وحدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا يحيى القَطَّانُ، عن عبدِ الملِكِ، عن عطاءٍ قولَه: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. قال: يَتَّبعونه حَقَّ اتباعِه، يعمَلون به حقَّ عمَلِه .
Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ el-Kattân, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” kavli hakkında: "Ona hakkıyla uyarlar, onunla hakkıyla amel ederler" dediğini rivayet etti .
وحدَّثنا سفيانُ بنُ وَكِيعٍ، قال: حدَّثنى أبى، عن المُباركِ، عن الحسنِ: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. قال: يعمَلون بمحكمِه، ويؤمنون بمتشابِهه، ويَكِلُون ما
Bize Süfyân b. Vekî‘ rivayet etti, dedi ki: Bana babam, el-Mübârek'ten, o da el-Hasen'den rivayet etti: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Muhkemiyle amel ederler, müteşâbihine iman ederler ve kendilerine
أَشْكَل عليهم إلى عالمِه .
kapalı gelen şeyleri ise onu bilene havale ederler" demiştir .
وحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: حدَّثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: حدَّثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} قال: أحَلُّوا حلالَه، وحرَّموا حرامَه، وعمِلوا بما فيه. ذُكِر لنا أن ابنَ مسعودٍ كان يقولُ: إن حقَّ تلاوتِه أن يُحَلَّ حلالُه، ويُحَرَّمَ حرامُه، وأن يُقْرَأَ كما أنزَلَه اللهُ، ولا يُحَرَّفَ عن مواضعِه .
Bize Bişr b. Muâz rivayet etti, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” [hakkında] Katâde: "Helalini helal kıldılar, haramını haram bildiler ve içindekilerle amel ettiler. Bize zikredildiğine göre İbn Mes‘ûd şöyle derdi: Onun hakkıyla okunması (tilaveti); helalinin helal kılınması, haramının haram bilinmesi, Allah'ın indirdiği gibi okunması ve asıl yerlerinden saptırılıp tahrif edilmemesidir" demiştir .
حدَّثنا عمرٌو، قال: حدَّثنا أبو داودَ، قال: حدَّثنا الحكَمُ بنُ عَطِيَّةَ، قال: سمِعتُ قَتادةَ يقولُ: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. قال: يتَّبِعونه حقَّ اتِّباعِه ، يحِلُّون حلالَه، ويحرِّمون حرامَه، ويقرءونه كما أُنْزِل.
Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet etti, dedi ki: Bize el-Hakem b. Atıyye rivayet etti, dedi ki: Katâde'nin {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” hakkında şöyle dediğini işittim: "Ona hakkıyla uyarlar ; helalini helal kılarlar, haramını haram sayarlar ve indirildiği gibi okurlar."
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: أخبرنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن داودَ، عن عكرمةَ: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. قال: يَتَّبِعونه حَقَّ اتِّباعِه، أمَا سمِعتَ قولَ اللهِ: {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا} [الشمس: ٢]. قال: إذا اتَّبَعها .
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Amr b. Avn haber verdi, dedi ki: Bize Huşeym, Dâvûd'dan, o da İkrime'den bildirdi: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar”: "Ona hakkıyla uyarlar. Allah'ın: {وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا} “ve onu takip ettiği zaman aya” kavlini işitmedin mi? [Bu,] 'ona uyup takip ettiği zaman' demektir" dedi .
وقال آخَرون: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}: يَقْرَءونه حقَّ قراءتِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar”: "Onu hakkıyla kıraat ederler/okurlar."
والصوابُ مِن القولِ في تأويلِ ذلك أنه بمعنى: يَتَّبِعونه حَقَّ اتباعِه. مِن قولِ
Bu hususun tevilinde doğru olan görüş, bunun: "Ona hakkıyla uyarlar" manasında olduğudur. [Bu tabir,] söyleyen
القائلِ: ما زلتُ أَتلو أثرَه. إذا اتَّبَع أثرَه؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن أهلِ التأويلِ على أن ذلك تأويلُه. وإذ كان ذلك تأويلَه، فمعنى الكلامِ: الذين آتيناهم الكتابَ يا محمدُ، مِن أهلِ التوراةِ الذين آمنوا بك، وبما جئتَهم به مِن الحقِّ مِن عندى - يَتَّبِعون كتابى الذى أنزلْتُ على رسولى موسى صلواتُ اللهِ عليه، فيؤمِنون به، ويقِرُّون بما فيه مِن نعتِك وصفتِك، وأنك رسولى، فَرْضٌ عليهم طاعتى في الإيمانِ بك، والتصديقِ بما جئتَهم به مِن عندى، ويَعمَلون بما أحْلَلتُ لهم، ويتَجنَّبون ما حرَّمتُ عليهم فيه، ولا يُحَرِّفونه عن مواضِعِه، ولا يُبَدِّلونه، ولا يُغَيِّرونه عمَّا أنزلتُه عليهم، بتأويلٍ ولا غيرِه.
birinin izini takip ettiğinde: mâ ziltü etlû eserahû (مَا زِلْتُ أَتْلُو أَثَرَهُ) "Onun izini takip edip durdum" sözünden gelmektedir; zira tevil ehlinin icmâı, bu ayetin tevilinin böyle olduğu yönündedir. Durum böyle olunca cümlenin manası şöyledir: Ey Muhammed! Tevrat ehlinden sana ve katımdan getirdiğin hakka iman eden 'kendilerine Kitap verdiklerimiz', elçim Mûsâ'ya -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- indirdiğim Kitabıma uyarlar; ona inanırlar, onda geçen senin vasıflarını ve niteliklerini, senin benim elçim olduğunu ikrar ederler; sana iman etme ve katımdan getirdiklerini tasdik etme hususunda bana itaat etmek onlar üzerine farzdır. Onlar, Kitap'ta kendilerine helal kıldığım şeylerle amel ederler, kendilerine haram kıldığım şeylerden de sakınırlar ; onu yerlerinden saptırmazlar, değiştirmezler ve tevil yoluyla veya başka bir yolla kendilerine indirdiğim şeklinden farklı bir hale çevirmezler.
وقولُه: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. مبالغةٌ في صفةِ اتِّباعِهم الكتابَ، ولزومِهم العملَ به، كما يقالُ: إن فلانًا لعالمٌ حَقُّ عالمٍ. وكما يقالُ: إن فلانًا لفاضلٌ كلُّ فاضلٍ.
Ayetteki {حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “hakkıyla okunması” ifadesi, onların Kitab'a uymalarını ve onunla amele sarılmalarını niteleme hususunda mübalağa bildirmektedir; nitekim bir kimse için: "Filanca tam manasıyla bir âlimdir (hakkıyla âlimdir)" veya "Filanca bütünüyle erdemli biridir" denilmesi böyledir.
