصحفِ عبدِ اللهِ (ما نُنْسِكَ من آيةٍ أو

Bu [vecihlerden] biri, tevilinin: "Ey Muhammed! Biz bir ayeti nesheder de hükmünü değiştirirsek veya onu sana unutturursak -nitekim Abdullah [b. Mes‘ûd]’un mushafında bunun: (ما نُنْسِكَ من آيةٍ أو / Sana bir ayeti unutturursak veya...)"

نَنْسخْها) - نجِئْ بمثلِها. فذلك تأويلُ النسيانِ. وبهذا التأويلِ قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

benzerini getiririz’ şeklinde olmasıdır. İşte bu, unutma (nisyân) anlamına gelen tevildir. Tevil ehlinden bir topluluk bu tevili benimsemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا}: كان ينسَخُ الآيةَ بالآيةِ بعدَها، ويقرأُ نبيُّ اللهِ ﷺ الآيةَ أو أكثرَ مِن ذلك ثم يُنَسَّى وتُرْفَعُ .

Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘[Allah] ayeti, kendisinden sonraki ayetle neshederdi. Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir ayet veya daha fazlasını okur, sonra o unutturulur ve [hükmü/metni] kaldırılırdı.’

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا}. قال: كان اللهُ تعالى ذِكْرُه يُنْسِى نبيَّه ﷺ ما شاء، ويَنْسَخُ ما شاء .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: ‘Şanı yüce olan Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem dilediğini unutturur, dilediğini de neshederdi.’

حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان عُبيدُ بنُ عُميرٍ يقولُ: {نُنْسِهَا}: نَرْفَعْها مِن عندِكم .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: ‘Ubeyd b. Umeyr: {نُنْسِهَا} “unutturursak” ifadesi hakkında: «Onu aranızdan kaldırırız» derdi.’

حَدَّثَنَا سوَّارُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا خالدُ بنُ الحارثِ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ أنه قال في قولِه: {أَوْ نُنْسِهَا }. قال: إن نبيَّكم ﷺ أُقْرِئ قرآنًا ثم نُسِّيه.

Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Hâlid b. el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasan'ın: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘Peygamberinize sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan [bir kısım] okutulur, sonra o kendisine unutturulurdu.’

وكذلك كان سعدُ بنُ أبى وقَّاصٍ [يتأوَّلُ الآيةَ]، [إلَّا أنه] كان يَقْرَؤها:

Sa‘d b. Ebî Vakkâs da [bu ayeti böyle tevil ediyordu], [ancak o] [ayeti] şöyle okuyordu:

(أو تَنْسَها ). بمعنى الخطابِ لرسولِ الله ﷺ، كأنه عنَى: أو تَنْسَها أنت يا محمدُ.

(أَوْ تَنْسَهَا) [«veya sen unutursan»] şeklinde, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hitap anlamıyla okuyor ve sanki: ‘Veya sen unutursan ey Muhammed!’ demek istiyordu.

ذكرُ الأخبارِ [عن ذلك]

[Bu husustaki] haberlerin zikri :

حَدَّثَنِي يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا يَعْلَى بنُ عطاءٍ، عن القاسمِ بنِ ربيعةَ، قال: سمِعتُ سعدَ بنَ أبى وقاصٍ يقولُ: (مَا نَنْسَخْ مِن آيةٍ أو تَنْسَها). قال : قلتُ له: فإن سعيدَ بنَ المُسَيِّبِ يقرؤُها: {أَوْ نُنْسِهَا}. قال: فقال سعدٌ: إن القرآنَ لَمْ يَنْزِلْ على المُسَيِّبِ ولا على آلِ المسيَّبِ، قال اللهُ: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى} [الأعلى: ٦]. {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} [الكهف: ٢٤].

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Ya'lâ b. Atâ, el-Kâsım b. Rebîa'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın: (مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ تَنْسَهَا) [«Biz bir ayeti neshedersek veya sen unutursan»] dediğini işittim. [Kâsım] dedi ki : Ona: ‘Saîd b. el-Müseyyeb bunu: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” şeklinde okuyor’ dedim. Bunun üzerine Sa'd: ‘Kur'an Müseyyeb'e de Müseyyeb ailesine de inmemiştir! Allah: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى} “Sana okutacağız da unutmayacaksın” [A'lâ: 6] ve: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” [Kehf: 24] buyurmuştur’ dedi.

حَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرَنا هُشَيْمٌ، قال: حَدَّثَنَا يَعْلَى بنُ عطاءٍ، قال: حَدَّثَنَا القاسمُ بنُ ربيعةَ بنِ قانفٍ الثَّقَفيُّ، قال: سمِعتُ سعدَ بنَ أبى وقاصٍ يَذْكُرُ نحوَه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Huşeym haber verip dedi ki: Bize Ya'lâ b. Atâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım b. Rebîa b. Kânif es-Sekafî rivayet edip Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan bunun benzerini zikrettiğini işittiğini söyledi .

حَدَّثَنَا محمدُ بنُ المُثَنَّى، [قال: حَدَّثَنَا ابنُ مهديٍّ، وحَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: حَدَّثَنَا] آدمُ العَسْقلانِيُّ، قالا جميعًا: حَدَّثَنَا شعبةُ، عن يَعْلَى بنِ عطاءٍ، قال: سمعتُ القاسمَ بنَ ربيعةَ الثقفيَّ يقولُ: قلتُ لسعدِ بنِ أبي وقاصٍ: إنى سمعتُ ابنَ المُسَيِّبِ

Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip [şöyle dedi: Bize İbn Mehdî rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet edip şöyle dedi: Bize] Âdem el-Askalânî rivayet etti; her ikisi birden şöyle dediler: Bize Şu'be, Ya'lâ b. Atâ'dan rivayet etti; o şöyle demiştir: el-Kâsım b. Rebîa es-Sekafî'yi şöyle derken işittim: Sa'd b. Ebî Vakkâs'a: «Ben İbnü'l-Müseyyeb'i [şöyle okurken] işittim...» dedim.

يَقْرَأُ: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا}. فقال سعدٌ: إن اللهَ لَمْ يُنْزِلِ القرآنَ على المُسَيَّبِ ولا على ابنِه ، إنما هى: (ما نَنْسَخْ مِن آيةٍ أو تَنْسَها) يا محمدُ. ثم قرَأ: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى} {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} .

{مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak” şeklinde okuduğunu işittim’ dedim. Sa'd da: ‘Allah Kur'an'ı Müseyyeb'e de oğluna da indirmedi ; o ancak: «Biz bir ayeti neshedersek veya sen unutursan ey Muhammed!» şeklindedir’ dedi. Sonra: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى} “Sana okutacağız da unutmayacaksın” ve: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayetlerini okudu.

حَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا}. يقولُ: {نُنْسِهَا}: نَرْفَعْها، وكان اللهُ تعالى ذكرُه أنْزَل أمورًا مِن القرآنِ ثم رفَعها .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah'ın: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘{نُنْسِهَا} “unutturursak” yani: «Onu kaldırırız» demektir. Allah Teâlâ Kur'an'dan bazı hususları indirmiş, sonra da onları kaldırmıştı.’

والوجهُ الآخَرُ منهما، أن يكونَ بمعنى التركِ، مِن قولِ اللهِ جل ثناؤه: {نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ} [التوبة: ٦٧]. يعنى به: ترَكوا اللهَ فترَكهم. فيكونُ تأويلُ الآيةِ حينئذٍ على هذا التأويلِ: ما نَنْسَخْ مِن آيةٍ فنُغَيِّرْ حكمَها، [أو نتْرُكْها ولا نُغيِّرْ حُكمَها] ولا نُبَدِّلْ فرضَها، نأتِ بخيرٍ مِن التى نسَخْناها أو مثلِها.

İki vecihten diğeri ise, Allah Teâlâ'nın: {نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (terk etti)” [Tevbe: 67] sözünde olduğu gibi, terk etmek anlamında olmasıdır. Yani: ‘Onlar Allah'ı terk ettiler, O da onları terk etti’ demektir. Bu durumda ayetin bu tevile göre anlamı şöyle olur: ‘Biz bir ayeti neshedip hükmünü değiştirdiğimizde [veya onu bırakıp hükmünü değiştirmediğimizde] ve farzını başkalaştırmadığımızda, neshettiğimiz ayetten daha hayırlısını yahut benzerini getiririz.’

