Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 57. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” kavlinin teviline dair söz.

يعْنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ}: وأىُّ الناسِ يَزْهَدُ في ملَّةِ إبراهيمَ ويترُكُها رغبةً عنها إلى غيرِها. وإنما عنَى اللهُ بذلك اليهودَ والنصارَى لاختيارِهم ما اختارُوا مِن اليهوديَّةِ والنَّصْرانيةِ على الإسلامِ؛ لأن ملَّةَ إبراهيمَ هى الحنيفيَّةُ المُسْلِمةُ، كما قال تعالى ذكرُه: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا} [آل عمران: ٦٧] فقال تعالى ذكرُه لهم: ومَن يَزْهَدُ في ملَّةِ إبراهيمَ الحنيفيَّةِ المسلمةِ إلَّا مَن سفِه نفسَه.

Zikri yüce olan [Allah], {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” kavliyle: 'İnsanlardan hangisi İbrâhîm'in dinine rağbet göstermeyip ondan yüz çevirerek başkasına yönelir?' [anlamını] kastetmektedir. Allah bununla ancak İslâm'a karşı Yahudilik ve Hristiyanlığı tercih etmelerinden dolayı Yahudileri ve Hristiyanları kastetmiştir. Çünkü İbrâhîm'in dini, hanîf olan İslâm'dır; nitekim zikri yüce olan [Allah]: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا} [Âl-i İmrân: 67] “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, hanîf bir Müslümandı” buyurmuştur. Zikri yüce olan [Allah] onlara: 'Kendini bilmez olandan başka hanîf ve Müslüman olan İbrâhîm'in dininden kim yüz çevirir?' buyurmuştur.

كما حدَّثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ}: رغِب عن ملَّتِه اليهودُ والنصارَى، واتَّخَذوا اليهوديةَ والنصرانيةَ بدعةً ليستْ مِن اللهِ، وترَكوا ملةَ إبراهيمَ، يعنى الإسلامَ حنيفًا، كذلك بعَث اللهُ نبيَّه محمدًا ﷺ بملةِ إبراهيمَ.

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “Kendini bilmeyenden başka, İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Yahudiler ve Hristiyanlar onun dininden yüz çevirdiler; Allah'tan olmayan bir bidat olarak Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsediler ve hanîf olan İslâm'ı, yani İbrahim'in dinini terk ettiler. Nitekim Allah, Peygamberi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem İbrahim'in dini ile göndermiştir.”

حُدِّثتُ عن عمَّارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} قال: رغِبت اليهودُ والنصارَى عن ملةِ إبراهيمَ وابْتَدَعوا اليهوديةَ والنصرانيةَ وليستْ مِن اللهِ، وترَكوا ملةَ إبراهيمَ الإسلامَ .

Bana Ammâr b. el-Hasan'dan anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî'in: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “Kendini bilmeyenden başka, İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: 'Yahudiler ve Hristiyanlar İbrâhîm'in dininden yüz çevirdiler, Allah'tan olmayan Yahudiliği ve Hristiyanlığı uydurdular ve İbrâhîm'in dini olan İslâm'ı terk ettiler .'

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “ancak kendini bilmeyen hariç” kavlinin teviline dair söz.

يعْنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ}: إلَّا مَن سفِهت نفسُه. وقد بَيَّنَّا فيما مضَى أن معنى السفَهِ الجهلُ . فمعنى الكلامِ: وما يَرْغَبُ عن ملةِ إبراهيمَ الحنيفيَّةِ إلَّا سفيهٌ جاهلٌ بموضعِ حظِّ نفسِه فيما يَنْفَعُها ويَضُرُّها في مَعَادِها.

Zikri yüce olan [Allah], {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} kavliyle: 'Ancak nefsi beyinsizlik eden kimse hariç' [anlamını] kastetmektedir. Daha önce sefeh (سَفَه) kelimesinin cehalet anlamına geldiğini açıklamıştık . Kelamın manası: 'Ahiretinde kendisine fayda ve zarar verecek hususlarda nefsinin payının nerede olduğunu bilmeyen bir cahil ve beyinsizden başkası İbrâhîm'in hanîf dininden yüz çevirmez' demektir.

كما حدَّثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} قال: إلَّا مَن أخطأ حظَّه .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “ancak kendini bilmeyen hariç” kavli hakkında: 'Ancak kendi payında hata eden kimse hariç ' dedi.

وإنما نصَب "النفسَ" على معنى المفسِّرِ؛ وذلك أن "السفَهَ" في الأصلِ للنفسِ، فلمَّا نُقِل إلى "مَن" نُصِبت "النفسُ" بمعنى التفسيرِ، كما يقالُ: هو أوسعُكم دارًا. فتدخلُ الدارُ في الكلامِ على أن السّعةَ فيها لا في الرجلِ، فكذلك النفسُ، أُدْخِلت لأن السفهَ للنفسِ لا لـ "مَن"، ولذلك لم يَجُزْ أن يقالَ: نفسَه سَفِه أخوك. وإنما جاز أن يُفَسَّرَ بالنفْسِ وهى مضافةٌ إلى معْرفةٍ؛ لأنها في تأويلِ نكرةٍ.

[Arapçada] 'en-nefs' (النفس) kelimesi ancak müfessir (açıklayıcı/temyiz) manasında mansûb kılınmıştır. Şöyle ki, esasında 'sefeh' (beyinsizlik/cahillik) nefse aittir. [Fiil] 'men' (مَن) [ism-i mevsûlüne] isnat edilince 'en-nefs' kelimesi tefsir (temyiz) anlamıyla mansûb kılınmıştır; nitekim 'O, ev bakımından en genişinizdir' (هو أوسعُكم دارًا) denilmesi gibidir. [Burada] 'ed-dâr' (ev) kelimesi söze, genişliğin adamda değil evde olduğunu belirtmek üzere girer. Tıpkı bunun gibi 'en-nefs' de sefehin 'men'e değil nefse ait olması sebebiyle [cümleye] dâhil edilmiştir. Bundan dolayı: 'Kardeşin nefsine beyinsizlik etti' (نَفْسَهُ سَفِهَ أَخُوكَ) denilmesi caiz görülmemiştir. [Her ne kadar 'nefs' kelimesi] marifeye (belirli isme) muzaf olsa da onunla tefsir yapılması (temyiz getirilmesi), nekra (belirsiz isim) tevilinde olması sebebiyle caiz olmuştur.

وقد قال بعضُ نحويِّى البصرةِ: إن قولَه: {سَفِهَ نَفْسَهُ} جرَت مَجْرَى "سفه" إذا كان الفعلُ غيرَ مُتَعَدٍّ، وإنما عدَّاه إلى "نفسِه" و"رأيِه" وأشباهِ ذلك ممَّا هو في المعنى نحوُ "سَفِه"، إذا هو لم يَتَعَدَّ، فأمَّا "غبِن" و"خسِر" فقد يَتَعَدَّى إلى غيرِه، يقال: غبِن خمسين وخسِر خمسين.

Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: {سَفِهَ نَفْسَهُ} kavli, fiil geçişsiz (lâzım) olduğu zaman "sefihe" durumunda cereyan etmiştir. O, fiili ancak "nefsine", "görüşüne" ve anlam bakımından fiil geçişsiz olduğu zaman "sefihe" gibi olan benzeri şeylere geçişli kılmıştır. "Gabine" (aldandı) ve "hasira" (zarar etti) fiillerine gelince, bunlar başkasına da geçişli olabilir; nitekim 'elliyi aldattı/aldandı ve elli kaybetti' denilir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} “Andolsun ki Biz onu dünyada seçtik” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا}: ولقد اصطفَيْنا إبراهيمَ. والهاءُ التى في قولِه: {اصْطَفَيْنَاهُ} مِن ذكْرِ إبراهيمَ.

Zikri yüce olan [Allah], {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} kavliyle: 'Andolsun ki Biz İbrâhîm'i seçtik' [anlamını] kastetmektedir. {اصْطَفَيْنَاهُ} kavlindeki zamir (hâ), İbrâhîm'in zikrindendir.

والاصطفاءُ الافتعالُ، مِن الصفوةِ، وكذلك "اصطفيْنا"؛ افتعلْنا، منه، صُيِّرت تاؤها طاءً لقربِ مخرجِها مِن مخرجِ الصادِ.

Istıfâ (اصْطِفَاء), safvet (arı-duru kılmak) kökünden ifti'âl babındandır. Aynı şekilde "istafeynâ" da ondan türemiş olup ifte'alnâ veznindedir; 'tâ' harfi, mahrecinin 'sâd' harfinin mahrecine yakınlığından dolayı 'tâ' (ط) harfine dönüştürülmüştür.

ويعْنى بقولِه: {اصْطَفَيْنَاهُ}: اخترْناه، واجْتبيْناه للخُلَّةِ، ولنُصَيِّرَه في الدنيا لمَنْ بعدَه إمامًا. وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن أن مَن خالف إبراهيمَ فيما سنَّ لِمَن بعدَه فهو للَّهِ مخالفٌ، وإِعلامٌ منه خلقَه أن مَن خالف ما جاء به محمدٌ ﷺ، فهو لإبراهيمَ مخالفٌ، وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه أخبرَ أنه اصطفاه لخُلَّتِه، وجعَله للناسِ إمامًا، وأخبرَ أن دينَه كان الحنيفيَّةَ المسلمةَ، ففى ذلك أوضحُ البيانِ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن أن مَن خالفه فهو للَّهِ عدوٌّ، لمخالفتِه الإمامَ الذى نصَبه لعبادِه.

{اصْطَفَيْنَاهُ} kavliyle: 'Onu dostluk (hulle) için ve kendisinden sonrakilere dünyada bir önder kılmak üzere seçtik ve süzüp çıkardık' [anlamını] kastetmektedir. Bu, zikri yüce olan Allah'tan; İbrâhîm'in kendisinden sonrakiler için koyduğu yola muhalefet edenin Allah'a muhalefet etmiş olacağına dair bir haberdir. Ve yaratıklarına, Muhammed ﷺ'in getirdiğine muhalefet edenin İbrâhîm'e muhalefet etmiş olduğunu bildirmesidir. Zira zikri yüce olan Allah, onu dostluğu için seçtiğini, insanlara önder kıldığını ve onun dininin hanîf olan İslâm olduğunu haber vermiştir. İşte bunda, zikri yüce olan Allah'tan; kulları için nasbettiği öndere muhalefet etmesi sebebiyle, ona muhalefet edenin Allah'a düşman olduğuna dair en apaçık beyan vardır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)} “Ve şüphesiz o, ahirette de elbette salihlerdendir” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ}: وإن إبراهيمَ في الدارِ الآخرةِ لمن الصالحين، والصالحُ مِن بني آدمَ هو المؤدِّى حقوقَ اللهِ عليه. فأخبرَ تعالى ذكرُه عن إبراهيمَ خليلِه أنه في الدنيا له صَفِىٌّ، وفى الآخرةِ ولىٌّ، وأنه واردٌ مواردَ أوليائِه المُوفِين بعهدِه.

Zikri yüce olan [Allah], {وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} kavliyle şunu kastetmektedir: Şüphesiz İbrâhîm ahiret yurdunda da elbette salihlerdendir. Âdemoğlundan salih olan kimse, üzerindeki Allah'ın haklarını yerine getirendir. Zikri yüce olan [Allah], dostu İbrâhîm'in dünyada Kendisi için seçkin bir kul, ahirette ise bir veli olduğunu ve ahdine vefa gösteren dostlarının varacağı makamlara varacağını haber vermiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın: { إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١) } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde, [İbrahim]: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti.” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ}: إذ قال لإبراهيمَ ربُّه: أَخْلِصْ لىَ العبادةَ، واخْضَعْ لى بالطاعةِ.

Zikri yüce olan [Allah], {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} kavliyle şunu kastetmektedir: Rabbi İbrâhîm'e : 'İbadeti yalnız Bana has kıl ve itaatle Bana boyun eğ!' dediğinde.

وقد دلَّلنا فيما مضَى على معنى "الإسلامِ" في كلامِ العربِ، فأغْنى ذلك عن إعادتِه .

Daha önce Arapların kelamında "İslâm"ın anlamına delil getirmiştik; bu sebeple onu tekrarlamaya gerek kalmamıştır .

وأمَّا معنى قولِه: {قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} فإنه يعنى تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ مُجيبًا لربِّه: خضَعتُ بالطاعةِ، وأخلَصتُ العبادةَ لمالكِ جميعِ الخلائقِ ومُدَبِّرِها دونَ غيرِه.

{قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbine teslim oldum dedi” kavlinin anlamına gelince; zikri yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: İbrâhîm Rabbine cevap vererek: 'İtaatle boyun eğdim ve ibadeti başkasına değil, bütün yaratılmışların yegâne mâliki ve yöneticisi olan [Allah]'a has kıldım' dedi.

فإن قال قائلٌ: قد علِمتَ أنَّ "إذ" وقْتٌ، فما الذى وُقِّتَ به، وما الذى جلبَه ؟. قيل: هو صلةٌ لقولِه: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا}. وتأويلُ الكلام [: ولقد اصْطَفَيناه في الدنيا حين قال ربُّه: أسلمْ. قال: أسْلَمْتُ لرب العالمين. وإنَّما معْنى الكلامِ] : ولقد اصْطَفَيناه في الدنيا حين قلنا له: أسْلِمْ. قال: أسلمتُ لربِّ العالمين. فأظْهَر اسمَ اللهِ تعالى ذكرُه في قولِه: {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} على وجهِ الخبرِ عن غائبٍ، وقد جرَى ذكرُه قبلُ على وجهِ الخبرِ عن نفسِه، كما قال خُفَافُ ابنُ نُدْبَةَ :

Eğer biri: 'Sen "iz" (إِذْ) kelimesinin bir zaman bildirdiğini biliyorsun; öyleyse o ne ile vakitlendirilmiştir ve onu amil olarak çeken nedir ?' derse, şöyle denilir: O, {وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا} kavline bağlıdır (sıladır). Kelamın tevili [: Rabbi ona: 'Teslim ol' dediği vakit, