Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 48. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذلك على علمٍ منهم بنَهْىِ اللهِ إياهم عنه.

Allah’ın kendilerini bundan nehyettiğini bile bile yaptıklarını müminlere bildirmek içindir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}. أى: من بعدِ ما تَبَيَّنَ لهؤلاءِ الكثيرِ من أهلِ الكتابِ -الذين يَوَدُّون أنهم يَرُدُّونكم كفارًا من بعدِ إيمانِكم- الحقُّ في أمرِ محمدٍ ﷺ، وما جاء به من عندِ ربِّه، والملَّةِ التى دعا إليها، فأضاء لهم أن ذلك الحقُّ الذى لا يَمْتَرُون فيه.

Şanı yüce olan Allah: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” sözüyle şunu kastetmektedir: Yani imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak geri döndürmeyi arzu eden Kitap ehlinden bu birçok kimseye; Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem durumu, Rabbinden getirdikleri ve çağırdığı din hususundaki hak apaçık belli olduktan ve bunun hakkında şüphe etmeyecekleri apaçık bir gerçek olduğu kendilerine tecelli ettikten sonra.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}: من بعدِ ما تَبَيَّنَ لهم أن محمدًا رسولُ اللهِ، والإسلامَ دينُ اللهِ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” [ayetini]: «Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğu ve İslâm’ın Allah’ın dini olduğu kendilerine apaçık belli olduktan sonra» şeklinde açıkladı .

وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ : {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}. يقولُ: تَبَيَّن لهم أن محمدًا رسولُ اللهِ ﷺ، يَجِدُونه مكتوبًا عندهم في التوراةِ والإنجيلِ .

Bana el-Musennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘den [naklen] anlattı: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «Onu yanlarındaki Tevrat ve İncil’de yazılı buldukları üzere, Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah’ın elçisi olduğu kendilerine apaçık belli olduktan sonra» .

وحدِّثْت عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه، وزاد فيه: فكفَروا به حسدًا وبَغْيًا، إذ كان من غيرِهم.

Ammâr’dan bana rivayet edildiğine göre; o dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘den bunun benzerini anlattı ve rivayette şunu ekledi: «O kendilerinden başkasına verilince, haset ve taşkınlık ederek onu inkâr ettiler».

وحدَّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}: فإنَّ الحقَّ هو محمدٌ ﷺ، وتَبَيَّنَ لهم أنه هو الرسولُ.

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den [naklen] anlattı: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Zira hak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’dir ve onun peygamber olduğu kendilerine apaçık belli olmuştur.

وحدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}. قال: قد تَبَيَّنَ لهم أنه رسولُ اللهِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” [ayeti hakkında]: «Onun Allah’ın elçisi olduğu kendilerine apaçık belli olmuştu» dedi.

فدَلَّ جلَّ ثناؤُه بقيلِه ذلك أن كُفْرَ الذين قَصَّ قِصَّتَهم في هذه الآيةِ باللهِ وبرسولِه، عنادٌ، وعلى علمٍ منهم ومعرفةٍ بأنهم على اللهِ مُفْتَرُون.

Şanı yüce olan Allah bu sözüyle, bu ayette kıssalarını anlattığı kimselerin Allah’ı ve Resûlünü inkâr etmelerinin bir inat eseri olduğunu ve Allah’a iftira ettiklerini bildikleri ve tanıdıkları halde bunu yaptıklarını göstermiştir.

كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ}: يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: من بعدِ ما أضاءَ لهم الحقُّ لم يَجْهَلُوا منه شيئًا، ولكنَّ الحسدَ حملَهم على الجَحْدِ، فعيَّرهم اللهُ ولامَهم ووَبَّخَهم أشدَّ الملامةِ .

Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk’tan, ed-Dahhâk’tan, İbn Abbâs’tan [naklen] anlattı: {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “Kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: «Hak kendilerine apaçık parıldayıp ondan hiçbir şeyi bilmezlikten gelemedikten sonra [bunu yaptılar]; fakat haset onları inkâra sürükledi. Allah da onları ayıpladı, kınadı ve en şiddetli şekilde azarladı» .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {فَاعْفُوا}: فتجاوَزُوا عما كان منهم من إساءةٍ وخطأٍ في رأىٍ أشارُوا به عليكم في دينِكم، إرادةَ صدِّكم عنه، ومحاولةَ ارتدادِكم بعد إيمانِكم، وعما سلَفَ منهم من قيلِهم لنبيِّكم ﷺ: {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} [النساء: ٤٦]. {وَاصْفَحُوا} عما كان منهم من جهلٍ في ذلك {حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ}، فيُحْدِثَ لكم من أمرِه فيهم ما يشاءُ، ويَقْضِىَ فيهم بما يريدُ. فقضَى فيهم [بعدَ ذلك] تعالى ذكرُه، وأتَى بأمرِه، فقال لنبيِّه ﷺ وللمؤمنين به: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} [التوبة: ٢٩]. فنسَخ العفوَ جل ثناؤُه عنهم والصفحَ، بفرضِ قتالِهم على المؤمنين، حتى تصيرَ كلمتُهم وكلمةُ المؤمنين واحدةً، أو يُؤَدُّوا الجِزْيةَ عن يدٍ صَغارًا.

Şânı yüce olan [Allah], {فَاعْفُوا} “Affedin” sözüyle şunu kastetmektedir: Onların sizi dininizden döndürmek ve imanınızdan sonra irtidat ettirmek maksadıyla dininiz hususunda size telkinde bulundukları kötü ve yanlış görüşlerden ve daha önce Peygamberinize (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ} “Dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: ‘İşit, işitmez olası!’ ve ‘Bizi gözet (râinâ)’ [derler]” [en-Nisâ 4/46] şeklindeki sözlerinden ötürü onları bağışlayıp geçin. {وَاصْفَحُوا} Bu husustaki cehaletlerini hoşgörün, {حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “tâ ki Allah emrini getirinceye kadar”; yani Allah onlar hakkında dilediği emrini sizin için ortaya koyuncaya ve haklarında istediği hükmü verinceye kadar. Nitekim zikri yüce olan [Allah], onlar hakkında [bundan sonra] hükmünü vermiş, emrini getirmiş ve Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ona inanan müminlere şöyle buyurmuştur: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Kendilerine Kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlünün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğip kendi elleriyle cizye verinceye kadar savaşın!” [et-Tevbe 9/29]. Böylece şânı yüce olan [Allah], onların sözüyle müminlerin sözü bir oluncaya yahut boyun eğerek bizzat kendi elleriyle cizye ödeyinceye kadar onlarla savaşmayı müminlere farz kılarak onları affetme ve hoşgörme [hükmünü] neshetmiştir.

كما حدَّثنى المثنى، قال: حدَّثنا أبو صالحٍ، قال: حدَّثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. نسَخ ذلك قولُه: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} [التوبة: ٥].

Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha’dan, İbn Abbâs’ın: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: «Bunu O'nun: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [et-Tevbe: 5] sözü neshetmiştir».

حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ}: فأتى اللهُ بأمرِه فقال: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} فقَرأ حتى بلَغَ {وَهُمْ صَاغِرُونَ}. أى: صَغارًا ونِقْمةً لهم، فنسَختْ هذه الآيةُ ما كان قبلَها {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [naklen] anlattı: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” [ayeti hakkında]: «Allah emrini getirdi ve: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” buyurdu» dedi; ardından {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “onlar küçülmüş kimseler olarak” kısmına kadar okudu. Yani: «Onlar için bir zillet ve ceza olarak. Böylece bu ayet, kendisinden önceki {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” [hükmünü] neshetti» .

وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} قال: اعفُوا عن أهلِ الكتابِ حتى يُحْدِثَ اللهُ أمرًا، فأَحدَثَ اللهُ بعدُ فقال: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} إلى قولِه: {وَهُمْ صَاغِرُونَ} .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘in: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: «Allah bir emir ortaya koyuncaya kadar Kitap ehlini affedin. Sonra Allah yeni bir emir ortaya koydu ve: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” ayetinden {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “onlar küçülmüş kimseler olarak” sözüne kadar buyurdu» .

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer...

قتادةَ في قولِه: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} قال: نسخَتْها: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} .

Katâde’den O’nun: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” sözü hakkında: «Bunu: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [ayeti] neshetmiştir» dediğini haber verdi.

حدّثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ}. قال: هذا منسوخٌ نسَخَه: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} إلى قولِه: {وَهُمْ صَاغِرُونَ} .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ بِأَمْرِهِ} “Artık Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoşgörün” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «Bu mensuhtur; onu: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın...” ayetinden {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “onlar küçülmüş kimseler olarak” sözüne kadar [olan kısım] neshetmiştir» .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩)}.

Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩)} “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ: قد دَلَّلْنا فيما مضَى على معنى القديرِ وأنه القويُّ . فمعنى الآيةِ ههنا: إنَّ اللهَ على كلِّ ما يشاءُ [ويُريدُ] -بالذين وصَفْتُ لكم أمرَهم من أهلِ الكتابِ وغيرِهم- قديرٌ؛ إن شاء الانتقامَ منهم بعنادِهم ربَّهم، وإن شاء هِدايَتَهم لما هداكم له من الإيمانِ، لا يَتَعَذَّرُ عليه شيءٌ أرادَه، ولا يمتنعُ عليه أمرٌ شاء قضاءَه؛ لأن له الخلقَ والأمرَ.

Ebû Ca‘fer dedi ki: Daha önce «el-Kadîr» kelimesinin anlamının «güç yetiren/kuvvetli» olduğuna delalet etmiştik . Ayetin buradaki anlamı şöyledir: Şüphesiz Allah, Kitap ehlinden ve diğerlerinden durumlarını size nitelediğim kimseler hakkında dilediği [ve murat ettiği] her şeye kadirdir; dilerse Rablerine inat etmeleri sebebiyle onlardan intikam alır, dilerse sizi ulaştırdığı imana onları da hidayet eder . Dilediği hiçbir şey O'na güç gelmez ve gerçekleşmesini murat ettiği hiçbir iş O'na engel olunamaz; çünkü yaratma da emir de O’na aittir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için hayır olarak önceden ne takdim ederseniz, onu Allah katında bulursunuz” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

قال أبو جعفرٍ: قد دلَّلْنا فيما مضَى قبلُ على معنى إقامةِ الصلاةِ، وأنها أداؤُها

Ebû Ca‘fer dedi ki: Daha önce namazı ikame etmenin anlamına ve bunun, onun eda edilmesi olduğuna delalet etmiştik

بحدودِها وفروضِها، وعلى تأويلِ الصلاةِ، وما أصلُها، وعلى معنى إيتاءِ الزكاةِ، وأنه إعطاؤُها بطِيبِ نفسِ مُؤْتيها، على ما فُرِضَت ووجَبَتْ، وعلى معنى الزكاةِ، واختلافِ المختلفين فيها، والشواهدِ الدالةِ على صحةِ القولِ الذي اختَرْنا في ذلك بما أغْنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .

sınırları ve farzlarıyla eda etmek olduğuna; namazın teviline ve aslının ne olduğuna; zekâtı vermenin anlamının ise farz kılınış ve vacip oluş şekline göre onu verenin gönül hoşluğuyla vermesi olduğuna; zekâtın anlamına, bu konudaki farklı görüş sahiplerinin ihtilafına ve bu hususta tercih ettiğimiz görüşün doğruluğunu gösteren delillere bu makamda tekrar edilmesine hacet bırakmayacak şekilde açıklık getirmiştik .

وأما قولُه: {وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ}. فإنه يَعنى جل ثناؤُه بذلك: ومَهْمَا تَعمَلُوا من عملٍ صالحٍ في أيامِ حياتِكم، فتُقَدِّموه قبلَ وفاتِكم ذُخْرًا لأنفسِكم في مَعادِكم، تَجِدُوا ثوابَه عند ربِّكم يومَ القيامةِ، فيُجازِيكم به.

O'nun: {وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ} “Kendiniz için hayır olarak önceden ne takdim ederseniz, onu Allah katında bulursunuz” sözüne gelince; şanı yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: Hayatınızın günlerinde hangi salih ameli işler de ölümünüzden önce ahiretiniz için kendinize bir azık olarak önden gönderirseniz, kıyamet gününde onun sevabını Rabbinizin katında bulursunuz ve O da sizi bununla mükâfatlandırır.

والخيرُ: هو العملُ الذي يَرضاه اللهُ.

«el-Hayr» ise Allah’ın razı olduğu ameldir.

وإنما قال: {تَجِدُوهُ}. والمعنَى: تجِدُوا ثوابَه.

O {تَجِدُوهُ} “onu bulursunuz” buyurmuştur; oysa anlamı «onun sevabını bulursunuz» demektir.

كما حدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {تَجِدُوهُ} يعنى: تَجِدُوا ثوابَه عند اللهِ .

Nitekim Ammâr b. el-Hasen’den bana rivayet edildiğine göre; o dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, er-Rebî‘in: {تَجِدُوهُ} “onu bulursunuz” sözü hakkında: «Yani onun sevabını Allah katında bulursunuz» dediğini anlattı.

قال أبو جعفرٍ: لاستغناءِ سامِعِ ذلك بدليلِ ظاهرِه على معنى المرادِ منه، كما قال عمرُ بنُ لَجْأَ :

Ebû Ca‘fer dedi ki: [Böyle buyrulması], bunu işitenin zahirinin delaletiyle ondan murat edilen anlamı anlayıp [fazla söze] ihtiyaç duymamasından ötürüdür. Nitekim Ömer b. Lece’ şöyle demiştir:

وسبَّحَتِ المدِينةُ لا تَلُمْها … رَأَتْ قمَرًا بسُوقِهِمُ نهَارَا

«Ve Medine tesbih etti, kınama onu! … Çarşılarında gündüz vakti bir dolunay gördü.»

