وقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والشامِ: (واتَّخَذوا). بفتحِ الخاءِ، على وجهِ الخبرِ.
Medine ve Şam ehli kurrâsından bazıları ise bunu, haber kipi olarak hâ (خ) harfinin fethasıyla: (واتَّخَذُوا / ve edindiler) şeklinde okumuşlardır.
ثم اختُلِف في الذى عُطِف عليه بقولِه: (واتَّخَذوا). إذا قُرِئ كذلك على وجهِ الخبرِ، فقال بعضُ نحويِّى البَصْرةِ: تأويلُه إذا قُرِئ كذلك: وإذ جعَلْنا البيتَ مَثابةً للناسِ وأمْنًا، [وإذِ اتخَذُوا] من مقامِ إبراهيمَ مُصَلًّى.
Sonra, bu şekilde haber tarzında okunduğunda (واتَّخَذُوا / edindiler) sözünün nereye matuf olduğu konusunda ihtilaf edildi. Basralı bazı dilbilimciler dediler ki: Böyle okunduğunda tevili: 'Hani Biz Beyt'i insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık [ve hani onlar] İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinmişlerdi' şeklindedir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: بل ذلك معطوفٌ على قولِه: {جَعَلْنَا}. فكأن معنى الكلامِ على قولِه: وإذ جعَلْنا البيتَ مثابةً للناسِ، واتَّخَذُوه مُصَلَّى.
Kûfeli bazı dilbilimciler ise şöyle demiştir: Bilakis bu, O'nun: {جَعَلْنَا} “Kılmıştık” kavline matuftur. Buna göre kelamın manası: 'Hani Biz Beyt'i insanlar için bir toplanma yeri kılmıştık ve onlar da orayı namazgâh edinmişlerdi' gibi olur.
والصوابُ من القولِ والقراءةِ في ذلك عندنا: {وَاتَّخِذُوا}. بكسرِ الخاءِ، على تأويلِ الأمرِ باتخاذِ مَقامِ إبراهيمَ مُصَلًّى، للخبرِ الثابتِ عن رسولِ اللهِ ﷺ الذى ذكَرْناه آنفًا، وأن عمرَو بنَ عليٍّ حدثنا، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ محمدٍ، قال: حدثني أبي، عن جابرِ بنِ عبدِ اللهِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قرَأ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş ve kıraat; İbrâhim'in makamının namazgâh edinilmesi emri tevili üzere, hā (خ) harfinin kesrasıyla {وَاتَّخِذُوا} “[Namazgâh] edinin” [kıraatidir]. [Bu tercihimiz,] Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem az önce zikrettiğimiz sabit haberden ve Amr b. Alî'nin bize rivayet edip şöyle demesinden ötürüdür: Bize Yahyâ b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bana babam, Câbir b. Abdillâh'tan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” şeklinde okumuştur.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. وفى مقامِ إبراهيمَ؛ فقال بعضُهم: مقامُ إبراهيمَ هو الحجُّ كلُّه.
Sonra ehli tevil O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlinin tevilinde ve İbrâhim'in makamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: 'İbrâhim'in makamı haccın tamamıdır' demişlerdir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ جُرَيْجٍ، عن عَطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ}. قال: الحجُّ كلُّه مقامُ إبراهيمَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Cüreyc, Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrâhim'in makamı” kavli hakkında haber verdi; 'Haccın tamamı İbrâhim'in makamıdır' dedi .
وحدثنى المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: الحجُّ كلُّه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında anlattı; 'Haccın tamamıdır' dedi.
وحدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن ابنِ جريجٍ، عن عطاءٍ، قال: الحجُّ كلُّه مَقامُ إبراهيمَ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o da Atâ'dan anlattı; 'Haccın tamamı İbrâhim'in makamıdır' dedi.
وقال آخرون: مَقامُ إبراهيمَ عَرَفةُ والمُزْدَلِفَةُ والجِمارُ.
Başkaları ise: 'İbrâhim'in makamı Arafat, Müzdelife ve Cemrelerdir (taşlama yerleridir)' dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصِمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن عطاءِ بنِ أبي رَباحٍ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: لأنى قد جعَلْتُه إمامًا، فمَقامُه عَرَفةُ والمُزْدَلِفَةُ والجِمارُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Atâ b. Ebî Rebâh'tan {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında anlattı; 'Çünkü Ben onu bir önder kıldım; onun makamı ise Arafat, Müzdelife ve Cemrelerdir' dedi .
وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبرَنا مَعْمَرٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: مَقامُه جَمْعٌ وعَرَفةُ ومِنًى. لا أعلمُه إلا وقد ذكَر مكةَ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında haber verdi; [Mücâhid]: 'Onun makamı Cem' [Müzdelife] , Arafat ve Minâ'dır. Mekke'yi de zikrettiğini biliyorum' dedi .
وحدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو عاصِمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: مَقامُه عَرفةُ.
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında anlattı; 'Onun makamı Arafat'tır' dedi.
وحدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا داودُ، عن الشعبيِّ، قال: نزلَتْ عليه وهو واقفٌ بعرفةَ مَقامِ إبراهيمَ {الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} الآية [المائدة: ٣].
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, eş-Şa'bî'den anlattı, dedi ki: '{الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ} “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” ayeti [el-Mâide: 3], o İbrâhim'in makamı olan Arafat'ta vakfe yaparken ona indi.'
وحدثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفُضَّلِ، قال: ثنا داودُ بنُ أبي هندٍ، عن الشعبىِّ مثلَه.
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Ebî Hind, eş-Şa'bî'den aynısını anlattı.
وقال آخرون: مَقامُ إبراهيمَ الحرمُ.
Başkaları ise: 'İbrâhim'in makamı Harem bölgesidir' dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدِّثْتُ عن حمادِ بنِ زيدٍ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: الحرمُ كلُّه مَقامُ إبراهيمَ .
Bana Hammâd b. Zeyd'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında nakledildi; 'Harem'in tamamı İbrâhim'in makamıdır' dedi .
وقال آخرون: بل مَقامُ إبراهيمَ هو الحَجَرُ الذى قام عليه إبراهيمُ حين ارتفَع بناؤُه، وضَعُف عن رَفْعِ الحِجارةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis İbrâhim'in makamı; bina yükseldiğinde ve [İbrâhim] taşları kaldırmaktan aciz kaldığında, üzerine çıktığı taştır.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابنُ سِنانٍ القَزّازُ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ عبدِ المجيدِ أبو عليٍّ الحنفيُّ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ نافعٍ، قال: سمِعتُ كَثيرَ بنَ كَثيرٍ يُحدِّثُ عن سعيدِ بنِ جُبَيْرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: جعَل إبراهيمُ يَبْنيه، وإسماعيلُ يُناوِلُه الحجارةَ، ويقولان : {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. فلمّا ارتفع البنيانُ وضعُف الشيخُ عن رَفْعِ الحجارةِ، قام على حجَرٍ، فهو مَقامُ إبراهيمَ .
Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh b. Abdilmecîd Ebû Alî el-Hanefî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Nâfi' anlattı, dedi ki: Kesîr b. Kesîr'i, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle anlatırken işittim: 'İbrâhim binayı yapıyor, İsmâil de ona taşları uzatıyor ve ikisi de : {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı. Bina yükselip de yaşlı adam (İbrâhim) taşları kaldırmaktan aciz kalınca bir taşın üzerine çıktı; işte o, İbrâhim'in makamıdır' .
وقال آخرون: بل مَقامُ إبراهيمَ، هو مَقامُه الذى هو في المسجدِ الحرامِ.
Başkaları ise şöyle dediler: 'Bilakis İbrâhim'in makamı, Mescid-i Harâm'da bulunan kendi makamıdır.'
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا بشرُ بن معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بن زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}: إنما أمِروا أن يُصلُّوا عندَه ولم يُؤْمَروا بمَسْحِه، ولقد تَكَلَّفَت هذه الأمةُ شيئًا ما تَكَلَّفَتْه الأممُ قبلَها، ولقد ذكَر لنا بعضُ مَن رأى أثَرَ عَقِبِه وأصابِعِه، فما زالت هذه الأمةُ يمسَحُونه حتى اخْلَوْلَق وانْمَحَى
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayeti hakkında] nakletti: 'Onlara sadece onun yanında namaz kılmaları emredildi, onu meshetmeleri (el sürmeleri) emredilmedi. Andolsun ki bu ümmet, kendisinden önceki ümmetlerin yüklenmediği bir şeyi kendine külfet edindi. [İbrâhim'in] topuğunun ve parmaklarının izini gören bazı kimseler bize anlattılar; bu ümmet onu meshetmeye devam etti, nihayet [taş] aşındı ve [izler] silinip gitti.'
وحدِّثْت عن عمّارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}: [يَأْمُرُهم أن يتَّخِذوا مِن مَقامِ إبراهيمَ مُصَلًّى] ، فهم يُصلُّون خلفَ المقامِ.
Bana Ammâr'dan nakledildi, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında nakletti: '[Onlara İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinmelerini emretmektedir] ; nitekim onlar Makam'ın arkasında namaz kılmaktadırlar.'
وحدثنى موسى ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}: وهو الصلاةُ عند مَقامِه في الحَجِّ. والمقامُ هو الحَجَرُ الذى كانت زوجةُ إسماعيلَ وَضَعَتْ تحت قَدَمِ إبراهيمَ حين غسَلتْ رأسَه، فوضَع إبراهيمُ رِجْلَه عليه وهو راكِبٌ، فغسَلتْ شِقَّه، ثم رفَعتْه من تحتِه وقد غابت رِجْلُه في الحَجَرِ، فوضَعتْه تحت الشِّقِّ الآخَرِ فغسَلتْه، فغابت رِجْلُه أيضًا فيه، فجعَلها اللهُ من شعائِرِه، فقال: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} .
Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında nakletti: 'Bu, hacda onun makamının yanında namaz kılmaktır. Makam ise, İsmâil'in hanımının, başını yıkadığı sırada İbrâhim'in ayağının altına koyduğu taştır. İbrâhim binek üzerindeyken ayağını onun üzerine koydu ve [kadın] onun bir tarafını yıkadı, sonra ayağı taşın içine gömülmüş olduğu halde taşı onun altından kaldırdı ve diğer tarafın altına koyup orasını da yıkadı; diğer ayağı da taşın içine gömüldü. Allah da onu kendi şeâirinden (sembollerinden) kıldı ve: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” buyurdu.'
وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ عندنا ما قاله القائلون: إنَّ مَقامَ إبراهيمَ هو المَقامُ المعروفُ بهذا الاسمِ، الذى هو في المسجدِ الحرامِ؛ لما روَيْنا آنفًا عن عمرَ بنِ الخطابِ، ولما حدَّثنا به يوسفُ بنُ سليمانَ، قال: ثنا حاتمُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا جعفرُ ابنُ محمدٍ، عن أبيه، عن جابرٍ، قال: استلَم رسولُ اللهِ ﷺ الرُّكْنَ، فرَمَل ثلاثًا، ومشَى أربعًا، ثم نفَذ إلى مَقامِ إبراهيمَ فقرَأ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. فجعَل المَقامَ بينَه وبينَ البيتِ، فصلَّى ركعتين.
Bizce bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı, 'İbrâhim'in makamı, Mescid-i Harâm'da bulunan ve bu isimle bilinen makamdır' diyenlerin görüşüdür. Zira bunu az önce Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etmiştik; nitekim Yûsuf b. Süleymân'ın bize anlattığına göre; bize Hâtim b. İsmâîl anlatmış, o Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o da Câbir'den şöyle nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Hacerülesved] rüknünü istilâm etti, üç [şavt] remel yaptı (hızlı ve çalımlı yürüdü), dört [şavt] ise [normal] yürüdü. Sonra İbrâhim'in makamına geçti ve: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” [ayetini] okudu. Makamı kendisi ile Beytullah'ın arasına alıp iki rekât namaz kıldı.
فهذان الخبرانِ يُنْبِئان أنَّ اللهَ تعالى ذِكْرُه إنما عَنَى بمَقامِ إبراهيمَ الذى أمَرنا باتخاذِه مصلًّى منه ، هو الذى وصَفْنا، ولو لم يكنْ على صِحَّةِ ما اختَرْنا في تأويلِ ذلك خبرٌ عن رسولِ اللهِ ﷺ، لكان الواجبُ من القولِ فيه ما قلْنا؛ وذلك أنَّ الكلامَ مَحْمولٌ معناه على ظاهِرِه المعروفِ دونَ باطِنِه المجهولِ، حتى يأتىَ ما يدلُّ على خِلافِ ذلك مما يَجِبُ التسليمُ له. ولا شكَّ أنَّ المعروفَ في الناسِ بمَقامِ إبراهيمَ، هو [ما وصَفتُ دونَ جميعِ الحَرَمِ، ودونَ مَواقِفِ الحجِّ كلِّها.
Bu iki rivayet haber vermektedir ki, zikri yüce olan Allah'ın, bir kısmını namazgâh edinmemizi emrettiği İbrâhim'in makamıyla kastettiği şey, nitelediğimiz şeydir. Şayet bunun tevilinde tercih ettiğimiz hususun doğruluğuna dair Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir rivayet bulunmasaydı bile, bu konuda söylenmesi gereken söz yine söylediğimiz olurdu. Zira teslim olunması gereken aksine bir delil gelmedikçe, sözün manası bilinmeyen batınî anlamına değil, bilinen zahirî anlamına hamledilir. İnsanlar arasında İbrâhim'in makamı olarak bilinen şeyin, Harem'in tamamı ya da haccın bütün vakfe yerleri değil, [benim nitelediğim şey olduğunda hiç şüphe yoktur.
وأمّا] المُصَلَّى الذى قال الله تعالى ذِكْرُه: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. فإنَ أهلَ التأويلِ مُختلِفون في معناه؛ فقال بعضُهم: هو المُدَّعَى.
Zikri yüce olan Allah'ın: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlinde geçen] 'el-Musallâ' (namazgâh / dua yeri) kelimesine gelince; ehli tevil bunun manasında ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: 'O, dua edilen yerdir (müddeâ)' dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عُيَيْنَةَ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}. قال: مصلَّى إبراهيمَ مُدَّعًى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavli hakkında anlattı; 'İbrâhim'in namazgâhı, dua edilen yerdir' dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: بل اتخِذُوا مصلَّى تصلُّون عنده.
Başkaları ise şöyle dediler: 'Bilakis bunun manası: Yanında namaz kılacağınız bir namazgâh edinin, demektir.'
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بِشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: أُمِروا أن يُصلُّوا عنده.
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı; o şöyle dedi: "Onun yanında namaz kılmakla emrolundular."
وحدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حَمّادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: هو الصلاةُ عندَه .
Bana Mûsâ b. Hârûn da anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı, dedi ki: 'O, onun yanında [kılınan] namazdır' .
فكأنَّ الذين قالوا: تأويلُ المُصَلَّى ههنا المُدَّعَى. وجَّهوا المُصَلَّى إلى أنه مُفَعَّل، مِن قولِ القائلِ: صلَّيتُ. بمعنى: دعوتُ. وقائلو هذه المقالةِ هم الذين قالوا: إن مَقامَ إبراهيمَ هو الحجُّ كلُّه.
Buradaki musallânın tevilinin 'müddeâ' (dua edilen yer) olduğunu söyleyenler; sanki musallâyı, kişinin 'Dua ettim' anlamındaki 'Salleytü' sözünden türeyen bir 'mufa''al' [kalıbı] olarak değerlendirmişlerdir. Bu sözü söyleyenler, İbrâhim'in makamının haccın tamamı olduğunu söyleyen kimselerdir.
فكأنَّ معناهم في تأويلِ هذه الآيةِ: واتَّخِذوا عرفةَ والمُزْدَلِفَةَ والمَشْعرَ والجَمَراتِ وسائرَ أماكنِ الحجِّ التى كان إبراهيمُ يقومُ بها، مُدَّعًى تَدْعونَنى عندَها، وتَأْتَمُّون بإبراهيمَ خليلى صلواتُ اللهِ عليه فيها، فإنى قد جعَلتُه لمَن بعدَه -مِن أوليائى وأهلِ طاعَتى- إمامًا يَقْتَدون به وبآثارِه، فاقْتَدوا به.
Onların bu ayetin tevilindeki maksadı sanki şöyledir: 'Arafat'ı, Müzdelife'yi, Meş'ar'ı, Cemreleri ve İbrâhim'in vakfeye durduğu diğer hac mekânlarını, yanlarında bana dua edeceğiniz ve oralarda halilim İbrâhim'e -Allah'ın salavatı onun üzerine olsun- uyacağınız bir müddeâ (dua yeri) edinin. Zira ben onu, benden sonraki dostlarım ve bana itaat edenler için kendisine ve izlerine uyacakları bir önder kıldım; öyleyse siz de ona uyun.'
وأما تأويلُ القائلين القولَ الآخرَ، فإنه: اتَّخِذوا أيها الناسُ مِن مَقامِ إبراهيمَ مُصلًّى تُصَلُّون عندَه، عِبادةً مِنكم لى، وتَكْرِمةً منى لإبراهيمَ.
Diğer görüşü savunanların tevili ise şöyledir: 'Ey insanlar! Bana bir ibadet ve benden de İbrâhim'e bir ikram olmak üzere, İbrâhim'in makamından yanında namaz kılacağınız bir namazgâh edinin.'
وهذا القولُ هو أوْلَى بالصوابِ عندَنا؛ لما ذَكَرنا مِن الخبَرِ عن عمرَ بنِ الخطّابِ وجابِرِ بنِ عبدِ اللهِ، عن رسولِ اللهِ ﷺ.
Bu görüş, Ömer b. el-Hattâb ve Câbir b. Abdillâh'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dair naklettiğimiz rivayetten dolayı bize göre doğruya en yakın olanıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} “İbrâhim ve İsmâîl'e: 'Evimi temiz tutun' diye ahdettik (emrettik)” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَعَهِدْنَا}: وأَمَرْنا.
Zikri yüce olan [Allah], {وَعَهِدْنَا} “ve ahdettik” kavliyle: “[Ve] emrettik” [anlamını] kastetmektedir.
كما حدثنا القاسمُ، قال: حدَّثنا الحسينُ، قال: حدثنى حَجّاجٌ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، قال: قُلتُ لعطاءٍ: ما عَهْدُه؟ قال: أَمْرُه .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: 'Atâ'ya: O'nun ahdi nedir? diye sordum; 'Emridir' dedi' .
وحدَّثنى يونسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ}. قال: أَمَرْناه .
Bana Yûnus da anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ} kavli hakkında: 'Ona emrettik' dedi .
فمعنى الآيةِ: وأَمَرْنا إبراهيمَ وإسماعيلَ بتطهيرِ بيتى للطائِفين. و"التَّطهيرُ" الذى أمَرَهما اللهُ به في البيتِ هو تطهيرُه مِن الأصنامِ، وعبادةِ الأوثانِ فيه، ومِن الشركِ باللهِ.
Ayetin manası şöyledir: 'İbrâhim ve İsmâîl'e, evimi tavaf edenler için temizlemelerini emrettik.' Allah'ın o ikisine Beyt'te emrettiği 'temizlik' ise; oranın putlardan, içinde putlara tapılmasından ve Allah'a şirk koşulmasından arındırılmasıdır.
فإن قال قائلٌ: وما معنى قولِه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}؟ وهل كان أيامَ إبراهيمَ -قبلَ بنائِه البيتَ- بيتٌ يُطَهَّرُ مِن الشركِ وعبادةِ الأوثانِ في الحَرَمِ، فيجوزَ أن يكونا أُمِرا بتَطْهيرِه؟
Eğer birisi: 'O'nun: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} kavlinin anlamı nedir? İbrâhim döneminde -o Beyt'i inşa etmeden önce- Harem'de şirkten ve putlara tapılmaktan temizlenecek bir ev var mıydı ki o ikisine orayı temizlemeleri emredilmiş olsun?' diye sorarsa;
قِيل: لذلك وجهانِ مِن التأويلِ، قد [قال بكلِّ] واحدٍ مِن الوَجْهين مِن أهلِ التأويلِ جماعةٌ؛ أحدُهما: أن يكونَ معناه: وعَهِدْنا إلى إبراهيمَ وإسماعيلَ أن ابْنِيَا بَيْتىَ مُطَهَّرًا مِن الشركِ والرَّيْبِ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} [التوبة: ١٠٩]. فكذلك قولُه: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ}. أى: ابْنِيا بَيْتىَ على طُهْرٍ مِن الشِّركِ بى والرَّيْبِ.
Şöyle denilir: Bunun iki tevil vechi vardır ve ehli tevilden bir topluluk bu iki vechin her birini [söylemiştir] . Birincisi: Bunun manasının, zikri yüce olan [Allah]'ın: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ} “Binasını Allah’a karşı takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kuran kimse mi?” [Tevbe: 109] buyurduğu gibi, 'İbrâhim ve İsmâîl'e: Evimi şirkten ve şüpheden arınmış olarak inşa edin' şeklinde olmasıdır. Nitekim O'nun: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} kavli de böyledir; yani: 'Evimi bana şirk koşmaktan ve şüpheden temiz bir temel üzerine bina edin' demektir.
كما حدَّثنى موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ،
Nitekim bana Mûsâ b. Hârûn rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize Esbât rivayet etti,
عن السُّدِّىِّ: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ}. يقولُ: ابْنِيا بيتى للطائفين .
es-Süddî'den nakletti: {وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} hakkında; 'Tavaf edenler için evimi bina edin, demektir' dedi .
فهذا أحدُ وَجْهَيْهِ.
İşte bu, iki vecihten biridir.
والوجهُ الآخرُ منهما: أن يكونا أُمِرا بأن يُطَهِّرا مكانَ البيتِ قبلَ بِنائِه والبيتَ بعدَ بِنائِه ، مما كان أهلُ الشركِ باللهِ يَجْعَلونه فيه، على عهدِ نوحٍ ومَن قبلَه مِن الأوثانِ؛ ليكونَ ذلك سُنَّةً لمنَ بعدَهما، إذ كان اللهُ جلَّ ثناؤُه قد جعَل إبراهيمَ إمامًا يُقْتَدَى به بعدَه.
İkisinden diğer vecih ise şöyledir: Mademki zikri yüce olan Allah, İbrâhim'i kendisinden sonra uyulan bir önder kılmıştır; o ikisine, kendilerinden sonrakilere bir sünnet olsun diye, Nûh zamanında ve ondan önceki dönemlerde Allah'a şirk koşanların oraya koydukları putlardan dolayı, Beyt'in yerini inşa edilmeden önce ve Beyt'i de inşa edildikten sonra temizlemeleri emredilmiştir.
كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخْبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ}. قال: مِن الأصنامِ التى يَعْبُدون، التى كان المشركون يُعَظِّمونها .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} kavli hakkında şöyle dedi: 'Müşriklerin tazim gösterip taptıkları putlardan [temizleyin]' .
[ذكرُ مَن قال: معنى قولِه: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} أى: طهِّراه من الشِّرْكِ والرَّيْبِ]
[O'nun: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ} kavlinin manası: 'Onu şirkten ve şüpheden temizleyin' demektir diyenlerin zikri]
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيرىُّ، قال: ثنا
Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize
سفيانُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، عن عُبيدِ بنِ عُمَيرٍ: {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}
Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'den {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “Tavaf edenler için Evim'i temizleyin” [kavli hakkında aktardı]:
قال: مِن الآفاتِ والرَّيْبِ .
[ayeti hakkında] anlattı; 'Afetlerden ve şüpheden [temizleyin]' dedi.
وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: حدَّثنا سفيانُ، عن ابنِ جُرَيْجٍ، عن عطاءٍ، عن عُبَيْدِ بنِ عُمَيْرٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Atâ'dan, o da Ubeyd b. Umeyr'den benzerini anlattı .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: مِن الشركِ .
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o da Mücâhid'den anlattı; 'Şirkten [temizleyin]' dedi .
وحدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبى حَصينٍ، عن مجاهدٍ: {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}. قال: مِن الأوثانِ .
Bize Ahmed de anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl , Ebû Hasîn'den, o da Mücâhid'den {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “Tavaf edenler için evimi temiz tutun” kavli hakkında anlattı; 'Putlardan [temizleyin]' dedi .
وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا مَعْمَرٌ، عن قتادةَ في قوله: {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ}. قال: مِن الشركِ وعبادةِ الأوثانِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ da anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ} “Tavaf edenler için evimi temiz tutun” kavli hakkında haber verdi; 'Şirkten ve putlara tapmaktan [temizleyin]' dedi .
حدثنا بِشْرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ بمثلِه، وزاد فيه: وقولِ الزُّورِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den benzerini anlattı ve ona: 'Ve yalan sözden' ifadesini ekledi .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {لِلطَّائِفِينَ}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {لِلطَّائِفِينَ} kavlinin tevili hakkında söz:
اختَلفَ أهلُ التأويلِ في معنى "الطائِفين" في هذا الموضِعِ؛ فقال بعضُهم: هم
Ehl-i tevil bu yerdeki "et-tâifîn" [ifadesinin] anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Onlar,
الغرباءُ الذين يَنْتابون البيتَ الحرامَ مِن غربةٍ.
gurbetten gelip Mescid-i Harâm'ı ziyaret eden yabancılardır , dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُريبٍ، قال ثنا أبو بكرِ بنُ عَياشٍ، قال: ثنا أبو حَصِينٍ، عن سعيدِ ابنِ جُبَيْرٍ في قولِه: {لِلطَّائِفِينَ} قال: مَن أتاه مِن غربةٍ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hasîn, Saîd b. Cübeyr'den {لِلطَّائِفِينَ} kavli hakkında anlattı; 'Gurbetten gelen kimsedir' dedi .
وقال آخرون: بل الطائفون هم الذين يَطُوفون به، [غريبًا كان] أو مِن أهلِه.
Başkaları ise: 'Bilakis tavaf edenler; [ister yabancı olsun] ister oranın ahalisinden olsun, orayı tavaf eden kimselerdir' dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا محمدُ بنُ العلاءِ، قال: ثنا وَكيعٌ، عن أبي بكرٍ الهُذَليِّ، عن عطاءٍ: {لِلطَّائِفِينَ}. قال: إذا كان طائفًا بالبيتِ، فهو مِن الطائفين .
Bize Muhammed b. el-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Bekir el-Hüzelî'den, o da Atâ'dan anlattı: {لِلطَّائِفِينَ} hakkında; 'Beyt'i tavaf ettiği zaman o kimse tavaf edenlerdendir' dedi .
وأوْلَى التأويلين بالآيةِ ما قاله عطاءٌ، لأن الطائفَ هو الذي يَطُوفُ بالشيءِ دونَ غيرِه، والطَّارِئُ مِن غربةٍ لا يَسْتحِقُّ اسمَ طائفٍ بالبيتِ إن لم يَطُفْ به.
Ayete en uygun olan tevil, Atâ'nın söylediğidir; zira tâif, başkası değil bir şeyin etrafında dönüp tavaf eden kimsedir. Gurbetten çıkıp gelen kişi ise şayet Beyt'i tavaf etmemişse, Beyt'i tavaf eden ismini hak etmez.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالْعَاكِفِينَ}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَالْعَاكِفِينَ} kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى تعالى ذِكْرُه بقولِه: {وَالْعَاكِفِينَ}: والمُقِيمين به. والعاكِفُ على الشيءِ: المُقِيمُ عليه، كما قال نابغةُ بنى ذُبْيانَ :
Zikri yüce olan [Allah], {وَالْعَاكِفِينَ} sözüyle: 'Ve orada ikamet edenleri' kastetmektedir. Bir şeyin üzerinde 'âkif' olan kimse, onun üzerinde mukim olan/devamlı duran kimsedir; nitekim Zübyânoğulları'nın [şairi] Nâbiğa şöyle demiştir :
عُكُوفًا لَدَى أبْياتِهِمْ يَثْمِدُونَهُم … رَمَى اللهُ فِى تِلكَ الأكُفِّ الكوَانِعِ
Evlerinin yanında [sürekli] kalarak onlardan ısrarla ihsan isterler … Allah o zillete bürünmüş avuçları kahretsin!
وإنما قيل للمُعْتكِفِ: مُعْتكِفٌ. مِن أجلِ مُقامِه في الموضِعِ الذي حَبَس نفسَه فيه للهِ تعالى.
Mütekife 'mütekif' denilmesi, ancak Allah Teâlâ için nefsini hapsettiği mekândaki ikametinden dolayıdır.
ثم اخْتَلف أهلُ التأويلِ في مَن عَنَى اللهُ بقولِه: {وَالْعَاكِفِينَ}؛ فقال بعضُهم: عَنَى به الجالسَ في البيتِ الحرامِ بغيرِ طوافٍ ولا صلاةٍ.
Sonra ehli tevil, Allah'ın: {وَالْعَاكِفِينَ} kavliyle kimi kastettiği konusunda ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: 'Bununla, Mescid-i Harâm'da tavaf ve namaz kılmaksızın oturan kimseyi kastetmiştir' dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي بكرٍ الهُذلِيِّ، عن عطاءٍ، قال: إذا كان طائفًا بالبيتِ، فهو مِن الطائفين، وإذا كان جالسًا، فهو مِن العاكفين .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Bekir el-Hüzelî'den, o da Atâ'dan anlattı, dedi ki: 'Kişi Beyt'i tavaf ediyorsa tavaf edenlerdendir; oturuyorsa âkiflerdendir (orada kalanlardandır)' .
وقال بعضُهم: العاكفون: هم المُعْتَكِفون المُجاوِرون.
Bazıları da: 'Âkifler: İtikâfa giren mücâvirlerdir (orada yerleşip ibadete çekilenlerdir)' dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيرىُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن جابرٍ، عن مُجاهدٍ وعكرمةَ: {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ}. قال: العاكِفون المُجاوِرون.
Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Câbir'den, o Mücâhid ve İkrime'den {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ} hakkında anlattı; 'Âkifler , mücâvir olanlardır (orada yerleşip kalanlardır)' dediler.
وقال بعضُهم: العاكفون هم أهلُ البلد الحرامِ.
Bazıları da: 'Âkifler, Belde-i Harâm'ın (Mekke'nin) ahalisidir' dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ، قال: ثنا أبو حَصينٍ، عن سعيدِ ابنِ جبيرٍ في قولِه: {وَالْعَاكِفِينَ} قال: أهلُ البلدِ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hasîn, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَالْعَاكِفِينَ} “ve orada ibadete kapananlar...” kavli hakkında: "[O] beldenin ahalisidir." dediğini anlattı.
وحدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: العاكفون أهلُه .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; 'Âkifler, onun (o beldenin) ahalisidir' dedi .
وقال آخرون: العاكفون هم المُصلُّون.
Başkaları da: "Âkifler, namaz kılanlardır" dediler.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثني حجاجٌ، عن ابنِ جُرَيجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ في قولِه: {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ} قال: العاكِفون المصلون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ} “Tavaf edenler ve ibadete kapananlar için evimi temiz tutun” kavli hakkında: "Âkifler, namaz kılanlardır" dedi.
وأوْلَى هذه التأويلاتِ بالصوابِ ما قاله عطاءٌ، وهو أن العاكفَ في هذا الموضِعِ المقيمُ في البيتِ مجاورًا فيه بغيرِ طوافٍ ولا صلاةٍ؛ لأن صِفَةَ العُكوفِ ما وصَفنا مِن الإقامةِ بالمكانِ؛ والمقيمُ بالمكانِ قد يكونُ مقيمًا به وهو جالسٌ ومصلٍّ وطائفٌ ونائمٌ ، وعلى غيرِ ذلك مِن الأحوالِ، فلما كان جلَّ ثناؤُه قد ذكَر في قولِه: {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} المُصلِّين والطائفين، عُلِمَ بذلك أن الحالَ التي عَنَى جلَّ ثناؤُه مِن العاكِفِ غيرُ حالِ المُصلِّى والطائفِ، وأن الذي عَنَى مِن أحوالِه هو العُكوفُ بالبيتِ على سبيلِ الجِوارِ فيه، وإن لم يَكُنْ مُصلِّيًا فيه ولا راكعًا ولا ساجدًا.
Bu tevillerden doğruya en yakın olanı Atâ'nın söylediğidir; o da bu yerde âkifin, tavaf ve namaz olmaksızın Beyt'te mücavir olarak (komşuluk/ibadet amacıyla) ikamet eden kimse olduğudur. Çünkü 'ukûf' (itikâf) sıfatı, nitelediğimiz üzere bir mekânda ikamet etmektir; mekânda ikamet eden kimse ise orada oturarak, namaz kılarak, tavaf ederek, uyuyarak ve diğer hallerde bulunarak ikamet ediyor olabilir. Zikri yüce olan [Allah], {أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için evimi temiz tutun” buyruğunda namaz kılanları ve tavaf edenleri zikrettiğine göre, bundan anlaşıldı ki, zikri yüce olan [Allah]'ın âkiften kastettiği durum namaz kılanın ve tavaf edenin durumundan başkadır ve onun hallerinden kastettiği şey, Beyt'te namaz kılan, rükû ve secde eden biri olmasa bile, orada mücavir olma suretiyle itikâfa çekilmektir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)} “...rükû ve secde edenler [için]” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَالرُّكَّعِ} جماعةَ القومِ الراكعين فيه له،
Zikri yüce olan [Allah], {وَالرُّكَّعِ} “ve rükû edenler” kavliyle, orada Kendisi için rükû eden kimseler topluluğunu kastetmektedir;
واحدُهم "راكِعٌ". وكذلك {السُّجُودِ} هم جماعةُ القومِ الساجدين فيه له، واحدُهم "ساجِدٌ"، كما يُقالُ: رجلٌ قاعِدٌ، ورجالٌ قُعودٌ، ورجلٌ جالسٌ، ورجالٌ جُلوسٌ. وكذلك: رجلٌ ساجدٌ، ورجالٌ سجودٌ.
tekili "râki'"dir (راكِع). Aynı şekilde {السُّجُودِ} “ve secde edenler” de orada Kendisi için secde eden topluluktur, tekili "sâcid"dir (ساجِد); nitekim "raculün kâidun" (oturan adam), "ricâlün kuûdun" (oturan adamlar), "raculün câlisün" (oturan adam), "ricâlün cülûsün" (oturan adamlar) denildiği gibi; "raculün sâcidün" (secde eden adam), "ricâlün sücûdün" (secde eden adamlar) denir.
وقيل : عُنِى بـ {الرُّكَّعِ السُّجُودِ}: المصلُّون.
Şöyle de denildi : {الرُّكَّعِ السُّجُودِ} “rükû ve secde edenler” ile namaz kılanlar kastedilmiştir.
ذِكْرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ، عن أبي بكرٍ الهُذليِّ، عن عطاءٍ: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} قال: إذا كان يُصَلِّى فهو مِن الرُّكَّعِ السُّجودِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Bekir el-Hüzelî'den, o da Atâ'dan {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “ve rükû ve secde edenler” hakkında anlattı; 'Kişi namaz kılıyorsa rükû ve secde edenlerdendir' dedi .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ}، أهلُ الصلاةِ .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ} “ve rükû ve secde edenler” hakkında: 'Namaz ehlidir' dediğini anlattı .
وقد أتينا فيما مضَى على بيانِ معنى "الركوعِ" و"السجودِ"، فأغْنَى ذلك عن إعادتِه .
Daha önce "rükû" ve "secde" kelimelerinin anlamını açıklamıştık; bu da onu tekrarlamaktan müstağni kılmıştır .
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde yap' demişti” kavlinin tevili hakkında söz:
يعنى جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا}: واذْكُروا إذ قال إبراهيمُ: ربِّ اجْعَل هذا البلدَ بلدًا آمنًا. يعنى بقولِه: {آمِنًا}: آمنًا مِن الجبابرةِ وغيرِهم، أن يُسَلَّطوا عليه، ومِن عقوبةِ اللهِ أن تنالَه، كما تنالُ سائرَ البلدانِ، مِن خَسْفِ وائتفاكٍ وغرقٍ، وغيرِ ذلك مِن سخطِ اللهِ ومَثُلاتِه التي تُصيبُ سائرَ
Zikri yüce olan [Allah], {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا} “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde yap' demişti” buyruğuyla şunu kastetmektedir: [Ey insanlar!] İbrâhim'in: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli bir belde kıl' dediği vakti de hatırlayın. {آمِنًا} “güvenli” buyruğuyla da; zorbaların ve başkalarının oraya musallat kılınmasından; yerin dibine geçirilme, altüst olma, suda boğulma gibi diğer beldelerin başına gelen Allah'ın azabından ve Allah'ın diğer
البلادِ غيرَه.
onun dışındaki diğer beldelerin başına gelir.
كما حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِرَ لنا أن الحرَمَ حُرِّمَ [بحيالِه إلى العرشِ] . وذُكِر لنا أن البيتَ هبَط مع آدمَ حينَ هبَط، قال اللهُ له: أُهْبِطُ معك بيتي يُطافُ حولَه كما يُطافُ حولَ عَرْشِي. فطافَ حولَه آدمُ ومَن كان بعدَه مِن المؤمنين، حتى إذا كان زمنُ الطُّوفانِ -حين أغْرَق اللهُ قومَ نوحٍ- رفَعه وطَهَّره فلم تُصِبْه عُقوبةُ أهلِ الأرضِ، فتَتبَّع منه إبراهيمُ أثرًا، فبَناه على أساسٍ قديمٍ كان قبلَه .
Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize nakledildiğine göre Harem [Arş'a kadar hizasında] hürmetli kılınmıştır . Yine bize nakledildiğine göre Âdem indiğinde Beyt de onunla birlikte inmişti; Allah ona şöyle buyurmuştu: 'Seninle birlikte Beytimi indiriyorum ki Arşımın etrafında tavaf edildiği gibi onun etrafında da tavaf edilsin.' Böylece Âdem ve ondan sonra gelen müminler onun etrafında tavaf ettiler. Nihayet Tûfan zamanı geldiğinde -Allah Nûh'un kavmini boğduğu vakit- onu kaldırdı ve temizledi; böylece yeryüzü halkının cezası ona isabet etmedi. Sonra İbrâhim ondan bir iz takip etti de onu kendisinden önce var olan eski bir temel üzerine inşa etti .