وقد اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في إضافةِ "حقّ" إلى المعرفةِ؛ فقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ: غيرُ جائزةٍ إضافتُه إلى معرفةٍ؛ لأنه بمعنى "أىّ"، وبمعنى قولِك: أفضلُ رجلٍ. قال: و "أَفْعَلُ" لا يُضافُ إلى واحدٍ معرفةٍ، لأنه مُبَعَّضٌ، ولا يكونُ الواحدُ [المعرفةُ مبعَّضًا]. فأحالوا أن يقالَ: مرَرتُ بالرجُلِ حقَّ الرجُلِ، ومرَرتُ بالرجُلِ جِدَّ الرجُلِ. كما أحالوا: مرَرتُ بالرجُلِ أىَّ الرجُلِ. وأجازوا ذلك في: كلّ الرجلِ، وعين الرجلِ، ونفس الرجلِ. وقالوا: إنما أجَزْنا ذلك لأن هذه
Arap dili âlimleri, "hakk" (حَقّ) kelimesinin marifeye (belirli isme) izâfe edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli nahivcilerin bir kısmı şöyle demiştir: Bunun marifeye izâfesi caiz değildir; çünkü bu, "eyy" (أَىّ) anlamında olup senin: efdalü racülin (أَفْضَلُ رَجُلٍ - adamın en faziletlisi) sözün manasındadır. O şöyle demiştir: Ef‘al (أَفْعَلُ) vezni, müba‘ad (bütünün bir parçası) bildirdiği için tekil bir marifeye izâfe edilmez; tekil [marife bir isim ise parçalara ayrılmış] olamaz. Bu sebeple onlar: merartü bi'r-racüli hakka'r-racüli (مرَرتُ بالرجُلِ حقَّ الرجُلِ) ve merartü bi'r-racüli cidde'r-racüli (مرَرتُ بالرجُلِ جِدَّ الرجُلِ) denilmesini imkânsız görmüşlerdir; nitekim merartü bi'r-racüli eyye'r-racüli (مرَرتُ بالرجُلِ أىَّ الرجُلِ) denilmesini de imkânsız görmüşlerdir. Buna karşılık: küllü'r-racüli (كُلّ الرَّجُلِ), aynu'r-racüli (عَيْن الرَّجُلِ) ve nefsü'r-racüli (نَفْس الرَّجُلِ) ifadelerinde ise bunu caiz görmüşler ve şöyle demişlerdir: Biz buna sadece şu sebeple cevaz verdik; çünkü bu
الحروفَ كانتْ في الأصلِ تواكيدَ، فلمَّا صِرْنَ مُدُوحًا تُرِكْنَ على أصولِهنَّ في المعرفةِ.
kelimeler aslında tekittiler; övgü bildiren kelimeler haline geldiklerinde marife olma kökleri üzere bırakıldılar.
وزعَموا أن قولَه: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. إنما جازت إضافتُه إلى "التلاوةِ" وهى مضافةٌ إلى معرفةٍ، لأن العربَ تعتدُّ بالهاءِ إذا عادت [بالنكرةِ نكرةً] ، فيقولون: مرَرتُ برجلٍ واحدِ أُمِّه، ونَسِيجِ وَحْدِه، وسيِّدِ قومِه. قالوا: فكذلك قولُه: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ}. إنما جازت إضافةُ "حقّ" إلى "التلاوةِ" وهى مضافةٌ إلى الهاءِ؛ لاعتدادِ العربِ بالهاءِ التى في نظائرِها في عِدَادِ النكِراتِ. قالوا: ولو كان تأويلُ ذلك: حقَّ التلاوةِ. لوجَب أن يكونَ جائزًا: مرَرتُ بالرجُلِ حَقَّ الرجُلِ. فعلى هذا القولِ تأويلُ الكلامِ: الذين آتَيْناهم الكتابَ يَتْلونه حَقَّ تلاوةٍ.
Onlar, {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” kavlinde hakk kelimesinin, marifeye tamlanmış olan tilâvet kelimesine tamlanmasının caiz olmasını şu gerekçeyle ileri sürmüşlerdir: Çünkü Araplar, zamir [nekreye döndüğünde onu nekre] sayarlar ve şöyle derler: merartü bi-racülin vâhidi ümmihî ve nesîci vahdihî ve seyyidi kavmihî (مرَرتُ برجلٍ واحدِ أُمِّه، ونَسِيجِ وَحْدِه، وسيِّدِ قومِه) "Annesinin biriciği, eşi benzeri olmayan ve kavminin efendisi olan bir adama uğradım." Dediler ki: İşte {حَقَّ تِلَاوَتِهِ} kavli de böyledir; hakk lafzının, zamire tamlanmış olan tilâvet lafzına tamlanması, Arapların benzer ifadelerdeki zamiri nekreler kabilinden saymasından dolayı caiz olmuştur. Dediler ki: Şayet bunun tevili hakka't-tilâveti (حقَّ التلاوةِ) "okumanın hakkı" şeklinde olsaydı, merartü bi'r-racüli hakka'r-racüli (مرَرتُ بالرجُلِ حَقَّ الرجُلِ) ifadesinin de caiz olması gerekirdi. Bu görüşe göre sözün anlamı: "Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu tam bir okuyuşla okurlar (ona layıkıyla uyarlar)" demektir.
وقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: جائزةٌ إضافةُ "حقّ" إلى النكِراتِ مع النكراتِ، ومع المعارفِ إلى المعارفِ، وإنما ذلك نظيرُ قولِ القائلِ: مرَرتُ بالرجُلِ غُلامِ الرجُلِ، وبرجُلٍ غُلامِ رجلٍ. فتأويلُ الآيةِ على قولِ هؤلاء: الذين آتيناهم الكتابَ يتلُونه حقَّ التلاوةِ .
Basralı bazı dilciler ise şöyle demiştir: hakk lafzının nekrelerle birlikte nekreye, marifelerle birlikte de marifeye tamlanması caizdir. Bu durum tıpkı bir kimsenin: merartü bi'r-racüli gulâmi'r-racül (مرَرتُ بالرجُلِ غُلامِ الرجُلِ) "Adamın kölesi olan adama uğradım" ve merartü bi-racülin gulâmi racül (وبرجُلٍ غُلامِ رجلٍ) "Bir adamın kölesi olan bir adama uğradım" sözü gibidir. Bu görüştekilere göre ayetin tevili: "Kendilerine Kitap verdiklerimiz onu hakkıyla okurlar (hakkıyla tilavet ederler)" şeklindedir.
وأَوْلَى ذلك بالصوابِ عندَنا القولُ الأولُ؛ لأن معنى قولِه: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ}: أىَّ تلاوةٍ، بمعنى مَدْحِ التلاوةِ التى تلَوْها وتفضيلِها، و "أىّ" غيرُ جائزةٍ إضافتُها إلى واحدٍ معرفةٍ عندَ جميعِهم، فكذلك "حقّ" غيرُ جائزةٍ إضافتُها إلى واحدٍ معرفةٍ، وإنما أُضِيف في قولِه: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ} إلى ما فيه الهاءُ؛ لِماَ وصفتُ مِن العلَّةِ التى
Bize göre bu [görüşler] arasında doğruya en yakın olanı birinci görüştür. Çünkü O'nun: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” sözünün anlamı; yaptıkları tilâveti övme ve üstün tutma manasında 'ne güzel bir tilâvetle' (eyye tilâvetin) demektir. 'Eyyü' (أىّ) lafzının tekil bir marifeye muzaf kılınması (tamlanması) onların (bütün dilcilerin) ittifakıyla caiz değildir; aynı şekilde 'hakk' lafzının da tekil bir marifeye muzaf kılınması caiz değildir. O'nun: {حَقَّ تِلَاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okurlar” kavlinde [hakk kelimesi], kendisinde zamir bulunan bir kelimeye sadece...
تقدَّمَ بيانُناها.
daha önce açıklamasını yaptığımız illetten dolayıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ}.
Allah Teâlâ'nın: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “İşte onlar ona inanırlar” kavlinin tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {أُولَئِكَ}: هؤلاء الذين أخْبَر عنهم أنهم يَتْلون ما آتاهم مِن الكتابِ حقَّ تلاوتِه.
Allah Teâlâ {أُولَئِكَ} “İşte onlar” buyruğu ile, kendilerine verilen Kitab'ı hakkıyla okuduklarını (ona hakkıyla uyduklarını) haber verdiği o kimseleri kastetmektedir.
