وبنحوِ ما قلنا في تأويلِ ذلك كان ابنُ زيدٍ يقولُ.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü İbn Zeyd de söylemekteydi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: سألتُ عبدَ الرحمنِ بنَ زيدٍ عن قولِ اللَّهِ ﷿: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} إلى آخرِ الآيةِ. قال: هؤلاء المنافقون يُخادِعون اللَّهَ ورسولَه والذين آمنوا، أنهم مؤمنون بما أظْهَروا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd'e Allah Azze ve Celle'nin ayetin sonuna kadar olan: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” kavlini sordum. O şöyle dedi: "Bu münafıklar, [dilleriyle] açığa vurdukları şeyle iman etmiş görünerek Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar ."
وهذه الآيةُ مِن أوضحِ الدليلِ على تكذيبِ اللَّهِ قولَ الزاعِمِين أن اللَّهَ لا يُعذِّبُ مِن عبادِه إلا مَن كفَر به عنادًا، بعدَ علمِه بوحدانيتِه، وبعدَ تقرُّرِ صحةِ ما عانَد ربَّه عليه مِن توحيدِه، والإقرارِ بكتبِه ورسلِه عندَه ؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه قد أخْبَر عن الذين وصَفهم بما وصَفهم به مِن النفاقِ، وخداعِهم إيَّاه والمؤمنين، أنهم لا يَشْعُرون أنهم مُبْطِلون فيما هم عليه مِن الباطلِ مُقِيمون، وأنهم بخداعِهم الذي يَحْسَبون أنهم به يُخادِعون ربَّهم وأهلَ الإيمانِ به - مخدوعون. ثم أخْبَر جلّ ذكرُه أن لهم عذابًا أليمًا بتكذيبِهم بما كانوا يكذِّبون مِن نبوةِ نبيِّه ﷺ، واعتقادِ الكفرِ به، وبما كانوا يَكْذِبون في زعمِهم أنهم مؤمنون، وهم على الكفرِ مُصرُّون.
Bu ayet; Allah'ın, kullarından ancak O'nun birliğini bildikten ve Rabbine karşı inatlaştığı tevhidi ile O'nun kitaplarını ve peygamberlerini ikrar etmenin sıhhati kendi katında kesinleştikten sonra inatla küfreden kimseye azap edeceğini iddia edenlerin sözünü yalanladığına dair en açık delillerdendir. Çünkü Zikri yüce olan Allah, nifakla ve Kendisini ve müminleri aldatmaya çalışmakla nitelediği kimselerin, üzerinde ısrar ettikleri batıl hususunda haksız olduklarının şuurunda olmadıklarını; Rablerini ve O'na iman edenleri kendisiyle aldattıklarını sandıkları bu aldatmaları sebebiyle aslında kendilerinin aldatılmış olduklarını haber vermiştir. Sonra Zikri yüce olan Allah; Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini yalanlamaları ve ona inanmayıp küfrü benimsemeleri sebebiyle ve küfürde ısrar ettikleri halde iman ettiklerini iddia ederek söyledikleri yalanlar sebebiyle kendileri için elem verici bir azap olduğunu haber vermiştir.
فإن قال لنا قائلٌ: قد علِمْتَ أن المفاعلةَ لا تكونُ إلا مِن فاعلَيْن،
Eğer bize birisi: 'Sen de bilirsin ki müfâale (işteşlik kalıbı) ancak iki fâil arasında gerçekleşir;
كقولِك: ضاربتُ أخاك، وجالَسْتُ أباك. إذا كان كلُّ واحدٍ منهما مجالسَ صاحبِه ومضاربَه، فأما إذا كان الفعلُ مِن أحدِهما فإنما يقالُ: ضرَبتُ أخاك. أو : جلَستُ إلى أبيك. فمَن خادع المنافقَ فجاز أن يقالَ فيه: يُخادِعُ اللَّهَ والمؤمنين؟
Tıpkı iki tarafın her biri arkadaşıyla karşılıklı oturduğunda ve karşılıklı vuruştuğunda 'Kardeşinle karşılıklı vuruştum' (ضاربت أخاك) ve 'Babanla karşılıklı oturdum' (جالست أباك) demen gibidir. Fiil iki taraftan sadece birinden meydana geldiğinde ise yalnızca 'Kardeşine vurdum' (ضربت أخاك) veya 'Babanın yanına oturdum' (جلست إلى أبيك) denir. O halde münafıkla karşılıklı aldatışan kimdir ki onun hakkında: 'Allah'ı ve müminleri aldatmaya çalışır' denilmesi caiz olsun?" diyecek olursa;
قيل: قد قال بعضُ المنسوبين إلى العلمِ بلغاتِ العربِ : إن ذلك حَرْفٌ جاء بهذه الصورةِ، أعني "يُخادِعُ" بصورةِ "يُفاعِلُ"، وهو بمعنى "يَفْعَلُ"، في حروفٍ أمثالِها شاذَّةٍ مِن منطقِ العربِ، نظيرَ قولِهم: قاتَلك اللَّهُ. بمعنى: قتَلك اللَّهُ.
Ona şöyle denir: Arap dillerine mensup ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bu, Arap kelamındaki benzeri şaz kelimelerde olduğu gibi 'yufâilü' (يُفاعِلُ) vezninde gelen, fakat 'yef'alü' (يَفْعَلُ) anlamında olan bir kelimedir; tıpkı 'Allah seni öldürsün' (قتلك الله) anlamında 'Allah seninle savaşsın/seni kahretsin' (قاتلك الله) demeleri gibi.
وليس القولُ في ذلك عندي كالذي قال، بل ذلك مِن التفاعُلِ الذي لا يكونُ إلا مِن اثنين، كسائرِ ما يُعرفُ مِن معنى "يُفاعِلُ ومُفاعِل" في كلِّ كلامِ العربِ. وذلك أن المنافقَ يُخادِعُ اللَّهَ جلَّ ثناؤه بكَذِبِه بلسانِه - على ما قد تقدَّم وصفُه - واللَّهُ خادِعُه بخِذْلانِه عن حسنِ البصيرةِ بما فيه نجاةُ نفسِه في آجلِ مَعادِه، كالذي أخْبَر في قولِه: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} [آل عمران: ١٧٨]. وبالمعنَى الذي أخْبَر أنه فاعلٌ به في الآخرةِ بقولِه: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [الحديد: ١٣] الآية. فذلك نظيرُ سائرِ ما يأتي من معاني الكلامِ بـ "يُفاعلُ ومُفاعل".
Bana göre bu konudaki söz, onun dediği gibi değildir. Bilakis bu, Arapların bütün kelamında bilinen "yüfâilu ve müfâil" (يُفاعِلُ ومُفاعِل) kalıplarının diğer anlamları gibi ancak iki taraftan vuku bulan işteşliktir (müşâreket). Şöyle ki: Münafık, daha önce vasfedildiği üzere diliyle yalan söyleyerek şânı yüce olan Allah'ı aldatmaya kalkışır; Allah da ebedî dönüş yurdunda nefsini kurtaracak olan doğru basiretten onu mahrum bırakarak (yüzüstü bırakarak) onu cezalandırır. Tıpkı: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} [Âl-i İmrân: 178] “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi kesinlikle kendileri için hayırlı sanmasınlar. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz” kavlinde haber verdiği gibi ve: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ} [el-Hadîd: 13] “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar, iman edenlere: 'Bizi bekleyin de nûrunuzdan bir parça alalım' diyeceklerdir...” ayetinde ahirette onlara yapacağını haber verdiği anlam gibi. İşte bu, kelamda "yüfâilu ve müfâil" kalıplarıyla gelen diğer manaların bir benzeridir.
وقد كان بعضُ أهلِ النحوِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ: لا تكونُ المفاعلةُ إلا مِن شيئين، ولكنه إنما قيل: {يُخَادِعُونَ اللَّهَ} عندَ أنفسِهم بظنِّهم ألا يُعاقَبوا، فقد علِموا خلافَ ذلك في أنفسِهم، بحجةِ اللَّهِ - جلّ وعزّ - الواقعةِ على خلقِه بمعرفتِه، {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} قال: وقد قال بعضُهم: {وَمَا يَخْدَعُونَ }. يقولُ: يَخْدَعون أنفسَهم بالتَّخْليةِ بها، وقد تكونُ المفاعلةُ مِن واحدٍ في أشياءَ كثيرةٍ.
Basra ehlinden bazı nahivciler ise şöyle diyordu: "Mufâale ancak iki şeyden meydana gelir. Fakat {يُخَادِعُونَ اللَّهَ} ifadesi, onların kendi zanlarınca cezalandırılmayacaklarını düşünmeleri sebebiyledir; oysa onlar, Azîz ve Celîl olan Allah'ın yaratılmışlar üzerindeki marifet hüccetiyle bunun aksini içlerinde bilmektedirler. {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} 'Halbuki onlar sadece kendilerini aldatırlar' buyruğuna gelince;" o nahivci şöyle dedi: "Bazıları bunu {وَمَا يَخْدَعُونَ } şeklinde okumuş ve 'Nefislerini onunla baş başa bırakıp terk etmek suretiyle nefislerini aldatırlar' demiştir. Mufâale bazen pek çok şeyde tek bir taraftan da olabilir."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Halbuki onlar sadece kendilerini aldatırlar” kavlinin teviline dair görüş:
إن قال لنا قائلٌ: أو ليس المنافقون قد خدَعوا المؤمنين بما أظْهَروا بألسنتِهم مِن قِيلِ الحقِّ - عن أنفسِهم وأموالِهم وذراريِّهم حتى سلِمَت لهم دنياهم، وإن كانوا قد كانوا مَخْدوعين في أمرِ آخرتِهم؟
Biri bize: "Münafıklar dilleriyle hak sözü izhar ederek nefislerini, mallarını ve zürriyetlerini korumak suretiyle müminleri aldatmış ve böylece ahiret işlerinde aldanmış olsalar bile dünyaları kendilerine sağ salim kalmış olmadı mı?" diyecek olursa;
قيل: خطأٌ أن يقالَ: إنهم خدَعوا المؤمنين. لأنَّا إذا قلنا ذلك أوْجَبنا لهم حقيقةَ خدْعةٍ جازت لهم على المؤمنين. كما أنَّا لو قلنا: قتَل فلانٌ فلانًا. أوْجَبنا له حقيقةَ قتلٍ كان منه لفلانٍ، ولكنا نقولُ: خادَع المنافقون ربَّهم [والمؤمنين ولم] يَخْدَعوهم، بل خدَعوا أنفسَهم - كما قال اللَّهُ جلَّ ثناؤُه - دونَ غيرِها. نظيرَ ما تقولُ في رجلٍ قاتَل آخرَ فقتَل نفسَه ولم يَقْتُلْ صاحبَه: قاتلَ فلانٌ فلانًا ولم يَقْتُلْ إلا نفسَه. فتُوجبُ له مقاتلةَ صاحبِه، وتَنْفِي عنه قتلَه صاحبَه، وتُوجِبُ له قتلَ نفسِه. فكذلك تقولُ: خادَع المنافقُ ربَّه والمؤمنين فلم
Şöyle denilir: Onların müminleri aldattıklarını söylemek yanlıştır. Çünkü biz böyle dediğimizde, onlar için müminlere karşı geçerli olan hakiki bir aldatmanın varlığını kabul etmiş oluruz. Nitekim 'Falan kimse falanı öldürdü' dediğimizde, o kimseden falana yönelik hakiki bir öldürme fiilinin sadır olduğunu kabul etmiş oluruz. Lakin biz şöyle deriz: Münafıklar Rablerini [ve müminleri] aldatmaya kalkıştılar, fakat onları aldatamadılar; aksine zikri yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi başkasını değil, yalnızca kendilerini aldattılar. Bu durum, bir başkasıyla savaşıp da hasmını öldüremeyip kendini öldüren kimse hakkında söylediğin şu söze benzer: 'Falan kimse falanla savaştı fakat sadece kendini öldürdü.' Böylece onun hasmıyla savaştığını kabul eder, hasmını öldürdüğünü nefyeder ve kendi kendini öldürdüğünü sübuta erdirirsin. İşte tıpkı bunun gibi şöyle dersin: 'Münafık Rabbini ve müminleri aldatmaya kalkıştı fakat...'
