Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني يونسُ، قال: أخْبرنا ابنُ وهبٍ، قال: حدَّثنا عبدُ الرحمنِ بنُ زيدِ بنِ أسلمَ في قولِه: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ}. قال: هذا قولُ المنافقين، يريدون أصحابَ النبيِّ ﷺ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem, Allah'ın: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” kavli hakkında şöyle anlattı: “Bu, münafıkların sözüdür; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastetmektedirler.”

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عُثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ}: يقولون: أنقولُ كما يقولُ السفهاءُ؟ يعنُون أصحابَ محمدٍ ﷺ، لخِلافِهم لدينِهم .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den , o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ} “'Beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?' dediler” ayeti hakkında şöyle rivayet etti: “'Beyinsizlerin söylediği gibi mi söyleyelim?' derler; dinlerine muhalefet ettikleri için Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını kastederler .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)} “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: وهذا خبرٌ من اللَّهِ تعالى عن المنافقين الذين تقدَّم نعتُه لهم، ووصفُه إيّاهم بما وصَفهم به من الشكِّ والتكذيبِ - أنهم هم الجُهَّالُ في أديانِهم، الضعفاءُ الآراءِ في اعتقاداتِهم واختياراتِهم التي اختاروها لأنفسِهم، من الشكِّ [والتكذيبِ] والرَّيبِ في أمرِ اللَّهِ - جلّ وعزّ - وأمرِ رسولِه وأمرِ نبوَّتِه، وفيما جاء به من عندِ اللَّهِ، وأمرِ البعثِ؛ لإساءتِهم إلى أنفسِهم بما أتَوْا من ذلك، وهم يحسَبون أنهم إليها يُحسنون، وذلك هو عينُ السَّفَهِ؛ لأن السفيهَ إنما يُفْسِدُ من حيثُ يرى أنه يُصلِحُ، ويُضيِّعُ من حيثُ يرى أنه يحفَظُ، فكذلك المنافقُ، يعصِي ربَّه من حيثُ يرى أنه يُطيعُه، ويكفُرُ به من حيثُ يرى أنه يُؤمنُ به، ويُسيءُ إلى نفسِه من حيث

Ebû Ca‘fer der ki: Bu, Allah Teâlâ’nın, daha önce niteliklerini belirttiği ve kendilerini şüphe ile yalanlama şeklinde tavsif ettiği münafıklar hakkında verdiği bir haberdir; [buna göre onlar,] Allah -celle ve azze-'nin emri, Resûlü'nün emri, peygamberliği, Allah katından getirdikleri ve yeniden diriliş konusundaki şüphe, [yalanlama] ve tereddüt gibi kendileri için benimsedikleri inanç ve tercihlerinde zayıf görüşlü, dinlerinde ise cahil kimselerdir. Çünkü onlar, bu yaptıklarından ötürü kendilerine iyilik ettiklerini zannederken kötülük etmektedirler. Bu ise sefahatin (akılsızlığın) ta kendisidir. Zira sefih kimse, düzelttiğini zannettiği yerden bozar; koruduğunu zannettiği yerden zayi eder. Münafık da böyledir; Rabbine itaat ettiğini zannettiği yerden O'na isyan eder, O'na iman ettiğini zannettiği yerden O'nu inkâr eder ve...

يَحْسَبُ أنه يُحسنُ إليها، كما وصَفهم به ربُّنا جلَّ ذكرُه فقال: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ}. وقال: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ} دونَ المؤمنين المصدِّقين باللَّهِ وبكتابِه وبرسولِه وثوابِه وعقابِه، {وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ}. وكذلك كان ابنُ عباسٍ يتأوَّلُ هذه الآيةَ.

iyilik ettiğini zannederken kötülük eder; nitekim Rabbimiz -zikri yüce olsun- onları vasfederek şöyle buyurmuştur: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ} “İyi bilin ki asıl bozguncular kendileridir, fakat farkında değillerdir”. Ayrıca Allah'a, Kitabına, Peygamberine, O'nun mükâfat ve cezasına inanan müminlerin değil, {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ} “İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir”, {وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat bilmezler” buyurmuştur. İbn Abbâs da bu ayeti bu şekilde tevil ederdi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: يقولُ اللَّهُ ﷿: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ}، يقولُ: الجهَّالُ، {وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكن لا يعقِلون .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, o Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “Allah azze ve celle: {أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ} ‘İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir’ buyurur, yani câhillerdir; {وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ} ‘fakat bilmezler’ buyurur, yani akletmezler .”

وأما وجهُ دخولِ الألفِ واللامِ في {السُّفَهَاءُ} فشبيهٌ بوجهِ دخولِهما في {النَّاسُ}، في قولِه: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ}. وقد بيَّنَّا العلَّةَ في دخولِهما هنالك، والعلَّةُ في دخولِهما في {السُّفَهَاءُ} نظيرتُها في دخولِهما في {النَّاسُ} هنالك، سواءٌ.

{السُّفَهَاءُ} kelimesine elif ve lâm takısının girmesi, Allah'ın: {وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ} “Onlara: 'İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin' denildiği zaman” kavlindeki {النَّاسُ} kelimesine girmesine benzer. Orada bu harflerin giriş illetini açıklamıştık; {السُّفَهَاءُ} kelimesine girmelerinin illeti de oradaki {النَّاسُ} kelimesine girmelerinin illetinin tıpatıp aynısıdır.

والدلالةُ التي تدلُّ عليه هذه الآيةُ من خطإِ قولِ مَن زعَم أن العقوبةَ من اللَّهِ - جلّ وعزّ - لا يَسْتَحِقُّها إلا المعاندُ ربَّه، بعدَ علمِه بصحةِ ما عانَده فيه - نظيرةُ دلالةِ الآياتِ الأُخَرِ التي قد تقدَّم ذكرُنا تأويلَها في قولِه: {وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ} ونظائِر ذلك.

Bu ayetin; Allah'ın -celle ve azze- cezalandırmasını, ancak inat ettiği şeyin doğruluğunu bildikten sonra Rabbine inatla karşı çıkan kimsenin hak edeceğini iddia eden kişinin görüşünün yanlış olduğuna dair delaleti; O'nun: {وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ} “Fakat farkında değillerdir” kavlinde ve bunun benzerlerinde tevilini daha önce zikrettiğimiz diğer ayetlerin delaletinin benzeridir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ} “İnananlarla karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz sizinleyiz' derler” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: وهذه الآيةُ نظيرةُ الآيةِ الأُخْرى التي أخْبر اللَّهُ جلّ ثناؤُه فيها عن المنافقين بخِداعِهم اللَّهَ ورسولَه والمؤمنين، فقال: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ}. ثم أكْذَبهم تعالى ذكرُه بقولِه: {وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ}، وأنهم بقيلِهم ذلك يُخادِعون اللَّهَ والذين آمنوا. وكذلك أخْبر عنهم في هذه الآيةِ أنهم يقولون للمؤمنين المصدِّقين باللَّهِ وكتابِه ورسولِه بألسنتِهم: آمنَّا وصدَّقنا بمحمدٍ، وبما جاء به من عندِ اللَّهِ، خِداعًا عن دمائِهم وأموالِهم وذراريِّهم، ودرْءًا لهم عنها، وأنهم إذا خَلَوْا إلى مَرَدتِهم وأهلِ العُتُوِّ والشرِّ والخُبْثِ منهم، ومن سائرِ أهلِ الشركِ، الذين هم على مثلِ ما هم عليه من الكفرِ باللَّهِ وبكتابِه ررسولِه، وهم شَياطينُهم - وقد دلَّلنا فيما مضَى من كتابِنا على أن شياطينَ كلِّ شيءٍ مَرَدتُه - قالوا لهم. {إِنَّا مَعَكُمْ} أي: إنَّا معكم على دينِكم، وظُهراؤُكم على مَن خالَفكم فيه، وأولياؤُكم دونَ أصحابِ محمدٍ ﷺ، {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} باللَّهِ وبكتابِه ورسولِه وأصحابِه.

Ebû Cafer der ki: Bu ayet, zikri yüce olan Allah'ın münafıkların Allah'ı, Elçisini ve müminleri kandırdıklarını haber verdiği şu diğer ayetin benzeridir : {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “İnsanlardan bazıları da vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler”. Sonra zikri yüce olan [Allah]: {وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ} “oysa onlar inanmış değillerdir” buyurarak ve onların bu sözleriyle Allah'ı ve iman edenleri kandırmaya çalıştıklarını belirterek onları yalanlamıştır. Aynı şekilde bu ayette de Allah'a, Kitabına ve Elçisine inanan müminlere canlarını, mallarını ve nesillerini korumak ve bunlara gelecek zararları savuşturmak amacıyla dilleriyle: “İman ettik, Muhammed'i ve Allah katından getirdiklerini tasdik ettik” dediklerini haber vermiştir. Kendi içlerindeki azgınlarına , taşkınlık, şer ve kötülük ehline ve şirk ehlinden Allah'ı, Kitabını ve Elçisini inkâr hususunda kendileri gibi olan kimselere -ki bunlar onların şeytanlarıdır; zira kitabımızın geçmiş kısımlarında her şeyin şeytanının onun azgını olduğunu delillendirmiştik- baş başa kaldıklarında ise onlara şöyle derler: {إِنَّا مَعَكُمْ} “Biz sizinleyiz”; yani: “Biz sizin dininiz üzere sizinleyiz, bu konuda size muhalefet edenlere karşı destekçiniziz, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına değil size dostuz. {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} [Biz] Allah ile, Kitabıyla, Elçisiyle ve ashabıyla sadece alay etmekteyiz.”

كالذي حدَّثنا محمدُ بنُ العلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثَنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضّحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا}. قال: كان رجالٌ من اليهودِ إذا لَقُوا أصحابَ النبيِّ

[Tıpkı] bize Muhammed b. el-Alâ'nın anlattığı, [onun da şöyle] dediği rivayette olduğu gibi: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İnananlarla karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler” kavli hakkında naklettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: "Yahudilerden birtakım adamlar, Peygamber'in ashabıyla...

ﷺ أو بعضَهم، قالوا: إنَّا على دينِكم. وإذا خَلَوا إلى أصحابِهم، وهم شياطينُهم، {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} .

sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ile veya onlardan bazılarıyla karşılaştıklarında: 'Biz de sizin dininizdeyiz' derlerdi. Kendi arkadaşları olan şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} ‘Biz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz’ derlerdi .”

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ بنُ الفضلِ، عن محمدِ بنِ إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمدٍ، مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. قال: إذا خَلَوا إلى شياطينهم من يهودَ، الذين يأمُرونهم بالتكذيبِ وخلافِ ما جاء به الرسولُ، {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ}، أي: إنَّا على مثلِ ما أنتم عليه، {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl, Muhammed b. İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “İnananlarla karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise” ayeti hakkında dedi ki: Kendilerine yalanlamayı ve Resûl'ün getirdiğine muhalefet etmeyi emreden Yahudilerden olan şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında: {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ} “'Biz sizinleyiz' derler”; yani: “Biz de sizin bulunduğunuz hal üzereyiz; {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} ‘biz sadece alay etmekteyiz’ .”

حدَّثني موسى، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، و عن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ الهَمْدانيِّ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}: أما شياطينُهم، فهم رُءُوسُهم في الكفرِ .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre el-Hemedânî'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birtakım kimselerden naklettiği bir rivayette: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: “Şeytanlarına gelince; onlar, küfürdeki önderleridir .”

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ العَقَديُّ، قال: حدَّثنا يزيدُ، قال: حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} أي: رُؤَسائِهم وقادتِهم في الشرِّ، قالوا:

Bize Bişr b. Muâz el-Akadî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” yani kötülükteki reisleri ve önderleriyle [baş başa kaldıklarında], şöyle dediler:

{إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} .

{إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “Biz sadece alay etmekteyiz” .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخْبرنا مَعْمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. قال: المشركون.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah'ın: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” kavli hakkında: “Müşriklerle [baş başa kaldıklarında]” dediğini haber verdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو الباهليُّ، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميمونٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ - جلَّ وعزَّ -: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. قال: إذا خلا المنافقون إلى أصحابِهم من الكفارِ.

Bana Muhammed b. Amr el-Bâhilî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den Allah -celle ve azze-'nin: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” kavli hakkında: “Münafıklar kâfirlerden olan arkadaşlarıyla baş başa kaldıklarında” dediğini anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا أبو حُذيفةَ، قال: حدَّثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. قال: أصحابُهم من المنافقين والمشركين .

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” ayeti hakkında: “Münafıklardan ve müşriklerden olan arkadaşlarıdır ” dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجَّاجِ، عن عبدِ اللَّهِ بنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ بنِ أنسٍ: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. قال: إخوانُهم من المشركين، {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc, Abdullah b. Ebî Cafer'den, o babasından, o da Rebî' b. Enes'ten: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” ayeti hakkında: “Müşriklerden olan kardeşleridir; {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} ‘Biz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz dediler’ ” dediğini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، قال: قال ابنُ جُريجٍ في قولِه: {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} قال: إذا أصاب المؤمنين رَخاءٌ قالوا: نحن معكم، إنما نحن إخوانُكم. وإذا خَلَوا إلى شياطينِهم اسْتَهْزَءوا

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc, {وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا} “İman edenlerle karşılaştıklarında: ‘İman ettik’ derler” ayeti hakkında şöyle dedi: “Müminlere bir bolluk [ve refah] ulaştığında: ‘Biz sizinleyiz, biz ancak sizin kardeşleriniziz’ derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise alay ederler

بالمؤمِنين.

müminlerle.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: شَياطينُهم أصحابُهم من المنافقين والمشركين.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid şöyle demiştir: “Onların şeytanları, münafıklardan ve müşriklerden olan arkadaşlarıdır.”

فإن قال لنا قائلٌ: أرأيتَ قولَه: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. فكيف قيلَ: {خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. ولم يقلْ: خَلَوا بشياطينِهم. فقد عَلِمْتَ أن الجاريَ بينَ الناسِ في كلامِهم: خَلَوتُ بفلانٍ. أكثرُ وأفْشَى من: خَلَوتُ إلى فلانٍ. ومن قولِك: إن القرآنَ أفصحُ البيانِ؟

Eğer bize biri: “Allah'ın: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} kavli hakkında ne dersin? Neden 'haleyte bi-şülânin (خلَوْا بشياطينِهم)' denilmedi de {خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} denildi? Zira bilirsin ki insanların konuşmalarında 'filanla baş başa kaldım (خَلَوتُ بفلانٍ)' kullanımı, 'filana çekildim (خَلَوتُ إلى فلانٍ)' kullanımından daha çok ve daha yaygındır. Hani Kur'an en fasih beyandı?” derse,

قيل: قد اخْتَلف في ذلك أهلُ العلم بلغةِ العربِ، فكان بعضُ نحْويِّي البصرةِ يقولُ: يقالُ: خَلَوتُ إلى فلانٍ. إذا أُرِيد به: خلَوتُ إليه في [الحاجةِ خاصَّةً] ، لا يَحْتَملُ - إذا قيل كذلك - إلا الخلاءَ إليه في قضاءِ الحاجةِ. فأما إذا قيل: خَلَوتُ به. احْتَمل معنيين: أحدُهما، الخلاءُ به في الحاجةِ. والآخرُ، في السخريةِ به. فعلى هذا القولِ: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} لا شكَّ أفصحُ منه لو قيل: وإذا خَلَوا بشياطينِهم. لما في قولِ القائلِ: وإذا خَلَوا بشياطينِهم. من التباسِ المعنى على سامِعيه ، الذي هو مُنْتَفٍ عن قولِه: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}. فهذا أحدُ الأقوالِ.

Şöyle denilir: Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı dilciler şöyle derdi: Bir kimse sadece bir ihtiyacı görmek için çekilmeyi kastettiğinde 'haleytü ilâ fülân (خَلَوتُ إلى فلانٍ)' denir ; böyle söylendiğinde sadece ihtiyacı gidermek için baş başa kalma manasını taşır. 'Haleytü bihî (خَلَوتُ به)' denildiğinde ise iki mana taşır: Birincisi bir ihtiyaç için onunla baş başa kalmak, diğeri ise onunla alay etmektir. Bu görüşe göre: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} ifadesi, 've izâ halev bi-şeyâtînihim (وإذا خَلَوا بشياطينِهم)' denilmesinden şüphesiz daha fasihtir. Çünkü bir kimsenin 've izâ halev bi-şeyâtînihim' sözünde, dinleyenler için mananın karışması ihtimali vardır ki bu durum {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} sözünde bulunmamaktadır. Bu, görüşlerden biridir.