وعلى هذا التأويلِ تأوَّل ذلك جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bir topluluk bunu bu tevil üzere açıklamıştır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي المُثَنى، قال: حَدَّثَنَا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حَدَّثَنِي معاويةُ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {أَوْ نُنْسِهَا}. يقولُ: أو نَتْرُكْها لا نُبَدِّلْها.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: ‘[Yani] onu bırakır, değiştirmeyiz.’

حدّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ قولَه: {أَوْ نُنْسِهَا}: نَتْرُكْها لا نَنْسَخْها .

Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'nin: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözü hakkında: ‘Onu bırakır, neshetmeyiz’ dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: حدَّثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا جُوَيْبِرٌ، عن الضَّحَّاكِ في قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا}. قال: الناسخُ والمنسوخُ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak” sözü hakkında: ‘Nâsih ve mensûhtur’ dediğini haber verdi.

قال: وكان عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ يقولُ في ذلك بما حدَّثنى به يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَوْ نُنْسِهَا}. قال: نَمْحُها.

Dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd de bu hususta Yûnus b. Abdil'a'lâ'nın bana rivayet ettiği şu görüşü söylüyordu: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözü hakkında: ‘Onu sileriz (mahvederiz)’ dedi.

وقرَأ ذلك آخَرون: (أو نَنْسَأْها) . بفتحِ النونِ وهمزةٍ بعدَ السينِ، بمعنى: نُؤَخِّرْها. مِن قولِك: نسَأْتُ هذا الأمرَ أَنْسَؤُه نَسْأً ونَساءً، إذا أخَّرْتَه. وهو مِن قولِهم: بعتُه بنسَاءٍ. يعنى: بتَأخيرٍ. ومِن ذلك قولُ طَرَفَةَ بنِ العَبْدِ :

Başkaları ise bunu nûn harfinin fethası ve sîn harfinden sonra hemze ile (أَوْ نَنْسَأْهَا) şeklinde: ‘Onu ertelersek’ anlamında okumuşlardır. Bu, bir şeyi ertelediğinde söylediğin: (نَسَأْتُ هَذَا الْأَمْرَ أَنْسَؤُهُ نَسْأً وَنَسَاءً) ‘Bu işi erteledim/erteliyorum’ sözünden gelir. Yine onların: (بِعْتُهُ بِنَسَاءٍ) ‘Onu veresiye (ertelemeli) sattım’ yani geciktirerek sattım sözündendir. Tarafe b. el-Abd'in şu sözü de bu kabildendir:

لَعَمْرُك إنَّ المَوْتَ ما أنسَأَ الفَتَى … لَكَالطِّوَلِ المُرْخَى وثِنْياهُ باليَدِ

Ömrüne yemin olsun ki ölüm, gence mühlet verdikçe … İki ucu elde tutulan salıverilmiş uzun ip gibidir.

يعنى بقولِه: أَنْسَأ. أخَّر.

(أَنْسَأَ) sözüyle: ‘Erteledi’ demek istemektedir.

ومِمَّن قرَأ ذلك كذلك [جماعةٌ مِن الصحابةِ والتابعين، وقرَأه] جماعةٌ مِن قرأَةِ

Bunu bu şekilde okuyanlar arasında [sahâbe ve tâbiînden bir topluluk yer aldığı gibi], kurrâdan bir grup da [bunu böyle okumuştur]:

المكِّيين والبصريين. وتأوَّله كذلك جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Mekke ve Basra kurrâsından bir grup da okumuştur. Tevil ehlinden bir topluluk da onu bu şekilde tevil etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: حدَّثنا هُشَيْمٌ، قال: أخبرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ في قولِه: (مَا نَنْسَخْ من آيةٍ أو نَنْسأْها ). قال: نُؤَخِّرْها .

Bize Ebû Küreyb ve Ya'kûb b. İbrâhîm rivayet edip dediler ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan O'nun: (مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا) [«Biz bir ayeti nesheder veya ertelersek»] sözü hakkında: ‘Onu ertelersek’ dediğini haber verdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، قال: سمِعتُ ابنَ أبي نَجيحٍ يقولُ في قولِ اللهِ: (أو نَنْسَأْهَا). قال: نُرْجِئْها .

Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet edip dedi ki: İbn Ebî Necîh'in, Allah'ın: (أَوْ نَنْسَأْهَا) [«veya ertelersek»] sözü hakkında: ‘Onu tehir ederiz (geriye bırakırız)’ dediğini işittim.

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: (أو نَنْسَأْهَا): نُرْجِئْها ونُؤَخِّرْها .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: (أَوْ نَنْسَأْهَا) [«veya ertelersek»] ifadesi hakkında: ‘Onu tehir eder ve erteleriz’ dediğini rivayet etti.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيرىُّ، قال: ثنا فُضَيلٌ، عن عطيةَ: (أو نَنْسَأْهَا) قال: نُؤَخِّرْها فلا نَنْسَخْها.

Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî rivayet edip dedi ki: Bize Fudayl, Atiyye'den: (أَوْ نَنْسَأْهَا) [«veya ertelersek»] sözü hakkında: ‘Onu erteleriz de neshetmeyiz’ dediğini rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ، عن عُبيدٍ الأزْدِىِّ، عن عُبَيدِ بنِ عُمَيْرٍ: (أو نَنْسَأْهَا): إرجاؤُها [وتأخِيرُها].

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Ubeyd el-Ezdî'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den: (أَوْ نَنْسَأْهَا) [«veya ertelersek»] ifadesi hakkında: ‘Onun ertelenmesi [ve tehir edilmesidir]’ dediğini bildirdi.

هكذا حدَّثنا القاسمُ: عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ، عن عُبيدٍ الأزْدِىِّ، وإنما هو: عن علىٍّ الأزدىِّ.

el-Kâsım bize böyle rivayet etti: «Abdullah b. Kesîr'den, o da Ubeyd el-Ezdî'den»; oysa doğrusu: «Ali el-Ezdî'den» şeklindedir.

حدَّثنى أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: حدَّثنا القاسمُ بنُ سلَّامٍ، قال: حدَّثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ كثيرٍ، عن علىٍّ الأزدِىِّ، عن عُبيْدِ بنِ عُمَيْرٍ أنه قَرأها: (أو نَنْسَأْهَا) .

Bana Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Abdullah b. Kesîr'den, o da Ali el-Ezdî'den, o da Ubeyd b. Umeyr'den onun bunu: (أَوْ نَنْسَأْهَا) [«veya ertelersek»] şeklinde okuduğunu rivayet etti.

قال: فتأويلُ مَن قَرأ ذلك كذلك: ما نُبدِّلْ مِن آيةٍ أنزَلناها إليك يا محمدُ، فنبطِلْ حُكْمَها ونُثْبِتْ خَطَّها، أو نُؤخِّرْها فَنُرْجِئْها ونُقِرَّها فلا نُغَيِّرْها ولا نُبطِلْ حُكْمَها، نأتِ بخيرٍ مِنها أو مِثلِها.

Dedi ki: Bunu böyle okuyan kimsenin tevili şudur: ‘Ey Muhammed! Sana indirdiğimiz ayetlerden hangisini değiştirip hükmünü iptal eder ve metnini sabit bırakırsak yahut onu tehir edip geriye bırakır, sabit tutar da değiştirmez ve hükmünü iptal etmezsek, ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.’

وقد قرأَ بعضُهم ذلك: (مَا نَنْسَخْ من آيةٍ أو تُنْسَها ). وتأويلُ هذه القراءةِ نظيرُ تأويلِ قراءةِ مَن قرأَ: {أَوْ نُنْسِهَا}. إلا أن معنى: [{أَوْ نُنْسِهَا}: أو نُنْسِكَها يا محمدُ نحن. مِن: أَنْسَاه اللهُ يُنْسِيه. ومعنَى مَن قرأَ: (أو تُنْسَها)] . أو تنْسَها أنتَ يا محمدُ.