يَخْدَعْ إلا نفسَه. فتُثْبِتُ منه خِداعَه ربَّه والمؤمنين، وتَنْفِي أن يكونَ خدَع غيرَ نفسِه؛ لأن الخادِعَ هو الذي قد صحَّت له الخديعةُ ووقَع منه فعلُها، والمنافقون لم يَخْدَعوا غيرَ أنفسِهم؛ لأن ما كان لهم من أهلٍ ومالٍ، فلم يكنِ المسلمون ملَكوه عليهم في حالِ خِداعِهم إيَّاهم عنه بنفاقِهم ولا قبلَها، فيَسْتَنْقِذوه بخِداعِهم منهم، وإنما دافعوا عنه بكَذِبِهم وإظهارِهم بألسنتِهم غيرَ الذي في ضمائرِهم، وبحُكْمِ اللَّهِ لهم في أموالِهم وأنفسِهم وذراريِّهم في ظاهرِ أمورِهم بحكمِ ما انْتَسَبوا إليه مِن الملَّةِ، واللهُ بما يُخْفُون مِن أمورِهم عالمٌ، وإنما الخادعُ مَن ختَل غيرَه عن شيئِه والمخدوعُ غيرُ عالِمٍ بموضعِ خديعةِ خادعِه. فأما والمخادَعُ عارفٌ بخِداعِ صاحبِه إيَّاه، و غيرُ لاحقِه مِن خِداعِه إيَّاه مكروهٌ، بل إنما يَتجافى للظانِّ به أنه له مخادِعٌ؛ اسْتِدْراجًا ليَبْلُغَ غايةً يتكامَلُ له عليه الحُجَّةُ للعقوبةِ التي هو به مُوقِعٌ عندَ بلوغِه إيَّاها، والمُستدرَجُ غيرُ عالمٍ بحالِ نفسِه عندَ مُسْتدرِجِه، ولا عارفٍ باطِّلاعِه على ضميرِه، وأنَّ إمهالَ مُستدرجِه [إياه، وتركَه معاجلةَ عقوبتِه] على جُرْمِه؛ لِيَبْلُغَ المخاتِلُ المخادِعُ مِن استحقاقِه عقوبةَ مُستدرِجِه - بكثرةِ إساءتِه، [وطولِ عِصيانِه إيّاه، وكثرةِ صَفْحِ المستدرِجِ]، وطولِ عفوِه عنه - أقصَى غايةٍ، فإنما هو خادِعٌ نفسَه لا شكَّ، دونَ مَن حدَّثَته نفسُه أنه له مخادِعٌ،
...[yalnızca] kendi nefsini aldatmış [olduğunu söyleriz]. Böylece onun Rabbini ve müminleri aldatmaya kalkışmasını kabul eder, kendi nefsinden başkasını aldattığını ise nefyetmiş olursun. Çünkü aldatan (hâdi‘), aldatma fiili kendisi için tahakkuk etmiş ve bu fiil kendisinden sâdır olmuş kimsedir. Münafıklar ise sadece kendi nefislerini aldatmışlardır; zira sahip oldukları aile ve mallara, nifakları sebebiyle onları aldattıkları sırada da bundan önce de Müslümanlar el koymuş değildi ki, onlar bunları aldatmaları sayesinde Müslümanların elinden kurtarmış olsunlar. Onlar ancak yalanlarıyla, dilleriyle içlerinde olandan başkasını açığa vurmalarıyla ve mensubu oldukları dinin hükmü uyarınca dış görünüşleri itibarıyla Allah'ın malları, canları ve zürriyetleri hakkında verdiği hüküm sayesinde [kendilerini ve mallarını] korumuşlardır; Allah ise onların gizledikleri şeyleri hakkıyla bilendir. Asıl aldatan (hâdi‘), diğer kimseyi habersizce gafil avlayıp bir şeyinden mahrum bırakan ve aldatılan kimsenin de kendisini aldatanın kurduğu tuzağın farkında olmadığı kimsedir. Aldatılmak istenen kimse, arkadaşının kendisini aldatmaya çalıştığının farkında olduğu ve onun aldatma girişiminden dolayı kendisine hoşa gitmeyecek hiçbir zarar dokunmadığı, aksine onu aldatabileceğini zanneden kimseye, ona ulaştığı vakit bizzat çarptıracağı ceza için aleyhine delilin kemale ereceği bir son noktaya ulaşsın diye mühlet vermek (istidrac) maksadıyla göz yumduğu; istidraca uğratılan kimsenin de kendisini istidrac edenin yanındaki durumunu ve onun iç dünyasına vakıf olduğunu bilmediği, ayrıca istidrac edenin ona mühlet vermesinin [ve işlediği suçtan dolayı hemen cezalandırmayı terk etmesinin], hilekâr ve aldatıcı kimsenin kötülüğünü artırması, [ona isyanını uzatması, istidrac edenin ise çokça müsamaha göstermesi] ve onu uzun süre affetmesi sebebiyle kendisini istidrac edenin cezasına en ileri derecede müstahak olması için olduğunu bilmediği bir durumda ise; o kimse, nefsinde onu aldattığını zannettiği kimseden başkasını değil, şüphesiz sadece kendi nefsini aldatmaktadır.
ولذلك نفَى اللَّهُ جلَّ ثناؤُه عن المنافقِ أن يكونَ خدَع غيرَ نفسِه، إذ كانت الصفةُ التي وصَفْنا صفتَه.
İşte bu sebeple, vasfettiğimiz nitelik onun vasfı olduğu için, Zikri yüce olan Allah münafığın kendi nefsinden başkasını aldattığını nefyetmiştir.
وإذ كان الأمرُ على ما وصَفنا مِن خِداعِ المنافقِ ربَّه وأهلَ الإيمانِ به، وأنه غيرُ صائرٍ بخِداعِه ذلك إلى خديعةٍ صحيحةٍ إلا لنفسِه دونَ غيرِها؛ لِمَا يُوَرِّطُها بفعلِه مِن الهلاكِ والعَطَبِ، فالواجِبُ إذن أن يكونَ الصحيحُ مِن القراءةِ: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}. دونَ: (وَمَا يُخَادِعُونَ). لأن لفظَ المخادِعِ غيرُ مُوجِبٍ تثبيتَ خديعةٍ على صِحَّةٍ، ولفظَ خادِعٍ مُوجِبٌ تثبيتَ خديعةٍ على صِحَّةٍ. ولا شكَّ أن المنافقَ قد أوْجَب تثبيتَ خديعةِ اللَّهِ لنفسِه، بما رَكِب مِن خِداعِه ربَّه ورسولَه والمؤمنين بنفاقِه، فلذلك وَجَبت الصِّحَّةُ لقراءةِ مَن قرَأ: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}.
Münafığın Rabbini ve O'na iman edenleri aldatmaya çalışması hususunda durum vasfettiğimiz gibi olduğuna ve o, bu aldatma girişimiyle fiiliyle nefsini helake ve yıkıma sürüklediği için kendisinden başkasına değil yalnızca kendi nefsine yönelik gerçekleşmiş hakiki bir aldatmaya vardığına göre; o halde doğru olan kıraatin (وَمَا يُخَادِعُونَ) değil, {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} olması vaciptir. Çünkü 'muhâdi' (مخادع) lafzı hakiki ve gerçekleşmiş bir aldatmayı gerektirmez; fakat 'hâdi' (خادع) lafzı hakiki ve gerçekleşmiş bir aldatmayı gerektirir. Şüphe yok ki münafık, nifakı sebebiyle Rabbini, Resûlü'nü ve müminleri aldatmaya kalkışmasıyla Allah'ın kendisini aldatmasını (cezalandırmasını) nefsine bizzat vacip kılmıştır . İşte bundan dolayı: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} şeklinde okuyanın kıraatinin sıhhati vacip olmuştur.
ومن الدَّلالةِ أيضًا على أن قراءةَ من قرَأ: {وَمَا يَخْدَعُونَ}. أوْلَى بالصحَّةِ مِن قراءةِ مَن قرَأ: (وَمَا يُخَادِعُونَ). أَنَّ اللَّهَ جلَّ ثناؤُه قد أخْبَر عنهم أنهم يُخادِعون اللَّهَ والمؤمنين في أوَّلِ الآيةِ، فمُحالٌ أن يَنْفِيَ عنهم ما قد أثْبَت أنهم قد فعَلوه؛ لأن ذلك تضادٌّ في المعنى، وذلك غيرُ جائزٍ مِن اللَّهِ جلَّ ثناؤُه .