وأمَّا قولُه: {يُؤْمِنُونَ بِهِ}. فإنه يعنى: يُصَدِّقون به. والهاءُ التى في قولِه: {بِهِ} عائدةٌ على الهاءِ التى في {تِلَاوَتِهِ}. وهما جميعًا مِن ذكْرِ الكتابِ الذى قال اللهُ: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ}. فأخْبَر اللهُ جلَّ ثناؤه أن المؤمنَ بالتوراةِ هو المُتَّبِعُ ما فيها مِن حلالِها وحرامِها، والعاملُ بما فيها مِن فرائضِ اللهِ التى فرَضها فيها على أهلِها، وأن أهلَها الذين هم أهلُها مَن كان ذلك صفتَه دونَ مَن كان مُحَرِّفًا لها، مُبَدِّلًا تأويلَها، مُغَيِّرًا سُنَنَها، تاركًا ما فرَض اللهُ فيها عليه.
{يُؤْمِنُونَ بِهِ} “ona inanırlar” kavline gelince; O, "onu tasdik ederler" manasını kastetmektedir. {بِهِ} ifadesindeki zamir, {تِلَاوَتِهِ} lafzındaki zamire dönmektedir. Her ikisi de Allah'ın: {الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz” buyurduğu Kitab'ın zikridir. Nitekim şanı yüce olan Allah, Tevrat'a gerçek manada inanan kimsenin; onun helalini ve haramını uygulayan, onda ehline farz kıldığı Allah'ın farzlarıyla amel eden kimse olduğunu ve ona layık olan gerçek ehlinin; onu tahrif eden, tevilini bozan, sünnetlerini değiştiren ve Allah'ın onda kendisine farz kıldığı şeyleri terk eden kimse değil, bilakis bu vasıflara sahip olan kimse olduğunu haber vermiştir.
وإنما وصَف جلَّ ثناؤُه مَن وصَف بما وصَف به مِن مُتَّبِعى التوراةِ، فأَثْنَى عليهم بما أَثْنَى به عليهم؛ لأن في اتباعِها اتباعَ محمدٍ نبيِّ اللهِ ﷺ وتصديقَه؛ لأن التوراةَ تَأمُرُ أهلَها بذلك، وتُخْبِرُهم عن اللهِ تعالى ذكرُه بنُبُوَّتِه وفرْضِ طاعتِه على جميعِ خلْقِ اللهِ مِن بنى آدمَ، وأن في التكذيبِ بمحمدٍ ﷺ التكذيبَ بها ، فأخبَر جلَّ ثناؤُه أن مُتَّبِعى التوراةِ هم المؤمنونَ بمحمدٍ ﷺ، وهم العاملون بما فيها.
Şanı yüce olan Allah, Tevrat'a uyanlardan bu niteliklerle nitelediği kimseleri ancak şu sebeple böyle nitelemiş ve onları bu şekilde övmüştür: Çünkü Tevrat'a uymak, Allah'ın nebisi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem uymayı ve onu tasdik etmeyi gerektirir. Zira Tevrat kendi ehline bunu emretmekte ve şanı yüce olan Allah'tan onun peygamberliğini, Âdemoğullarından olan bütün Allah yaratıklarına ona itaatin farz kılındığını haber vermektedir. Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlamak ise Tevrat'ı da yalanlamaktır . Bu sebeple şanı yüce olan Allah, Tevrat'a hakkıyla uyanların bizzat Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenler ve Kitap'taki hükümlerle amel edenler olduğunu bildirmiştir.
كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ}. قال: مَن آمن برسولِ اللهِ ﷺ مِن بنى إسرائيلَ وبالتوراةِ، وأن الكافرَ بمحمدٍ ﷺ هو الكافرُ بها الخاسرُ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}.
Nitekim bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} “İşte onlar ona inanırlar” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bunlar,] İsrâiloğullarından Allah'ın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve Tevrat'a inanan kimselerdir. Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr eden kimse ise, şanı yüce olan [Allah]'ın: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Kim de onu inkâr ederse, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır” buyurduğu gibi, onu (Tevrat'ı) inkâr eden hüsrana uğramış bir kimsedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١)}
Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١)} “Kim de onu inkâr ederse, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır.” kavlinin tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ}: ومَن يَكْفُرْ بالكتابِ الذى أخبَرَ أنه يَتْلُوه مَن آتاه مِن المؤمنين حَقَّ تلاوتِه.
Şanı yüce olan Allah {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ} “Kim de onu inkâr ederse” buyruğu ile şunu kastetmektedir: Kendilerine Kitap verilen müminlerin hakkıyla okuduğunu/uyduğunu bildirdiği o Kitab'ı kim inkâr ederse.
ويعنى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {يَكْفُرْ}: يَجْحَدْ ما فيه مِن فرائضِ اللهِ ونُبُوَّةِ محمدٍ ﷺ وتصديقِه، ويُبَدِّلْه فيُحَرِّفْ تأويلَه، أولئك هم الذين خسِروا علْمَهم وعمَلَهم، فبَخَسوا أنفسَهم حُظوظَها مِن رحمةِ اللهِ، واسْتَبْدَلوا بها سَخَطَ اللهِ وغضَبَه.
Şanı yüce olan Allah'ın {يَكْفُرْ} “inkâr ederse” kavli; onda yer alan Allah'ın farzlarını, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini ve onun tasdikini inkâr eder, onu değiştirip tevilini tahrif ederse demektir. İşte onlar ilimlerini ve amellerini zayi edip hüsrana uğratan, böylece nefislerini Allah'ın rahmetinden alacakları nasipten mahrum bırakan ve bunun karşılığında Allah'ın gazabını ve öfkesini satın alan kimselerdir.
وقال ابنُ زيدٍ في ذلك بما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ}. قال: مَن كفَر بالنبيِّ ﷺ مِن يهودَ، فأولئك هم الخاسرون.
İbn Zeyd bu konuda , Yûnus'un bana rivayet ettiği şu haberde demiştir ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Kim de onu inkâr ederse, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır” ayeti hakkında şöyle dedi: "Yahudilerden kim Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢)} “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.” kavlinin tevili hakkında:
وهذه الآيةُ عِظَةٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه لليهودِ الذين كانوا بينَ ظَهْرَانَىْ مُهَاجَرِ رسولِ اللهِ ﷺ، وتذكيرٌ منه لهم بما سلَف مِن أَيَادِيه إليهم في صُنْعِه بأوائلِهم، استعطافًا منه لهم على دينِه، وتصديقِ رسولِه محمدٍ ﷺ، فقال: يا بنى إسرائيلَ، اذْكُروا أَيَادِىَّ لديكم، وصنائِعى عندَكم، واستنقاذى إيَّاكم مِن أَيْدِى عدوِّكم فرعونَ وقومِه، وإنزالى عليكم المَنَّ والسَّلْوَى في تِيهِكم، وتمكينى لكم في البلادِ، بعدَ أن كنتُم مُذَلَّلينَ مقهورين، واختصاصى الرسُلَ منكم، وتفضيلى إيَّاكم على
Bu ayet, Allah Teâlâ'dan, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hicret yurdunda bulunan Yahudilere bir öğüt; kendi dinine meyletmeleri ve Resûlü Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmeleri için geçmişte onların öncekilerine yaptığı muamelelerdeki ihsanlarını onlara bir hatırlatmadır. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: Ey İsrailoğulları! Size olan nimetlerimi, üzerinizdeki ihsanlarımı, sizi düşmanınız Firavun ve kavminin elinden kurtarışımı, Tîh [çölün]deyken üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirişimi, hor görülüp ezildikten sonra sizi memlekette iktidar sahibi kılışımı, peygamberleri sizden seçişimi ve sizi
عالَم مَن كنتُم بينَ ظَهْرَانَيْه، أيامَ أنتم في طاعتى [تَبْتَغون مرضاتى، فراجِعوا طاعتى] ، باتِّباعِ رسولى إليكم، وتصديقِه وتصديقِ ما جاءكم به مِن عندى، ودَعُوا التمادىَ في الضلالِ والغيِّ.
bana itaat halinde olup [rızamı gözettiğiniz günlerde] aralarında yaşadığınız [çağın] âlemlerine sizi üstün kıldığımı hatırlayın. Artık size gönderilen elçime uyarak, onu ve katımdan getirdiklerini tasdik ederek bana itaate dönün; sapıklık ve azgınlıkta ısrar edip ileri gitmeyi bırakın!
وقد ذكَرْنا فيما مضَى النِّعَمَ التى أنْعَم اللهُ بها على بنى إسرائيلَ، والمعانىَ التى ذكَّرهم اللهُ جلَّ ثناؤُه مِن آلائِه عندَهم، والعالَمَ الذى فُضِّلوا عليه فيما مضَى قبلُ، بالرِّواياتِ والشواهدِ، فكرِهْنا تطويلَ الكتابِ بإعادتِه؛ إذ كان المعنى في ذلك في هذا الموضعِ وهنالك واحدًا .
Daha önce, Allah'ın İsrailoğullarına lütfettiği nimetleri, şanı yüce olan Allah'ın katındaki lütuflarından onlara hatırlattığı hususları ve geçmişte üstün kılındıkları âlemi rivayetler ve şahitleriyle birlikte zikretmiştik; buradaki mana ile oradaki mana bir olduğundan , onu tekrar ederek kitabı uzatmak istemedik.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)} “Ve öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.” kavlinin tevili hakkında:
وهذه الآيةُ ترهيبٌ مِن اللهِ جلَّ ثناؤُه للذين سلَفت عِظَتُه إيَّاهم بما وعَظهم به في الآيةِ قبلَها، يقولُ اللهُ لهم: واتَّقوا يا معشرَ بنى إسرائيلَ المبُدِّلينَ كتابى وتنزيلى، المحرِّفين تأويلَه عن وجهِه، المكذِّبين برسولي محمدٍ ﷺ عذابَ يومٍ لا تَقْضِى فيه نفسٌ عن نفسٍ شيئًا، ولا تُغْنِى عنها غَناءً؛ أن تَهْلِكوا على ما أنتم عليه مِن كفرِكم، وتكذيبِكم رسولى، فتَمُوتوا عليه، فإنه يومٌ لا يُقْبَلُ مِن نفْسٍ فيما لزِمها فِدْيَةٌ، ولا يَشْفَعُ فيما وجَب عليها مِن حقٍّ لها شافعٌ، ولا هم يَنْصُرُهم ناصرٌ مِن اللهِ إذا انْتَقَم منها بمعصيتِها إيَّاه.
Bu ayet, bir önceki ayette kendilerine öğüt verilen kimselere şanı yüce olan Allah'tan bir korkutmadır. Allah onlara şöyle buyurmaktadır: Ey Kitabımı ve vahyimi değiştiren, tevilini aslından saptıran, elçim Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayan İsrailoğulları topluluğu! İçinde bulunduğunuz inkâr ve elçimi yalanlama üzere helak olup bu hal üzere ölmeniz sebebiyle; hiçbir kimsenin bir başkası adına borç ödeyemeyeceği, ona hiçbir fayda sağlayamayacağı bir günün azabından sakının! Zira o gün, üzerine terettüp eden borç/günah hususunda hiçbir kimseden fidye kabul edilmez; onun aleyhine kesinleşen bir hak konusunda da hiçbir şefaatçi şefaat edemez ve Allah'a isyan etmesinden ötürü O kendisinden intikam alırken, Allah'a karşı onlara hiçbir yardımcı yardım edemez.
وقد مضَى البيانُ عن كلِّ معانى هذه الآيةِ في نظيرتِها قبلُ، فأَغْنى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Bu ayetin bütün anlamlarına dair açıklama daha önce geçen benzerinde verilmişti. Dolayısıyla bu durum, [aynı açıklamaların] bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavlinin tevili hakkında:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى}: وإذ اخْتَبَر. يقالُ منه: ابْتَلَيتُ فلانًا أَبْتَلِيه ابتلاءً. ومنه قولُ اللهِ ﷿: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} [النساء: ٦]. يعنى به: اخْتَبِرُوهم. وكان اختبارُ اللهِ تعالى ذكرُه إبراهيمَ اختبارًا بفرائضَ فرَضها عليه، وأمرٍ أمَره به، وذلك هو الكلماتُ التى أوحاهنَّ إليه فكلَّفه العمَلَ بهنَّ، امتحانًا منه له واختبارًا.
Şanı yüce olan Allah {وَإِذِ ابْتَلَى} kavliyle: "Hani imtihan etmişti / denemişti" manasını kastetmektedir. Bu kökten olmak üzere: ibteleytü fülanen ebtelîhi ibtilâen (ابْتَلَيتُ فلانًا أَبْتَلِيه ابتلاءً) "Filancayı sınadım/denedim" denir. Allah Azze ve Celle'nin: {وَابْتَلُوا الْيَتَامَى} “Yetimleri deneyin” kavli de bu kabildendir; yani "Onları sınayın/deneyin" demektir. Şanı yüce olan Allah'ın İbrâhim'i sınaması, ona farz kıldığı birtakım farzlar ve emrettiği bir emirle olmuştur; bunlar da onu bir sınama ve deneme olarak amel etmekle mükellef kıldığı ve kendisine vahyettiği kelimelerdir.
ثم اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ الكلماتِ التى ابْتَلى اللهُ بها إبراهيمَ خليلَه، صلواتُ الله عليه، فقال بعضُهم: هى شرائعُ الإسلامِ، وهى ثلاثون سهمًا.
Daha sonra tevil ehli, Allah'ın dostu (Halîlullah) İbrâhim'i -Allah'ın salâtı onun üzerine olsun- sınadığı bu kelimelerin niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onlar İslâm'ın şeriatları (esasları) olup otuz paydır (hükümdür)" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: حدثنى عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: قال ابنُ عباسٍ: لم يُبْتَلَ أحدٌ بهذا الدِّينِ فأقامه إلَّا إبراهيمُ؛ ابتلاه اللهُ بكلماتٍ فأتمهنَّ، قال: فكتَب اللهُ له البراءةَ، فقال: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧]. قال: عَشْرٌ منها في "الأحزابِ"، وعشْرٌ منها في "براءةَ"، وعشرٌ منها في "المؤمنين"، و "سأل سائل". وقال: إن هذا الإسلامَ ثلاثون سهمًا .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında nakletti: İbn Abbâs şöyle dedi: "Bu din ile sınanıp da onu hakkıyla ikâme eden İbrâhim'den başka kimse olmamıştır. Allah onu kelimelerle sınadı, o da bunları tastamam yerine getirdi." Dedi ki: Allah ona berat (kurtuluş belgesi) yazdı ve: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] “Ve ahdine tastamam vefa gösteren İbrâhim'in...” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunların onu "el-Ahzâb"da, onu "Berâe"de, onu da "el-Mü'minûn" ile "Seele sâil"de (el-Meâric)dir. Ve: "Şüphesiz bu İslâm otuz paydır (hükümdür)" dedi .
وحدثنى إسحاقُ بنُ شاهينٍ الواسطىُّ، قال: ثنا خالدٌ الطَّحَّانُ، عن داودَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما ابتُلى أحدٌ بهذا الدِّينِ فقام به كلِّه غيرُ إبراهيمَ، ابْتُلى بالإسلامِ فأتمَّه، فكتَب اللهُ له البراءةَ، فقال: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى}. فذكَر
Bana İshâk b. Şâhîn el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Hâlid et-Tahhân, Dâvûd'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: "Bu din ile sınanıp da onu bütünüyle ikâme eden İbrâhim'den başka kimse olmamıştır. O, İslâm ile sınandı ve onu tastamam yerine getirdi. Bunun üzerine Allah ona [azaptan] beraat yazdı ve: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve ahdine tastamam vefa gösteren İbrâhim...” buyurdu." [İbn Abbâs devamında] zikretti:
عشرًا في "براءةَ"، فقال: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ} [التوبة: ١١٢]. وعشرًا في "الأحزابِ": {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} [الأحزاب: ٣٥]، وعشرًا في سورةِ "المؤمنين"، إلى قولِه: {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [المؤمنون:١ - ٩]، وعشرًا في "سأل سائل": {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [المعارج: ٢٢ - ٣٤].
"Berâe"deki on [hasleti] zikredip: {التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ} [التوبة: ١١٢] “Tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler...” ayetini okudu. "el-Ahzâb"daki on [haslet]: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} [الأحزاب: ٣٥] “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar...”, "el-Mü'minûn" suresindeki on [haslet]: {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [المؤمنون:١ - ٩] “Onlar ki namazlarını korurlar” kavline kadar olan kısım; "Seele sâil"deki on [haslet] ise: {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} [المعارج: ٢٢ - ٣٤] “Onlar ki namazlarını korurlar” kavline kadar olan kısımdır.
وحدَّثنا عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بنِ شَبُّويَه ، قال: ثنا علىُّ بنُ الحسنِ، قال: ثنا خارجةُ بنُ مُصْعَبٍ، عن داودَ بنِ أبى هندٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: الإسلامُ ثلاثون سهمًا، وما ابْتَلى اللهُ بهذا الدِّينِ أحدًا فأقامه إلَّا إبراهيمَ، قال اللهُ: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى}. فكتب اللهُ له براءةً مِن النارِ .
Bize Abdullah b. Ahmed b. Şebbeveyh anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Hârice b. Mus'ab, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: "İslâm otuz paydır (hükümdür). Allah bu din ile sınayıp da onu hakkıyla yerine getiren İbrâhim'den başka kimse olmamıştır. Allah: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve ahdine tastamam vefa gösteren İbrâhim'in...” buyurmuştur. Allah ona cehennemden berat (kurtuluş) yazmıştır ."
وقال آخَرون: هى خِصالٌ عَشْرٌ مِن سُنَنِ الإسلامِ.
Başkaları ise: "Bunlar, İslâm'ın sünnetlerinden on haslettir" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن ابنِ طاوسٍ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: ابتلاه اللهُ بالطَّهارةِ؛ خمسٌ في الرأسِ، وخمسٌ في الجسدِ، في الرأسِ قصُّ الشاربِ، والمَضْمَضَةُ، والاسْتِنْشاقُ، والسِّواكُ، وفَرْقُ الرأسِ، وفى الجسدِ تقليمُ الأظفارِ، وحلْقُ العانةِ، والخِتَانُ، ونَتْفُ الإبطِ، وغَسْلُ أَثَرِ الغائطِ والبولِ بالماءِ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” [ayeti hakkında] haber verdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Allah onu temizlikle sınadı; beşi başta, beşi bedendedir. Baştakiler: bıyığı kısaltmak, ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşâk), misvak kullanmak ve saçı ortadan ikiye ayırmaktır. Bedendekiler ise: tırnakları kesmek, kasıkları tıraş etmek, sünnet olmak, koltuk altı kıllarını yolmak ve büyük ile küçük abdest eserini su ile yıkamaktır.
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، عن مَعْمَرٍ، عن الحَكَمِ بنِ أبانٍ، عن القاسمِ بنِ أبى بَزَّةَ، عن ابنِ عباسٍ بمثلِه، ولم يَذْكُرْ أَثَرَ البولِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ma'mer'den, o el-Hakem b. Ebân'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletti; ancak küçük abdestin eserini zikretmedi .
وحدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: ثنا قتادةُ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} قال: ابتَلاه؛ أمَره بالخِتَانِ، وحلْقِ العانةِ، وغسْلِ القُبُلِ والدُّبُرِ، والسواكِ، وقصِّ الشاربِ، وتقليمِ الأظفارِ، ونتْفِ الإبطِ. قال أبو هلالٍ: ونسِيتُ خَصْلةً .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleyman anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Bize Katâde {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında şöyle anlattı: "Onu sınadı; ona sünnet olmayı , kasıkları tıraş etmeyi, ön ve arka avret yerlerini yıkamayı, misvak kullanmayı, bıyığı kısaltmayı, tırnakları kesmeyi ve koltuk altını yolmayı emretti." Ebû Hilâl: "Bir hasleti ise unuttum" dedi .
وحُدِّثتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن مَطَرٍ، عن أبى الجَلْدِ، قال: ابْتُلِى إبراهيمُ بعشَرةِ أشياءَ، هنَّ في الإنسانِ سُنَّةٌ؛ الاستنشاقُ، وقصُّ الشاربِ، والسواكُ، ونتْفُ الإبطِ، وتقليمُ الأظفارِ، وغسْلُ البراجِمِ ، والخِتَانُ، وحلْقُ العانةِ، وغسْلُ الدُّبُرِ والفرجِ .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o Matar'dan, o da Ebü'l-Celd'den anlattı; dedi ki: "İbrâhim insan için sünnet olan on şey ile sınandı: İstinşak (burna su çekmek), bıyığı kısaltmak, misvak kullanmak, koltuk altını yolmak, tırnakları kesmek, parmak boğumlarını yıkamak , sünnet olmak, kasıkları tıraş etmek, arka avret yerini ve fercı yıkamak ."
وقال بعضُهم: بل الكلماتُ التى ابْتُلِى بهنَّ عشْرُ خِلالٍ، بعضُهنَّ في تطهيرِ الجسدِ، وبعضُهنَّ في مناسكِ الحجِّ.
Bazıları da şöyle demiştir: Bilakis [İbrâhim'in] kendileriyle imtihan edildiği kelimeler on haslettir; bunların bir kısmı bedenin temizlenmesiyle, bir kısmı da hac ibadetleriyle ilgilidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابنُ لَهِيعةَ، عن ابنِ هُبَيْرَةَ، عن حَنَشٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ}. قال: ستَّةٌ في الإنسانِ، وأربعةٌ في المشاعرِ؛ فالتى في الإنسانِ؛ حلْقُ العانةِ، والختانُ، ونتفُ الإبطَيْن ، وتقليمُ الأظفارِ، وقصُّ الشاربِ، والغُسلُ يومَ الجمعةِ، وأربعةٌ في المشاعرِ؛ الطوافُ، والسعىُ بينَ الصَّفا والمروةِ، ورمىُ الجِمارِ، والإفاضةُ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Harb anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, İbn Hübeyre'den, o Haneş'ten, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Altısı insanda, dördü ise Meşâir'dedir (hac ibadet yerlerindedir). İnsanda olanlar: Kasığı tıraş etmek, sünnet olmak, koltuk altlarını yolmak , tırnakları kesmek, bıyığı kısaltmak ve cuma günü gusletmektir. Meşâir'de olan dördü ise: Tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek, cemrelere taş atmak ve ifâda yapmaktır ."
وقال آخَرون: بل ذلك: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}، و مناسكُ الحجِّ.
Başkaları ise: "Aksine bunlar: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” [ayeti] ve hac menâsikidir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ إسماعيلَ بنَ أبى خالدٍ، عن أبى صالحٍ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ}: فمنهنَّ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}، وآياتُ النُّسُكِ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” kavli hakkında işittim: "Onlardan biri: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” [kavli], diğeri de menâsik (hac ibadetleri) ayetleridir ."