والقولُ الآخرُ: [أن تُوجِّهَ] معنى قولِه: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ}:

Diğer görüş ise Allah'ın: {وَإِذَا خَلَوْا إِلَى شَيَاطِينِهِمْ} “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” kavlinin anlamını [şöyle] tevil etmendir:

و إذا خَلَوا مع شياطينِهم. إذ كانت حروفُ الصفاتِ يُعاقِبُ بعضُها بعضًا، كما قال اللهُ مُخبرًا عن عيسى ابنِ مريمَ أنه قال للحواريين: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللهِ} [الصف: ١٤]. يريدُ: مع اللهِ. وكما تُوضعُ "على" في موضعِ "مِن" و"في" و"عن"، و"الباء"، كما قال الشاعرُ :

Şeytanlarıyla birlikte baş başa kaldıklarında . Çünkü harf-i cerler (sıfat harfleri) birbirinin yerine kullanılır; nitekim Allah, Îsâ b. Meryem'in havârilere: {مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللهِ} [es-Saf: 14] “Allah'a giden yolda kim benim yardımcılarımdır?” dediğini haber vermiştir ki 'Allah ile birlikte' demektir. Tıpkı 'alâ (على)' harfinin 'min (مِن)', 'fî (في)', 'an (عن)' ve 'bâ (الباء)' yerine konulması gibi. Nitekim şair şöyle demiştir:

إذا رَضِيَتْ عليَّ بنو قُشيرٍ … لَعَمْرُ اللهِ أعْجَبَني رِضَاها

Kuşeyroğulları benden razı olursa… Allah'a yemin olsun ki onların rızası beni sevindirir.

بمعنى: عَنِّي.

Burada ['aleyye' (عليَّ)] 'annî (عَنِّي)' [benden] anlamındadır.

وأما بعضُ نحْويِّي الكوفةِ، فإنه كان يتأوَّلُ أن ذلك بمعنى: وإذا لَقُوا الذين آمَنوا قالوا آمَنَّا، وإذا صرَفوا خَلاءَهم إلى شياطينِهم. فيزعُمُ أن الجالبَ لـ {إِلَى} المعنى الذي دلَّ عليه الكلامُ من انصرافِ المنافقين عن لقاءِ المؤمنين إلى شياطينهم خالِين بهم، لا قولُه: {خَلَوْا}. وعلى هذا التأويلِ لا يَصْلُحُ في موضعِ {إِلَى} غيرُها؛ لتغيُّرِ الكلامِ بدخولِ غيرِها من الحروفِ مكانَها.

Kûfeli bazı dilcilere gelince; o, bunun şu manada olduğunu tevil ederdi: “İman edenlerle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kalışlarını şeytanlarına çevirdiklerinde ise...” O, {إِلَى} harf-i cerini getiren şeyin {خَلَوْا} fiili değil; sözün delalet ettiği 'münafıkların müminlerle karşılaşmaktan ayrılıp baş başa kalmak üzere şeytanlarına yönelmeleri' manası olduğunu iddia eder. Bu tevile göre {إِلَى} yerine başka bir harf uygun düşmez; çünkü onun yerine başka bir harfin girmesiyle sözün anlamı değişir.

وهذا القولُ عندي أوْلى بالصوابِ؛ لأن لكلِّ حرفٍ من حروفِ المعاني وجهًا هو به أوْلى من غيرِه، فلا يصلُحُ تحويلُ ذلك عنه إلى غيرِه إلا بحجةٍ يجبُ التسليمُ

Bana göre bu görüş gerçeğe/doğruya daha yakındır. Çünkü mana bildiren harflerden (hurûf-i meânî) her birinin, diğer harflere nazaran kendisine daha layık olduğu bir kullanım yönü [ve aslî anlamı] vardır. Bu sebeple boyun eğilmesi zorunlu olan kesin bir delil bulunmadıkça, o harfi [kendi asıl] manasından çıkarıp başka bir manaya aktarmak doğru olmaz.

لها، ولـ "إلى" في كلِّ موضعٍ دخَلت من الكلامِ حُكْمٌ، وغيرُ جائزٍ سَلْبُها معانيَها في أماكِنها.

Ayrıca 'ilâ (إلى)' harfinin kelamda girdiği her yerde bir hükmü vardır ve yerli yerinde dururken onun manalarını soyup almak caiz değildir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤)}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤)} “Biz sadece alay etmekteyiz” kavlinin teviline dair görüş:

أجْمع أهلُ التأويلِ جميعًا لا خلافَ بينهم على أن معنى قولِه: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ}: إنما نحن ساخرون. فمعنى الكلام إذن: وإذا انصرف المنافقون خالِين إلى مَرَدتِهم من المنافقين والمشركين قالوا: إنا معكم على ما أنتم عليه، من التكذيبِ بمحمدٍ ﷺ وبما جاء به، ومعاداتِه ومعاداةِ أتباعِه، إنما نحن ساخرون بأصحابِ محمدٍ ﷺ [في قيلِنا] لهم إذا لَقِيناهم: {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ}.

Tevil ehlinin tamamı, aralarında hiçbir ihtilaf olmaksızın: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} kavlinin manasının: “Biz sadece alay ediyoruz/eğleniyoruz” olduğu hususunda icma etmiştir. O halde kelamın manası şöyledir: Münafıklar, münafık ve müşriklerden olan azgınlarıyla baş başa kalmak üzere döndüklerinde: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini yalanlama, ona ve tâbilerine düşmanlık etme hususunda biz sizin üzerinizde bulunduğunuz hal üzereyiz ; onlarla karşılaştığımızda söylediğimiz {آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ} ‘Allah'a ve ahiret gününe inandık’ sözümüzle biz ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla alay etmekteyiz” dediler.

كما حدَّثنا محمدُ بنُ العلاءِ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ}: ساخرون بأصحابِ محمدٍ ﷺ .

Nitekim bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan: {قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “'Biz sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz' dediler” ayeti hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla alay edicileriz ” dediğini rivayet etti.

حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا سَلَمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن محمدِ بن أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} أي: إنما نحن نَسْتهزِئُ بالقومِ ونلعبُ بهم .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed'den, o İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “Biz sadece alay etmekteyiz” kavli hakkında: “Yani: Biz o toplulukla ancak alay ediyor ve onlarla eğleniyoruz ” dedi.

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ العَقَديُّ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، عن سعيدٍ،

Bize Bişr b. Muâz el-Akadî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Saîd'den nakletti;

عن قتادةَ: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ}: إنما نَسْتهزِئُ بهؤلاء القومِ ونَسْخَرُ بهم .

o da Katâde'den: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “Biz sadece alay etmekteyiz” kavli hakkında: “Biz sadece bu toplulukla istihza ediyor ve onlarla alay ediyoruz ” dediğini anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا إسحاقُ بنُ الحجَّاجِ، عن عبدِ اللهِ بنِ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} أي: نَسْتَهزِئُ بأصحابِ محمدٍ ﷺ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk b. el-Haccâc, Abdullah b. Ebî Cafer'den, o babasından, o da Rebî'den: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ} “Biz sadece alay etmekteyiz” kavli hakkında: “Yani: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıyla alay ediyoruz ” dediğini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah da onlarla alay eder” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جَعفرٍ: اخْتُلِف في صفةِ استهزاءِ اللهِ تعالى ذكرُه الذي ذكَر أنه فاعلُه بالمنافقين الذين وصَف صفتَهم؛ فقال بعضهم: استهزاؤُه بهم كالذي أخْبرنا تبارك اسمُه أنه فاعلٌ بهم يومَ القيامةِ في قولِه تعالى: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (١٣) يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى} [الحديد: ١٣، ١٤] الآية. وكالذي أخبرنا أنه فعَل بالكفارِ بقولِه: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} [آل عمران: ١٧٨]. فهذا وما أشْبهه من استهزاءِ اللهِ تعالى ذكرُه وسخريتِه ومكرِه وخديعتِه للمنافقين وأهلِ الشركِ به، عندَ قائلي هذا القولِ ومتأوِّلي هذا التأويلِ.

Ebû Cafer der ki: Sıfatlarını vasfettiği münafıklara yapacağını zikrettiği Allah Teâlâ'nın istihzasının (alay etmesinin) niteliği hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: O'nun onlarla alay etmesi, ismi mübarek olan Allah'ın şu ayet-i kerimesinde kıyamet günü onlara yapacağını haber verdiği şey gibidir: {يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ (١٣) يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى} [el-Hadîd: 13-14] “O gün münafık erkekler ve münafık kadınlar iman edenlere: 'Bizi bekleyin de nûrunuzdan bir parça alalım' derler. Onlara: 'Arkanıza dönün de bir nûr arayın!' denilir. Nihayet aralarına, içinde rahmet, dışında azap bulunan kapılı bir sur çekilir. Onlara: 'Biz sizinle beraber değil miydik?' diye seslenirler. Onlar da: 'Evet' derler”. Ayrıca şu buyruğuyla kâfirlere yaptığını haber verdiği şey gibidir: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} [Âl-i İmrân: 178] “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi kendileri için hayırlı sanmasınlar; biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz”. Bu sözü söyleyenlere ve bu tevili yapanlara göre; Allah Teâlâ'nın münafıklar ve O'na şirk koşanlarla alay etmesi, onları maskaraya alması, onlara tuzak kurması ve hile yapması işte bu ve benzeri şekildedir.

وقال آخرون: بل استهزاؤُه بهم توبيخُه إياهم، ولومُه لهم على ما ركِبوا من معاصيه

Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun onlarla alay etmesi; işledikleri günahlar sebebiyle onları azarlaması ve kınamasıdır,

والكفرِ به، كما يقالُ: إن فلانًا ليُهْزَأُ منه اليومَ، ويُسخرُ منه. يُرادُ به توبيخُ الناسِ إيَّاه ولومُهم له. أو إهلاكُه إيَّاهم وتدميرُه بهم، كما قال عَبِيدُ بنُ الأبْرَصِ :

...ve O'nu inkâr etmeleridir. Nitekim: 'Bugün filan kimseyle kesinlikle alay ediliyor ve eğleniliyor' denilir ki bununla insanların onu azarlaması ve kınaması kastedilir. Yahut [istihza] O'nun onları helak etmesi ve köklerini kazımasıdır; nitekim Abîd b. el-Ebras şöyle demiştir:

سَائِلْ بنا حُجْرَ ابنِ أُمِّ قَطَامِ إذْ … ظلَّت به السُّمْرُ النواهِلُ تَلعبُ

Bizi sor Ümmü Katâm'ın oğlu Hucr'a; hani susuz esmer mızraklar onunla oynayıp duruyordu.

فزعَموا أن السُّمْرَ - وهي القَنَا - لا لَعِبَ منها، ولكنها لما قتَلَتهم وشرَّدتهم، جعَل ذلك من فعلِها لعبًا بمن فعَلَت ذلك به. قالوا: فكذلك استهزاءُ الله جلَّ ثناؤُه بمَن اسْتَهزَأ به من أهلِ النِّفاقِ والكفرِ به، إما إهلاكُه إيَّاهم وتدميرُه بهم، وإما إملاؤُه لهم ليأخُذَهم في حالِ أمنِهم عندَ أنفسِهم بَغتةً، أو توبيخُه لهم ولائمتُه إيَّاهم. قالوا: وكذلك معنى المكرِ منه والخديعةِ والسُّخريةِ.

Dediler ki: Esmer mızraklardan oyun sadır olmaz; fakat mızraklar onları öldürüp darmadağın edince [şair] mızrakların bu fiilini, aleyhine yapıldığı kimselerle bir 'oyun' kılmıştır. Şöyle dediler: Zikri yüce olan Allah'ın, nifak ve küfür ehlinden kendileriyle alay ettiği kimselerle olan istihzası da böyledir; ya onları helak edip köklerini kazımasıdır, ya kendilerini güvende sandıkları bir anda ansızın yakalamak için onlara mühlet vermesidir ya da onları azarlayıp kınamasıdır. Şöyle dediler: O'ndan olan mekr (tuzak), hile ve alayın anlamı da böyledir.

وقال آخرون: قولُه: {يُخَادِعُونَ اللهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ}. على الجوابِ، كقولِ الرجلِ لمن كان يخدَعُه إذا ظَفِر به: أنا الذي خدَعتُك. ولم تكنْ منه خديعةٌ، ولكن قال ذلك إذ صار الأمرُ إليه. قالوا: وكذلك قولُه: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللهُ} [آل عمران: ٥٤]، و {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}.

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {يُخَادِعُونَ اللهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ} “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar, halbuki yalnızca kendilerini aldatırlar” kavli mukabele (cevap verme) kabilindendir. Tıpkı bir adamın, kendisine hile yapan kimseyi ele geçirdiğinde: 'Asıl seni aldatan benim' demesi gibidir; halbuki ondan bir hile sadır olmamıştır, fakat iş kendi lehine dönünce böyle söylemiştir. Şöyle dediler: O'nun: {وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللهُ} [Âl-i İmrân: 54] “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” ve {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah da onlarla alay eder” kavilleri de böyledir.

على الجوابِ، واللهُ لا يكونُ منه المكرُ ولا الهُزْءُ. والمعنى عندَهم أن المكرَ والهُزْءَ حاقَ بهم.

[Bunlar da] mukabele (cevap verme) kabilindendir. Zira Allah'tan tuzak ve alay sadır olmaz. Onlara göre [buradaki] mana; tuzağın ve alayın kendilerini çepeçevre kuşattığıdır.

وقال آخرون: قولُه: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}. وقولُه: {يُخَادِعُونَ اللهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} [النساء: ١٤٢]،. وقولُه: {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللهُ مِنْهُمْ} [التوبة: ٧٩]. و {نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ} [التوبة: ٦٧]. وما أشْبه ذلك - إخبارٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه أنه مجازِيهم جزاءَ الاستهزاءِ، ومعاقبُهم عقوبةَ الخِداعِ، فأخْرج خبرَه عن جزائِه إيَّاهم وعقابِه لهم، مُخْرَجَ خبرِه عن فعلِهم الذي عليه استحقُّوا العقابَ في اللفظِ، وإن اخْتَلف المعنَيان، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [الشورى: ٤٠]. ومعلومٌ أن الأُولَى من صاحِبها سيئةٌ، إذ كانت منه للهِ ﵎ معصيةً، وأن الأخرى عَدْلٌ؛ لأنها من اللهِ جزاءٌ للعاصي على المعصيةِ، فهما - وإن اتَّفق لفظاهما - مختلفتا المعنى، وكذلك قولُه: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} [البقرة: ١٩٤]. فالعُدْوانُ الأولُ ظلمٌ، والثاني جزاءٌ لا ظلمٌ، بل هو عَدلٌ؛ لأنه عقوبةٌ للظالمِ على ظلمِه، وإن وافق لفظُه لفظَ الأولِ. وإلى مثلِ هذا المعنى وَجَّهوا كلَّ ما في القرآنِ من نظائرِ ذلك، مما هو خبرٌ عن مكرِ اللهِ جلَّ وعزَّ بقومٍ، وما أشْبَه ذلك.

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ (١٤) اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Biz sadece alay etmekteyiz. Allah da onlarla alay eder” kavli, {يُخَادِعُونَ اللهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ} [en-Nisâ: 142] “Allah'ı aldatmaya çalışırlar, Oysa O onların aldatmalarını başlarına geçirendir” kavli, {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللهُ مِنْهُمْ} [et-Tevbe: 79] “Onlarla alay ederler; Allah da onlarla alay etmiştir” kavli, {نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ} [et-Tevbe: 67] “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” kavli ve benzerleri; zikri yüce olan Allah'ın, onlara istihzanın karşılığını vereceğini ve hilenin cezasıyla onları cezalandıracağını haber vermesidir. Dolayısıyla anlamları farklı olsa bile, onlara vereceği karşılığı ve cezayı bildiren haberini, lafız bakımından cezayı hak etmelerine sebep olan fiillerini bildiren haber şeklinde ifade etmiştir; nitekim Zikri Yüce olan şöyle buyurmuştur: {وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا} [eş-Şûrâ: 40] “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür”. Malumdur ki failinden sadır olan birincisi kötülüktür; çünkü failinden Allah azze ve celle'ye karşı bir isyandır; ikincisi ise adalettir, çünkü günahkâra günahından ötürü Allah'tan bir cezadır. Dolayısıyla bu ikisi -lafızları aynı olsa da- anlam bakımından farklıdır. Nitekim O'nun: {فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ} [el-Bakara: 194] “Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın” kavli de böyledir. İlk saldırı zulümdür; ikincisi ise zulüm değil karşılıktır, bilakis adalettir; çünkü zalime zulmünden dolayı bir cezadır, her ne kadar lafzı birincisinin lafzına uygun olsa da. Kur'an'da Allah celle ve azîz'in bir kavme mekr (tuzak) kurduğuna dair haberler ve benzeri bütün benzer ifadeleri işte bu anlama hamletmişlerdir.

وقال آخرون: إن معنى ذلك أن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبر عن المنافقين أنهم إذا خَلَوْا إلى مَرَدتِهم قالوا: إنا معكم على دينِكم في تكذيب محمدٍ ﷺ وما جاء به، وإنما نحن - بما نُظهرُ لهم من قولِنا لهم: صدَّقْنا بمحمدٍ ﷺ وما جاء به - مستهزِئون.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı şudur: Zikri yüce olan Allah münafıkların, azgın elebaşlarıyla baş başa kaldıklarında: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini yalanlama konusunda biz sizinle aynı din üzereyiz; onlara söylediğimiz: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve getirdiklerini tasdik ettik, sözümüzle biz sadece alay etmekteyiz' dediklerini haber vermiştir.

يعنُون أنَّا نُظهرُ لهم ما هو عندَنا باطلٌ لا حَقٌّ ولا هُدًى. قالوا: وذلك هو معنًى من معاني الاستهزاءِ، فأخْبر اللهُ أنه يَسْتهزئُ بهم، فيُظهرُ لهم من أحكامِه في الدنيا خلافَ الذي لهم عندَه في الآخرةِ، كما أظْهروا للنبيِّ ﷺ والمؤمنين في الدينِ ما هم على خلافِه في سرائرِهم.

[Bununla], 'Biz onlara, katımızda hak ve hidayet değil batıl olan şeyi gösteriyoruz' demek istemektedirler. [Müfessirler] şöyle dediler: İşte bu, istihzanın (alay etmenin) anlamlarından biridir. Allah da onlarla alay ettiğini haber vermiştir; zira dünyadaki hükümleriyle onlara, ahirette katında kendileri için takdir edilenin aksini göstermektedir; tıpkı onların da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere din hususunda, iç dünyalarında gizlediklerinin tam aksini gösterdikleri gibi.

والصوابُ في ذلك من القولِ والتأويلِ عندَنا أن معنى الاستهزاءِ في كلامِ العربِ إظهارُ المستهزِئ للمستهزَأ به من القولِ والفعلِ ما يُرْضِيه ويُوافِقُه ظاهرًا، وهو بذلك من قيلِه وفعلِه به مُوَرِّطُه مساءَتَه باطنًا، وكذلك معنى الخِداعِ والسُّخريةِ والمكرِ.

Bu konuda katımızda doğru olan söz ve tevil şudur: Arap kelamında istihzanın (alay etmenin) anlamı; alay edenin, alay edilene zahirde onu hoşnut edecek ve ona uyacak söz ve fiil göstermesi, fakat bu sözü ve fiiliyle bâtında onu kötülüğe ve felakete sürüklemesidir . Hile, alay ve mekr (tuzak kurma) kavramlarının anlamı da böyledir.

فإذ كان ذلك كذلك، وكان اللهُ جلَّ ثناؤُه قد جعَل لأهلِ النِّفاقِ في الدنيا من الأحكامِ - بما أظْهروا بألسنتِهم من الإقرارِ باللهِ وبرسولِه وبما جاء به من عندِ اللهِ، المُدْخِلِهم في عِدادِ مَن يشمَلُهم اسمُ الإسلامِ، وإن كانوا لغيرِ ذلك مُستبطِنين -أحكامَ المسلمين المصدِّقين إقرارَهم بألسنتِهم بذلك، بضمائرِ قلوبهم، وصَحائحِ عزائمِهم، وحميدِ أفعالِهم المحققةِ لهم صحةَ إيمانِهم، مع علمِ الله جلَّ وعزَّ بكذبِهم، واطلاعِه على خُبْثِ اعتقادِهم، وشكِّهم فيما ادَّعَوا بألسنتِهم أنهم به مصدِّقون، حتى ظنُّوا في الآخِرةِ - إذ حُشِروا في عِدادِ من كانوا في عِدادِهم في الدنيا - أنّهم وارِدُون مَوْرِدَهم، وداخِلون مَدْخَلَهم، واللهُ ﷻ مع إظهارِه ما قد أظْهر لهم من الأحكامِ المُلْحِقتِهم في عاجلِ الدنيا وآجلِ الآخرةِ

Durum böyle olunca; zikri yüce olan Allah, her ne kadar içlerinde bunun aksini gizliyor olsalar da -dilleriyle Allah'ı, Resûlü'nü ve Allah katından getirdiklerini ikrar edip açığa vurmaları sebebiyle kendilerini İslâm adının kapsadığı kimseler arasına dâhil eden- nifak ehline, dilleriyle yaptıkları bu ikrarı kalplerinin derinlikleriyle, niyetlerinin samimiyetiyle ve imanlarının doğruluğunu tahakkuk ettiren övgüye değer amelleriyle tasdik eden Müslümanların hükümlerini dünyada kılmıştır. Bununla birlikte Allah celle ve ‘azz onların yalancılığını, inançlarının bozukluğunu ve dilleriyle tasdik ettiklerini iddia ettikleri husustaki şüphelerini pekâlâ bilmekteydi. Nihayet ahirette -dünyada kendileriyle birlikte sayıldıkları kimselerin arasında haşredildiklerinde- onların vardıkları yere varacaklarını ve girdikleri yere gireceklerini zannetmişlerdir. Oysa Allah celle celâluhu, gerek peşin olan dünyada gerekse ilerideki ahirette onları [Müslümanlara] katan hükümleri kendilerine zahiren göstermiş olmakla birlikte...

إلى حالِ تمييزِه بينَهم وبينَ أوليائِه، وتفريقِه بينهم وبينهم - مُعِدٌّ لهم من أليمِ عقابِه ونَكالِ عذابِه، ما أعدَّ منه لأعْدى أعدائِه، وشرِّ عبادِه، حتى ميَّز بينهم وبينَ أوليائِه، فألحَقهم من طبقاتِ جحيمِه بالدركِ الأسفلِ [من النارِ] - كان معلومًا أنه جلَّ ثناؤُه بذلك من فعلِه بهم، وإن كان جزاءً لهم على أفعالِهم، وعدلًا ما فعَل من ذلك بهم؛ لاستحقاقِهم إيًّاه منه بعصيانِهم له كان بهم بما أظهَر لهم من الأمورِ التي أظْهرها لهم من إلحاقِه أحكامَهم في الدنيا بأحكامِ أوليائِه وهم له أعداءٌ، وحشرِه إيّاهم في الآخرةِ مع المؤمنين وهم به من المكذِّبين، إلى أن ميَّز بينَهم [وبينَهم - مستهزِئًا بهم] وساخرًا، ولهم خادِعًا، وبهم ماكرًا؛ إذ كان معنى الاستهزاءِ والسُّخريةِ والمكرِ والخديعةِ ما وصَفنا قبلُ، دونَ أن يكونَ ذلك معناه في حالٍ فيها المستهزِئُ بصاحبِه له ظالمٌ، أو عليه فيها عادلٌ، بل ذلك معناه في كلِّ أحوالِه، إذا وُجدَت الصفاتُ التي قدَّمنا ذكرَها في معنى الاستهزاءِ وما أشْبَهه من نظائِرِه.

kendileriyle dostları arasını ayırt edip onları birbirlerinden ayıracağı ana kadar- en amansız düşmanları ve kullarının en şerlileri için hazırladığı can yakıcı cezasından ve ibretlik azabından onlar için de hazırlamış, nihayet kendileriyle dostlarının arasını ayırarak onları cehennem tabakalarından [ateşin] en alt derekesine katmıştır. Zikri yüce olan Allah'ın onlara yaptığı bu fiilinden dolayı -her ne kadar bu onların fiillerine bir ceza ve O'na isyan etmeleri sebebiyle bunu O'ndan hak etmelerinden ötürü onlara yaptığı adaletin ta kendisi olsa da- O'nun düşmanları oldukları halde dünyadaki hükümlerini dostlarının hükümlerine katması ve O'nu yalanlayanlardan oldukları halde ahirette onları müminlerle birlikte haşretmesi gibi onlara zahir kıldığı hususlarla, aralarını [ayırana kadar onlarla alay eden] , onları maskaraya alan, onları aldatan ve onlara tuzak kuran olduğu bilinmiş oldu. Çünkü istihza, alay, mekr ve hilenin anlamı daha önce vasfettiğimiz gibidir; yoksa bunun anlamı arkadaşıyla alay edenin ona zalim olduğu veya ona adil olduğu bir durumla sınırlı değildir, bilakis istihza ve benzerlerinin anlamında daha önce zikrettiğimiz sıfatlar bulunduğu takdirde bütün durumlarda bunun anlamı böyledir.

وبنحوِ ما قلنا فيه رُوي الخبرُ عن ابنِ عباسٍ.