{وَمَا يَخْدَعُونَ} şeklinde okuyanın kıraatinin (وَمَا يُخَادِعُونَ) şeklinde okuyanın kıraatinden sıhhate daha layık olduğuna dair delillerden biri de şudur: Zikri yüce olan Allah ayetin başında onların Allah'ı ve müminleri aldatmaya çalıştıklarını (yuhâdiûn) haber vermiştir; dolayısıyla yaptıklarını tespit ve ispat ettiği bir şeyi onlardan nefyetmesi imkansızdır; zira bu anlamda bir çelişki olur ki bu da Zikri yüce olan Allah hakkında caiz değildir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَمَا يَشْعُرُونَ (٩)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَمَا يَشْعُرُونَ (٩)} “ve farkına varmazlar” kavlinin teviline dair görüş:
يعني جلّ ثناؤُه بقولِه: {وَمَا يَشْعُرُونَ}: وَمَا يَدْرُون. يقالُ: ما شعَر فلانٌ بهذا الأمرِ، وهو لا يَشْعُرُ به - إذا لم يَدْرِ به ولم يَعْلَمْ - شِعْرًا وشُعورًا.
Zikri yüce olan [Allah], {وَمَا يَشْعُرُونَ} “ve farkına varmazlar” buyruğuyla: "Ve bilmezler / farkında olmazlar" [anlamını] kastetmektedir. [Arapçada bir kimse bir şeyi] bilmediğinde ve farkına varmadığında -[mastarları] *şi'r* (شِعْر) ve *şuûr* (شُعُور) [şeklinde gelerek]-: "Falan kimse bu işin farkına varmadı" (mâ şa‘ara fulânun bi-hâze'l-emr) ve "O bunun farkında değildir / farkına varmaz" (ve huve lâ yeş‘uru bih) denilir -bunun farkına varmadığında ve [bunu] bilmediğinde-.
و قال الشاعرُ :
Şair şöyle demiştir:
عقُّوا بِسَهمٍ فلم يَشْعُرْ به أحدٌ … ثم اسْتَفاءُوا وقالوا حبَّذا الوَضَحُ
Bir ok attılar da hiç kimse farkına varmadı (lem yeş'ur) … sonra ganimete döndüler ve dediler ki: Ne güzeldir bu ak deve!
يعني بقولِه: لم يَشْعُرْ به أحدٌ : لم يَدْرِ به أحدٌ ولم يَعْلَمْ.
Şair 'Hiç kimse farkına varmadı' (لم يشعر به أحد) sözüyle; hiç kimse bilmedi ve anlamadı demek istemiştir.
فأخْبَر اللَّهُ جلّ ثناؤُه عن المنافقين أنهم لا يَشْعُرون بأن اللَّهَ خادِعُهم، بإملائِه لهم واستدراجِه إيَّاهم، الذي هو مِن اللَّهِ جلَّ ثناؤُه إبلاغٌ إليهم في الحجةِ والمَعْذرةِ، ومنهم لأنفسِهم خديعةٌ، ولها في الآجلِ مَضرَّةٌ.
Allah Teâlâ münafıkların, Allah'ın kendilerine mühlet verip adım adım tuzağa çekmesiyle onları aldattığını (cezalandırdığını) hissetmediklerini haber vermiştir; ki bu durum Zikri yüce olan Allah tarafından hüccetin ve mazeretin onlara tam olarak ulaştırılmasıdır; onlar açısından ise kendi nefislerini bir aldatmadır ve gelecekte nefisleri için bir zarardır.
كالذي حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: سألتُ ابنَ زيْدٍ عن قولِه: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} قال: ما يَشْعُرون أنهم ضَرُّوا أنفسَهم بما أسَرُّوا مِن الكفرِ والنفاقِ. وقرَأ قولَ اللَّهِ: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا}. قال: هم المنافقون. حتى بلَغ: {وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ} [المجادلة: ١٨]. وقد كان الإيمانُ يَنْفَعُهم عندَكم .
Nitekim Yûnus b. Abdila'lâ'nın bana anlattığına göre; bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd'e: {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} “Halbuki onlar sadece kendilerini aldatırlar da farkına varmazlar” kavlini sordum, şöyle dedi: "Gizledikleri küfür ve nifakla kendi nefislerine zarar verdiklerinin farkında değillerdir." Ve Allah'ın: {يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا} “O gün Allah onların hepsini diriltecektir” kavlini: {وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ} “ve kendilerinin bir şey üzerinde olduklarını sanırlar” [Mücâdele: 18] kavline kadar okudu. Dedi ki: "Onlar münafıklardır. Oysa iman sizin yanınızda onlara fayda veriyordu ."
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: وأصلُ المرضِ السُّقمُ، ثم يقالُ ذلك في الأجسادِ والأديانِ. فأخْبَر اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أن في قلوبِ المنافقين مرضًا، وإنما عنَى جلّ ثناؤه بخبرِه عن مرضِ قلوبِهم الخبرَ عن مرضِ ما في قلوبِهم مِن الاعتقادِ. ولكن لما كان معلومًا بالخبرِ
Ebû Ca‘fer der ki: Maraz (مرض) kelimesinin aslı hastalıktır (sekam). Sonra bu [ifade], hem bedenler hem de dinler (inançlar) için kullanılır. Zikri yüce olan Allah, münafıkların kalplerinde bir hastalık bulunduğunu haber vermiştir. Zikri yüce olan [Allah], onların kalplerinin hastalığını haber vermekle, ancak kalplerinde bulunan inancın bozukluğunu haber vermeyi kastetmiştir. Fakat haber ile malum olunca...
عن مرضِ القلبِ أنه مَعْنِيٌّ به مرضُ ما هم مُعْتقدوه مِن الاعتقادِ، اسْتَغْنى بالخبرِ عن القلبِ بذلك [والكنايةِ به] عن تصريحِ الخبرِ عن ضمائرِهم واعتقاداتِهم، كما قال عمرُ بنُ لَجَإٍ :
haber verildiğinde, bununla onların inandıkları inancın bozukluğunun kastedildiği bilindiği için, kalp hakkındaki bu haberle [ve onun kinayesiyle] yetinilmiş, onların iç dünyaları ve inançları açıkça ifade edilmemiştir; nitekim Ömer b. Lece' şöyle demiştir:
وسبَّحَت المدينةُ لا تَلُمْهَا … رأَت قمرًا بسوقِهمُ نَهارَا
Ve şehir tesbih etti, onu kınama … gündüz vakti çarşılarında bir dolunay gördü.
يريد: وسبَّح أهلُ المدينةِ. فاستغْنى بمعرفةِ السامعين خبرَه بالخبرِ عن المدينةِ، عن الخبرِ عن أهلِها. ومثلُه قولُ عنترةَ العَبْسيِّ :
"Şehir halkı tesbih etti" demek istemiştir. Dinleyenlerin onun sözünü bilmelerine dayanarak şehir halkını haber vermek yerine şehir hakkında haber vermekle yetinmiştir. Antere el-Absî'nin şu sözü de bunun gibidir:
هلَّا سألتِ الخيلَ يابنةَ مالكٍ … إن كنتِ جاهلةً بما لم تَعْلَمِي
Ey Mâlik'in kızı, atlara sorsaydın ya … bilmediğin şey hususunda cahil idiysen.
يريدُ: هلَّا سألتِ أصحابَ الخيلِ؟ ومنه قولُهم: يا خيلَ اللَّهِ اركبي. يرادُ: يا أصحابَ خيلِ اللَّهِ ارْكَبوا. والشواهدُ على ذلك أكثرُ مِن أن يُحْصِيَها الكتابُ ، وفيما ذكَرنا كفايةٌ لمن وُفِّق لفهمِه.
"Atların sahiplerine sorsaydın ya?" demek istemiştir. Yine onların: 'Ey Allah'ın atı, bin!' (يا خيل الله اركبي) sözü de bu kabildendir; 'Ey Allah'ın atlıları, binin!' (يا أصحاب خيل الله اركبوا) kastedilmektedir. Bu husustaki şahitler kitabın sayabileceğinden çoktur ; zikrettiğimiz şeyler ise bunu anlamaya muvaffak kılınan kimse için yeterlidir.
فكذلك معنَى قولِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. إنما يعني: في اعتقادِ قلوبِهم الذي يعتقِدُونه في الدينِ، والتصديقِ بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به مِن عندِ اللَّهِ، مرَضٌ وسُقْمٌ. فاجْتَزأ بدَلالةِ الخبرِ عن قلوبِهم على معناه، عن تصريحِ الخبرِ عن اعتقادِهم.
İşte Allah Teâlâ'nın: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavlinin manası da böyledir. Yani: Din konusunda benimsedikleri kalbi inançlarında, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Allah katından getirdiği şeyleri tasdik hususunda bir hastalık ve illet vardır. Böylece kalpleri hakkında verilen haberin delaletiyle yetinilerek, onların inançları açıkça ifade edilmemiştir.
والمرضُ الذي ذكَره اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أنه في اعتقادِ قلوبِهم الذي وصَفْناه، هو شكُّهم في أمرِ محمدٍ، وما جاء به مِن عندِ اللَّهِ، وتحيُّرُهم فيه، فلا هم به مُوقِنون إيقانَ إيمانٍ، ولا هم له مُنكِرون إنكارَ إشراكٍ، ولكنهم كما وصَفهم جلّ ذكرُه،
Allah Teâlâ'nın, kalplerinin nitelediğimiz inancında bulunduğunu zikrettiği hastalık; onların Muhammed'in [peygamberliği] ve Allah katından getirdiği şeyler hususundaki şüpheleri ve bu konudaki tereddütleridir. Dolayısıyla onlar ne bir iman kesinliğiyle ona kesin olarak inanmakta ne de bir şirk inkârıyla onu bütünüyle reddetmektedirler; bilakis onlar Allah Teâlâ'nın kendilerini nitelediği gibi,
مُذَبْذَبون بينَ ذلك، لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ، كما يقالُ: فلانٌ يُمرِّضُ في هذا الأمرِ. أي يُضَعِّفُ العزمَ ، ولا يصحِّحُ الرَّوِيَّةَ فيه.
bunun arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler . Nitekim bir kimse azmini zayıflatıp o husustaki düşüncesini sağlamlaştırmadığında: 'Falan bu işi hastalıklı kılıyor/gevşek tutuyor' (يُمَرِّضُ في هذا الأمر) denilir.
وبمثلِ الذي قلنا في تأويلِ ذلك تظاهَر القولُ في تفسيرِه مِن المفسِّرين.
Bu ayetin tevili hakkında söylediğimiz görüşe benzer açıklamalar müfessirlerin tefsirlerinde de açıkça yer almıştır.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. أي: شكٌّ .
Bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır”; yani şüphe vardır .
وحُدِّثتُ عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بِشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: المرضُ النِّفاقُ .
Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: "Hastalık, nifaktır ."
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. يقولُ: في قلوبِهم شكٌّ .
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den zikrettiği bir rivayette Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden nakletti: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” ayeti hakkında; kalplerinde şüphe vardır, demektedir .
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال
Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Dedi ki:
عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ في قولِه: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: هذا مرضٌ في الدِّينِ، وليس مرضًا في الأجسادِ. قال: وهم المنافقون.
Abdurrahman b. Zeyd: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavli hakkında şöyle dedi: "Bu dindeki bir hastalıktır, bedenlerdeki bir hastalık değildir." Dedi ki: "Onlar münafıklardır."
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبَرنا ابنُ المباركِ قراءةً، عن سعيدٍ، عن قتادةَ في قولِه: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: في قلوبهم رِيبةٌ وشكٌّ في أمرِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه .
Bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek kıraat yoluyla haber verdi, Saîd'den, o da Katâde'den: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onların kalplerinde Zikri yüce olan Allah'ın emri hususunda bir şüphe ve tereddüt vardır ."
وحُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: هؤلاء أهلُ النِّفاقِ، فالمرَضُ الذي في قلوبِهم الشكُّ في أمرِ اللَّهِ .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten nakletti: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavli hakkında: "Bunlar nifak ehlidir; kalplerindeki hastalık ise Allah'ın emri hususundaki şüphedir " dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ}. حتى بلَغ: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ}. قال: المرضُ الشكُّ الذي دخَلهم في الإسلامِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Abdurrahman b. Zeyd: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler” kavlini: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır” kavline kadar okudu ve: "Hastalık, İslam hususunda onların içine giren şüphedir " dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” kavlinin teviline dair görüş:
قد دلَّلنا آنفًا على أن تأويلَ المرضِ الذي وصَف اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه أنه في قلوبِ المنافقين هو الشكُّ في اعتقاداتِ قلوبِهم وأديانِهم، وما هم عليه في أمرِ محمدٍ رسولِ اللَّهِ ﷺ، وأمرِ نبوَّتِه وما جاء به، مُقِيمون.
Zikri yüce olan Allah'ın münafıkların kalplerinde olduğunu vasfettiği hastalığın tevilinin; onların kalplerindeki inançlarında, dinlerinde, Allah'ın Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunda, onun peygamberliği ve getirdiği şeyler hususunda üzerinde ısrar ettikleri şüphe olduğuna az önce delil getirmiştik.
فالمَرَضُ الذي أخْبر اللَّهُ جلَّ ثناؤُه عنهم أنه زادهم على مرضِهم، هو نظيرُ ما
Zikri yüce olan Allah'ın, onların hastalıklarına ilaveten artırdığını haber verdiği hastalık, şunun benzeridir:
كان في قلوبِهم مِن الشكِّ والحيرةِ قيلَ الزيادةِ، فزادهم اللَّهُ بما أحْدَث مِن حدودِه وفرائضِه التي لم يكنْ فرَضها قبلَ الزيادةِ التي زادَها المنافقين - مِن الشكِّ والحَيْرةِ، إذ شكُّوا وارْتَابوا في الذي أحْدَث لهم مِن ذلك - إلى المرضِ والشكِّ الذي كان في قلوبِهم في السالفِ، مِن حدودِه وفرائضِه التي كان فرَضها قبلَ ذلك. كما زاد المؤمنين به إلى إيمانِهم الذي كانوا عليه قبلَ ذلك، بالذي أحْدَث لهم مِن الفرائضِ والحدودِ، إذْ آمنوا به، إلى إيمانِهم بالسالفِ مِن حدودِه وفرائضِه - إيمانًا، كالذي قال جلَّ ثناؤه في تنزيلِه: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} [التوبة: ١٢٤، ١٢٥]. فالزيادةُ التي زِيدها المنافقون مِن الرَّجاسةِ إلى رَجاستِهم هو ما وصَفنا، و التي زِيدها المؤمنون إلى إيمانِهم هو ما بيَّنا، وذلك هو التأويلُ المُجْمعُ عليه.
Artırılmadan önce kalplerinde bulunan şüphe ve tereddüdün benzeridir. Nitekim Allah, münafıklara daha önce farz kılmadığı yeni hükümler ve farzlar koymak suretiyle -onlar bu yeni hükümler hakkında şüphe ve tereddüde düştüklerinde- daha önce farz kıldığı hüküm ve farzlar hususunda kalplerinde geçmişten beri var olan hastalık ve şüphelerine bir hastalık ve şüphe daha eklemiştir . Tıpkı O'na iman edenlerin, daha önce üzerlerinde bulundukları imanlarına, yeni konulan farz ve hükümlere iman etmeleri sebebiyle, daha önceki hüküm ve farzlara olan imanlarına ek olarak imanlarını artırdığı gibi. Nitekim Zikri yüce olan Allah indirdiği Kitabında şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde verirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, bu onların pisliğine pislik katmış ve onlar kâfir olarak ölmüşlerdir” [Tevbe: 124, 125]. Münafıkların pisliklerine katılan artış nitelendirdiğimiz şeydir; müminlerin imanlarına katılan artış ise açıkladığımız husustur. Üzerinde icmâ edilen tevil de işte budur.
ذكرُ بعضِ مَن قال ذلك مِن أهلِ التأويلِ
Tevil ehlinden bunu söyleyenlerin bazılarının zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}. قال: شكًّا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” ayeti hakkında:
حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: أخْبرنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ
Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd haber verdi, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; o zikrettiği bir rivayette Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan ve Mürre
الهَمْدَانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}. يقولُ: فزادهم اللَّهُ شكًّا .
... el-Hemdânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden nakletti: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” ayeti hakkında; "Allah onların şüphesini artırmıştır " demektedir.
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا سُوَيدُ بنُ نصرٍ، قال: أخْبرنا ابنُ المباركِ قراءةً، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}. يقولُ: فزادهم اللَّهُ رِيبةً وشكًّا في أمرِ اللَّهِ .
Bana el-Müsenna b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek kıraat yoluyla haber verdi, Saîd'den, o da Katâde'den nakletti: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” ayeti hakkında; "Allah onların Allah'ın emri hususundaki tereddüt ve şüphelerini artırmıştır " demektedir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللَّهِ: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}. قال: زادهم رِجْسًا. وقرَأ قولَ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ}. قال: شرًّا إلى شرِّهم، وضلالةً إلى ضلالتِهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Onların kalplerinde bir hastalık vardır; Allah da onların hastalığını artırmıştır” kavli hakkında: "Onların pisliğini artırmıştır" dedi ve Zikri yüce olan Allah'ın şu kavlini okudu: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} “İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar birbirlerine müjde verirler. Kalplerinde hastalık olanlara gelince, bu onların pisliğine pislik katmıştır” ve: "Kötülüklerine kötülük, sapkınlıklarına sapkınlık [katmıştır] " dedi.
وحُدِّثتُ عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا}: فزادَهم اللَّهُ شكًّا .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا} “Allah da onların hastalığını artırmıştır” kavli hakkında: "Allah onların şüphesini artırmıştır " dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: والأليمُ المُوجِعُ. ومعناه: ولهم عذابٌ مُؤْلِمٌ. فصُرِفَ مُؤْلِمٌ إلى أليمٍ، كما يقالُ: ضربٌ وَجيعٌ. بمعنى: مُوجِعٌ. واللَّهُ بديعُ السماواتِ والأرضِ. بمعنى: مُبْدِعٌ. ومنه قولُ عمرِو بنِ مَعْدِيكَرِبَ الزُّبيديِّ:
Ebû Ca‘fer [et-Taberî] dedi ki: el-Elîm (الأليم), acı ve elem veren (el-mûci‘) demektir. Cümlenin anlamı ise: "Onlar için elem verici bir azap vardır" şeklindedir. Nitekim elem verici vuruş anlamında "darbun vecî‘" (ضرب وجيع) [yani mûci‘], "Allah gökleri ve yeri örneksiz yaratandır" ifadesinde "el-Bedî‘" (بديع) [yani örneksiz yaratan/mübdi‘] denildiği gibi burada da "mülim" (مُؤْلِم) kelimesi "elîm" (أليم) kalıbına dönüştürülmüştür. Amr b. Ma‘dîkerib ez-Zübeydî'nin şu beyti de bu kabildendir:
أَمِنْ رَيْحانةَ الداعِي السَّمِيعُ … يُؤَرِّقُني وأصحابي هُجُوعُ
"Reyhâne'den gelen o işittirici çağrıcı mı uykumu kaçırıyor, arkadaşlarım ise uykudayken?"
بمعنى: المُسْمِعُ. ومنه قولُ ذِي الرُّمَّةِ :
Buradaki "es-semî'" (السميع), işittiren (el-müsmi') manasındadır. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu kabildendir:
وَنرْفَعُ مِن صُدُورِ شَمَرْدَلَاتٍ … يَصُدُّ وجوهَها وَهَجٌ ألِيمُ
"Ve biz kaldırırız çevik develerin göğüslerini ; yüzlerini engelleyen acı verici bir sıcaklık varken."
ويُرْوى: يَصُكُّ .
Bir rivayette de "yasükku" (يَصُكُّ - çarpan) şeklinde geçmektedir.
وإنما الأليمُ صفةٌ للعذابِ، كأنه قال: ولهم عذابٌ مُؤْلِمٌ. وهو مأخوذٌ مِن الألمِ، والألمُ الوَجَعُ.
"el-Elîm" ancak azabın bir sıfatıdır; sanki "Onlar için acı verici bir azap vardır" demiştir. Bu kelime "elem"den (الألم) türemiştir, elem ise acı/ağrı demektir.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ، قال: الأليمُ المُوجِعُ .
Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Cafer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; o: "el-Elîm, acı veren demektir " dedi.
حدَّثنا يعقوبُ، قال: حدثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرنا جُوَيْبرٌ، عن الضحَّاكِ، قال: العذابُ الأليمُ؛ الموجعُ.