Bazıları da bunu: (مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ تُنْسَهَا) [«Biz bir ayeti neshedersek veya sen unutturulursan»] şeklinde okumuştur. Bu kıraatin tevili, {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” şeklinde okuyanın tevilinin dengidir. Şu kadar var ki [{أَوْ نُنْسِهَا}: «Biz onu sana unutturursak ey Muhammed!» anlamındadır. Bu, Allah'ın birine unutturması anlamındaki «أَنْسَاهُ يُنْسِيهِ» kalıbındandır. (أَوْ تُنْسَهَا) şeklinde okuyanın anlamı ise:] ‘Yahut sen onu unutursan ey Muhammed!’ demektir.

وقد قرَأ بعضُهم: (مَا نُنْسِخْ من آيةٍ). بضَمِّ النونِ وكَسْرِ السِّينِ. بمعنَى: ما نُنْسِخْكَ يا محمدُ نحنُ مِن آيةٍ. مِن: أَنْسَختُكَ فأنا أُنْسِخُك.

Bazıları da nûn harfinin dammesi ve sîn harfinin kesresiyle: (مَا نُنْسِخْ مِنْ آيَةٍ) şeklinde okumuştur. Bu: ‘Biz sana bir ayeti neshettirdiğimizde ey Muhammed!’ anlamındadır. Bu, «أَنْسَخْتُكَ فَأَنَا أُنْسِخُك» (Sana neshettirdim, ben sana neshettiriyorum) ifadesindendir.

قال: وذلك خطأٌ مِن القِراءةِ عندَنا، لخروجِه عما جاءتْ به الحجّةُ مِن القرأَةِ

[Ebû Ca‘fer] şöyle dedi: Bize göre bu okuyuş, hüccet kabul edilen kurrânın getirdiğinin dışına çıktığı için kıraat açısından bir hatadır.

بالنقلِ المستفيضِ. وكذلك قراءةُ مَن قَرَأ: (تَنْسَها) أو (تُنْسَها). لشذوذِها وخروجِها عن القراءةِ التى جاءتْ بها الحجةُ مِن قرأَةِ الأمةِ.

Aynı şekilde (تَنْسَهَا) veya (تُنْسَهَا) şeklinde okuyanın kıraati de şâzz olduğu ve ümmetin kurrâsından hüccet oluşturan kıraatin dışına çıktığı için böyledir.

وأولى القراءاتِ في قولِه: {أَوْ نُنْسِهَا}. بالصوابِ، قراءةُ مَن قرأ: {أَوْ نُنْسِهَا}. بمعنى: نَترُكْها؛ لأن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخبرَ نبيَّه ﷺ أنه مهما بدَّل حُكمًا أو غيَّرَه، أو لم يبدِّلْه ولم يغيِّرْه، فهو آتِيه بخيرٍ منه أو بمثلِه. فالذى هو أوْلَى بالآيةِ إذ كان ذلك معناها، أن يكونَ إذ قدَّم الخبرَ عما هو صانعٌ إذا هو غيَّر وبدّل حكمَ آيةٍ - أن يُعقِّبَ ذلك بالخبَرِ عما هو صانِعٌ إذا هو لم يُبدِّلْ ذلك ولم يُغيِّرْ. والخبرُ الذى يجِبُ أن يكونَ عَقيبَ قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. قولُه: أو نَترُكْ نَسْخَها. إذ كان ذلك المعروفَ الجارِىَ في كلامِ الناسِ، مع أن ذلك إذا قُرِئَ كذلك بالمعنى الذى وَصَفتُ، فهو يَشتَمِلُ على معنَى الإنْساءِ الذى هو بمعنى التَّرْكِ، ومعنى النَّسْءِ الذى هو بمعنَى [التَّرْكِ. ومعنى النَّسْءِ الذى هو بمعنَى] التأخيرِ، إذ كان كلُّ متروكٍ فمؤخَّرٌ فى حالِ ما هو متروكٌ.