Bu konuda söylediğimizin bir benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: حدَّثنا بشرُ بنُ عُمارةَ،

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre anlattı,

عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}. قال: يسخَرُ بهم للنِّقمةِ منهم .

Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah da onlarla alay eder” kavli hakkında: “Onlardan intikam almak için onları maskaraya alır ” dediğini rivayet etti.

وأمّا الذين زعَموا أن قولَ اللهِ جلّ ثناؤُه: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}. إنما هو على وجهِ الجوابِ، وأنه لم يكنْ من اللهِ استهزاءٌ ولا مكرٌ ولا خديعةٌ، فنافون عن اللهِ جلّ ثناؤُه ما قد أثْبَته اللهُ جلّ ثناؤُه لنفسِه وأوْجَبه لها. وسواءٌ قال قائلٌ: لم يكنْ من اللهِ جلَّ ذكرُه استهزاءٌ ولا مكرٌ ولا سُخريةٌ بمن أخْبَر أنه يَسْتَهزِئُ ويسخَرُ ويمكُرُ به. أو قال: لم يخسِفِ اللهُ بمن أخْبَر أنه خسَف به من الأممِ، ولم يُغرقْ من أخْبَر أنه غرّقه منهم.

Allah Teâlâ'nın: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah da onlarla alay eder” kavlinin sadece mukabele (cevap verme) yoluyla olduğunu, Allah'tan istihza, mekr ve hile sadır olmadığını iddia edenlere gelince; onlar zikri yüce olan Allah'ın bizzat kendi nefsi için sabit kıldığı ve O'na vacip kıldığı şeyi zikri yüce olan Allah'tan nefyetmektedirler. Bir kimsenin: 'Zikri yüce olan Allah'tan, kendileriyle istihza ettiğini, alay ettiğini ve tuzak kurduğunu haber verdiği kimseler hakkında istihza, mekr ve alay sadır olmamıştır' demesi ile 'Allah helak ettiğini (yere batırdığını) haber verdiği ümmetleri yere batırmamış, onlardan suda boğduğunu haber verdiklerini de boğmamıştır' demesi farksızdır.

ويقالُ لقائلِ ذلك: إن اللهَ جلَّ ثناؤُه أخْبَرنا أنه مكَر بقومٍ مضَوا قبلَنا لم نَرَهم، وأخْبَر عن آخرين أنه خسَف بهم، وعن آخرين أنه غرّقهم، فصدَّقْنا اللهَ جلّ ثناؤُه فيما أخْبَرنا به من ذلك، ولم نفرِّقْ بين شيْءٍ منه، فما برهانُك على تفريقِك ما فرَّقْتَ بينَه، بزعمِك أنه قد غرّق وخسَف بمن قد أخْبَر أنه غرّقه وخسَف به، ولم يمكُرْ بمن أخْبَر أنه قد مكَر به؟ ثم يُعكَس القولُ عليه في ذلك، فلن يقولَ في أحدِهما شيئًا إلا أُلْزِم في الآخرِ مثلَه.

Bunu söyleyene şöyle denilir: Zikri yüce olan Allah bize bizden önce geçmiş, görmediğimiz bir kavme mekr kurduğunu haber verdi; başkalarını yere batırdığını, diğerlerini de suda boğduğunu haber verdi. Biz zikri yüce olan Allah'ı bundan bize haber verdiği şeyde tasdik ettik ve bunlardan hiçbirini birbirinden ayırt etmedik. Peki, Allah'ın boğduğunu ve yere batırdığını haber verdiği kimseleri gerçekten boğup yere batırdığını, fakat mekr kurduğunu haber verdiği kimselere ise mekr kurmadığını iddia ederek yaptığın bu ayrımın delili nedir? Sonra bu konuda söz onun aleyhine çevrilir; bunlardan biri hakkında ne söylerse aynısı diğeri için de ona ilzam ettirilir.

فإن لجَأ إلى أن يقولَ: إن الاستهزاءَ عبثٌ ولعبٌ، وذلك عن اللهِ ﷿ منفيٌّ.

Şayet: 'İstihza abestir ve oyundur; bu ise Allah azze ve celle'den menfidir' demeye sığınırsa,

قيل له: إن كان الأمرُ عندَك على ما وصَفْتَ من معنى الاستهزاءِ، أفَلسْتَ تقولُ: اللهُ يَسْتَهْزِئُ بهم، وسخِر اللهُ منهم، ومكَر اللهُ بهم. وإن لم

Ona şöyle denilir: Şayet bu durum senin nezdinde istihzanın anlamı hususunda nitelediğin gibi ise; [gerçekte] 'Allah onlarla alay eder', 'Allah onlarla eğlenmiştir' ve 'Allah onlara tuzak kurmuştur' demez misin? Her ne kadar

يكنْ من اللهِ عندَك هُزْءٌ ولا سخريةٌ؟ فإن قال: لا. كذَّب بالقرآنِ، وخرَج من ملَّةِ الإسلامِ. وإن قال: بلى. قيل له: أفتقولُ من الوجهِ الذي قلت: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ}، {سَخِرَ اللهُ مِنْهُمْ}: يلعَبُ اللهُ بهم ويعبَثُ. ولا لعبَ من اللهِ ولا عبثَ؟ فإن قال: نعم. وصَف اللهَ بما قد أجْمَع المسلمون على نفيِه عنه، وعلى تخطئةِ واصفِه به، وأضاف إليه ما قد قامت الحجةُ من العقولِ على ضلالِ مُضيفِه إليه. وإن قال: لا أقولُ: يلعبُ اللهُ بهم، ولا يعبَثُ. وقد أقولُ: يَسْتهزِئُ بهم، ويسخَرُ منهم. قيل: فقد فرَّقت بين معنى اللعبِ والعبثِ، والهُزْء والسخريةِ، والمكرِ والخديعةِ، ومن الوجهِ الذي جاز قيل هذا، ولم يَجُزْ قيلُ هذا، افْتَرق معنياهما، فعُلم أن لكلِّ واحدٍ منهما معنًى غيرَ معنى الآخرِ.

bir istihza ve alay sadır olmamıştır. Şayet: 'Hayır, [böyle demiyorum]' derse, Kur'an'ı yalanlamış ve İslam milletinden çıkmış olur. Şayet: 'Evet, [bunu söylerim]' derse, ona şöyle denilir: {اللهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ} “Allah da onlarla alay eder” ve {سَخِرَ اللهُ مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir” dediğin cihetten: 'Allah onlarla oynar ve abesle meşgul olur' der misin? Halbuki Allah'tan oyun ve abes sadır olmaz. Şayet: 'Evet' derse, Müslümanların O'ndan nefyetme ve O'nu böyle vasfedenin hatalı olduğuna icma ettikleri bir şeyle Allah'ı vasfetmiş ve bunu O'na nispet edenin delalette olduğuna akli hüccetlerin ikame edildiği bir şeyi O'na nispet etmiş olur. Şayet: 'Allah onlarla oynar ve abesle meşgul olur demem; fakat O'nun onlarla istihza ettiğini ve alay ettiğini söylerim' derse; ona şöyle denilir: O halde oyun ve abes anlamı ile istihza, alay, mekr ve hile anlamının arasını ayırmış oldun. Birincisini söylemenin caiz olup diğerini söylemenin caiz olmadığı cihetten bu ikisinin anlamları birbirinden ayrılmıştır; böylece her birinin diğerinin anlamından farklı bir anlamı olduğu anlaşılmıştır.

وللكلامِ في هذا النوعِ موضعٌ غيرُ هذا، كرِهنا إطالَة الكتابِ باستقصائِه، وفيما ذكَرْنا كفايةٌ لمن وُفِّق لفَهمِه.

Bu konudaki sözün yeri burası değildir; eseri enine boyuna inceleyerek uzatmayı hoş görmedik. Zikrettiğimiz hususlar, anlaması nasip olan kimse için yeterlidir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {وَيَمُدُّهُمْ}.

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَيَمُدُّهُمْ} “Ve onlara mühlet verir” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفر: اخْتَلف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَيَمُدُّهُمْ}؛ فقال بعضُهم بما حدَّثني به موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {وَيَمُدُّهُمْ}: يُملي لهم.

Ebû Ca'fer dedi ki: Tevil ehli {وَيَمُدُّهُمْ} “Ve onlara mühlet verir” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı şu rivayete göre görüş belirtmiştir: Dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; onun Ebû Mâlik'ten, Ebû Sâlih'ten, İbn Abbâs'tan, Mürre'den, İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde şöyle dediğini anlattı: {وَيَمُدُّهُمْ}: Onlara süre tanır.