Bize Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir, ed-Dahhâk'tan bildirdi; o şöyle dedi: "el-Azâbu el-elîm; can yakıcı/acı verici [azap demektir]."
وحُدِّثت عن المِنْجابِ بنِ الحارثِ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضّحَّاكِ في قولِه: {أَلِيمٌ }. قال: هو العذابُ المُوجِعُ، وكلُّ شيءٍ في القرآنِ مِن الأليمِ فهو المُوجِعُ.
Bana el-Mincâb b. el-Hâris'ten rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o da Dahhâk'tan Allah'ın: {أَلِيمٌ } “Can yakıcı” kavli hakkında nakletti; o: "O, acı verici azaptır. Kur'an'da geçen 'el-elîm' lafızlarının hepsi acı verici demektir" dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)} “Yalan söylemelerinden ötürü” kavlinin teviline dair görüş:
اخْتَلفت القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُهم: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. مُخَفَّفةَ الذالِ، مفتوحةَ الياءِ، وهي قراءةُ [عُظمٍ قرَأةِ] أهلِ الكوفةِ . وقرَأه آخرون: (يُكَذِّبُون). بضمِّ الياءِ وتشديدِ الذالِ، وهي قراءةُ [عُظمِ قرأةِ] (٤) أهلِ المدينةِ والحجازِ والبصرةِ .
Kurrâ bu ayetin kıraatinde ihtilaf etmiştir; bazısı bunu zel harfini şeddesiz ve ye harfini fethalı olarak {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Yalan söylemelerinden ötürü” şeklinde okumuştur ki bu, Kûfe ehli kurrâsının [ekseriyetinin] kıraatidir . Diğerleri ise ye harfini zammeli ve zel harfini şeddeli olarak (يُكَذِّبُون) [yalanlamalarından ötürü] şeklinde okumuştur ki bu da Medine, Hicaz ve Basra ehli kurrâsının [ekseriyetinin] (٤) kıraatidir .
وكأنَّ الذين قرَءوا ذلك بتشديدِ الذالِ وضمِّ الياءِ رأَوْا أن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه إنما أوْجَب للمنافقين العذابَ الأليمَ بتكذيبِهم [نبيَّهم محمدًا] ﷺ وبما جاء به، وأن الكذِبَ لولا التكذيبُ لا يُوجِبُ لأحدٍ اليسيرَ مِن العذابِ، فكيف بالأليمِ منه؟
Bu lafzı zel harfini şeddeli ve ye harfini zammeli okuyanlar; Zikri yüce olan Allah'ın münafıklara can yakıcı azabı ancak [Peygamberleri Muhammed] sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve onun getirdiklerini yalanlamaları sebebiyle gerekli kıldığı, şayet yalanlama olmasaydı yalanın tek başına kimseye az bir azabı bile gerektirmeyeceği, nerede kaldı ki can yakıcı azabı gerektireceği görüşünde gibidirler.
وليس الأمرُ في ذلك عندي كالذي قالوا؛ وذلك أن اللَّهَ جلّ ثناؤُه أنْبَأ عن المنافقين في أولِ النبأ عنهم في هذه السورةِ بأنهم يَكْذِبون بدَعْواهم الإيمانَ، وإظهارِهم ذلك بألسنتِهم، خِداعًا للَّهِ ﷿ ولرسولِه وللمؤمنين، فقال: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} بذلك مِن قِيلِهم، مع استسرارِهم الشكَّ والرِّيبةَ، {وَمَا يَخْدَعُونَ} بصنيعِهم ذلكَ {إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} دونَ رسولِ اللَّهِ ﷺ والمؤمنين، {وَمَا يَشْعُرُونَ} بموضعِ خديعتِهم أنفسَهم، واستدراجِ اللَّهِ إيَّاهم بإملائِه لهم، {فِي قُلُوبِهِمْ} شكُّ [النفاقِ ورِيبتُه] ، واللَّهُ زائدُهم شكًّا ورِيبةً بما كانوا يَكْذِبون اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين بقولِهم بألسنتِهم: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} وهم في قِيلِهم ذلك كَذَبةٌ؛ لاستسرارِهم الشكَّ والمرضَ في اعتقاداتِ قلوبِهم في أمرِ اللَّهِ وأمرِ رسولِه ﷺ. فأَوْلَى في حكمةِ اللَّهِ ﷻ أن يكونَ الوعيدُ منه لهم على ما افْتَتح به الخبرَ عنهم مِن قبيحِ أفعالِهم وذَميمِ أخلاقِهم، دونَ ما لم يَجْرِ له ذكرٌ مِن أفعالِهم، إذ كان سائرُ آياتِ تنزيلِه بذلك نزَل، وهو أن يَفْتَتحَ ذكرَ محاسنِ أفعالِ قومٍ، ثم يختِمَ ذلك بالوعدِ على ما افْتَتحَ به ذكرَه مِن أفعالِهم، ويَفتتحَ ذكرَ مساوِي أفعالِ آخرين، ثم يختِمَ ذلك بالوعيدِ على ما ابْتَدأ به ذكرَه مِن أفعالِهم. فكذلك الصحيحُ مِن القولِ في الآياتِ التي افْتَتح فيها ذكرَ بعضِ مساوي أفعالِ المنافقين، أن يختِمَ ذلك بالوعيدِ على ما افْتَتح به ذكرَه مِن قبائحِ أفعالِهم.
Bana göre bu husustaki durum onların dediği gibi değildir. Şöyle ki; Zikri yüce olan Allah, bu surede münafıklardan bahsettiği ilk kısımda, onların Allah'ı celle ve azze, Resûlü'nü ve müminleri aldatmak maksadıyla dilleriyle bunu açığa vurarak iman iddialarında yalan söylediklerini haber vermiş ve şöyle buyurmuştur: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “İnsanlardan bazıları da vardır ki inanmadıkları halde 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler. [Böylece] Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar.” Onlar şüphe ve kuşkuyu içlerinde gizledikleri halde bu sözleriyle [bunu yaparlar]. {وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Halbuki onlar ancak kendilerini aldatırlar” Yaptıkları bu işle Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri değil, yalnızca kendilerini aldatırlar. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “Fakat bunun farkında değillerdir” kendilerini aldattıkları yerin ve Allah'ın kendilerine mühlet vererek derece derece helake sürüklemesinin farkına varmazlar. {فِي قُلُوبِهِمْ} “Onların kalplerinde” [nifak ve kuşku] şüphesi vardır . Allah da dilleriyle: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inandık” diyerek Allah'a, Resûlü'ne ve müminlere yalan söylemeleri sebebiyle onların şüphe ve kuşkusunu artıracaktır. Onlar, Allah'ın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emri hususunda kalplerindeki inançta şüphe ve marazı gizledikleri için bu sözlerinde yalancıdırlar. Allah'ın celle celâluhu hikmetine en uygun olan; O'nun tarafından yapılan tehdidin, fiillerinden hiç bahsedilmemiş olanlar üzerine değil de haklarındaki habere başlarken zikrettiği çirkin fiilleri ve yerilmiş ahlakları üzerine olmasıdır. Zira O'nun indirdiği diğer bütün ayetler bu minval üzere nazil olmuştur: [Allah] bir topluluğun güzel amellerini zikrederek başlar, ardından amellerinden zikrine başladığı şey üzerine mükâfat vaadiyle bitirir; diğerlerinin kötü amellerini zikrederek başlar, sonra da amellerinden zikrine başladığı şey üzerine tehdit ile bitirir. Dolayısıyla münafıkların bazı kötü amellerini zikrederek başladığı ayetler hakkında doğru olan söz de, bunu onların zikrine başladığı çirkin fiilleri üzerine azap tehdidiyle bitirmesidir.
فهذا هذا، مع دَلالةِ الآيةِ الأُخرى على صحةِ ما قلنا، وشهادتِها بأن الواجبَ من القراءةِ ما اخترْنَا، وأن الصوابَ مِن التأويلِ ما تَأَوَّلْنا، مِن أن وعيدَ اللَّهِ المنافقين في هذه الآيةِ العذابَ الأليمَ على الكذِبِ الجامعِ معنى الشكِّ والتكذيبِ، وذلك قولُ اللَّهِ جلّ ثَناؤُه: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ (١) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} [المنافقون: ١، ٢]. والآيةُ الأخرى في "المجادَلةِ": {اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} [المجادلة: ١٦]. فأخْبر اللَّهُ جلَّ ثناؤُه أن المنافقين - بقِيلِهم ما قالُوا لرسولِ اللَّه ﷺ، مع اعتقادِهم فيه ما هم معتقدون - كاذِبون، ثم أخْبرَ تعالى ذكرُه أن العذابَ المُهِينَ لهم على ذلك مِن كَذِبِهم. ولو كان الصحيحُ مِن القراءةِ على ما قَرَأه القارئون في سورةِ "البقرةِ": (وَلَهُم عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يُكَذِّبون). لكانتِ القراءةُ في السورةِ الأخرى: (وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لمُكذِّبون). ليكونَ الوعيدُ لهم [مِن العذابِ المهينِ] الذي هو عَقِيبَ ذلك وعيدًا على التكذيبِ لا على الكَذِبِ.
Bu durum böyledir. Bununla birlikte diğer ayetin, söylediğimiz şeyin doğruluğuna delalet etmesi ve okunması gereken kıraatin bizim seçtiğimiz kıraat olduğuna, doğru tevilin de bizim yaptığımız tevil olduğuna şahitlik etmesi de [bunu desteklemektedir]. Bu tevil ise Allah'ın bu ayette münafıkları şüphe ve yalanlama anlamını da içeren yalan söylemeleri sebebiyle can yakıcı bir azapla tehdit etmiş olmasıdır. Zikri yüce olan Allah'ın şu buyruğu böyledir: {إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ (١) اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Münafıklar sana geldiklerinde: 'Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün' derler. Allah da bilir ki sen elbette O'nun Resûlüsün. Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar. Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah'ın yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yapmakta oldukları ne kötüdür!” [Münâfikûn, 1-2]. Mücâdele suresindeki diğer ayet ise şöyledir: {اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Yeminlerini bir kalkan edindiler de Allah'ın yolundan alıkoydular. Artık onlar için alçaltıcı bir azap vardır” [Mücâdele, 16]. Zikri yüce olan Allah; münafıkların, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e söyledikleri sözlerle -onun hakkında taşıdıkları inançla birlikte- yalancı olduklarını haber vermiş, ardından da anısı yüce olan Allah, onlar için öngörülen alçaltıcı azabın bu yalanları sebebiyle olduğunu bildirmiştir. Eğer Bakara suresinde kurrânın okuduğu: (وَلَهُم عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يُكَذِّبون) [şeklindeki kıraat] doğru olsaydı, diğer suredeki kıraatin de: (وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لمُكذِّبون) şeklinde olması gerekirdi ki, bunun hemen ardından gelen [alçaltıcı azap] tehdidi yalan söylemeye değil, yalanlamaya yönelik bir tehdit olsun.
