يعنى جلَّ ثناؤه بقولِه: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}: فقال اللهُ: يا إبراهيمُ، إنى مُصَيِّرُك للناسِ إمامًا يُؤْتَمُّ به ويُقْتَدَى به.
Celle Senâuhû {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} kavliyle şunu kastetmektedir: Allah: 'Ey İbrâhim! Ben seni insanlara kendisine uyulan ve peşinden gidilen bir önder (imam) kılacağım' buyurdu.
كما حُدِّثتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} ليُؤَمَّ به ويُقتَدى به .
Nitekim bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den nakletti: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} kendisine uyulması ve peşinden gidilmesi için .
يقال منه: أمَمْتُ القومَ فأنا أَؤمُّهم أَمًّا وإمامةً. إذا كنتَ إمامَهم.
Bu kökten olmak üzere şöyle denir: 'Onların önderi olduğunda, kavme imamlık ettim, onlara imamlık yapıyorum (ememtü’l-kavme fe-ene eummühüm emmen ve imâmeten / أمَمْتُ القومَ فأنا أَؤمُّهم أَمًّا وإمامةً).'
وإنما أراد جلَّ ثناؤه بقولِه لإبراهيمَ: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}: إنى مُصَيِّرُك
Allah Celle Senâuhû'nun İbrâhim'e: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “'Ben seni insanlara bir önder kılacağım'” buyruğuyla kastettiği yalnızca şudur: 'Ben seni [öyle bir hâle] getireceğim [ki]
تَؤُمُّ مَن بعدَك مِن أهلِ الإيمانِ بى وبرُسُلى، فتَقَدَّمُهم أنت، ويتَّبعون هَدْيَك، ويَستَنُّون بسُنَّتِك التى تَعْمَلُ بها، بأمرِى إيَّاك ووحْيى إليك.
senden sonra Bana ve elçilerime iman edenlere önderlik yapacak; senin onların önüne geçeceğin, onların da senin rehberliğine tâbi olacakları ve sana emrettiğim ve vahyettiğim şey doğrultusunda uyguladığın sünnetini izleyecekleri bir konuma getireceğim.'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “[İbrâhim:] 'Soyumdan da [önderler çıkar]' dedi” kavlinin tefsirine dair söz:
يعْنى جلَّ ثناؤه بذلك: قال إبراهيمُ -لمَّا رفَع اللهُ منزلتَه وكرَّمه، وأعلَمَه ما هو صانعٌ به، مِن تصييرِه إمامًا في الخيراتِ لمن في عصرِه، ولمن جاء بعدَه مِن ذُرِّيَّته وسائرِ الناسِ غيرِهم، يُهْتَدَى بهدْيِه ويُقْتَدى بأفعالِه وأخلاقِه - يا ربِّ، ومِن ذُرِّيَّتى فاجعلْ أئمةً يُقْتَدَى بهم، كالذى جعَلْتنى إمامًا يُؤْتَمُّ بى ويُقْتَدَى بى. مسألةٌ مِن إبراهيمَ ربَّه سأله إيَّاها.
Celle Senâuhû bununla şunu kastetmektedir: Allah onun derecesini yükseltip ona ikramda bulununca ve kendi dönemindekiler, kendisinden sonra gelecek olan zürriyeti ve diğer insanlar için rehberliğiyle hidayet bulunsun, fiilleri ve ahlakı örnek alınsın diye hayır hususunda onu bir önder kılmak suretiyle ona ne lütufta bulunacağını bildirince İbrâhim: 'Ey Rabbim! Beni kendisine uyulan ve peşinden gidilen bir önder kıldığın gibi, zürriyetimden de peşinden gidilen önderler kıl' dedi. Bu, İbrâhim'in Rabbinden dilediği bir duadır.
كما حُدِّثْتُ عن عمَّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع، قال: قال إبراهيمُ: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي}. يقولُ: واجْعَلْ مِن ذُرِّيَّتى مَن يُؤْتَمُّ ويُقْتَدَى به .
Nitekim bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer babasından, o da er-Rebî'den nakletti; dedi ki: İbrâhim: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} dedi. Şöyle demektedir: 'Zürriyetimden de kendisine uyulan ve peşinden gidilen kimseler var et' .
وقد زعَم بعضُ الناسِ أن قولَ إبراهيمَ: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} مسألةٌ منه ربَّه لعَقِبهِ أن يكونوا على عهدِه ودِينِه، كما قال: {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} [إبراهيم: ٣٥]. فأخبَرَ اللهُ جلَّ ثناؤه أن في عَقِبِه الظالمَ المخالفَ له في دِينِه، بقولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}.
Bazı kimseler, İbrâhim'in: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} sözünün; {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} [إبراهيم: ٣٥] “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” dediği gibi, soyunun kendi ahdi ve dini üzere kalması için Rabbinden bir niyazı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bunun üzerine Allah Celle Senâuhû {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Ahdim zalimlere ermez” kavliyle soyundan, dinine muhalif zalimlerin de çıkacağını bildirmiştir.
والظاهرُ مِن التنزيلِ يَدُلُّ على غيرِ الذى قاله صاحبُ هذه المقالةِ؛ لأن قولَ إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي}. في إثرِ قولِ اللهِ له جلَّ ثناؤه: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا}. فمعلومٌ أن الذى سأَل إبراهيمُ لذُرِّيَّته لو كان غيرَ الذى أخبَره ربُّه أنه أعطاه إيَّاه، لكان مُبَيَّنًا، ولكنَّ المسألةَ لمَّا كانت ممَّا قد جرَى ذكرُه، اكْتُفِىَ بالذكْرِ الذى قد مضَى مِن تكريرِه وإعادتِه، فقال: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي}. بمعنى: ومِن
Tenzîlin zahiri ise bu görüş sahibinin söylediğinden başkasına delalet etmektedir. Zira İbrâhim salavâtullâhi aleyh'in: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “Zürriyetimden de” kavli, Allah Celle Senâuhû'nun ona yönelik: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} “Seni insanlara önder kılacağım” buyruğunun hemen ardından gelmiştir. Bilinmektedir ki şayet İbrâhim'in zürriyeti için istediği şey, Rabbinin ona verdiğini bildirdiği şeyden başkası olsaydı elbette açıklanırdı. Fakat talep edilen husus daha önce zikri geçen konulardan olduğu için, [lafzı] tekrar edip yeniden anmak yerine daha önce geçen zikirle yetinilmiş ve: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “Zürriyetimden de” demiştir. Yani: [Ve] zürriyetimden
ذُرِّيَّتى فاجْعَلْ مثلَ الذى جعَلْتنى به مِن الإمامةِ للناسِ.
zürriyetimden de beni insanlara önder kıldığın mertebenin bir benzerini kıl.'
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)}.
Allah Celle Senâuhû'nun: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)} “[Allah:] 'Ahdim zalimlere ermez' buyurdu” kavlinin tefsirine dair söz:
وهذا خبرٌ من اللهِ جل ثناؤُه عن أن الظالمَ لا يكونُ إمامًا يَقْتَدِى به أهلُ الخيرِ. وهو مِن اللهِ جلَّ ثناؤه جوابٌ لإبراهيمَ في مسألتِه إياه أن يجعلَ من ذرِّيتِه أئمةً مثلَه. فأخبَره أنه فاعلٌ ذلك إلا بمن كان من أهلِ الظلمِ منهم، فإنه غيرُ مُصَيِّرِه كذلك، ولا جاعلِه في محلِّ أوليائِه عنده بالتَّكْرمةِ بالإمامةِ؛ لأن الإمامةَ إنما هى لأوليائِه وأهلِ طاعتِه، دون أعدائِه والكافرين به.
Bu, hayır ehlinin peşinden gideceği bir önderin zalim kimselerden olamayacağına dair Allah Celle Senâuhû'dan bir haberdir. Bu, Allah Celle Senâuhû'dan İbrâhim'e , zürriyetinden kendisi gibi önderler kılması yönündeki talebine bir cevaptır. Allah ona, bunu onların içinden zulüm ehli olanlar müstesna gerçekleştireceğini, zalimi ise böyle kılmayacağını ve onu önderlikle şereflendirerek Kendi katındaki dostlarının mertebesine eriştirmeyeceğini bildirmiştir. Çünkü önderlik (imamet), düşmanları ve Kendi'sini inkâr edenler için değil, yalnızca O'nun dostları ve O'na itaat eden kimseler içindir.
واختَلف أهلُ التأويلِ في العهدِ الذى حرَم اللهُ تعالى ذكرُه الظالمين أن ينالُوه؛ فقال بعضُهم: ذلك العهدُ هو النُّبوَّةُ.
Tefsir ehli, Allah Teâlâ'nın zalimlerin nail olmasını yasakladığı 'ahid' konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bu ahid peygamberliktir' demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّىِّ: (قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ). يقولُ: عهدى: نبوّتى .
Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “[Allah:] Ahdim zalimlere ermez” buyurdu. Şöyle demektedir: 'Ahdim, Benim peygamberliğimdir' .
فمعنى تأويلِ هذا القولِ في تأويله الآيةَ: لا ينالُ النُّبوَّةَ أهلُ الظلمِ والشركِ.
Bu görüşe göre ayetin tefsirinin anlamı şöyledir: Peygamberliğe zulüm ve şirk ehli kimseler nail olamaz.
وقال آخَرون: معنى العهدِ عهدُ الإمامةِ.
Başkaları ise: 'Ahdin anlamı, önderlik (imamet) ahdidir' demiştir.
فتأويلُ الآيةِ على قولِهم: لا أجعلُ من كان من ذرِّيتِك [يإبراهيمُ] ظالمًا،
Onların görüşüne göre ayetin tefsiri [şöyledir]: [Ey İbrâhim,] senin soyundan zalim olan kimseyi,
إمامًا لعبادى يُقْتَدَى به.
kullarıma peşinden gidilecek bir önder kılmam.'
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا يكونُ إمامًا ظالمٌ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında; 'Zalim bir kimse önder olamaz' dedi .
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا يكونُ [لى إمامًا ظالمٌ] .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında; 'Zalim bir kimse [Benim için önder] olamaz' dedi .
وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن عكرمةَ بمثلِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da İkrime'den benzerini nakletti.
وحدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو عامِرٍ ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا يكونُ إمامًا ظالمٌ يُقْتَدَى به .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Zalim bir kimse peşinden gidilen bir önder olamaz' .
وحدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأَهْوازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيرىُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وحدَّثنا مُشَرَّفُ بنُ أبانٍ الخطّابُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا أجعلُ إمامًا
Bize Müşerref b. Ebân el-Hattâb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o Husayf'tan, o da Mücâhid'den {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Ahdim zalimlere ermez” ayeti hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: '[Ben] önder kılmam...
ظالمًا يُقْتَدَى به.
peşinden gidilecek bir önder kılmam.'
وحدَّثنى محمدُ بنُ عُبيدٍ المحاربىُّ، قال: ثنا مُسلمُ بنُ خالدٍ الزنْجىُّ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} قال: لا أجعلُ إمامًا ظالمًا يُقْتَدَى به .
Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. Hâlid ez-Zencî, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında nakletti; 'Zalim bir kimseyi peşinden gidilecek bir önder kılmam' dedi .
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا يكونُ إمامًا ظالمٌ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında; 'Zalim bir kimse önder olamaz' dedi.
قال ابنُ جُريجٍ: وأما عطاءٌ فإنه قال: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} فأبَى أن يجعلَ من ذريته ظالمًا إمامًا. قلت لعطاءٍ: ما عهدُه؟ قال: أمرُه .
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ'ya gelince, o şöyle demiştir: {إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} 'Allah onun zürriyetinden olan bir zalimi önder kılmaktan imtina etti.' Atâ'ya: 'O'nun ahdi nedir?' dedim; 'O'nun emridir' dedi .
وقال آخرون: معنى ذلك أنه لا عهْدَ عليك لظالمٍ أن تطيعَه فى ظلمِه.
Başkaları ise: 'Bunun anlamı; zulmü konusunda bir zalime itaat etmen hususunda üzerine düşen bir ahid yoktur' demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. يعنى: لا عهدَ لظالمٍ عليك فى ظلمِه أن تطيعَه فيه .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} kavli hakkında nakletti; şunu kastetmektedir: 'Bir zalime, zulmü hususunda itaat etmen yönünde üzerinde bir ahid yoktur' .
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن مسلمٍ الأعورِ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: ليس للظالمين عهدٌ، وإن عاهدْتَه فانقُضْه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Abdillâh, İsrâîl’den, o Müslim el-A‘ver’den, o Mücâhid’den, o da İbn Abbâs’tan [nakletti]: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “[Allah:] 'Ahdim zalimlere ermez' buyurdu.” Dedi ki: “Zalimler için bir ahid yoktur; şayet onunla ahitleşirsen onu boz.”
وحدَّثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجاجٌ، عن سفيانَ، عن هارونَ بنِ عنترةَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: ليس لظالمٍ عهدٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Süfyân'dan, o Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: 'Zalimin bir ahdi yoktur' .
وقال آخرون: معنى العهدِ فى هذا الموضعِ الأمانُ.
Başkaları ise: 'Bu makamdaki ahdin anlamı eman (güvenlik)dir' demiştir.
فتأويلُ الكلامِ على معنى قولِهم: قال اللهُ: لا ينالُ أمانى أعدائى وأهلَ الظلمِ لعبادى. أى: لا أُؤمِّنُهم مِن عذابى فى الآخرةِ.
Sözün tevili onların bu görüşüne göre şöyledir: Allah şöyle buyurmuştur: 'Benim emanım düşmanlarıma ve kullarıma zulmeden kimselere ulaşmaz.' Yani: Ahirette onları azabımdan emin kılmam.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}: ذلكم يومَ القيامةِ عندَ اللهِ، لا ينالُ عهدَه ظالمٌ، فأما فى الدنيا فقد نالُوا عهدَ اللهِ، فوارثوا به المسلمين وعادُّوهم وناكَحوهم به، فلما كان يومُ القيامةِ قصَر اللهُ عهدَه وكرامتَه على أوليائِه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Benim ahdim zalimlere erişmez'” [ayeti hakkında]; 'Bu, kıyamet günü Allah katındadır; O'nun ahdi hiçbir zalime erişmez. Dünyaya gelince, onlar Allah'ın ahdine eriştiler; böylece Müslümanlarla mirasçı oldular, onlarla aynı haklara sahip sayıldılar ve onlarla evlendiler. Kıyamet günü olduğunda ise Allah ahdini ve ikramını sadece dostlarına has kıldı' .
وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ فى قولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} قال: لا ينالُ عهدَ اللهِ فى الآخرةِ الظالمون ، فأما فى الدنيا، فقد ناله الظالمُ [فأمِن به] ، وأكَل به وعاشَ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Benim ahdim zalimlere erişmez” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Ahirette Allah'ın ahdine zalimler erişemez . Dünyaya gelince, zalim ona erişti [ve onunla güvende oldu] , onun sayesinde yedi ve yaşadı' .
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ [بنُ عبدِ اللهِ]، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman [b. Abdillâh] nakletti, [o da]
إسرائيلَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} قال: لا ينالُ عهدَ اللهِ فى الآخرةِ الظالمون، فأما فى الدنيا، فقد ناله الظالمُ فأَمِن به، وأكَل وأبصَر وعاشَ .
İsrâîl'den, o Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti: {قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “[Allah] buyurdu ki: 'Benim ahdim zalimlere erişmez'” kavli hakkında; 'Ahirette Allah'ın ahdine zalimler erişemez. Dünyaya gelince, zalim ona erişip onunla güvende oldu, yedi, gördü ve yaşadı' dedi .
وقال آخرون: بل العهدُ الذى ذكَره اللهُ فى هذا الموضعِ دينُ اللهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Allah'ın bu makamda zikrettiği ahid, Allah'ın dinidir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثْتُ عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: قال اللهُ لإبراهيمَ: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: فعهدُ اللهِ الذى عَهِد إلى عبادِه دينُه. يقولُ: لا ينالُ دينُه الظالمين، ألا ترى أنه قال: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} [الصافات: ١١٣]. يقولُ: ليس كلُّ ذرِّيتِك يا إبراهيمُ على الحقِّ .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den nakletti; dedi ki: Allah, İbrâhîm'e şöyle buyurdu: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Benim ahdim zalimlere erişmez”. Dedi ki: 'Allah'ın kullarına emrettiği ahdi, O'nun dinidir.' Şöyle buyurmaktadır: O'nun dini zalimlere erişmez. Görmez misin O şöyle buyurmuştur: {وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ} “Biz ona ve İshak'a bereket verdik. İkisinin soyundan iyi davranan da var, nefsine açıkça zulmeden de.” [es-Sâffât: 113]. Şunu kastetmektedir: Ey İbrâhîm, senin soyunun tamamı hak üzere değildir .
وحدَّثنى محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: أخبرَنا يزيدُ، قال: أخبرَنا جُويبرٌ، عن الضحاكِ فى قولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: لا ينالُ طاعَتى عدوٌّ لى يَعْصِينى، ولا أَنحَلُها إلا وَلِيًّا لى يُطيعُنى .
Bana Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Yezîd haber verdi, dedi ki: Bize Cüveybir, Dahhâk'tan {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Benim ahdim zalimlere erişmez” kavli hakkında nakletti; dedi ki: 'Bana isyan eden düşmanım itaatime nail olamaz ; Ben onu ancak Bana itaat eden dostuma ihsan ederim' .
وهذا الكلامُ وإن كان ظاهرُه ظاهرَ خبرٍ عن أنه لا ينالُ مِن ولدِ إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه عهدُ اللهِ -الذى هو النبوّةُ والإمامةُ لأهلِ الخيرِ، بمعنى الاقتداءِ به فى الدنيا، والعهدُ الذى بالوفاءِ [به للهِ] ينجو فى الآخرةِ مَن وفَّى للهِ به فى الدنيا- مَن كان
Bu sözün zâhiri, her ne kadar İbrâhîm'in -salavâtullâhi aleyh- soyundan olanlardan; Allah'ın ahdine -ki o [ahd], dünyada kendisine uyulması anlamında nübüvvet ve hayır ehli için imamettir (önderliktir); keza dünyada Allah için gereğini yerine getiren kimsenin ahirette kurtuluşa ereceği [Allah için ona] vefa gösterme ahdidir- kimlerin nail olamayacağına dair zâhiren bir haber niteliğinde olsa da, onlardan her kim
منهم ظالمًا مُعْتَدِيًا ، جائرًا عن قصدِ سبيل الحقِّ، فهو إعلامٌ من اللهِ تعالَى ذكرُه لإبراهيمَ أنَّ مِن ولدِه من يُشرِكُ به، ويَزولُ عن قصدِ السبيلِ، ويَظلِمُ نفسَه وعبادَه.
aynı zamanda bu, zikri yüce olan Allah'tan İbrâhîm'e; soyundan O'na ortak koşanların, doğru yoldan sapanların , nefsine ve kullarına zulmedenlerin bulunacağına dair bir bildirimdir.
كالذى حدثنى إسحاقُ بنُ إبراهيمَ بنِ حبيبِ بنِ الشهيدِ، قال: ثنا عَتّابُ بنُ بشرٍ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}. قال: إنه سيكونُ فى ذرّيتِك ظالمون .
Nitekim bana İshâk b. İbrâhîm b. Habîb b. eş-Şehîd anlattı, dedi ki: Bize Attâb b. Bişr, Husayf'tan, o da Mücâhid'den {لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Benim ahdim zalimlere erişmez” kavli hakkında nakletti; 'Senin zürriyetinde zalimler de olacaktır' dedi .
وأما نَصْبُ {الظَّالِمِينَ}، فلأن العهدَ هو الذى لا يَنالُ الظالمينَ. وقد ذُكر أنه فى قراءةِ ابنِ مسعودٍ: (لا يَنَالُ عَهْدِى الظالمون) . بمعنى أن الظالمين هم الذين لا ينالون عهدَ اللهِ.
{الظَّالِمِينَ} lafzının nasb (üstün) okunmasına gelince; çünkü zalimlere erişmeyen şey bizzat 'ahid'dir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde: (لا يَنَالُ عَهْدِى الظالمون) şeklinde olduğu da zikredilmiştir . Yani Allah'ın ahdine erişemeyenler bizzat zalimlerdir.
وإنما جاز الرفعُ فى {الظَّالِمِينَ} والنصبُ، وكذلك فى "العهدِ"، لأن كلَّ ما نال المرءَ فقد ناله المرءُ. كما يقالُ: نالنى خيرُ فلانٍ، ونِلْتُ خيرَه. فيُوجَّهُ الفعلُ مرةً إلى الخيرِ، ومرةً إلى نفسِه.
{الظَّالِمِينَ} kelimesinde ref (ötre) ve nasb (üstün) Caiz olduğu gibi, aynı şekilde 'el-ahd' kelimesinde de caizdir; çünkü kişiye erişen her şeye, kişi de erişmiş olur. Nitekim: 'Falancanın hayrı bana erişti' ve 'Ben onun hayrına eriştim' denilir. Böylece fiil bir defasında hayra, bir defasında da kişinin kendisine yöneltilir.
وقد بيّنّا معنى الظُّلمِ فيما مضَى فكَرِهْنا إعادتَه .
Zulmün anlamını daha önce açıklamıştık, bu sebeple tekrar etmeyi uygun görmedik .
القول فى تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}.
Senası yüce olan [Allah]'ın: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavlinin tevili hakkında görüş:
أما قولُه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ}. فإنه عطَف بـ {إِذْ} على قولِه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ}. وقولُه: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ}. معطوفٌ على قولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ}. واذكُروا إذ ابتَلَى إبراهيمَ رُّبه، وإذ جعَلْنا البيتَ مَثابةً.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} “Hani Beyt'i kılmıştık” kavline gelince; O, {إِذْ} edatıyla {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamıştı” kavline atfetmiştir. {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ} “Hani İbrâhim'i sınamıştı” kavli de {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} “Ey İsrâiloğulları! [Size verdiğim] nimetimi hatırlayın” kavline matuftur. [Takdiri şöyledir]: “Rabbinin İbrâhim'i sınadığı zamanı ve Beyt'i bir toplanma yeri kıldığımız zamanı da hatırlayın.”
والبيتُ الذى جعَله اللهُ مَثابةً للناسِ هو البيتُ الحرامُ.
Allah'ın insanlar için mesabe (toplanma ve sığınak yeri) kıldığı Beyt ise el-Beytü'l-Harâm'dır (Kâbe).
وأما المثابةُ، فإن أهلَ العربيةِ مختلِفون فى معناها، والسببِ الذى من أجلِه أُنِّثَتْ؛ فقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: أُلْحِقَت الهاءُ فى المثابةِ لمّا كَثُر مَن يَثوبُ إليه، كما يقالُ: سَيّارةٌ. لمن يُكْثِرُ ذلك، ونَسّابةٌ.
Mesâbe (el-Mesâbe) kelimesine gelince; Arap dili ehli onun anlamı ve sonuna müenneslik tâ'sının (hâ harfinin) ekleniş sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir: Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Oraya dönüp gelenler (yesûbü ileyh) çoğaldığı için mesâbe kelimesine hâ (yuvarlak tâ) eklenmiştir; nitekim bunu çokça yapan kimse için: Seyyâre (çok seyahat eden) ve nessâbe (soy ilmini çok iyi bilen) denildiği gibi.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: بل المَثابُ والمثابةُ بمعنًى واحدٍ، نطيرُ المَقامِ والمَقامَةِ. والمَقامُ ذُكِّر -على قولِه- لأنه أُريدَ به الموضعُ الذى يُقامُ فيه، وأُنِّثَتِ المَقامَةُ لأنه أريد بها البُقْعَةُ. وأَنكرَ هؤلاء أن تكونَ المثابةُ للسيّارةِ والنّسّابةِ نَطيرَةً . وقالوا: إنما أُدخلتِ الهاءُ فى السيّارةِ والنسّابةِ تشبيهًا لها بالداهيةِ .
Kûfe nahivcilerinden bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis mesâb ile mesâbe aynı anlamdadır; tıpkı makâm ile makâme gibidir. Makâm müzekker kılınmıştır -onların görüşüne göre- çünkü onunla ikamet edilen yer (mekân) kastedilmiştir; makâme ise müennes kılınmıştır çünkü onunla buk'a (arazi/parça) kastedilmiştir. Bunlar, mesâbe kelimesinin seyyâre ve nessâbe kelimelerine benzer olmasını kabul etmemişler ve: 'Seyyâre ve nessâbe kelimelerine hâ harfi ancak dâhiye (büyük musibet/çok zeki) kelimesine benzetilerek dâhil edilmiştir' demişlerdir.
والمَثابةُ مَفْعَلَةٌ من: ثاب القومُ إلى الموضعِ، إذا رجَعوا إليه، فهم يَثُوبون إليه مَثابًا ومَثابةً وثوابًا.
Mesâbe (el-Mesâbe) kelimesi mef'ale kalıbındadır; bu da: 'Topluluk mekâna geri döndüğünde' kullanılan ثاب القوم إلى الموضع (sâbe'l-kavmü ile'l-mevdi') fiilindendir; nitekim oraya mesâb, mesâbe ve sevâb olarak dönerler (yesûbûne).
فمعنى قولِه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}: وإذ جعَلْنا البيتَ مَرجِعًا للناسِ ومَعاذًا، يَأْتُونه كلَّ عامٍ، ويَرجِعون إليه فلا يَقْضُون منه وَطَرًا. ومن المثابِ قولُ وَرَقَةَ ابنِ نوفلٍ فما صفةِ الحَرَمِ :
O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavlinin anlamı şöyledir: Hani Biz Beyt'i, insanların her yıl geldikleri, tekrar tekrar döndükleri ve oraya doyamadıkları bir dönüş yeri ve sığınak kılmıştık. Mesâb kelimesinin bu anlamda kullanılışına Varaka b. Nevfel'in Harem'in vasfı hakkındaki şu beyti örnektir :
مَثابٌ لأفْنَاءِ القبائلِ كلِّها … تَخُبُّ إليه اليَعْمَلاتُ الطَّلائِحُ
'Bütün kabilelerin kollarının döndüğü bir sığınaktır o … Yorgun düşmüş güçlü develer hızla ona doğru koşar.'
ومنه قيل: ثاب إليه عقلُه، إذا رجَع إليه بعد عُزوبِه عنه. وبنحوِ ما قلْنا فى تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Nitekim aklı başından gittikten sonra tekrar yerine geldiğinde söylenen sâbe ileyhi akluhû (ثاب إليه عقلُه - aklı ona geri döndü) ifadesi de bu köktendir. Bunun tevili hususunda bizim söylediğimize benzer görüşleri tevil ehli [müfessirler] de ifade etmiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِ اللهِ: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: لا يَقْضون منه وَطَرًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında nakletti; 'Ona doyamazlar' dedi .
وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini haber verdi .
وحدثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يثوبون إليه، لا يَقْضُون منه وَطَرًا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında; 'Oraya tekrar tekrar dönerler, ona doyamazlar' dedi.
وحدثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: أما المثابةُ، فهو الذى يثوبون إليه كلَّ سنةٍ، لا يَدَعُه الإنسانُ إذا أتاه مرّةً أن يعودَ إليه.
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında; 'Mesâbe'ye gelince; o, insanların her yıl dönüp geldikleri yerdir; insan oraya bir defa geldiğinde tekrar dönmekten vazgeçmez' dedi.
وحدثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمى، قال: حدثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} يقولُ: لا يَقْضُون منه وَطَرًا، يَأتونه، ثم يَرجِعون إلى أهليهم، ثم يَعُودون إليه.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Ona doyamazlar; oraya gelirler, sonra ailelerine dönerler, sonra tekrar oraya dönerler.'
وحدثنى عبدُ الكريمِ بنُ أبى عُمَيرٍ، قال: حدثنى الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: قال أبو عمرٍو: حدثنى عَبْدةُ بنُ أبى لُبابةَ فى قولِه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال لا يَنْصَرِفُ عنه مُنْصَرِفٌ وهو يَرى أنه قد قضَى منه وَطَرًا .
Bana Abdülkerîm b. Ebî Umeyr anlattı, dedi ki: Bana el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Ebû Amr dedi ki: Bana Abde b. Ebî Lübâbe O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında anlattı; 'Oradan ayrılan hiç kimse, ona doymuş olduğunu düşünerek ayrılmaz' dedi .
وحدثنى يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا عبدُ الملكِ، عن عطاءٍ فى قولِه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يَثوبون إليه من كلِّ مكانٍ، ولا يَقْضُون منه وَطَرًا .
Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik, Atâ'dan O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında haber verdi; 'Her yerden oraya döner gelirler ve ona doyamazlar' dedi .
وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: حدَّثنا جريرٌ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ مثلَه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Abdülmelik'ten, o da Atâ'dan benzerini anlattı.
وحدثنى محمدُ بنُ عُمارةَ الأسدىُّ، قال: ثنا سهلُ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، عن عطيةَ فى قولِه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: لا يَقْضون منه وَطَرًا .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Mığvel, Atıyye'den O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında anlattı; 'Ona doyamazlar' dedi .
وحدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبى الهُذَيلِ، قال: سمِعتُ سعيدَ بنَ جُبيرٍ يقولُ: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يَحُجُّون ويَثُوبون .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Hüzeyl'den nakletti; dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini işittim: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında; 'Haccederler ve tekrar tekrar döner gelirler' dedi .
وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنَا الثورىُّ، عن أبى الهُذَيلِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ فى قولِه: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} قال: يَحُجُّون [ويَثوبونَ].
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebü'l-Hüzeyl'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlar için bir toplanma yeri” kavli hakkında haber verdi; [Saîd b. Cübeyr] şöyle dedi: 'Haccederler [ve tekrar tekrar döner gelirler]'.
[وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: حدَّثنا عبد الرزّاقِ، قال: أخبرنا الثَّوريُّ، عن أبي الهُذَيْلِ، عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ قولَه: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يحُجُّون] ، ثم يَحُجُّون، ولا يَقْضُون منه وَطَرًا .
[Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebü'l-Hüzeyl'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} kavli hakkında haber verdi; dedi ki: 'Haccederler] , sonra yine haccederler ve ona doyamazlar' .
وحدثنى المثنى، قال: ثنا ابنُ دُكَيْنٍ ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن غالبٍ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يَثُوبون إليه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Dükeyn anlattı , dedi ki: Bize Mis'ar, Gâlib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlar için bir toplanma yeri” kavli hakkında anlattı; 'Oraya tekrar tekrar döner gelirler' dedi.
وحدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: مَجْمَعًا .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani Biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında nakletti; 'Bir toplanma yeri' dedi .
وحدثنى المُثَنّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال حدثنى مُعاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طَلْحَةَ، عن ابنِ عباسٍ: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. يقولُ: يَثُوبون إليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlar için bir toplanma yeri” kavli hakkında anlattı; 'Oraya tekrar tekrar döner gelirler' demektedir .
وحُدِّثْت عن عمارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. يقولُ: يَثُوبون إليه .
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “İnsanlar için bir toplanma yeri” kavli hakkında nakletti; 'Oraya tekrar tekrar döner gelirler' demektedir .
وحدثنى يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ}. قال: يَثُوبون إليه من البُلْدانِ كلِّها ويَأتُونه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ} “Hani biz o Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık” kavli hakkında şöyle dedi: "Oraya bütün beldelerden tekrar tekrar döner gelirler ve ona varırlar."
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَمْنًا}.
Senası yüce olan [Allah]'ın: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavlinin tevili hakkında görüş:
والأمنُ مصدرٌ؛ من قولِ القائلِ: أَمِن يَأمَنُ أَمْنًا. وإنما سَمّاه اللهُ أَمْنًا؛ لأنه كان في الجاهليةِ مَعاذًا لمن اسْتعاذَ به، وكان الرجلُ منهم لو لَقِىَ به قاتلَ أبيه أو أخيه لم يَهِجْه ولم يَعْرِضْ له حتى يَخرُجَ منه، وكان كما قال جلَّ ثناؤُه: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} [العنكبوت: ٦٧].
Emn (el-Emn) kelimesi bir mastardır; nitekim söyleyen kişinin: أَمِن يَأمَنُ أَمْنًا (emine ye'menü emnen / güvende oldu) sözünden gelir. Allah orayı 'emn' (güvenlik) olarak isimlendirmiştir; çünkü orası Câhiliye döneminde kendisine sığınan için bir sığınaktı. Onlardan bir adam, orada babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşsa bile, o oradan çıkıncaya kadar onu kışkırtmaz ve ona sataşmazdı. Durum, senası yüce olan [Allah]'ın buyurduğu gibiydi: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanırken) Biz orayı güvenli bir harem kıldık?” [el-Ankebût: 67].
حدثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَمْنًا}. قال: مَن أَمَّ إليه فهو آمِنٌ، كان الرجلُ يَلقَى قاتلَ أبيه أو أخيه فلا يَعْرِضُ له .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavli hakkında; 'Oraya yönelen kimse güvendedir; kişi orada babasının veya kardeşinin katiliyle karşılaşır da ona sataşmazdı' dedi .
حدثني موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ: أما {أَمْنًا} فمَن دخَله كان آمنًا .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {أَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavline gelince; 'Oraya giren kimse güvende olurdu' .
[حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَأَمْنًا}] . قال: تحريمُه ، لا يخافُ فيه مَن دخَله .
[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavli hakkında anlattı] . Dedi ki: 'Haram kılınmasıdır (dokunulmazlığıdır) , oraya giren kimse orada korkmaz' .
وحُدِّثْت عن عَمّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَأَمْنًا}. يقولُ: أمنًا مِن العدوِّ أن يَحْمِلَ فيه السلاحَ، وقد كان في الجاهليةِ
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, o da er-Rebî‘den O'nun: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavli hakkında nakletti; [er-Rebî‘] şöyle demektedir: 'Düşmandan yana, orada silah taşımasına karşı bir güvenlik [kılınmıştır]. Câhiliye döneminde ise
يُتَخَطَّفُ الناسُ مِن حولِهم وهم آمنون لا يُسْبَوْنَ .
çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanırken) onlar güvendeydiler, esir edilmezlerdi' demektedir .
وحُدِّثْت عن المِنجابِ، قال: أخبرَنا بشرٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَأَمْنًا}. قال: أمنًا للناسِ .
Bana el-Mincâb'dan nakledildi, dedi ki: Bize Bişr, Ebû Revk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavli hakkında haber verdi; 'İnsanlar için bir güvenlik' dedi .
وحدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثني حَجّاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَأَمْنًا}. قال: تحريمُه، لا يَخافُ فيه مَن دخَله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَأَمْنًا} “ve bir güven yeri” kavli hakkında anlattı; 'Haram kılınmasıdır (dokunulmazlığıdır), oraya giren kimse orada korkmaz' dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}.
Senası yüce olan [Allah]'ın: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlinin tevili hakkında görüş:
اختلف القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُهم: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. بكسرِ الخاءِ على وجهِ الأمرِ باتخاذِه مصلًّى، وهى قراءةُ عامةِ قَرَأَةِ المِصْرَيْنِ؛ الكوفَةِ والبصرةِ، وقراءةُ عامةِ قَرَأَةِ أهلِ مكةَ، وبعضِ قَرَأَةِ أهلِ المدينةِ .
Kurrâ (kıraat âlimleri) bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” şeklinde hâ (خ) harfinin kesresiyle, orayı namazgâh edinme emri tarzında okumuşlardır. Bu, iki şehrin; Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ile Mekke ehli kurrâsının genelinin ve Medine ehli kurrâsından bazılarının kıraatidir .
[وذهَب الذين قرءوا ذلك إلى] الخبرِ الذى حدَّثنا أبو كُريبٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: حدَّثنا هُشَيمٌ، قال: أخبرَنا حُميدٌ، عن أنسِ بنِ مالكٍ، قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، لو اتخذْتَ المَقامَ مُصَلًّى! فأَنزل اللهُ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}.
[Bunu bu şekilde okuyanlar,] bize Ebû Kureyb ve Ya'kūb b. İbrâhîm'in rivayet ettiği şu habere dayanmışlardır: İkisi dediler ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, Enes b. Mâlik'ten haber verdi; o şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, Makam'ı bir namazgâh edinseniz!' dedim. Bunun üzerine Allah: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] indirdi.
وحدثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبي عَدِيٍّ، وحدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابنُ عُلَيَّةَ، جميعًا عن حُميدٍ، عن أنَسٍ، عن عمرَ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adî anlattı; bana Ya'kūb b. İbrâhîm de anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı; hepsi Humeyd'den, o Enes'ten, o Ömer'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den aynısını nakletmiştir .
وحدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا حُمَيدٌ، عن أنسٍ، قال: قال عمرُ بنُ الخطابِ: قلتُ: يا رسولَ اللهِ. فذكَر مثلَه.
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Humeyd, Enes'ten anlattı, dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü...' dedi ve benzerini zikretti.
قالوا: فإنما أنزَل اللهُ تعالى ذكرُه هذه الآيةَ أمرًا منه نبيَّه ﷺ باتِّخاذِ مَقامِ إبراهيمَ مُصَلًّى، فغيرُ جائزةٍ قراءتُها وهى أمرٌ، على وجهِ الخبرِ.
Dediler ki: Zikri yüce olan Allah bu ayeti, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e İbrâhim'in makamını namazgâh edinmesini emrederek indirmiştir. Dolayısıyla [ayet bir] emir iken, haber kipiyle okunması caiz değildir.
وقد زعَم بعضُ نحويِّى البصرةِ أن قولَه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. جزمٌ معطوفٌ على قولِه: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} واتَّخِذوا مصلًّى من مَقام إبراهيمَ. فكان الأمرُ بهذه الآيةِ، وباتخاذِ المصلَّى من مَقامِ إبراهيمَ -على قولِ هذا القائِلِ- لليهودِ مِن بنى إسرائيلَ الذين كانوا على عهدِ رسولِ اللهِ ﷺ.
Basralı bazı dilbilimciler O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlinin, O'nun: {يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ} “Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimetimi hatırlayın” ve 'İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin' kavline matuf meczum (emir kipi) olduğunu iddia etmişlerdir. Bu görüş sahibine göre bu ayetteki emir ve İbrâhim'in makamını namazgâh edinme [emri], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayan İsrailoğulları'ndan Yahudilere yönelikti.
[وقال] الربيعُ بنُ أنسٍ بما حدِّثْت به عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، [عن الرَّبيع بنِ أنَسٍ]، قال: من الكلماتِ التى ابتُلِىَ بها إبراهيمُ قولُه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. يأمُرُهم أن يَتَّخِذُوا مِن مَقامِ
[Ve dedi ki:] er-Rebî‘ b. Enes -bana Ammâr b. el-Hasen'den rivayet edildiğine göre- şöyle dedi: Bize İbn Ebî Ca‘fer, babasından, [o da er-Rebî‘ b. Enes'ten] rivayet etti, o şöyle dedi: İbrâhim'in kendileriyle sınandığı kelimelerden biri de O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlidir. [Allah] onlara [İbrâhim'in] makamından
إبراهيمَ مُصَلًّى، فهم يُصَلُّون خلفَ المَقامِ.
bir namazgâh edinmelerini emretmektedir; nitekim onlar Makam'ın arkasında namaz kılmaktadırlar.'
فتأويلُ قائلِ هذا القولِ: وإذ ابتلَى إبراهيمَ ربُّه بكلماتٍ فأتمهُنَّ، قال: إني جاعِلُك للناسِ إمامًا. قال: اتَّخِذوا من مَقامِ إبراهيمَ مصلًّى.
Bu görüşü söyleyenin teviline göre [anlam şöyledir]: 'Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle sınamış, o da onları tam olarak yerine getirmişti. [Allah]: 'Seni insanlara önder kılacağım' buyurdu. [İnsanlara da]: 'İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin' dedi.'
والخبرُ الذى ذكَرْناه عن عمرَ بنِ الخطابِ عن رسولِ اللهِ ﷺ قبلُ، يَدُلُّ على خلافِ الذى قاله هؤلاء، وأنه أمرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه بذلك رسولَ اللهِ ﷺ، والمؤمنين به، وجميعَ الخلقِ المكلَّفِين.
Daha önce Ömer b. el-Hattâb'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiğimiz haber ise bu kimselerin söylediğinin aksine delalet etmektedir; nitekim bu, zikri yüce olan Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ona inanan müminlere ve mükellef olan bütün yaratılmışlara yönelik bir emridir.