وقال آخرون بما حدَّثني به المُثَنَّى بنُ إبراهيمَ، قال: حدَّثنا سويدُ بنُ نصرٍ، عن ابنِ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ قراءةً، عن مجاهدٍ: {وَيَمُدُّهُمْ} قال: يَزيدُهم .

Başkaları ise bana el-Müsennâ b. İbrâhîm'in anlattığı şu rivayete göre görüş belirtmiştir: Dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr, İbnü'l-Mübârek'ten, o İbn Cüreyc'in kıraatinden, o da Mücâhid'den: {وَيَمُدُّهُمْ} hakkında: “Onları artırır ” dediğini anlattı.

وكان بعضُ نحوييِّ البصرةِ يتأوَّلُ ذلك أنه بمعنى: يَمُدُّ لهم. ويزعُمُ أن ذلك نظيرُ قولِ العربِ: الغلامُ يلعَبُ الكِعابَ. [يُراد به: يلعَبُ بالكِعابِ] . قال: وذلك أنهم قد يقولون: قد مدَدْتُ له، وأمْددْتُ له. في غيرِ هذا المعنى، وهو قولُ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ} [الطور: ٢٢]. وهذا من: أمْدَدناهم. قال: ويقالُ: قد مدَّ البحرُ فهو مادٌّ، وأمَدَّ الجُرْحُ فهو مُمِدٌّ.

Basralı nahivcilerden bazıları bunu: 'Onlara süre tanır (يَمُدُّ لهم)' anlamında tevil etmekte ve bunun, Arapların: 'Çocuk aşık oynar (الغلام يلعب الكعاب) [bununla: aşıkla oynar (يلعب بالكعاب) kastedilir] ' sözünün bir benzeri olduğunu iddia etmekteydi. Dedi ki: Çünkü onlar bundan başka bir anlamda: 'Ona uzattım/süre verdim (مددت له)' ve 'ona yardım ettim/artırdım (أمددت له)' diyebilirler ki bu, Allah celle ve azîz'in: {وَأَمْدَدْنَاهُمْ} [et-Tûr: 22] “Onlara bol bol verdik” kavlidir. Bu da: 'Biz onlara verdik (أمددناهم)' kelimesindendir. Dedi ki: 'Deniz kabardı (قد مد البحر فهو ماد)' ve 'yara cerahat topladı/kabardı (أمد الجرح فهو ممد)' denilir.

وحُكِي عن يونسَ الجَرْميِّ أنه كان يقولُ: ما كان من الشرَّ فهو: مدَدْتُ، وما كان من الخيرِ فهو: أَمْدَدتُ. ثم قال: وهو كما فسَّرتُ لك، إذا أردتَ أنك ترَكْتَه فهو: مَدَدتُ له، وإذا أردتَ أنك أعْطيتَه قلت: أمْدَدتُ.

Yûnus el-Cermî'den şöyle dediği nakledilmiştir: Şerden olan şey için 'Mededtü (مددت)', hayırdan olan şey için ise 'Emdedtü (أمددت)' denir. Sonra şöyle dedi: Sana açıkladığım gibidir; onu kendi haline bıraktığını kastettiğinde 'Ona mühlet verdim (مددت له)' dersin, ona ihsanda bulunduğunu kastettiğinde ise 'Ona yardım/ihsan ettim (أمددت)' dersin.

وأما بعضُ نحوييِّ الكوفةِ فإنه كان يقولُ: كلُّ زيادةٍ حدَثت في الشيْءِ من نفسِه، فهو: مَدَدتُ، بغيرِ ألفٍ، كما تقولُ: مدَّ النهَرُ، [ومدَّه نهَرٌ] آخرُ غيرُه. إذا اتَّصل به فصار منه، وكلُّ زيادةٍ حَدَثت في الشيْءِ من غيرِه فهو بألفٍ، كقولِك: أمدَّ الجُرْحُ؛ لأنَّ المِدَّةَ من غيرِ الجُرحِ، وأمْدَدتُ الجيشَ بمَدَدٍ.

Kûfeli nahivcilerden bazıları ise şöyle diyordu: Bir şeyde kendisinden meydana gelen her artış için hemzesiz olarak: 'Mededtü (مددت)' denir; nitekim: 'Nehir taştı (مد النهر) ve başka bir nehir ona karışıp çoğalttı [ona katıldı] ' dersin, yani ona bitişip ondan bir parça olduğunda. Bir şeyde kendisinden başka bir şeyden meydana gelen her artış için ise hemzeyle söylenir; tıpkı senin: 'Yara cerahat topladı (أمد الجرح)' demen gibi; çünkü iltihap yaranın dışındandır, nitekim: 'Orduya takviye birlik ulaştırdım (أمددت الجيش بمدد)' [dersin].

وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ في قولِه: {وَيَمُدُّهُمْ}. أن يكونَ بمعنى:

Bu görüşler içinde, O'nun: {وَيَمُدُّهُمْ} “ve onları artırır/mühlet verir” kavlinde gerçeğe en uygun olanı, [şu] anlamda olmasıdır:

يزيدُهم. على وجهِ الإملاءِ والتركِ لهم في عُتوِّهم وتمرُّدِهم، كما وصَف ربُّنا جلَّ ثناؤُه أنه فَعَل بنظرائِهم في قولِه: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [الأنعام: ١١٠]. [فكذلك قولُه: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}] . يعني: [يَذَرُهم ويَتركُهم فيه، ويُملي] لهم ليزْدادوا إثمًا إلى إثمِهم.

Onları azgınlık ve taşkınlıkları içinde mühlet verip terk etme yoluyla 'artırır'. Tıpkı Rabbimiz zikri yüce olanın, onların emsallerine yaptığını şu kavlinde vasfettiği gibi: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} [el-En'âm: 110] “İlk defa iman etmedikleri gibi, onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururken terk ederiz”. [O'nun: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli de böyledir] . Yani: [Günahlarına günah katsınlar diye onları orada bırakır, terk eder ve kendilerine mühlet verir] .

ولا وجهَ لقولِ من قال: ذلك بمعنى: يَمُدُّ لهم. لأنَّه [لا تدافُعَ بين] العربِ وأهلِ المعرفةِ بلغتِها أن يستجيزوا قولَ القائلِ: مدَّ النهَرَ نَهَرٌ آخرُ.

Bunun: 'Onlara süre tanır (يمد لهم)' anlamında olduğunu söyleyen kimsenin sözünün hiçbir tutar tarafı yoktur. Çünkü Araplar [ve dillerini bilenler arasında], bir söz söyleyenin: 'Başka bir nehir o nehre karışıp çoğalttı (مد النهر نهراخر)' sözünü caiz görmelerinde [hiçbir ihtilaf yoktur] .

بمعنى: اتصل به فصار زائدًا [ماءُ المتَّصَلِ] به بماءِ المتَّصِلِ. مِن غيرِ تأوُّلٍ منهم ذلك أن معناه: مدَّ النهَرَ نهَرٌ آخرُ. فكذلك ذلك في قولِه جلّ وعزّ: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}.

[Bu söz] ona bağlandı da [bağlanılan nehrin suyu] bağlanan nehrin suyuyla artıp fazlalaştı anlamındadır; bununla onun anlamının: 'O nehre başka bir nehir akıttı/uzattı ' şeklinde bir tevile gitmeksizin . Zikri celîl ve azîz olan Allah'ın: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavlinde de durum böyledir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فِي طُغْيَانِهِمْ}.

Allah Teâlâ'nın: {فِي طُغْيَانِهِمْ} “Taşkınlıkları içinde” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: والطغيانُ الفُعْلانُ، من قولِك: طغَى فلانٌ يطغَى طُغْيانًا. إذا تجاوَز في الأمرِ حدَّه فبغَى. ومنه قولُ اللهِ جلّ ثناؤُه: {كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى (٦) أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى} [العلق: ٦، ٧] أي: يتجاوزُ حدَّه. ومنه قولُ أُمَيَّةَ بنِ أبي الصَّلْتِ :

Ebû Ca'fer der ki: Tuğyân (طُغْيَان), *fu'lân* [vezninde] olup senin: 'Falan kimse taşkınlık yaptı / haddini aştı (طغَى فلانٌ يطغَى طُغْيانًا)' sözünden [gelir]; bir işte haddini aşıp azgınlık yaptığı zaman [böyle denir]. Zikri yüce olan Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: {كَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى(٦) أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى} “Hayır, muhakkak ki insan, kendini müstağni (ihtiyaçsız) gördüğü için mutlaka azar/haddini aşar!” [el-Alak: 6, 7]; yani haddini aşar. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bu kabildendir :

ودعا اللهَ دعوةً [لاتَ هَنَّا] … بعدَ طُغْيانِه فظلَّ مُشيرَا وإنما عنَى اللهُ جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِم} أي : يُملي لهم، ويذَرُهم يبغُون في ضلالَتِهم وكفرِهم حَيارَى يتردَّدون.