وإنما أراد: وسبَّح أهلُ المدينةِ.

Burada sadece «Medine halkı tesbih etti» demek istemiştir.

وإنما أمَرهم جل ثناؤُه في هذا الموضعِ بما أمَرهم به من إقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ

Şânı yüce olan [Allah], bu yerde onlara namazı ikame etmeyi ve zekâtı vermeyi sadece şunun için emretmiştir:

وتقديمِ الخيراتِ لأنفسِهم؛ ليَتَطَهَّرُوا بذلك من الخطأِ الذي سَلَف منهم في استِنْصاحِهم اليهودَ، وركونِ من كان ركَن منهم إليهم، وجفاءِ من كان جَفَا منهم في خطابِه رسولَ اللهِ ﷺ بقولِه: {رَاعِنَا}. إذ كانت إقامةُ الصلَواتِ كفارةً للذنوبِ، وإيتاءُ الزكاةِ تطهيرًا للنفوسِ والأبدانِ من أدناسِ الآثامِ، وفي تقديمِ الخيراتِ إدراكُ الفوزِ برِضْوانِ اللهِ.

ve kendileri için hayırları önden takdim etmelerini emretmiştir ki bununla; geçmişte Yahudilere akıl danışma, içlerinden onlara meyledenlerin meyli ve Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem: {رَاعِنَا} “Râinâ” diyerek hitap edenlerin kabalıkları sebebiyle kendilerinden sadır olan hatadan arınsınlar. Zira namazların ikame edilmesi günahlara kefarettir, zekâtın verilmesi nefisleri ve bedenleri günah kirlerinden arındırmadır, hayırların önden takdim edilmesinde ise Allah’ın rızasını kazanarak kurtuluşa ermek vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ وعزَّ: {إِنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)}.

Şanı aziz ve celil olan Allah’ın: {إِنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

وهذا خبرٌ من اللهِ جل ثناؤُه للذين خاطَبَهم بهذه الآياتِ من المؤمِنين، أنهم مَهْما فعَلُوا من خيرٍ أو شرٍّ، سرًّا و عَلانيةً، فهو به بَصِيرٌ، لا يَخْفَى عليه منه شيءٌ، فيَجْزِيهم بالإحسانِ جزاءَه، وبالإساءةِ مثلَها.

Bu, şanı yüce olan Allah’tan bu ayetlerle hitap ettiği müminlere; gizli ve açık, hayır yahut şer olarak ne yaparlarsa yapsınlar O'nun bunu hakkıyla gördüğüne, ondan hiçbir şeyin Kendisine gizli kalmayacağına, dolayısıyla iyiliğe mükâfatıyla, kötülüğe de misliyle karşılık vereceğine dair bir haberdir.

وهذا الكلامُ وإن كان خرَج مَخْرَجَ الخبرِ، فإن فيه وعْدًا ووَعيدًا، وأمرًا وزَجْرًا، وذلك أنه أعلمَ القومَ أنه بَصِيرٌ بجميعِ أعمالِهم، لِيَجِدُّوا في طاعتِه؛ إذ كان ذلك مَذخورًا لهم عندَه حتى يُثِيبَهم عليه، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ}. ولِيَحْذَرُوا معصيتَه، إذ كان مُطَّلِعًا على راكِبِها، بعد تَقَدُّمِه إليه فيها بالوعيدِ عليها، وما أوْعَدَ عليه ربُّنا جل ثناؤُه فمَنْهِىٌّ عنه، وما وعَد عليه فمأمورٌ به.

Bu söz her ne kadar bir haber formunda ortaya çıkmış olsa da, içinde bir vaad (müjde) ve vaîd (tehdit), bir emir ve bir sakındırma barındırmaktadır. Zira O, itaatinde gayret göstersinler diye bütün amellerini hakkıyla gördüğünü o topluluğa bildirmiştir; çünkü bu, şanı yüce olan Allah’ın: {وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهِ} “Kendiniz için hayır olarak önceden ne takdim ederseniz, onu Allah katında bulursunuz” buyurduğu gibi, kendilerine mükâfatını versin diye O’nun katında saklanmaktadır. Yine O'na isyan etmekten sakınsınlar diyedir; zira O, daha önce onu işleyeni tehdit etmişken o günahı işleyeni görüp gözetmektedir. Rabbimiz celle senâühû'nun hakkında tehditte bulunduğu her şey yasaklanmış, vaatte bulunduğu her şey ise emredilmiştir.

أما قولُه: {بَصِيرٌ}. فإنه مُبْصِرٌ، صُرِف إلى بَصيرٍ، كما صُرِف مُبْدِعٌ إلى بَدِيعٍ، ومُؤْلِمٌ إلى أَليمٍ.

O'nun: {بَصِيرٌ} “hakkıyla görendir” sözüne gelince; bu «mübsır (gören)» anlamındadır; nitekim «mübdi‘» kelimesinin «bedî‘»ye, «mü’lim» kelimesinin «elîm»e dönüştürülmesi gibi «basîr» kalıbına dönüştürülmüştür.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُم}.

Şanı yüce olan [Allah]’ın: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُم} “‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir’ dediler. Bu, onların kuruntularıdır” sözünün tefsiri.

يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَقَالُوا}: وقالت اليهودُ والنصارَى، {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ}.

Şanı yüce olan Allah {وَقَالُوا} “Ve dediler ki” sözüyle: «Yahudiler ve Hristiyanlar: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ} 'Asla cennete girmeyecektir' dediler» anlamını kastetmektedir.

فإن قال قائلٌ: وكيف جمعَ اليهودَ والنصارَى في هذا الخبرِ، مع اختلافِ مقالةِ الفريقَيْن، واليهودُ تَدْفَعُ النصارَى عن أن يكونَ لها في ثوابِ اللهِ نصيبٌ، والنصارَى تَدْفَعُ اليهودَ عن مثلِ ذلك؟

Eğer biri: «Her iki fırkanın sözleri birbirinden farklı olduğu, Yahudiler Hristiyanların Allah’ın sevabından bir nasibi olduğunu reddettiği, Hristiyanlar da Yahudiler için benzerini reddettiği halde bu haberde Yahudiler ve Hristiyanlar nasıl bir arada zikredilmiştir?» diye soracak olursa,

قيل: إن معنى ذلك بخلافِ الذي ذهبْتَ إليه، وإنما عَنَى به: وقالت اليهودُ: لن يَدْخُلَ الجنةَ إلا من كان هودًا. وقالت النصارَى: لن يَدخُلَ الجنةَ إلا النصارَى. ولكنَّ معنى الكلامِ لما كان مفهومًا عند المخاطَبِين به معناه، جُمِع الفريقان في الخبرِ عنهما، فقيل: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ}.