O'nun: {أَوْ نُنْسِهَا} “veya unutturursak” sözündeki kıraatlerin doğruya en yakın olanı, {أَوْ نُنْسِهَا} şeklinde «terk edersek» anlamında okuyan kimsenin kıraatidir. Zira şanı yüce olan Allah, bir hükmü tebdil edip değiştirdiğinde yahut onu tebdil etmeyip değiştirmediğinde, mutlaka ondan daha hayırlısını veya benzerini getireceğini Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem haber vermiştir. Ayetin anlamı bu olunca, ona en uygun olan; bir ayetin hükmünü değiştirip tebdil ettiğinde ne yapacağını önceden haber verdikten sonra, onu tebdil etmeyip değiştirmediğinde ne yapacağının haberini bunun peşine eklemesidir. İnsanların dilinde yaygın ve bilinen kullanım gereği, O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshettiğimizde...” sözünün ardında yer alması gereken haber: «Veya onun neshini terk ettiğimizde» sözüdür. Bununla birlikte ayet nitelediğim bu anlamda böyle okunduğunda, terk etmek anlamındaki «insâ» manasını da terk etmek anlamındaki ve [terk etmek anlamındaki. Geciktirmek anlamındaki nes' manasını da] tehir etmek anlamındaki «nes'» manasını da kapsar; zira terk edilen her şey, terk edildiği durumda tehir edilmiş (ertelenmiş) demektir.

وقد أنكَر قومٌ قراءةَ مَن قرأ: (أوْ تَنْسها). إذا عنَى به النسيانَ. وقالوا: غيرُ جائزٍ أن يكونَ رسولُ اللهِ ﷺ نَسِى مِن القرآنِ شيئًا مما نُسِخَ، إلا أن يكونَ نَسِى منه شيئًا ثم ذكَره. قالوا: وبعدُ، فإنه لو نَسِى منه شيئًا لم يكنِ الذين قَرءُوه وحَفِظوه مِن أصحابِه بجائزٍ على جميعِهم أن يَنْسَوه. قالوا: وفى قولِ اللهِ جلّ ثناؤُه: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} [الإسراء: ٨٦]. ما يُنْبِئُ عن أن اللهَ تعالى ذِكْرُه

Bir topluluk, bununla unutmayı kastettiğinde: (أوْ تَنْسَها) şeklinde okuyanın kıraatini kabul etmemiş ve şöyle demiştir: “Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem -ondan bir şey unutup sonra hatırlamış olması müstesna- neshedilen Kur'an'dan herhangi bir şeyi unutmuş olması caiz değildir.” Yine şöyle demişlerdir: “Kaldı ki şayet o, Kur'an'dan bir şey unutmuş olsaydı bile, ashabından onu okuyan ve ezberleyenlerin hepsinin birden onu unutması mümkün/caiz olmazdı.” Yine şöyle demişlerdir: “Şânı yüce olan Allah'ın: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} [el-İsrâ: 86] “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” buyruğunda, zikri yüce olan Allah'ın

لم يُنْسِ نبيَّه شيئًا آتاه مِن العلمِ.

Peygamberi'ne verdiği ilimden hiçbir şeyi unutturmadığına dair bir bildiri vardır.’

قال أبو جعفرٍ: وهذا قولٌ يَشهَدُ على بُطُولِه وفسادِه الأخبارُ المتظاهِرَةُ عن رسولِ اللهِ ﷺ وأصحابِه بنحوِ الذى حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حدثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: حدثنا أنسُ بنُ مالكٍ: إنَّ أولئكَ السَّبْعِين مِن الأنصارِ الذين قُتِلوا ببئرِ مَعُونةَ قرَأْنا بهم وفيهم كتابًا: (بَلِّغوا عنَّا قَوْمَنا أنَّا لَقِينا ربَّنا فرَضِىَ عنَّا وأرْضَانا). ثم إن ذلك رُفِعَ .

Ebû Ca'fer dedi ki: Bu görüşün batıl ve tutarsız olduğuna, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabından art arda gelen haberler şahitlik etmektedir; nitekim Bişr b. Muâz bize rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o dedi ki: Bize Enes b. Mâlik rivayet etti: ‘Bi'r-i Maûne'de şehit edilen Ensâr'dan o yetmiş kişi hakkında ve onlar arasında bir yazı okuyorduk: (بَلِّغُوا عَنَّا قَوْمَنَا أَنَّا لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا) «Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk, O bizden razı oldu, bizi de razı etti.» Sonra bu metin kaldırıldı.’