وفي إجماعِ المسلمين على أن الصوابَ مِن القراءةِ في قولِه: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ}. بمعنى الكَذِبِ، وأنَّ إيعادَ اللَّهِ فيه المنافقين العذابَ الأليمَ على ذلك مِن كَذِبِهم - أوضحُ الدَّلالةِ على أن الصحيحَ مِن القراءةِ في سورةِ "البقرةِ": {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. بمعنى الكَذِبِ، وأن الوعيدَ مِن اللَّهِ تعالَى ذكرُه للمنافقين فيها على الكذبِ حقٌّ، لا على التكذيب الذي لم يَجْرِ له ذكرٌ - نظيرَ الذي في سورةِ "المنافقين" سواءً.
Müslümanların, {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَكَاذِبُونَ} “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” kavlindeki doğru kıraatin yalan söylemek manasında olduğu ve Allah'ın orada münafıkları bu yalanları sebebiyle can yakıcı azapla tehdit ettiği hususundaki icmâı; tıpkı Münâfikûn suresindeki gibi, Bakara suresindeki doğru kıraatin de yalan manasında {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Yalan söylemelerinden ötürü” şeklinde olduğuna ve Zikri yüce olan Allah'ın oradaki münafıkları tehdidinin, hiç bahsedilmeyen tekzib (yalanlama) üzerine değil, haklı olarak yalan üzerine olduğuna dair en açık delildir.
وقد زعَم بعضُ نحويِّي البصرةِ أنَّ "ما" من قولِ اللَّهِ جلّ ثناؤُه: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ}. اسمٌ للمصدرِ، كما أنَّ "أَنْ" والفعلَ اسمان للمصدرِ في قولِك: أُحبُّ أن تأتيَني. وأنَّ المعنى إنما هو: بكَذِبِهم وتكذيبِهم. قال: وأَدْخل "كان" ليُخْبِرَ أنه
Basralı bazı nahivciler, Allah celle senâuhunun {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Yalan söylemelerinden ötürü” kavlindeki “mâ” (ما) [edatının] masdar ismi olduğunu; nitekim senin: “Bana gelmeni severim” (أُحبُّ أن تأتيَني) sözündeki “en” (أَنْ) ve fiilin de masdar ismi olduğunu ve mananın ancak “onların yalan söylemeleri ve yalanlamaları sebebiyle” demek olduğunu iddia etmiştir. [Bu nahivci] şöyle demiştir: [Allah], [bu durumun] geçmişte olduğunu haber vermek için “kâne”yi (كان) dahil etmiştir...
كان فيما مضى، كما تقولُ : ما أحسنَ ما كان عبدُ اللَّهِ. فأَنت تعجَبُ من عبدِ اللَّهِ لا من كَوْنِه، وإنما وقَع التعجُّبُ في اللفظِ على كونِه.
nitekim şöyle dediğin gibi : "Mâ ahsene mâ kâne Abdullâh" (ما أحسنَ ما كان عبدُ اللَّهِ - Abdullah ne kadar da güzeldi!). Burada sen Abdullah'ın durumuna hayret edersin, onun 'var olmasına/olmasına' değil; hayret lafızda onun kevnine (oluşuna) yönelmiştir.
وكان بعضُ نحوييِّ الكوفةِ يُنكرُ ذلك من قولِه ويَسْتَخْطِئُه، ويقولُ: إنما أُلْغِيَت "كان" في التعجُّبِ لأن الفعلَ قد تقدَّمها، فكأنه قال: حَسَنًا كان زيدٌ، وحسَنٌ كان زيدٌ . يُبْطِلُ "كان"، ويُعْمِلُ مع الأسماءِ والصفاتِ التي بألفاظِ الأسماءِ إذا جاءتْ قبلَ "كان"، ووقعَتْ "كان" بينها وبين الأسماءِ. وأما العِلَّةُ في إبطالِها إذا أُبطِلَت في هذه الحالِ، فتشبيهُ الصفاتِ والأسماءِ بـ "فعَل" و"يَفْعَلُ" التي لا يظهَرُ عملُ "كان" فيهما، ألا ترى أنك تقولُ: يقومُ كان زيدٌ. فلا يظهَرُ عملُ "كان" في "يقومُ"؟ وكذلك: قام كان زيدٌ. فلذلك أُبْطل عملُها مع "فاعل" تمثيلًا بـ "فعَل" و"يفعلُ"، وأُعْملت مع "فاعل" أحيانًا؛ لأنه اسمٌ، كما تُعْملُ في الأسماءِ. فأما إذا تقدَّمت "كان" الأسماءَ والأفعالَ، وكان الاسمُ والفعلُ بعدَها، فخطأٌ عندَه أن تكونَ "كان" مُبْطَلَةً. فلذلك أحال قولَ البصريِّ الذي حكَيناه، وتأوَّل قولَ اللَّهِ ﷿: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ }. أنه بمعنى: الذي يَكْذِبونه.
Kûfeli bazı nahivciler ise onun bu sözünü reddedip yanlış buluyor ve şöyle diyordu: Taaccüp (şaşma) cümlesinde "kâne"nin amelden düşürülmesi (ilga edilmesi), fiilin onun önüne geçmiş olmasındandır. Sanki şöyle demiştir: "Hasenen kâne Zeydün" veya "Hasenün kâne Zeydün" . "Kâne"den önce gelip "kâne" onunla isimler arasında kaldığında, isimler ve isim lafzındaki sıfatlar amel ederken "kâne"yi amelden düşürür. Bu durumda iptal edilmesinin illeti ise; "kâne"nin amelinin kendilerinde zahir olmadığı "fe'ale" ve "yef'alü" fiillerine sıfat ve isimlerin benzetilmesidir . Görmez misin ki: "Yekūmu kâne Zeydün" dersin de "yekūmu"da "kâne"nin ameli görünmez? Aynı şekilde: "Kâme kâne Zeydün" dersin. İşte bu yüzden "fe'ale" ve "yef'alü"ye kıyasla "fâil" ile birlikte ameli iptal edilmiş, bazen de isim olduğu için isimlerde amel ettiği gibi "fâil" ile amel ettirilmiştir. Fakat "kâne" isimlerin ve fiillerin önüne geçmiş, isim ve fiil de ondan sonra gelmişse, onun nezdinde "kâne"nin iptal edilmiş olması hatadır. Bu sebeple naklettiğimiz Basralı nahivcinin sözünü imkânsız görmüş ve Allah azze ve celle'nin: {بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ } kavlini, "yalan söyledikleri şey sebebiyle" manasında tevil etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman” kavlinin teviline dair görüş:
اختَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ هذه الآيةِ؛ فرُوِي عن سلمانَ الفارسيِّ أنه كان يقولُ: لم يجئْ هؤلاء بعدُ.
Tevil ehli [müfessirler] bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir; nitekim Selmân el-Fârisî'den onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bunlar henüz gelmedi."
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدثنا عَثَّامُ بنُ عليٍّ، قال: حدثنا الأعمشُ، قال: سمِعت المِنْهالَ بنَ عمرٍو يحدِّثُ عن عبَّادِ بنِ عبدِ اللَّهِ، عن سلمانَ، قال: ما جاء هؤلاء بعدُ، الذين: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Assâm b. Alî anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş anlattı, dedi ki: Minhal b. Amr'ı Abbâd b. Abdillâh'tan, o da Selmân'dan şöyle derken naklettiğini işittim: "{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” ayetinde kastedilen kimseler henüz gelmedi."
حدَّثني أحمدُ بنُ عثمانَ بنِ حَكيمٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ شَرِيكٍ، قال: حدَّثني أبي، قال: حدَّثني الأعمشُ، عن زيدِ بنِ وهبٍ وغيرِه، عن سلمانَ أنه قال في هذه الآيةِ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ}. قال: ما جاء هؤلاء بعدُ .
Bana Ahmed b. Osmân b. Hakîm anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Şerîk anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana el-A'meş, Zeyd b. Vehb ve başkasından, Selmân'ın bu ayet: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bunlar henüz gelmedi ."
وقال آخرون بما حدَّثني به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} . أمَّا {لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} فإنَّ الفسادَ هو الكفرُ والعملُ بالمعصيةِ .
Başkaları ise Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı şu rivayetteki gibi demiştir; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den zikrettiği bir rivayette Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemdânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” ayeti hakkında şunu nakletti: "{لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde fesat çıkarmayın” ifadesine gelince; fesat, küfür ve masiyet işlemektir ."
وحُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da
الرَّبيع: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ}، يقولُ: لا تَعْصُوا في الأرضِ، {قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ}. قال: فكان فسادُهم على أنفسِهم ذلك معصيةَ اللَّهِ؛ لأن مَن عصَى اللَّهَ في الأرضِ أو أمَر [بمعصيتِه، فقد] أفْسَد في الأرضِ؛ لأن إصلاحَ الأرضِ والسماءِ بالطاعةِ .
... er-Rebî'den nakletti: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman”, yani 'Yeryüzünde isyan etmeyin' denildiğinde, {قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “'Biz ancak ıslah edicileriz' derler”. Dedi ki: Onların kendileri aleyhine olan bu fesadı Allah'a isyandır; çünkü kim yeryüzünde Allah'a isyan eder veya [O'na isyan edilmesini] emrederse, [muhakkak ki] yeryüzünde fesat çıkarmış olur. Zira yerin ve göğün ıslahı itaat iledir .
وأوْلى التأْويلين بالآيةِ تأويلُ مَن قال: إن قولَ اللَّهِ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} نزَلت في المنافقين الذين كانوا على عهدِ رسولِ الله ﷺ، وإن كان معنيًّا بها كلُّ مَن كان بمثلِ صفتِهم من المنافقين بعدَهم إلى يومِ القيامةِ. وقد يَحْتَمِلُ قولُ سلمانَ عند تلاوةِ هذه الآيةِ: ما جاء هؤلاء بعدُ. أن يكونَ قاله بعدَ فناءِ الذين كانوا بهذه الصفةِ على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، خبرًا منه عمَّن هو جاءٍ منهم بعدَهم ولمَّا يجئْ بعدُ، [لا أنه] عنَى أنه لم يمضِ ممَّن ذلك صفتُه أحدٌ.
Bu iki tevil arasında ayete en uygun olanı: Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler” kavlinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki münafıklar hakkında indiğini söyleyenin tevilidir; her ne kadar onlardan sonra kıyamet gününe kadar onların vasfında olan bütün münafıklar bununla kastedilmiş olsa da. Selmân'ın bu ayeti okurken: "Bunlar henüz gelmedi" sözü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bu vasıfta olanların yok olup gitmesinden sonra, onlardan sonra gelecek olan ve henüz gelmemiş bulunan kimseleri haber vermek üzere söylemiş olması ihtimaline dayanabilir; [yoksa o] bu vasıfta olan kimselerden hiçbirinin gelip geçmediğini kastetmiş değildir.
وإنما قلنا: أَوْلى التأويلين بالآيةِ ما ذكَرنا؛ لإِجماعِ الحُجَّةِ من أهلِ التأويلِ على أن ذلك صفةُ مَن كان بينَ ظهرَانَيْ أصحابِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، على عهدِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، من المنافقين، وأن هذه الآياتِ فيهم نزَلت، والتأويلُ المُجْمَعُ عليه أَوْلى بتأويلِ القرآنِ من قولٍ لا دلالةَ على صحَّتِه من أصلٍ ولا نظيرٍ.
İki tevil arasında ayete en uygun olanının zikrettiğimiz görüş olduğunu söylememizin sebebi; tevil ehlinden hüccet sayılan kimselerin, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı arasında bulunan münafıkların vasfı olduğu ve bu ayetlerin onlar hakkında indiği hususundaki icmaıdır. Üzerinde icma edilen tevil ise Kur'an'ın tevilinde, sıhhatine dair ne bir asıl ne de bir benzer delil bulunmayan bir görüşe göre [tercih edilmeye] çok daha layıktır.
والإفسادُ في الأرضِ العملُ فيها بما نهَى اللَّهُ - جلَّ وعزَّ - عنه، وتضييعُ ما أمرَ اللَّهُ بحفظِه، فذلك جملةُ الإفسادِ، كما قال جلَّ ثَناؤُه في كتابهِ مُخبرًا عن قِيلِ ملائكتِه: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} [البقرة: ٣٠] يَعْنُون بذلك: أتجعلُ في الأرضِ من يعصِيك ويُخالفُ أمرَك؟ فكذلك صفةُ أهلِ النفاقِ؛ مفسدون في الأرضِ بمعصيَتِهم فيها ربَّهم، ورُكوبِهم فيها ما نهاهم عن رُكوبِه، وتضييعِهم فرائضَه، وشكِّهم في دينِ اللَّهِ الذي لا يقبَلُ من أحدٍ عملًا إلا بالتصديقِ به، والإيقانِ بحقيقتِه، وكذِبِهم المؤمنين بدَعْواهم غيرَ ما هم عليه مقيمون من الشكِّ والرَّيبِ، ومُظاهرتِهم أهلَ التكذيب باللَّهِ وكتبِه ورسلِه على أولياءِ اللَّهِ إذا وجَدوا إلى ذلك سبيلًا. فذلك إفسادُ المنافقين في [أرضِ اللَّهِ] ، وهم يَحْسَبون أنهم بفعلِهم ذلك مُصلحونَ فيها، فلم يُسْقِطِ اللَّهُ جلَّ ثناؤه عنهم عقوبتَه، ولا خفَّف عنهم أليمَ ما أعدَّ من عقابِه لأهلِ معصيتِه، بحُسْبانِهم أنهم فيما أَتوْا من معاصي اللَّهِ مُصلحونَ، بل أوْجب لهم الدَّرْكَ الأسفلَ من نارِه، والأليمَ من عذابِه، والعارَ العاجلَ بسَبِّ اللَّهِ إيَّاهم وشَتْمِه لهم، فقال تعالى: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ}. وذلك من حُكمِ اللَّهِ فيهم أدلُّ الدليلِ على تكذيبِه جلّ ثناؤه قولَ القائلين: إن عقوباتِ اللَّهِ لا يَسْتَحِقُّها إلَّا المعاندُ ربَّه فيما لزِمه من حقوقِه وفروضِه، بعد علمِه وثُبوتِ الحُجَّةِ عليه بمعرفتِه بلزومِ ذلك إيَّاه.
Yeryüzünde fesat çıkarmak; orada Allah'ın -celle ve azze- yasakladığı şeyleri işlemek ve Allah'ın korunmasını emrettiği şeyleri zayi etmektir. İşte fesadın bütünü budur. Nitekim Zikri yüce olan Allah Kitabında meleklerinin sözünü haber vererek şöyle buyurmuştur: {قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا} “'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' dediler” [Bakara: 30]. Bununla: "Yeryüzünde sana isyan edecek ve emrine karşı gelecek kimse mi var edeceksin?" demek istemişlerdir. Nifak ehlinin vasfı da böyledir; onlar orada Rablerine isyan etmeleri, kendilerine yasakladığı şeyleri irtikâp etmeleri, farzlarını zayi etmeleri, Allah'ın kendisinden hiçbir ameli ancak onu tasdik edip hakikatine kesin inanmadıkça kabul etmediği dininde şüpheye düşmeleri, üzerinde bulundukları şüphe ve tereddüdün aksini iddia ederek müminlere yalan söylemeleri ve bir yolunu bulduklarında Allah'ı, kitaplarını ve peygamberlerini yalanlayanlara Allah'ın veli kullarına karşı arka çıkmaları sebebiyle yeryüzünde bozguncudurlar. İşte münafıkların [Allah'ın yeryüzündeki] fesadı budur . Onlar bu yaptıklarını yapmakla yeryüzünde ıslah edici olduklarını sanırlar. Ancak Zikri yüce olan Allah, işledikleri masiyetlerde kendilerini ıslah edici sanmaları sebebiyle onlardan cezasını düşürmemiş ve masiyet ehline hazırladığı can yakıcı azabını onlardan hafifletmemiştir; bilakis onlar için cehennem ateşinin en aşağı tabakasını, can yakıcı azabı ve Allah'ın onları kınayıp yermesiyle peşin bir utancı gerekli kılmış ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ} “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında değillerdir”. Allah'ın onlar hakkındaki bu hükmü; "Allah'ın cezalarını ancak, yerine getirmesi gereken hak ve farzlar hususunda bunların kendisine lüzumunu bilip aleyhine hüccet sabit olduktan sonra Rabbine inatla karşı çıkan kimse hak eder" diyenlerin sözünü Zikri yüce olan Allah'ın yalanladığına dair en açık delildir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١)} “'Biz ancak ıslah edicileriz' dediler” kavlinin teviline dair görüş:
وتأويلُ ذلك كالذي قاله ابنُ عباس، الذي حدَّثنا به محمدُ بنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بنِ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ
Bunun tevili, İbn Abbâs'ın söylediği gibidir ki bunu bize Muhammed b. Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o da Zeyd b. [Sâbit]'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den nakletti:
ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ}. أي قالوا: إنما نريدُ الإصلاحَ بينَ الفريقين من المؤمنين وأهلِ الكتابِ .
... Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ} “Biz ancak ıslah edicileriz” kavli hakkında nakletti; yani şöyle demişlerdir: "Biz sadece müminler ile Ehl-i Kitap olan iki grup arasını düzeltmek istiyoruz ."
وخالَفه في ذلك غيرُه، فَحدَّثنا القاسمُ بنُ الحسنِ، قال: حدَّثنا الحسينُ بنُ داودَ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ}. قال: إذا ركِبوا معصيةَ اللَّهِ فقِيل لهم: لا تفعَلوا كذا وكذا. قالوا: إنما نحن على الهُدَى .
Başkası ise bu hususta ona muhalefet etmiştir. Bize el-Kâsım b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ} “Onlara: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiği zaman” ayeti hakkında şöyle dedi: "Allah'a isyan ettiklerinde ve kendilerine: 'Şunu şunu yapmayın' denildiğinde: 'Biz ancak hidayet üzerindeyiz' derler ."
قال أبو جعفرٍ: وأيُّ الأمرين كان منهم في ذلك، أعني في دَعْواهم أنهم مصلحون، فهم لا شكَّ أنهم كانوا يَحْسَبون أنهم فيما أتَوْا من ذلك مصلحون - فسواءٌ بينَ اليهودِ والمسلمين كانت دَعْواهم الإصلاحَ، أو في أديانِهم، وفيما ركبوا من معصيةِ اللَّهِ، وكذِبهم المؤمنين فيما أظْهروا لهم من القولِ، وهم لغيرِ ما أظْهروا مُسْتبطِنون؛ لأنَّهم كانوا في جميعِ ذلك من أمرِهم عندَ أنفسِهم مُحْسِنين، وهم عندَ اللَّهِ مُسيئون، ولأمرِ اللَّهِ مُخالِفون، لأَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثناؤُه قد كان فرَض عليهم عداوةَ اليهودِ وحربَهم مع المسلمين، وألْزمهم التصديقَ برسولِ اللَّهِ ﷺ، وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، كالذي ألْزم من ذلك المؤمنين، فكان لقاؤُهم اليهودَ على وجهِ الوِلايةِ منهم لهم، وشكُّهم في نبوَّةِ رسولِ اللَّهِ ﷺ وفيما جاء به أنه من عندِ اللَّهِ - أعظمَ الفسادِ، وإن كان ذلك كان عندَهم إصلاحًا وهُدًى في أديانِهم، أو فيما بينَ المؤمنين واليهودِ، فقال جلَّ ثناؤُه فيهم: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ}
Ebû Ca'fer der ki: Bu iki durumdan hangisi onların nezdinde vaki olmuş olursa olsun -yani onların kendilerinin ıslah edici oldukları iddialarında- hiç şüphe yok ki onlar bu yaptıklarında kendilerini ıslah edici sanıyorlardı. İster onların ıslah iddiaları Yahudiler ile Müslümanlar arasında olsun, ister kendi dinleri konusunda ve Allah'a isyan etme, açığa vurdukları sözlerde müminlere yalan söyleyip açığa vurduklarının aksini içlerinde gizleme hususunda olsun [durum aynıdır]. Çünkü onlar bu durumlarının hepsinde kendi zanlarınca iyilik yapan kimselerdi; oysa Allah katında kötülük yapan ve Allah'ın emrine muhalefet eden kimselerdi. Zira zikri yüce olan Allah, müminlere farz kıldığı gibi, onlara da Yahudilere düşmanlık etmeyi, Müslümanlarla birlikte onlarla savaşmayı ve Allah'ın Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem ile onun Allah katından getirdiklerini tasdik etmeyi farz kılmıştı. Dolayısıyla onların Yahudilerle dostluk bağı kurarak buluşmaları ve Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinden ve getirdiklerinin Allah katından olduğundan şüphe etmeleri -bu durum onların indinde bir ıslah, dinlerinde veya müminlerle Yahudilerin arasında bir doğru yol sayılsa bile- en büyük fesat idi. Bu sebeple zikri yüce olan [Allah] onlar hakkında şöyle buyurdu: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ} “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir”.