Şöyle denilir: Bunun anlamı senin vardığın [sonucun] aksinedir. [Allah] bununla ancak şunu kastetmiştir: Yahudiler: «Cennete sadece Yahudi olan girecektir» dediler; Hristiyanlar da: «Cennete sadece Hristiyanlar girecektir» dediler. Fakat bu sözün anlamı kendilerine hitap edilenlerce anlaşılır olduğu için, onlar hakkında haber verilirken iki fırka bir arada zikredilmiş ve: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ} “Ve dediler ki: Asla cennete girmeyecektir” buyrulmuştur.

[كما حدثنى موسى، قال: حدثنا عمرٌو، قال: حدثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ] إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} الآية. قالت اليهودُ: لن يدخُلَ الجنةَ إلا مَن كان يهوديًّا. وقالت النصارَى: لن يدخُلَ الجنةَ إلا مَن كان نصرانيًّا .

[Nitekim bana Musa anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ] إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “[Ve dediler ki: Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir]” ayeti hakkında şöyle dedi]: Yahudiler: «Cennete sadece Yahudi olan girecektir» dediler; Hristiyanlar da: «Cennete sadece Hristiyan olan girecektir» dediler .

وأما قولُه: {مَنْ كَانَ هُودًا}. فإن في الهودِ قولين: أحدُهما، أن يكونَ جمعَ هائدٍ، كما عُوطٌ جمعُ عائطٍ، وعُوذٌ جمعُ عائذٍ، وحُولٌ جمعُ حائلٍ، فيكونَ جمعًا للمذكرِ والمؤنثِ بلفظٍ واحدٍ، والهائدُ: التائبُ الراجعُ إلى الحقِّ.

Allah Teâlâ’nın: {مَنْ كَانَ هُودًا} “Yahudi olan” sözüne gelince; «hûd» kelimesi hakkında iki görüş vardır: Bunlardan biri; tıpkı ‘âit (عائط) kelimesinin çoğulunun ‘ût (عُوط), ‘âiz (عائذ) kelimesinin çoğulunun ‘ûz (عُوذ) ve hâil (حائل) kelimesinin çoğulunun hûl (حُول) olması gibi, [hûd kelimesinin de] «hâid»in çoğulu olmasıdır. Bu takdirde tek bir lafızla hem müzekker (eril) hem de müennes (dişil) için çoğul olur. Hâid ise; tövbe eden, hakka dönen demektir.

والآخرُ، أن يكونَ مصدرًا أدَّى عن الجميعِ، كما يقالُ: رجلٌ صَوْمٌ، وقَوْمٌ صَوْمٌ، ورجلٌ فِطْرٌ، وقومٌ فِطرٌ، ونسوةٌ فِطْرٌ.

Diğeri ise, tıpkı «raculun savm (oruçlu bir adam)», «kavmun savm (oruçlu bir topluluk)», «raculun fıtr (orucu açmış bir adam)», «kavmun fıtr (orucu açmış bir topluluk)» ve «nisvetün fıtr (orucu açmış kadınlar)» denildiği gibi, çoğulun yerine geçen bir masdar (ad) olmasıdır.

وقد قيل: إن قولَه: {إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا}. إنما هو: إلا مَن كان يهودِيًّا. ولكنَّه حُذِفَت الياءُ الزائدةُ، ورجَع إلى الفعلِ من اليهوديةِ. وقيل: إنه في قراءةِ أُبيٍّ: (إلا من كان يهوديًّا أو نصرانيًّا) .

Şöyle de denilmiştir: O’nun: {إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا} “Yahudi olandan başkası” sözü, aslında: «İllâ men kâne Yehûdiyyen (Yahudi olandan başkası)» şeklindedir. Fakat zâid olan «yâ» harfi hazfedilmiş (düşürülmüş) ve Yahudilik fiiline döndürülmüştür. Übey’in kıraatinde de bunun: «İllâ men kâne Yehûdiyyen ev Nasraniyyen (Yahudi veya Hristiyan olandan başkası)» şeklinde olduğu söylenmiştir .

وقد بَيَّنّا فيما مضَى معنى النصارَى، ولِمَ سُمِّيَت بذلك وجُمِعت كذلك، بما أَغْنَى عن إعادتِه .

Daha önce «en-Nasârâ» kelimesinin anlamını, niçin bu şekilde isimlendirildiğini ve bu şekilde çoğul yapıldığını tekrarına ihtiyaç bırakmayacak biçimde açıklamıştık .

وأما قولُه: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ}. فإنه خبرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه عن قولِ الذين قالوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. أنه أمانيُّ منهم يَتَمَنَّوْنها على اللهِ، بغيرِ حقٍّ ولا حُجَّةٍ ولا برهانٍ، ولا يقينِ علمٍ بصحةِ ما يَدَّعون، ولكنْ بادِّعاءِ الأباطيلِ وأمانيِّ النفوسِ الكاذبةِ.

O’nun: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır” sözüne gelince; bu, Allah Teâlâ’nın: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” diyenlerin sözü hakkında, bunun hiçbir hak, delil, burhan ve iddia ettikleri şeyin doğruluğuna dair kesin bir bilgi olmaksızın, sadece bâtıl iddialar ve nefislerin yalancı kuruntularıyla Allah’a karşı besledikleri temenniler olduğuna dair bir haberidir.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ}: أمانيُّ يَتَمَنَّوْنها على اللهِ كاذبةٌ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır”: Allah’a karşı besledikleri yalancı kuruntulardır .

وحدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ}. قال: أمانيُّ تَمنَّوْا على اللهِ بغيرِ الحقِّ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den nakletti: {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır”. Dedi ki: Haksız yere Allah’a karşı kurdukları temennilerdir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١١١)}.

Şanı yüce olan [Allah]’ın şu sözünün teviline dair açıklama: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “[Ey Muhammed!] Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin, de!”

وهذا أمرٌ من اللهِ جل ثناؤُه لنبيِّه ﷺ بدعاءِ الذين قالُوا: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} إلى أمرٍ عَدْلٍ بين جميعِ الفِرَقِ؛ مُسلِمِيها ويهودِها ونصاراها، وهو إقامةُ الحجةِ على دَعْواهم التي ادَّعَوْا من أن الجنةَ لا يَدخُلُها إلا من كان هودًا أو نَصارَى. يقولُ اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، قلْ للزاعمِين أن الجنةَ لا يدخُلُها إلا من كان هودًا أو نصارَى، دون غيرِهم من سائرِ البشرِ: هاتُوا حُجَّتَكم على ما تزعُمون من ذلك، فنُسَلِّمَ لكم دَعْواكم، إن كنتم في دَعْواكم -مِن أن الجنةَ لا يدخُلُها إلا من كان هودًا أو نصارى- مُحِقِّين.