فالذى ذُكِرَ عن أبى موسى الأشعَرىِّ أنهم كانوا يَقْرءون : (لو أن لابنِ آدمَ واديين مِن مَالٍ لابتغى لهما ثالثًا، ولا يَمْلأُ جوفَ ابنِ آدمَ إلا الترابُ، ويَتوبُ اللهُ على مَن تابَ) . ثم رُفِعَ.

Nitekim Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den onların şöyle okudukları rivayet edilmiştir : (لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَيْنِ مِنْ مَالٍ لَابْتَغَى لَهُمَا ثَالِثًا وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللهُ عَلَى مَنْ تَابَ) «Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsaydı üçüncüsünü isterdi; Âdemoğlunun karnını topraktan başkası doldurmaz ve Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder» . Sonra bu da kaldırıldı.

وما أشْبَهَ ذلك مِن الأخبارِ التى يَطُولُ بإحْصائِها الكتابُ.

Kitabın sayfalarını uzatacak derecede çok olan benzeri haberler de bunun gibidir.

وغيرُ مستحيلٍ في فِطْرةِ ذِى عقلٍ صحيحٍ، ولا بحُجةِ خبرٍ، أن يُنْسِىَ اللهُ نبيَّه ﷺ بعضَ ما قد كان أنزَله إليه، فإذا كان ذلك غيرَ مستحيلٍ مِن أحدِ هذين الوجهين، فغيرُ جائزٍ لقائلٍ أن يقولَ: ذلك غيرُ جائزٍ.

Sağlam akıl sahibi birinin fıtratında da haber delili açısından da Allah'ın, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine indirmiş olduğu şeylerin bir kısmını unutturması imkânsız değildir. Bu iki vecihten biriyle bu durum imkânsız olmadığına göre, bir söz sahibinin: ‘Bu caiz değildir’ demesi caiz olmaz.

وأما قولُه: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}. فإنه جل ثناؤُه لم يُخْبِرْه أنه لا يَذْهَبُ بشيءٍ منه، وإنما أخبرَه أنه لو يشاءُ لذَهَب بجَميعِه، فلم يَذْهَبْ

Allah'ın: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Yemin olsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” buyruğuna gelince; şânı yüce olan [Allah], Peygamberi'ne ondan hiçbir şeyi gidermeyeceğini bildirmemiş, aksine dilerse hepsini gidereceğini haber vermiştir; fakat [hepsini] gidermemiş

به، والحمدُ للهِ، بل إنما ذَهَب منه بما لا حاجةَ بهم إليه منه، وذلك أن ما نَسَخ منه فلا حاجةَ بالعبادِ إليه، وقد قال اللهُ تعالى ذِكْرُه: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى (٦) إِلَّا مَا شَاءَ اللهُ} [الأعلى: ٦، ٧]. فأخبرَ أنه يُنْسِى نبيَّه منه ما شاء. فالذى ذَهَب منه الذى اسْتَثْناه اللهُ.

Allah'a hamdolsun ki [hepsini] gidermemiştir; aksine ondan onların ihtiyacı olmayan şeyleri gidermiştir. Çünkü ondan nesh ettiği şeylere kulların ihtiyacı kalmamıştır. Nitekim şanı yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى (٦) إِلَّا مَا شَاءَ اللهُ} “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın; ancak Allah'ın dilediği müstesna” [el-A'lâ: 6, 7]. Böylece Peygamberi'ne ondan dilediğini unutturacağını haber vermiştir. Dolayısıyla ondan giderilen şey, Allah'ın istisna ettiği şeydir.

فأما نحن، فإنما اخْتَرنا ما اخْتَرنا مِن التأويلِ طَلَبَ اتِّساقِ الكلامِ على نظامٍ في المعنى، لا إنكارَ أن يكونَ اللهُ تعالى ذِكرُه قد كان أنسى نبيَّه بعضَ ما نَسَخ مِن وحيِه إليه وتنزيلِه.

Bize gelince, biz bu tevili, anlam bakımından sözün düzenli bir tutarlılık içinde olması gayesiyle tercih ettik; yoksa şanı yüce olan Allah'ın, Peygamberi'ne vahyedip indirdiği şeylerden nesh ettiklerinin bir kısmını unutturmuş olduğunu inkâr ettiğimiz için değil.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “...ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا}. فقال بعضُهم بما حدَّثنى به المثنَّى، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن علىِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا}. يقولُ: خيرٍ لكم في المنفعةِ وأرفقَ بكم .

Tevil ehli, O'nun: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} “Ondan daha hayırlısını getiririz” sözünün tevili konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları bana el-Müsenna'nın rivayet ettiğine göre demiştir ki: Bize Abdullah b. Salih rivayet edip dedi ki: Bana Muaviye b. Salih, Ali b. Ebi Talha'dan, [o da] İbn Abbas'tan: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “Ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Yarar bakımından sizin için daha hayırlı ve sizin için daha kolay olanını [getiririz]» demektedir.

وقال آخرون بما حدَّثنى به الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا}. يقولُ: آيةٍ فيها تَخْفِيفٌ، فيها رُخْصَةٌ، فيها أَمْرٌ، فيها نَهْىٌ.

Başkaları da el-Hasen b. Yahyâ'nın bana rivayet ettiği şu görüşü dile getirmişlerdir: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'nin O'nun: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا} “...ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: [Yani] içinde hafifletme bulunan, içinde ruhsat bulunan, içinde emir bulunan, içinde nehiy (yasak) bulunan bir ayet [getiririz].

وقال آخرون: نأتِ بخيرٍ مِن التى نَسَخْناها، أو بخيرٍ مِن التى تَرَكْناها فلم نَنْسَخْها.

Başkaları da şöyle demiştir: Nesh ettiğimizden daha hayırlısını veya [neshini] bırakıp nesh etmediğimizden daha hayırlısını getiririz.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا}. يقولُ: نأتِ بخيرٍ مِن التى نَسَخْناها، {أَوْ مِثْلِهَا} أو مثلِ التى تَركْناها .

Bana Mûsâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا} “Ondan daha hayırlısını getiririz” sözü hakkında: «Nesh ettiğimizden daha hayırlısını getiririz», {أَوْ مِثْلِهَا} “Veya benzerini” sözü hakkında da: «Veya [neshini] bıraktığımızın benzerini [getiririz]» demektedir.

فالهاءُ والألفُ اللتان في: {مِنْهَا} عائدتان -على هذه المقالةِ- على الآيةِ في قولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ}. والهاءُ والألفُ اللتان في قول: {أَوْ مِثْلِهَا} عائدتان على الهاءِ والألفِ اللتين في قولِه: {أَوْ نُنْسِهَا}.

Bu görüşe göre {مِنْهَا} “Ondan” ifadesindeki «hâ» ve «elif» zamiri, {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti nesh edersek” sözündeki ayet lafzına dönmektedir. {أَوْ مِثْلِهَا} “Veya benzerini” sözündeki «hâ» ve «elif» zamiri ise {أَوْ نُنْسِهَا} “Veya onu unutturursak / ertelersek” sözündeki «hâ» ve «elif» zamirine dönmektedir.

وقال آخرون بما حدَّثنى به المثنَّى، قال: حدَّثنا أبو حذيفةَ، قال: حدَّثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: كان عُبيدُ بنُ عُميرٍ يقولُ: {نُنْسِهَا}: نرفعْها مِن عندِكم، فنأْتى بمثلِها أو خيرٍ منها .

Başkaları ise bana el-Müsenna'nın rivayet ettiğine göre demiştir ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den rivayet etti; o dedi ki: Ubeyd b. Umeyr şöyle derdi: «{نُنْسِهَا} “Onu unutturursak / ertelersek”: Onu sizin yanınızdan kaldırırız, sonra da onun benzerini veya ondan daha hayırlısını getiririz » .