دونَ الذين يَنْهَوْنهم من المؤمنين عن الإفسادِ في الأرضِ، {وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ}.
[Fesadı yapanlar onlardır], kendilerini yeryüzünde fesat çıkarmaktan alıkoyan müminler değil; {وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ} “fakat farkında değillerdir”.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ (١٢)}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ (١٢)} “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında değillerdir” kavlinin teviline dair görüş:
وهذا القولُ من اللَّهِ جلَّ ثناؤُه تكذيبٌ للمنافقين في دَعْواهم إذا أُمِروا بطاعةِ اللَّهِ فيما أمَرهم اللَّهُ به، ونُهوا عن معصيةِ اللَّهِ فيما نهاهم اللَّهُ عنه، قالوا: إنما نحن مُصلحون لا مُفسدون، ونحن على رُشْدٍ وهُدًى فيما أنْكَرْتموه علينا دونَكم، لا ضالُّون. فكذَّبهم اللَّهُ - جلّ وعزّ - في ذلك من قِيلِهم، فقال: ألا إنهم هم المُفْسِدون المخالفون أمرَ اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -، المتعدُّون، حدودَه، الراكبون معصيتَه، التاركون فروضَه، وهم لا يَشْعُرون ولا يَدْرُون أنهم كذلك، لا الذين يَأْمُرونهم بالقسطِ من المؤمنين، ويَنْهَوْنهم عن معاصي اللَّهِ - جلّ وعز - في أرضِه من المسلمين.
Zikri yüce olan Allah'ın bu buyruğu; Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde Allah'a itaate çağrıldıklarında ve yasakladığı şeylerde Allah'a isyandan menedildiklerinde : "Biz bozguncu değil, ancak ıslah edicileriz; bize itiraz ettiğiniz hususlarda size karşı doğru yol ve hidayet üzere olan biziz, sapkın olan biz değiliz" diyen münafıkların bu iddialarını yalanlamadır. Allah -celle ve azze- onların bu sözlerini yalanlayarak şöyle buyurmuştur: İyi bilin ki Allah'ın -celle ve azze- emrine karşı gelen, sınırlarını aşan, masiyetini işleyen, farzlarını terk eden asıl bozguncular onlardır; ancak onlar öyle olduklarının şuurunda ve bilincinde değillerdir. Yoksa müminlerden onlara adaleti emreden ve Müslümanlardan onları Allah'ın -celle ve azze- yeryüzündeki masiyetlerinden alıkoyan kimseler bozguncu değildir.
القولُ في تأويلِ قولِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: وتأويلُ قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ} يعني: وإذا قيل لهؤلاء الذين وصَفَهم اللَّهُ ونَعَتهم بأنَّهم يقولون: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ}: صَدِّقوا بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، كما صدَّق به الناسُ. ويعني بـ {النَّاسُ}: المؤمنين الذين آمنوا بمحمدٍ ونبوَّتِه وما جاء به من عندِ اللَّهِ.
Ebû Cafer der ki: Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman” kavlinin tevili şudur: Allah'ın; {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ} “'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir” şeklinde niteleyip vasfettiği bu kimselere: "İnsanların tasdik ettiği gibi siz de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Allah katından getirdiklerini tasdik edin" denildiğinde demektir. {النَّاسُ} "İnsanlar" ile; Muhammed'e, onun peygamberliğine ve Allah katından getirdiklerine iman eden müminleri kastetmektedir.
كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بِشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ}. يقولُ: وإذا قيل لهم: صدِّقوا كما صدَّق أصحابُ محمدٍ ﷺ، قولوا : إنه نبيٌّ ورسولٌ، وأن ما أُنْزِل عليه حقٌّ، وصدِّقوا بالآخرةِ، وأنكم مبعوثون من بعدِ الموتِ .
Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu], 'Onlara: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının tasdik ettiği gibi tasdik edin, onun bir peygamber ve bir elçi olduğunu, ona indirilenin hak olduğunu söyleyin , ahireti ve ölümden sonra diriltileceğinizi tasdik edin ' denildiğinde [demektir].
وإنما أُدْخِلت الألفُ واللَّامُ في {النَّاسُ} وهم بعضُ الناسِ لا جميعُهم؛ لأنهم كانوا معروفين عندَ الذين خُوطبوا [بذلك في هذه] الآيةِ بأعيانِهم. وإنما معناه: آمِنوا كما آمَن الناسُ الذين تعرِفونهم من أهلِ اليقينِ والتصديقِ باللَّهِ، وبمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، وباليومِ الآخرِ. فلذلك أُدْخِلت الألفُ واللامُ فيه، كما أُدْخِلتا في قولِه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} [آل عمران: ١٧٣]. لأنه أُشِير بدخولِهما إلى ناسٍ معروفين عند مَن خُوطِب بذلك.
{النَّاسُ} "İnsanlar" kelimesine -ki kastedilen bütün insanlar değil, insanların bir kısmıdır- elif ve lâm takısının dâhil edilmesi, bu ayette kendilerine hitap edilenlerin bizzat tanıdığı kimseler olmalarından dolayıdır . Bunun anlamı şudur: Allah'a, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onun Allah katından getirdiklerine ve ahiret gününe kesin bir inanç ve tasdikle bağlanan, bildiğiniz o insanların iman ettiği gibi iman edin. Nitekim: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} [Âl-i İmrân: 173] “İnsanlar onlara: 'İnsanlar size karşı toplandı, onlardan korkun!' dediler” kavlinde de elif ve lâm aynı şekilde dâhil edilmiştir. Çünkü bu iki harfin dâhil edilmesiyle , kendisine hitap edilen kimselerin bildiği belirli insanlara işaret edilmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ}.
Zikri yüce olan Allah'ın: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” kavlinin teviline dair görüş:
قال أبو جعفرٍ: والسفهاءُ جمعُ سَفِيهٍ، [كما العلماءُ] جمعُ عليمٍ، والحكماءُ جمعُ حكيمٍ. والسفيهُ الجاهلُ الضعيفُ الرأيِ، القليلُ المعرفةِ بمواضعِ المنافعِ والمضارِّ. ولذلك سمَّى اللَّهُ - جلَّ وعزَّ - النساءَ والصبيانَ سفهاءَ، فقال تعالى: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} [النساء: ٥]. فقال عامَّةُ أهلِ التأويلِ: هم النساءُ والصبيانُ؛ لضعفِ آرائِهم، وقلةِ معرفتِهم بمواضعِ المصالحِ والمضارِّ التي
Ebû Ca'fer der ki: es-Süfehâ (السفهاء), tıpkı ulemânın (العلماء) alîmin (عليم), hukemânın (الحكماء) da hakîmin (حكيم) çoğulu olduğu gibi sefîhin (سَفِيه) çoğuludur. Sefih; cahil, görüşü zayıf, fayda ve zararların nerelerde olduğunu pek bilmeyen kimsedir. Bu sebepledir ki aziz ve celil olan Allah, kadınları ve çocukları sefihler olarak isimlendirmiş ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا} [en-Nisâ: 5] “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı akılsızlara (sefihlere) vermeyin.” Tevil ehlinin geneli şöyle demiştir: Onlar; görüşlerinin zayıflığı ve
تُصْرَفُ إليها الأموالُ.
mallar buralara sarf edilir.
وإنما عَنى المنافقون بقيلِهم: {أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} - إذ دُعوا إلى التصديقِ بمحمدٍ ﷺ، وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، والإقرارِ بالبعثِ، فقيل لهم: {آمِنُوا} -: كما آمَن أصحابُ محمدٍ وأتباعُه من المؤمنين المصدِّقين به مِن أهلِ الإيمانِ واليقينِ، والتصديقِ باللَّهِ، وبما افْتَرض عليهم على لسانِ رسولهِ محمدٍ ﷺ وفي كتابِه، وباليومِ الآخرِ. فقالوا إجابةً لقائلِ ذلك لهم: أنؤمنُ كما آمنَ أهلُ الجهلِ، ونصدِّقُ بمحمدٍ كما صدَّق به هؤلاء الذين لا عقولَ لهم ولا أفهامَ!
Münafıklar; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i, onun Allah katından getirdiklerini tasdik etmeye ve dirilişi ikrar etmeye çağrılıp da kendilerine {آمِنُوا} “İman edin” denildiğinde: {أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?” sözleriyle; Muhammed'in ashabı ile ona uyan, iman ve yakîn ehlinden olup Allah'ı, Elçisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle ve Kitabında kendilerine farz kıldığı şeyleri ve ahiret gününü tasdik eden müminlerin iman ettiği gibi [iman etmeyi] kastetmişlerdir. Kendilerine bunu söyleyen kimseye cevap olarak şöyle demişlerdir: “Cahil kimselerin iman ettiği gibi mi iman edeceğiz ve aklı, anlayışı olmayan şu kimselerin Muhammed'i tasdik ettiği gibi mi onu tasdik edeceğiz!”
كالذي حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرو بنُ حمَّادٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ}: يعنُون أصحابَ النبيِّ ﷺ .
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” ayeti hakkında: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastediyorlar” dediğini anlattı.
حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجَّاجِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ}: يعنُون أصحابَ محمدٍ ﷺ.
Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten [nakletti]: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” [ayeti hakkında]: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastediyorlar” [dedi].