Bu, şanı yüce olan Allah’ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem’e; {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” diyenleri, bütün fırkalar —Müslümanları, Yahudileri ve Hristiyanları— arasında adil olan bir hususa, yani cennete sadece Yahudi veya Hristiyan olanların gireceğine dair öne sürdükleri iddialarına delil getirmeye davet etmesi yönündeki bir emridir. Allah, Nebîsi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnsanların geri kalanı hariç, cennete sadece Yahudi veya Hristiyan olanların gireceğini iddia edenlere de ki: «Eğer cennete sadece Yahudi veya Hristiyan olanların gireceği yönündeki iddianızda haklı iseniz, bu iddia ettiğiniz şeye delilinizi getirin de iddianızı kabul edelim.»

والبرهانُ: هو البيانُ والحجةُ والبيِّنةُ.

Burhan; beyan (açıklama), hüccet (delil) ve beyyinedir (kesin kanıttır).

كما حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}. يقولُ: هاتوا بَيِّنَتَكم .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den nakletti: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Delilinizi getirin”. Şöyle demektedir: Kesin kanıtınızı getirin .

وحدثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}: هاتُوا حُجَّتَكم .

Bana Musa anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Delilinizi getirin”: Hüccetinizi (delilinizi) getirin .

وحدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حَجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}. قال: حُجَّتَكم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc’den, o da Mücâhid’den nakletti: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “De ki: Delilinizi getirin”. Dedi ki: Hüccetinizi (delilinizi) [getirin] .

وحدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da

الربيعِ: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ}. أى: حجَّتَكم .

er-Rebî‘den nakletti: {قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “De ki: Delilinizi getirin”. Yani: Hüccetinizi [getirin] .

وهذا الكلامُ وإن كان ظاهرُه ظاهرَ دعاءٍ للقائلين: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. إلى إحضارِ حجةٍ على دَعْواهم ما ادَّعَوا من ذلك، فإنه بمعنى تكذيبٍ من اللهِ لهم في دَعْواهم وقيلِهم؛ لأنهم لم يكونوا قادِرين على إحضارِ برهانٍ على دَعْواهم تلك أبدًا.

Bu söz her ne kadar zahiri itibarıyla: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” diyenleri, bu iddialarına bir delil sunmaya davet şeklinde görünse de, anlam bakımından Allah’ın onların iddialarını ve sözlerini yalanlamasıdır; zira onlar bu iddialarına asla bir delil getirmeye güç yetiremezlerdi.

وقد أبان قولُه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ}. على أن الذي ذُكِرَ من الكلامِ بمعنى التكذيبِ لليهودِ والنصارَى في دَعْواهم ما ذكَر اللهُ عنهم.

Nitekim O’nun: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ} “Hayır! Kim muhsin olarak yüzünü Allah’a teslim ederse” sözü, zikredilen bu sözün, Allah’ın kendilerinden naklettiği iddialarında Yahudi ve Hristiyanları yalanlama anlamında olduğunu açıkça ortaya koymuştur.

وأما تأويلُ قولِه: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} فإنه: أَحْضِرُوا وأْتُوا به.

O’nun: {هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ} “Delilinizi getirin” sözünün teviline gelince; bu: «[Delilinizi] hazır edin ve onu getirin» demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ} “Hayır! Kim muhsin olarak yüzünü Allah’a teslim ederse” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ}: ليس الأمرُ كما قال الزاعمون: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. ولكن مَن أَسلمَ وجهَه للهِ وهو مُحسِنٌ، فهو الذي يَدخُلُها ويُنَعَّمُ فيها.

Şanı yüce olan Allah {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ} “Hayır! Kim teslim ederse” sözüyle şunu kastetmektedir: İş , {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” iddiasında bulunanların dediği gibi değildir. Bilakis kim ihsan üzere bulunarak yüzünü Allah’a teslim ederse, oraya girecek ve orada nimetlendirilecek olan odur.

كما حدثني موسى، قال: ثنا عمرو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، قال: أَخْبَرَهم مَن يدْخُلُ الجنةَ [فقال: {بَلَى] مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} الآية.

Nitekim bana Musa anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî’den nakletti, dedi ki: Cennete kimin gireceğini onlara haber vererek [şöyle buyurdu: {بَلَى] مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “[Hayır!] Kim yüzünü Allah’a teslim ederse...” ayeti .

وقد بَيَّنَّا معنى "بَلى" فيما مضَى قبلُ.

Daha önce geçen kısımlarda «belâ (بَلَى)» [kelimesinin] anlamını açıklamıştık.

وأما قولُه: {مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ}. فإنه يَعنى بإسلامِ الوجهِ التذلُّلَ لطاعتِه والإذعانَ لأمرِه. وأصْلُ الإسلامِ الاستسلامُ، لأنه مِن: اسْتَسْلَمتُ له . وهو الخُضوعُ لأمرِه. وإنما سُمِّىَ المسلمُ مسلمًا؛ لخضوعِ جوارحِه لطاعةِ ربِّه.

O’nun: {مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ} “Kim yüzünü teslim ederse” sözüne gelince; yüzün teslim edilmesiyle, O'nun itaatine boyun eğmeyi ve emrine teslim olmayı kastetmektedir. İslâm’ın aslı istislâm (teslim olmak)tır; çünkü o, «isteslemtü lehû (ona teslim oldum)» ifadesindendir . Bu da O'nun emrine boyun eğmektir. Müslümana «müslüman» denilmesi ise, uzuvlarının Rabbinin itaatine boyun eğmesinden ötürüdür.

كما حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ}. يقولُ: أَخْلَصَ للهِ .

Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O’nun: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “Hayır! Kim yüzünü Allah’a teslim ederse” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Yani] Allah için ihlasla amel ederse .

وكما قال زيدُ بنُ عمرِو بنِ نُفَيلٍ :

Tıpkı Zeyd b. Amr b. Nüfeyl’in dediği gibi :

[وأَسْلَمْتُ] وَجْهِى لمن أسْلَمَتْ … له المُزْنُ تَحْمِلُ عَذْبًا زُلالا

[Teslim ettim] yüzümü, tatlı ve dupduru su taşıyan bulutların boyun eğdiği zâta…

يعنى بذلك: اسْتَسْلَمْتُ لطاعةِ من اسْتَسْلَم لطاعتِه المُزْنُ وانقَدْتُ له.

Bununla: «Bulutların itaatine boyun eğdiği zâtın itaatine teslim oldum ve O’na inkıyad ettim (boyun eğdim) » demek istemektedir.

وخصَّ اللهُ جل ثناؤُه بالخبرِ عمن أخبرَ عنه بقولِه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} بإسلامِ وجهِه له دون سائرِ جوارحِه؛ لأن أكرمَ أعضاءِ ابنِ آدمَ وجوارحِه وجهُه، وهو أعظمُها عليه حرمةً وحقًّا، فإذا خضَع لشيءٍ وجهُه الذي هو أكرمُ أجزاءِ جسدِه عليه، فغيرُه من أجزأءِ جسدِه أَحْرَى أن يكونَ [قد خَضَعَ] له. ولذلك تَذْكرُ العربُ في مَنْطقِها الخبرَ عن الشيءِ فتُضِيفُه إلى وجهِه، وهى تعني بذلك نَفْسَ الشيءِ وعَيْنَه، كقولِ الأعْشَى:

Allah -sena ve övgüsü yüce olsun-, haklarında { بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır! Kim yüzünü Allah’a teslim ederse...” buyurduğu kimselerden haber verirken, diğer uzuvlarını değil de sadece yüzlerini O'na teslim etmelerini tahsis etti (özellikle zikretti). Çünkü Âdemoğlunun en şerefli azası ve uzvu yüzüdür; onun nezdinde hürmeti ve hakkı en büyük olan da odur. Bedeni içinde kendisi için en değerli parçası olan yüzü bir şeye boyun eğdiğinde, bedeninin diğer kısımlarının O'na [boyun eğmiş olması] çok daha evladır. Bu sebeple Araplar sözlerinde bir şeyden haber verirken onu vechine (yüzüne) nispet ederler; bununla ise o şeyin bizzat kendisini ve zatını kastederler. Nitekim el-A‘şâ şöyle demiştir:

أُؤَوِّلُ الحُكْمَ على وجْهِهِ … لَيْسَ قَضَائِي بالهَوَى الجائِرِ

Hükmü gereğince tevîl ederim … Hükmüm haktan sapan bir hevesle değildir

يعنى بقولِه: على وجهِه: على ما هو به مِن صحتِه وصوابِه. وكما قال ذو الرُّمَّةِ :

Onun «alâ vechihî (gereğince/yüzü üzere)» sözüyle kastı: Doğruluğu ve isabeti neyi gerektiriyorsa ona göredir. Tıpkı Zü’r-Rimme’nin dediği gibi :

فَطاوَعْتُ هَمِّى وَانْجَلَى وَجْهُ بازِلٍ … مِن الأمْرِ لم يَتْرُكْ خِلاجًا بُزُولُها

Gönlüme uydum ve olgunlaşmış bir işin yüzü açıldı … Olgunlaşması geride hiçbir şüphe bırakmadı

يريدُ: وانجلَى البازلُ من الأمرِ فتَبيَّن. وما أشْبَهَ ذلك، إذ كان حُسْنُ كلِّ شيءٍ وقبحُه في وجهِه، فكان وصْفُها مِن الشيءِ وجهَه بما تَصِفُه به، إبانةً عن عينِ الشيءِ ونفسِه. فكذلك معنى قولِه جل ثناؤُه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ}. إنما يعني: بلى مَن أسلَم للهِ بدنَه، فخضَع له بالطاعةِ جَسدُه، وهو مُحسِنٌ في إسلامِه له جسدَه، فله أجرُه عندَ ربِّه. فاكْتَفَى بذكرِ الوجهِ مِن ذكرِ جسدِه، لدلالةِ الكلامِ على المعنى الذي أُرِيدَ به بذكرِ الوجهِ.

Yani: İşin olgunlaşmış ve kesinleşmiş hali ortaya çıkıp netleşti demek istemektedir. Buna benzer kullanımlar çoktur; çünkü her şeyin güzelliği ve çirkinliği yüzündedir, dolayısıyla bir şeyin yüzünün vasfedilmesi , o şeyin aynını ve bizzat kendisini açıklamak demektir. İşte şanı yüce olan Allah’ın: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “Hayır! Kim yüzünü Allah’a teslim ederse” sözünün anlamı da böyledir. Bununla ancak şunu kastetmektedir: «Hayır, kim bedenini Allah’a teslim eder de vücudu itaatle O’na boyun eğerse ve o, bedenini O’na teslim edişinde ihsan üzere bulunursa, Rabbi katında onun mükâfatı vardır.» Yüzün zikredilmesiyle hedeflenen anlama sözün delaleti sebebiyle, bedeni zikretmek yerine sadece yüzü zikretmekle yetinmiştir.

وأما قولُه: {وَهُوَ مُحْسِنٌ} فإنه يعني به: في حالِ إحسانِه. وتأويلُ الكلامِ: بلى مَن أخلَص طاعتَه [وعبادتَه للهِ] محسنًا في فعلِه ذلك.

O’nun: {وَهُوَ مُحْسِنٌ} “muhsin olarak” sözüne gelince; bununla: «İhsan halinde iken» anlamını kastetmektedir. Sözün tevili şudur: Bilakis kim bu amelinde ihsan üzere bulunarak itaatini [ve ibadetini Allah’a] halis kılarsa [mükâfatını alacaktır].

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)} “İşte onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

يعنى بقولِه جل ثناؤُه: {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ}: فللمُسْلمِ وجْهَه للهِ محسنًا، جزاؤه وثوابُه على إسلامِه وطاعتِه ربَّه، عندَ اللهِ في معادِه.

Şânı yüce olan Allah {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ} “İşte onun mükâfatı Rabbi katındadır” sözüyle şunu kastetmektedir: İhsan üzere bulunarak yüzünü Allah’a teslim eden kimse için; ahirette Allah katında, teslimiyeti ve Rabbine itaati karşılığında mükâfatı ve sevabı vardır.

ويعنى بقولِه: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}: [ولا خوفٌ] على المسلمين وجوهَهم

{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “Onlara hiçbir korku yoktur” sözüyle de şunu kastetmektedir: Yüzlerini teslim eden müslümanlara [hiçbir korku yoktur]

للهِ وهم محسِنون، المخُلِصين للهِ الدينَ، في الآخرةِ مِن عقابِه وعذابِ جحيمِه، ومما

muhsin oldukları halde Allah’a [teslim olan], dini Allah’a halis kılan kimselere ahirette O'nun azabından, cehennem azabından ve

قَدِموا عليه مِن أعمالِهم.

önceden takdim ettikleri amellerinden dolayı [hiçbir korku yoktur].

ويعنى بقولِه: {وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}: ولا هم يَحْزنون على ما خَلَّفوا وراءَهم في الدنيا، ولا أن يُمْنَعوا ما قَدِموا عليه مِن نعيمِ ما أعدَّ اللهُ لأهلِ طاعتِه.

{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Ve onlar üzülmeyeceklerdir” sözüyle de şunu kastetmektedir: Onlar ne dünyada arkalarında bıraktıkları şeylere üzülecekler ne de Allah’ın itaat ehline hazırladığı nimetlerden karşılarına çıkacak olan şeylerden mahrum bırakılacaklardır.

وإنما قال جل ثناؤُه: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}. وقد قال قبلُ: {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّه}. لأن {مَنْ} التي في قولِه: {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} في لفظِ واحدٍ ومعنَى جمعٍ ، فالتوحيدُ في قولِه: {فَلَهُ أَجْرُهُ} للَّفظِ، والجميعُ في قولِه: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ}. للمعنى.

Daha önce: {فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّه} “Onun mükâfatı Rabbi katındadır” [tekil olarak] buyurmuşken şanı yüce olan Allah'ın: {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” [çoğul olarak] buyurmasının sebebi; {بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “Hayır! Kim yüzünü Allah’a teslim ederse” sözündeki {مَنْ} (men) lafzının tekil, manasının ise çoğul olmasıdır . Dolayısıyla {فَلَهُ أَجْرُهُ} “onun mükâfatı vardır” sözündeki teklik lafza, {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku yoktur” sözündeki çoğulluk ise manaya göredir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ}.

Şanı yüce olan Allah’ın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler. Oysa onlar Kitab'ı okumaktadırlar” sözünün tevili hakkında [açıklama]:

وذُكِرَ أن هذه الآيةَ نزَلَت في قومٍ مِن أهلِ الكتابين تنازَعوا عندَ رسولِ اللهِ ﷺ، فقال ذلك بعضُهم لبعضٍ.

Bu ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda tartışıp birbirlerine bu sözü söyleyen iki kitap ehlinden bir topluluk hakkında indiği zikredilmiştir.

ذِكْرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، وحدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونس بنُ بُكَيرٍ، قالا جميعًا: ثنا محمدُ بن إسحاقَ، قال: حدَّثني محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثني سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı. [Diğer rivayette] bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı. İkisi birden dediler ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit’in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs’tan anlattı; [İbn Abbâs] dedi ki: Ne zaman ki...

قَدِم أهلُ نَجْرانَ مِن النصارَى على رسولِ اللهِ ﷺ، أتَتْهم أحبارُ يهودَ، فتنازَعوا عندَ رسولِ الله ﷺ، فقال رافعُ بنُ حُرَيْمِلةَ: ما أنتم على شيءٍ. وكفَر بعيسى ابنِ مريمَ وبالإنجيلِ، فقال رجلٌ مِن أهلِ نجرانَ مِن النصارى: ما أَنتم على شيءٍ. وجحَد نبوَّةَ موسى وكفَر بالتوراةِ، فأنزَل اللهُ في ذلك مِن قولِهما: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} إلى قولِه: {فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} .

Necran Hristiyanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzuruna geldiklerinde, Yahudi hahamları da onların yanına geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda tartıştılar. Râfi‘ b. Hureymile: «Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz» dedi ve Meryem oğlu İsa’yı ve İncil’i inkâr etti. Necran halkından Hristiyan bir adam da: «Siz hiçbir şey üzerinde değilsiniz» dedi ve Musa’nın peygamberliğini reddedip Tevrat’ı inkâr etti. Bunun üzerine Allah onların bu sözleri hakkında: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” ayetinden {فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında” sözüne kadar olan kısmı indirdi .

حُدِّثْتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ}. قال: هؤلاء أهلُ الكتابِ الذين كانوا على عهدِ النبيِّ ﷺ .

Bana Ammâr b. el-Hasan’dan rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O’nun: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bunlar, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan ehl-i kitaptır .

وأما تأويلُ الآيةِ فإنه: وقالت اليهودُ: ليست النصارَى في دينِها على صوابٍ. وقالت النصارى: ليست اليهودُ في دينِها على صوابٍ.

Ayetin teviline gelince; o şudur: Yahudiler: «Hristiyanlar dinlerinde doğru bir esas üzerinde değildir» dediler. Hristiyanlar da: «Yahudiler dinlerinde doğru bir esas üzerinde değildir» dediler.

وإنما أخْبَر اللهُ عنهم بقيلِهم ذلك المؤمنين، إعلامًا منه لهم تَضْييعَ كلَّ فريقٍ منهم حُكمَ الكتابِ الذي يُظْهِرُ الإقرارَ بصِحتِه وأنه مِن عندِ اللهِ، وجحودَهم مع ذلك ما أنزَل اللهُ فيه مِن فروضِه؛ لأن الإنجيلَ الذي تَدينُ بصِحتِه وحقيقتِه النصارى، يُحققُ ما في التوراةِ مِن نبوَّةِ موسى، وما فرَض اللهُ على بنى إسرائيلَ فيها مِن الفرائضِ، وأن التوراةَ التي تَدينُ بصحتِها وحقيقَتِها اليهودُ، تُحققُ نبوَّةَ عيسى، وما

Allah’ın, onların bu sözlerini müminlere haber vermesi; her iki fırkanın da doğruluğunu ve Allah katından olduğunu ikrar edip durdukları Kitab’ın hükmünü zayi ettiklerini ve bununla beraber Allah’ın o kitapta indirdiği farzları inkâr ettiklerini onlara (müminlere) bildirmek içindir. Çünkü Hristiyanların doğruluğuna ve hakikatine inandıkları İncil, Tevrat’ta yer alan Musa’nın peygamberliğini ve Allah’ın orada İsrailoğullarına farz kıldığı hükümleri doğrulamakta; Yahudilerin doğruluğuna ve hakikatine inandıkları Tevrat da İsa’nın peygamberliğini ve...

جاء به مِن عندِ اللهِ مِن الأحكامِ والفرائضِ. ثم قال كلُّ فريقٍ منهم للفريقِ الآخرِ ما أخبرَ اللهُ عنهم في قولِه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ}. مع تلاوةِ كلِّ واحدٍ مِن الفريقين كتابَه الذى يشهَدُ على كذبِه في قيلِه ذلك.

...Allah katından getirdiği hükümleri ve farzları doğrulamaktadır. Sonra onlardan her bir grup, diğer gruba Allah'ın kendileri hakkında: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” sözünde haber verdiği şeyi söyledi. Üstelik iki gruptan her biri, kendi sözündeki yalana şahitlik eden Kitabını okumaktaydı.

فأخْبَر جل ثناؤُه أن كلَّ فريقٍ منهم قال ما قال مِن ذلك، على علمٍ منهم أنهم فيما قالوه مُبْطِلون، وأتَوْا ما أتَوْا مِن كفرِهم بما كفروا به، على معرفةٍ منهم بأنهم فيه مُلحِدون.

Böylece [Allah] -övgüsü yücedir-, onlardan her bir grubun bu sözleri söylerken söylediklerinde bâtıl üzere olduklarını bilerek söylediklerini; inkâr ettikleri şeyleri inkâr ederken de bu konuda haktan saptıklarını bilerek yaptıklarını haber vermiştir.

فإن قال لنا قائلٌ: أوَ كانت اليهودُ أو النصارَى بعدَ أن بعَث اللهُ رسولَه ﷺ على شيءٍ، فيكونَ الفريقُ القائلُ ذلك منهم للفريقِ الآخرِ مُبطِلًا في قيلِه ما قال مِن ذلك؟

Eğer bize biri: «Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdikten sonra Yahudiler yahut Hristiyanlar [doğru] bir esas üzerinde miydiler ki, onlardan diğer gruba bunu söyleyen fırka söylediği bu sözde haksız/bâtıl olsun?» derse,

قيل: قد روَينا الخبرَ الذى ذكَرْناه عن ابنِ عباسٍ قبلُ، مِن أن إنكارَ كلِّ فريقٍ منهم إنما كان إنكارًا لنبوَّةِ النبىِّ الذى كان يَنْتحِلُ التَّصْديقَ به وبما جاء به الفريقُ الآخرُ، لا دفعًا منهم أن يكونَ الفريقُ الآخرُ -في الحالِ التى بعَث اللهُ فيها نبيَّنا ﷺ- على شيءٍ مِن دينِه، بسببِ جحودِه نبوَّةَ نبيِّنا محمدٍ ﷺ. وكيف يجوزُ أن يكونَ معنى ذلك إنكارُ كلِّ فريقٍ منهم أن يكونَ الفريقُ الآخرُ على شيءٍ بعدَ ما بُعث نبيُّنا ﷺ، وكلُّ الفَرِيقين كان جاحدًا نبوَّةَ نبيِّنا ﷺ في الحالِ التى أنزَل اللهُ فيها هذه الآيةَ؟ ولكن مضى ذلك: وقالت اليهودُ: ليست النصارَى على شيءٍ مِن دينِها منذ دانَتْ دينَها. وقالت النصارى: ليست اليهودُ على شيءٍ منذ دانَتْ دينَها. وذلك هو معنى الخبرِ الذى روَيناه عن ابنِ عباسٍ آنِفًا. فكَذَّب اللهُ الفريقين في قيلِهما ما قالا.

[Cevaben] şöyle denir: Daha önce İbn Abbâs'tan rivayet ettiğimiz haberde zikrettiğimiz üzere, onlardan her bir grubun inkârı, diğer grubun tasdik ettiğini iddia ettiği peygamberi ve onun getirdiği şeyleri inkârdan ibaretti. Yoksa Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr etmesi sebebiyle diğer grubun -Allah'ın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdiği andaki durumu itibarıyla- dininden [doğru] bir esas üzerinde olduğunu reddetmek kastıyla değildi. Allah bu ayeti indirdiği anda her iki fırka da Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr etmekteyken, bunun manasının Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildikten sonra her bir fırkanın diğerinin [doğru] bir esas üzerinde olduğunu inkâr etmesi olması nasıl caiz/mümkün olabilir? Fakat bu [sözler] şu manada cereyan etmiştir: Yahudiler: "Hristiyanlar, dinlerini benimsedikleri andan beri dinlerinden [doğru] hiçbir esas üzerinde değillerdir" dediler. Hristiyanlar da: "Yahudiler, dinlerini benimsedikleri andan beri [doğru] hiçbir esas üzerinde değillerdir" dediler. Az önce İbn Abbâs'tan rivayet ettiğimiz haberin anlamı da budur. Böylece Allah, söylemiş oldukları bu söz hususunda her iki fırkayı da yalanlamıştır.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ}: [ألَا وبلَى] ! قد كانت أوائلُ النصارَى على شيءٍ، ولكنَّهم ابتدَعوا وتَفرَّقوا، {وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ}: [ألَا وبلَى! قد كانت أوائلُ اليهودِ علَى شيءٍ] ، ولكن القومَ [افتَروا وتفرَّقوا وابتدَعوا] .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Hayır, bilakis] ! Hristiyanların ilkleri [doğru] bir esas üzerindeydi, fakat bidatler çıkardılar ve ayrılığa düştüler. {وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} “Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” sözü hakkında da: [Hayır, bilakis! Yahudilerin ilkleri [doğru] bir esas üzerindeydi] , fakat o topluluk [iftira etti, ayrılığa düştü ve bidatler çıkardı] .

وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ : {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ}. قال: قال مجاهدٌ؛ قد كانت أوائلُ اليهودِ والنصارى على شيءٍ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti : {وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ} “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler” [ayeti hakkında]. Dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Yahudilerin de Hristiyanların da ilkleri [doğru] bir esas üzerindeydi .

وأما قولُه: {وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ}. فإنه يعنى كتابَ اللهِ التوراةَ والإنجيلَ، وهما شاهدانِ على فريقَىِ اليهودِ والنصارى بالكفرِ، وخِلافِهم أمرَ اللهِ الذى أمرَهم به فيه.

O'nun: {وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ} “Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar” sözüne gelince; bununla Allah'ın Kitabı olan Tevrat ve İncil'i kastetmektedir. Bu iki Kitap da Yahudi ve Hristiyan gruplarının küfrüne ve o Kitap'ta Allah'ın kendilerine emrettiği emre muhalefet ettiklerine şahittir.

كما حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكيرٍ، وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قالا جميعًا: ثنا ابنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنى محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ}. أي: كلٌّ يَتْلو في كتابِه تصديقَ ما كفَر به، أي: تَكْفُرُ اليهودُ بعيسى وعندَهم التوراةُ فيها ما أخَذ اللهُ عليهم مِن الميثاقِ على لسانِ موسى بالتصديِق بعيسى، وفى الإنجيلِ مما جاء

Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı; bize İbn Humeyd de anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı; her ikisi birden dediler ki: Bize İbn İshâk anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan [naklen] O'nun: {وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ} “Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi söylemişti” sözü hakkında [şöyle] anlattı: Yani her biri kendi Kitabında inkâr ettiği şeyi tasdik eden [ifadeleri] okumaktadır. Şöyle ki: Yahudiler İsa'yı inkâr etmektedirler; oysa ellerindeki Tevrat'ta, Allah'ın Musa'nın diliyle İsa'yı tasdik etmeleri hususunda kendilerinden aldığı ahit bulunmaktadır. İncil'de de [İsa'nın] getirdiği

به عيسى تصديقُ موسى، وما جاء به مِن التوراةِ مِن عندِ اللهِ، وكلٌّ يَكْفُرُ بما في يدِ صاحبِه .

şeyler arasında Musa'yı ve onun Allah katından getirdiği Tevrat'ı tasdik yer almaktadır. Böylece her biri arkadaşının elindekini inkâr etmektedir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ}.

Allah -övgüsü yücedir- Teâlâ’nın: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ} “Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi söylemişti” sözünün tevili hakkında.

اخْتَلف أهلُ التأويلِ في الذين عَنَى اللهُ بقولِه: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثنى به المُثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ}. قال: وقالت النصارى مِثلَ قولِ اليهودِ قبلَهم .

Tevil ehli, Allah'ın: {كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi [söylemişti]” sözüyle kastettiği kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bana el-Müsennâ'nın anlattığı rivayette şöyle demiştir; dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den: {قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ} “Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi söylemişti” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: Hristiyanlar da kendilerinden önceki Yahudilerin sözü gibi söylediler .