Ve Allah'a [artık fayda vermeyen] bir dua ile yalvardı… azgınlığından sonra, böylece [pişmanlıkla] işaret eder oldu. Zikri yüce olan Allah: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِم} “Onları taşkınlıkları içinde uzatır” kavliyle sadece şunu kastetmiştir : Onlara mühlet verir ve sapkınlıkları ile küfürleri içinde şaşkınca bocalayıp dururken onları terk eder.

كما حُدِّثت عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بِشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}. قال: في كفرِهم يتردَّدون .

Nitekim bana el-Mincâb'dan rivayet edildiğine göre, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli hakkında: “Küfürleri içinde bocalayıp dururlar ” dediğini anlattı.

وحدَّثني موسى بنُ هارون، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: في كفرِهم . حدَّثنا بشرٌ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: في ضلالتِهم .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan; o Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: “Küfürleri içinde ” dediğini anlattı. Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Saîd'den, o da Katâde'den: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: “Sapkınlıkları içinde ” dediğini anlattı.

حُدِّثت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da

الرَّبيعِ: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: في ضلالتِهم .

Rebî'den: {فِي طُغْيَانِهِمْ}: “Sapkınlıkları içinde ” dediğini anlattı.

حدَّثنا يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فِي طُغْيَانِهِمْ} قال: طغيانُهم كفرُهم وضلالتُهم .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فِي طُغْيَانِهِمْ} kavli hakkında: “Tuğyanları, onların küfürleri ve sapkınlıklarıdır ” dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {يَعْمَهُونَ (١٥)}.

Allah azze ve celle'nin: {يَعْمَهُونَ (١٥)} “Şaşkınca bocalayıp dururlar” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: والعَمَهُ نفسُه الضلالُ. يقالُ منه: عمِه فلانٌ يعمَهُ عَمَهانًا وعُموهًا، إذا ضلَّ. ومنه قولُ رؤْبةَ بنِ العجَّاجِ يصفُ مَضَلَّةً من المَهامِهِ :

Ebû Cafer der ki: Amele (العَمَهُ) bizzat dalalettir (sapkınlıktır). Bu kökten olarak: Saptığı zaman 'Filanca saptı, sapar, sapkınlık olarak (عَمِهَ فلان يَعْمَهُ عَمَهانًا وعُموهًا)' denilir. Ru'be b. el-Accâc'ın uçsuz bucaksız çöllerdeki bir şaşırtmacayı vasfettiği şu sözü de bu kabildendir:

ومَخْفَقٍ من لُهْلُهٍ ولُهْلُهِ

Ve bir uçsuz bucaksız çölden ve başka bir çölden olan bir çukurda

من مَهْمَهٍ يَجْتَبْنَهُ في مَهْمَهِ

İçinde katettikleri engin bir çölden diğer bir çöle

أعْمَى الهُدى بالجاهلين العُمَّهِ

Cahil, şaşkın bocalayanlara doğru yolu kör eden [çölde].

والعُمَّهُ جمعُ عامِهٍ، وهم الذين يضلُّون فيه فيتحيَّرون.

Umeh (العُمَّهُ), âmih (عامِه) kelimesinin çoğuludur; onlar orada sapıp şaşkınlığa düşen kimselerdir.

فمعنى قولِه جلَّ ثناؤُه إذن: {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}. في ضلالتِهم وكفرِهم

O hâlde -övgüsü yüce olan [Allah’ın]- {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar” buyruğunun anlamı [şudur]: Kendi sapkınlıkları ve küfürleri içinde...

الذي قد غمَرَهم دَنَسُه، وعلاهم رِجْسُه، يتردَّدون حَيارَى ضُلَّالًا، لا يجدون إلى المَخْرَجِ منه سبيلًا؛ لأن اللهَ قد طبَع على قلوبِهم، وختَم عليها، وأَعْمَى أبصارَهم عن الهدَى وأغشاها ، فلا يُبْصِرونَ رُشْدًا، ولا يهتَدون سبيلًا.

pisliği kendilerini kuşatmış ve murdarlığı kendilerini kaplamış olarak, oradan çıkışa bir yol bulamayıp şaşkın ve sapkın kimseler olarak bocalayıp dururlar. Zira Allah onların kalplerini mühürlemiş, üzerlerine damga vurmuş, gözlerini hidayete karşı kör edip üzerlerini örtmüştür ; artık onlar ne doğruyu görürler ne de bir yola hidayet bulabilirler.

وبنحوِ ما قلنا في العَمَهِ جاء تأويلُ المتأوِّلين.

Ameh (şaşkınca bocalama) hakkında söylediğimizin bir benzeri, tevil ehlinin tevilinde de gelmiştir.

حدَّثني موسى بنُ هارونَ، قال: حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ في خبرٍ ذكَره عن أبي مالكٍ، وعن أبي صالحٍ، عن ابنِ عباسٍ، وعن مُرَّةَ، عن ابنِ مسعودٍ، وعن ناسٍ من أصحابِ النبيِّ ﷺ: {يَعْمَهُونَ}: يتمادَوْن في كفرِهم .

Bana Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den; o Ebû Mâlik'ten ve Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan; o Mürre'den, o İbn Mes'ûd'dan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimselerden zikrettiği bir haberde: {يَعْمَهُونَ}: “Küfürlerinde ısrar edip haddi aşarlar ” dediğini anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى بنُ إبراهِيمَ، قال: حدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، عن معاويةَ بنِ صالحٍ، عن عليٍّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ: {يَعْمَهُونَ}. قال: يتمادَوْن .

Bana el-Müsennâ b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih, Muâviye b. Sâlih'ten, o Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan: {يَعْمَهُونَ} hakkında: “İsrarla sürdürürler ” dediğini anlattı.

حُدِّثت عن المِنْجابِ، قال: حدَّثنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحَّاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {يَعْمَهُونَ}. قال: يتردَّدون .

Bana el-Mincâb'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Ravk'tan, o ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {يَعْمَهُونَ} kavli hakkında: “Bocalar dururlar ” dediğini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجَّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {يَعْمَهُونَ}: المتلدِّدُ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {يَعْمَهُونَ} [kavli hakkında]: “Şaşkınlıktan sağa sola bakınan [kimsedir]” dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى بنُ ميمونٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ}. قال: يتردَّدون .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Meymûn, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah'ın: {فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli hakkında: “Bocalar dururlar ” dediğini anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو حُذيفَة، قال حدَّثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثنا سفيانُ بنُ وكيعٍ، قال: حدَّثنا أبي، عن سفيانَ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Süfyân b. Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o bir adamdan, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا سويدُ بنُ نصرٍ، عن ابنِ المباركِ، عن ابنِ جُريجٍ قراءةً، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr, İbnü'l-Mübârek'ten, o İbn Cüreyc'den kıraat yoluyla, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حُدِّثت عن عمارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ: {يَعْمَهُونَ} قال: يتردَّدون .

Bana Ammâr'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Cafer, babasından, o er-Rebî'den: “{يَعْمَهُونَ}: Bocalar dururlar ” dediğini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى}.

Övgüsü yüce olan Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapkınlığı satın almış olanlardır” kavlinin teviline dair görüş:

قال أبو جعفرٍ: إن قال لنا قائلٌ: وكيف اشترى هؤلاء القومُ الضلالةَ بالهدى، وإنما كانوا منافقين لم يتقدَّمْ نفاقَهم إيمانٌ فيقالَ فيهم: باعوا هداهم الذي كانوا عليه بضلالتِهم التي اسْتَبدلوها منه. وقد علِمتَ أن معنى الشراءِ المفهومَ

Ebû Cafer [et-Taberî] der ki: Şayet bize birisi: “Bu topluluk hidayete karşılık sapkınlığı nasıl satın almış olabilir? Zira onlar, nifaklarından önce kendilerinde bir iman bulunmayan münafıklardır ki haklarında: ‘Üzerinde bulundukları hidayeti, onun yerine aldıkları sapkınlık karşılığında sattılar’ denilebilsin. Hâlbuki sen de bilirsin ki alışverişin anlaşılan anlamı;