وحدَّثنى أبو السائبِ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعتُ إسماعيلَ بنَ أبى خالدٍ، عن أبى صالحٍ مولى أُمِّ هانئ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: منهنَّ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}، ومنهنَّ آياتُ النسكِ، و: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında işittim; dedi ki: "Onlardan biri: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” [kavli], onlardan biri menâsik ayetleri, biri de: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu...” [kavlidir] ."
وحدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî
نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ}. قال: قال اللهُ لإبراهيمَ: إنى مُبْتَلِيك بأمرٍ، فما هو؟ قال: تَجْعَلُنِى للناسِ إمامًا؟ قال: نعم. قال: ومِن ذُرِّيَّتِى؟ قال: لا يَنالُ عهدى الظالمين. قال. تَجْعَلُ البيتَ مثابةً للناسِ؟ قال: نعم. وأَمْنًا؟ قال: نعم. وتَجْعَلُنا مُسْلِمَين لك ومِن ذُرِّيَّتِنا أمةً مسلمةً لك؟ قال: نعم. وتُرِينا مناسكَنا وتَتُوبُ علينا؟ قال: نعم. قال: وتَجْعَلُ هذا البلدَ آمِنًا؟ قال: نعم. قال: تَرْزُقُ أهلَه مِن الثمراتِ مَن آمَن ؟ قال: نعم .
Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Allah İbrâhim'e: 'Ben seni bir işle sınayacağım' buyurdu. [İbrâhim]: 'O nedir?' dedi. [Allah]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. [İbrâhim]: 'Evet' dedi. [İbrâhim]: 'Soyumdan da mı?' dedi. [Allah]: 'Zalimler benim ahdime nail olamaz' buyurdu. [İbrâhim]: 'Beyt'i insanlar için bir toplanma yeri yapacak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Ve bir emniyet yeri de mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Bizi sana teslim olmuş kimseler, neslimizden de sana teslim olmuş bir ümmet kılacak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Bize ibadet yerlerimizi/yollarımızı gösterip tevbemizi kabul edecek misin?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Bu beldeyi güvenli kılacak mısın?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. [İbrâhim]: 'Halkından iman edenleri ürünlerle rızıklandıracak mısın ?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu ."
وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ نحوَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.
وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، أخبرَه به عن عكرمةَ، قال: فعرَضتُه على مجاهدٍ فلم يُنْكِرْه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten anlattı; o bunu İkrime'den nakletmiş ve şöyle demiştir: "Bunu Mücâhid'e arz ettim, o da bunu inkâr etmedi (onayladı) ."
وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حَجَّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه. قال ابنُ جُرَيْجٍ: فاجتمَع على هذا القولِ مجاهدٌ وعكرمةُ جميعًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı. İbn Cüreyc dedi ki: "Bu görüş üzerinde hem Mücâhid hem de İkrime ittifak etmiştir ."
وحدَّثنا سفيانُ، قال: حدَّثنى أبى، عن سفيانَ، عن ابنِ أبى نَجِيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} قال: ابْتُلِىَ بالآياتِ التى بعدَها: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}.
Bize Süfyân anlattı, dedi ki: Bana babam, Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” [ayeti hakkında] anlattı; [Mücâhid] şöyle dedi: "[İbrâhim] bu ayetten sonra gelen ayetlerle sınanmıştır: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “[Rabbi:] ‘Ben seni insanlara önder yapacağım’ buyurdu. [İbrâhim:] ‘Soyumdan da [önderler yap]!’ deyince [Rabbi:] ‘Zalimler benim ahdime nail olamaz’ buyurdu.”
وحُدِّثتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}: فالكلماتُ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} وقولُه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا}. وقولُه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. وقولُه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} الآية. وقولُه: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ} الآية. قال: فذلك كلُّه مِن الكلماتِ التى ابْتُلِىَ بهنَّ إبراهيمُ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında anlattı: "Kelimeler şunlardır: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavli, {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا} “Hani Beyt'i insanlar için bir toplanma ve güven yeri yapmıştık” kavli, {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli, {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} “İbrâhim ve İsmâil'e ahdettik...” ayeti ve {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ} “Hani İbrâhim temelleri yükseltiyordu...” ayetidir." Dedi ki: "İşte bütün bunlar , İbrâhim'in kendileriyle sınandığı kelimelerdendir ."
وحدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ}: فمنهنَّ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}، ومنهنَّ: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ}، ومنهنَّ الآياتُ في شأنِ المَنسَكِ، والمقامُ الذى جُعِل لإبراهيمَ، والرزقُ الذى رُزِق ساكنو البيتِ، ومحمدٌ بُعِث في ذُرِّيَّتِهما صلى اللهُ عليهم (٢).
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” kavli hakkında nakletti: "Onlardan biri: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavli, onlardan biri: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ} “Hani İbrâhim Beyt'in temellerini yükseltiyordu...” kavli, onlardan biri hac ibadeti hakkındaki ayetler, İbrâhim için kılınan makam, Beyt sakinlerine verilen rızık ve onların soyundan Muhammed'in gönderilmesidir -Allah'ın salâtı onların üzerine olsun (٢)-."
وقال آخَرون: بل ذلك مناسكُ الحَجِّ خاصَّةً.
Başkaları ise: "Aksine bu, yalnızca hac menâsikidir (ibadetleridir)" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا سَلْمُ بنُ قُتَيْبَةَ، قال: ثنا عمرُو بنُ نَبْهانَ، عن قتادةَ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: مناسكُ الحجِّ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Nebhân, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Onlar] hac menâsikidir ."
وحدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: [...] idi
ابنُ عباسٍ يقولُ فى قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: هى المناسكُ .
İbn Abbâs {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında şöyle derdi: "Onlar [hac] menâsikidir ."
وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: ابتلاه بالمناسكِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs: "Onu [hac] menâsiki ile sınadı" dedi .
وحُدِّثْتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، قال: بلغَنا عن ابنِ عباسٍ أنه قال: إن الكلماتِ التى ابْتُلِى بها إبراهيمُ، المناسكُ .
Bana Ammâr b. el-Hasan'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından anlattı; dedi ki: İbn Abbâs'tan bize ulaştığına göre o şöyle demiştir: "İbrâhim'in kendileriyle sınandığı kelimeler, [hac] menâsikidir ."
وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيْرىُّ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبى إسحاقَ، عن التَّمِيمىِّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: مناسكُ الحجِّ (١).
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "[Onlar] hac menâsikidir (١)."
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانىُّ ، قال: ثنا شَرِيكٌ، عن أبى إسحاقَ، عن التَّمِيمىِّ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: منهنَّ مناسكُ الحجِّ (١).
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, o et-Temîmî'den, o da İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında nakletti; dedi ki: "Hac menâsiki de onlardandır (١)."
وقال آخَرون: هى أمورٌ، منهن الخِتانُ.
Başkaları ise: "Onlar birtakım hususlardır ki biri de sünnet olmaktır (hitan)" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا سَلْمُ بنُ قُتَيْبَةَ، عن يونسَ بنِ أبى إسحاقَ، عن
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe, Yûnus b. Ebî İshâk'tan, [o da]...
الشَّعْبىِّ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: منهن الخِتانُ .
eş-Şa'bî'den {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Biri de sünnet olmaktır (hitan) ."
وحدَّثنا ابنُ حُمَيْدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبى إسحاقَ، قال: سمِعتُ الشعبىَّ يقولُ. فذكَر مثلَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk anlattı, dedi ki: Şa'bî'yi şöyle derken işittim; deyip benzerini zikretti .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا يونسُ بنُ أبى إسحاقَ، قال: سمِعتُ الشعبىَّ -وسألَه أبو إسحاقَ عن قولِ اللهِ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} - قال: منهن الختانُ يا أبا إسحاقَ .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Ebî İshâk anlattı, dedi ki: Şa'bî'yi işittim -Ebû İshâk ona Allah'ın: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavlini sorduğunda- şöyle dedi: "Onlardan biri sünnet olmaktır (hitan), ey Ebû İshâk! "
وقال آخَرون: بل ذلك الخلالُ الستُّ؛ الكوكبُ، والقمرُ، والشمسُ، والنارُ، والهجرةُ، والختانُ، التى ابْتُلِى بهنَّ فصبَر عليهنَّ.
Başkaları ise: "Aksine bunlar; yıldız, ay, güneş, ateş, hicret ve sünnet olmak (hitan) şeklindeki altı haslettir ki [İbrâhim] bunlarla sınanmış ve bunlara sabretmiştir" demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، عن أبى رجاءٍ، قال: قلتُ للحسنِ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ}؟ قال: ابتلاه بالكوكبِ فرضِى عنه، وابتلاه بالقمرِ فرضِى عنه، وابْتَلاه بالشمسِ فرضِى عنه، وابْتَلاه بالنارِ فرضِى عنه، وابتلاه بالهجرةِ، وابتلاه بالختانِ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan anlattı; dedi ki: Hasan'a: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da bunları tastamam yerine getirmişti...” [ayetini] sordum. Dedi ki: "Onu yıldızla sınadı , o [Allah'tan] razı oldu; onu ayla sınadı, o razı oldu; onu güneşle sınadı, o razı oldu; onu ateşle sınadı, o razı oldu; onu hicretle sınadı ve onu sünnet olmakla (hitan) sınadı ."
وحدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان الحسنُ يقولُ: إى واللهِ، لابتلاه بأمرٍ فصبَر عليه، ابتلاه بالكوكبِ، والشمسِ، والقمرِ، فأحسَنَ في ذلك، وعرَف أن ربَّه دائمٌ لا يَزولُ،
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; dedi ki: Hasan şöyle derdi: "Evet, vallahi O'nu öyle bir emirle sınadı ki o buna sabretti. Onu yıldızla, güneşle ve ayla sınadı; o bu hususta güzel davrandı ve Rabbinin zeval bulmaz, dâim olduğunu bildi;
فوجَّه وجهَه للذى فطَر السماواتِ والأرضَ حنيفًا، وما كان مِن المشركينَ، ثم ابتلاه بالهجرةِ، فخرَج مِن بلادِه وقومِه حتى لحِق بالشامِ مهاجرًا إلى اللهِ، ثم ابتلاه بالنارِ قبلَ الهجرةِ، فصبَر على ذلك، وابتلاه الله بذَبْحِ ابنِه وبالختانِ، فصبَر على ذلك .
böylece yüzünü hanîf olarak gökleri ve yeri yaratan [Allah'a] çevirdi ve müşriklerden olmadı. Sonra onu hicret ile sınadı; memleketinden ve kavminden çıkıp Allah'a hicret ederek Şam'a vardı. Sonra hicretten önce onu ateşle sınadı, o buna sabretti. Allah onu oğlunu kurban etmekle ve sünnet olmakla da sınadı; o buna da sabretti ."
وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عمَّن سمِع الحسنَ يقولُ في قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: ابتلاه بذَبْحِ ولدِه، وبالنارِ، وبالكوكبِ، والشمسِ، والقمرِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan'ın Allah Teâlâ'nın: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında şöyle dediğini işiten kimseden nakletti: "Onu çocuğunu kurban etmekle, ateşle, yıldızla, güneşle ve ayla sınadı ."
وحدَّثنا ابنُ بَشَّارٍ، قال: ثنا سَلْمُ بنُ قُتَيْبَةَ، قال: ثنا أبو هلالٍ، عن الحسنِ: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. قال: ابتلاه بالكوكبِ، وبالشمسِ، وبالقمرِ، فوجَده صابرًا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Selm b. Kuteybe anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl, Hasan'dan {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı...” kavli hakkında anlattı; dedi ki: "Onu yıldızla, güneşle ve ayla sınadı ve onu sabredici buldu ."
وقال آخرون بما حدَّثنى به موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمَّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ: الكلماتُ التى ابتَلى بهنَّ إبراهيمَ ربُّه: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} إلى: {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ} .
Başkaları ise Mûsâ b. Hârûn'un bana anlattığı rivayet doğrultusunda [görüş belirtmiştir]; dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: "Rabbinin İbrâhim'i kendileriyle sınadığı kelimeler: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin. Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve neslimizden de sana teslim olmuş bir ümmet var et...” ayetinden {رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir elçi gönder...” kavline kadar olan kısımdır ."
والصوابُ في ذلك مِن القولِ عندَنا أن يقالَ: إن اللهَ ﷿ أخبَر عبادَه أنه اخْتَبَر إبراهيمَ خليلَه بكلماتٍ أوحاهنَّ إليه، وأمَره أن يَعمَلَ بهنَّ، [فعمِل بهن]
Bu hususta katımızda doğru olan görüş şudur: Şüphesiz Allah Azze ve Celle kullarına; dostu İbrâhim'i kendisine vahyettiği kelimelerle sınadığını ve onlarla amel etmesini emrettiğini haber vermiştir; [o da bunlarla amel etti]
وأتمَّهنَّ، كما أخبرَ اللهُ جل ثناؤه عنه أنه فعَل. وجائزٌ أن تكونَ تلك الكلماتُ جميعَ ما ذكَره مَن ذكَرْنا قولَه في تأويلِ الكلماتِ، وجائزٌ أن تكونَ بعضَه؛ لأن إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه قد كان امْتُحِنَ فيما بلغَنا بكلِّ ذلك، فعمِل به، وقام فيه بطاعةِ اللهِ وأمرِه الواجبِ عليه فيه.
ve Allah Celle Senâuhû'nun onun yaptığını haber verdiği gibi onları tastamam yerine getirdi. Bu kelimelerin, kelimelerin tefsirine dair sözünü zikrettiğimiz kimselerin zikrettiği şeylerin tamamı olması caiz olduğu gibi, bir kısmı olması da caizdir. Çünkü İbrâhim -Allah'ın salâtı üzerine olsun- bize ulaştığına göre bütün bunlarla imtihan edilmiş, bunlarla amel etmiş, bunlar hususunda Allah'a itaat ve üzerine vacip olan emri yerine getirmiştir.
وإذ كان ذلك كذلك، فغيرُ جائزٍ لأحدٍ أن يقولَ: عنَى اللهُ بالكلماتِ اللواتى ابتَلى بهنَّ إبراهيمَ شيئًا مِن ذلك بعينِه دونَ شيءٍ، ولا عنَى به كلَّ ذلك. إلَّا بحُجَّةٍ يَجِبُ التسليمُ لها، مِن خبرٍ عن الرسولِ ﷺ، أو إجماعٍ مِن الحُجَّةِ، ولم يصحَّ بشيءٍ من ذلك خبرٌ عن الرسولِ بنقلِ الواحدِ، ولا بنقلِ الجماعةِ التى يَجِبُ التسليمُ لِما نَقَلَتْه. غيرَ أنه قد رُوِى عن النبيِ ﷺ في نظيرِ معنى ذلك خبران لو ثَبَتا أو أحدُهما، كان القولُ به في تأويلِ ذلك هو الصوابَ:
Durum böyle olunca, bir kimsenin; Resûlullah ﷺ'den gelen bir haber veya teslim olunması vacip olan bir icmâ gibi bağlayıcı bir delil olmaksızın: 'Allah'ın İbrâhim'i kendileriyle sınadığı kelimelerle kastettiği, diğerleri hariç bizzat şunlardır veya bunların hepsidir' demesi caiz değildir. Bu hususta Resûlullah'tan ne haber-i vâhid yoluyla ne de aktardığına teslim olunması vacip olan bir topluluğun nakliyle sahih bir rivayet sabit olmamıştır. Ancak bu anlamın benzeri hakkında Peygamber ﷺ'den iki rivayet nakledilmiştir ki, eğer ikisi veya biri sabit olsaydı, bu konuda söylenecek en doğru tefsir o olurdu:
أحدُهما ما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا رِشْدِينُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى زَبّانُ بنُ فائدٍ، عن سهلِ بنِ مُعاذِ بنِ أنسٍ، عن أبيه، قال: كان النبىُّ ﷺ يقول: "ألا أُخْبِرُكم لِمَ سَمَّى اللهُ، إبراهيمَ خَلِيلَه، الذى وفَّى؛ لأنَّه كان يَقُولُ كُلَّما أصْبَحَ وكُلَّما أمْسَى: {فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} [الروم: ١٧] حتى يَخْتِمَ الآيةَ".
Bunlardan biri bize Ebû Küreyb'in anlattığı rivayettir; dedi ki: Bize Rişdîn b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana Zebbân b. Fâid, Sehl b. Muâz b. Enes'ten, o da babasından naklettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah'ın, İbrâhim'e tastamam yerine getiren dostu (halîli) ismini niçin verdiğini size haber vereyim mi? Çünkü o her sabah ve her akşam ayetin sonuna kadar: {فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ} [الروم: ١٧] “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tenzih edin” diyordu."
والآخَرُ ما حدَّثنا به أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عطيَّةَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن جعفرِ بنِ الزبيرِ، عن القاسمِ، عن أبى أُمامةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ:
Diğeri ise bize Ebû Küreyb'in naklettiği şu rivayettir; dedi ki: Bize el-Hasen b. Atıyye anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ca'fer b. ez-Zübeyr'den, o el-Kâsım'dan, o da Ebû Ümâme'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
{وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧]. قال: "تدْرُونَ ما وَفَّى؟ " قالوا: اللهُ ورسولُه أعلمُ. قال: "وَفَّى عَمَلَ يَوْمِه أربَعَ رَكَعاتٍ في النَّهَارِ".
{وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [النجم: ٣٧] “Ve o çok vefalı olan / görevini tastamam yapan İbrâhim'in [sahifelerinde olanlar]” ayeti hakkında şöyle buyurdu: "Neyi tastamam yerine getirdiğini bilir misiniz?" Ashab: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dediler. Buyurdu ki: "Gündüzleyin kıldığı dört rekât ile o günün amelini tastamam yerine getirdi."
فلو كان خبرُ سهلِ بنِ مُعاذٍ عن أبيه صحيحًا سَنَدُه، كان بَيِّنًا أن الكلماتِ التى ابْتُلِى بهنَّ إبراهيمُ، فقام بهنَّ، هى قولُه كُلَّما أصبَحَ وأمسَى: {فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ}. أوْ كان خبرُ أبى أمامةَ عُدُولًا نَقَلَتُه، كان معلومًا أن الكلماتِ التى أُوحِينَ إلى إبراهيمَ فابْتُلى بالعمَلِ بهنَّ، أن يُصَلِّىَ كلَّ يومٍ أربعَ ركَعاتٍ، غيرَ أنهما خبرانِ في أسانيدِهما نَظَرٌ.
Eğer Sehl b. Muâz'ın babasından naklettiği haberin senedi sahih olsaydı, İbrâhim'in kendileriyle sınandığı ve yerine getirdiği kelimelerin, onun her sabah ve akşam söylediği: {فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ (١٧) وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ} “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tenzih edin. Göklerde ve yerde, günün sonunda ve öğle vaktine girdiğinizde de övgü O'na mahsustur” sözü olduğu açıkça anlaşılırdı. Yahut Ebû Ümâme rivayetini aktaranlar güvenilir kimseler olsaydı, İbrâhim'e vahyedilen ve kendisiyle amel etmekle sınandığı kelimelerin, her gün dört rekât namaz kılması olduğu bilinirdi. Ne var ki bu iki rivayetin de senetlerinde tenkit edilecek yönler (nazar) vardır.
فالصوابُ مِن القولِ في معنى الكلماتِ التى أخبَر اللهُ أنه ابتَلى بهنَّ إبراهيمَ، ما بيَّنَّا آنفًا.
Allah'ın, İbrâhim'i kendileriyle sınadığını haber verdiği kelimelerin anlamı hakkında doğru olan görüş, az önce açıkladığımız görüştür.
ولو قال قائلٌ في ذلك: إن الذى قاله مجاهدٌ وأبو صالحٍ والربيعُ بنُ أنسٍ، أوْلَى بالصوابِ مِن القولِ الذى قاله غيرُهم. كان مذهبًا؛ لأن قولَه: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} وقولَه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}، وسائرَ الآياتِ التى هى نظيرةُ ذلك -كالبيانِ عن الكلماتِ التى ذكَر اللهُ أنه ابتَلى بهنَّ إبراهيمَ.
Şayet bir kimse bu konuda: 'Mücâhid, Ebû Sâlih ve Rebî' b. Enes'in söylediği söz, başkalarının söylediği sözden doğru olmaya daha uygundur' dese, bu da tutarlı bir yaklaşım olurdu. Çünkü Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Seni insanlara önder yapacağım” kavli, {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “İbrâhim ve İsmâil'e: 'Tavaf edenler için evimi tertemiz tutun' diye emrettik” kavli ve benzeri diğer ayetler; Allah'ın, İbrâhim'i kendileriyle sınadığını zikrettiği kelimelerin bir açıklaması gibidir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {فَأَتَمَّهُنَّ}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {فَأَتَمَّهُنَّ} “O da onları tastamam yerine getirmişti” kavlinin tefsirine dair söz:
ويعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {فَأَتَمَّهُنَّ}: فأتمَّ إبراهيمُ الكلماتِ. وإتمامُه إيَّاهنَّ إكمالُه إيَّاهنَّ بالقيامِ للهِ بما أوجَب عليه فيهنَّ، وهو الوفاءُ الذى قال جلَّ ثناؤه: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى}. يعنى بذلك: وفَّى بما عَهِد إليه بالكلماتِ فأمَره به،
Celle Senâuhû {فَأَتَمَّهُنَّ} kavliyle şunu kastetmektedir: İbrâhim bu kelimeleri tastamam yerine getirdi. Onun bunları tastamam yerine getirmesi; Allah'ın bu kelimeler hususunda kendisine farz kıldığı şeyleri yerine getirerek onları ikmâl etmesidir. Bu da Celle Senâuhû'nun: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve o çok vefalı olan / görevini tastamam yapan İbrâhim” kavlinde buyurduğu vefâdır. Bununla şunu kastetmektedir: Bu kelimelerle kendisine emredip ahdettiği şeyleri,
مِن فرائِضه ومِحَنِه فيها.
farzlarını ve bunlar hususundaki imtihanlarını tastamam yerine getirdi.
كما حدَّثنى محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: {فَأَتَمَّهُنَّ}. أى: فأدَّاهنَّ .
Nitekim bana Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüla'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَأَتَمَّهُنَّ}. Yani: Onları yerine getirdi/ödedi .
وحدَّثنى بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَتَمَّهُنَّ}. أى: عمِل بهنَّ فأتمهنَّ .
Bana Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَأَتَمَّهُنَّ}. Yani: Onlarla amel etti ve onları tastamam yerine getirdi .
وحُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: حدَّثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَأَتَمَّهُنَّ}. أى: عمِل بهنَّ وأتمهنَّ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {فَأَتَمَّهُنَّ}. Yani: Onlarla amel etti ve onları tastamam yerine getirdi .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “[Allah] 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu” kavlinin tefsirine dair söz: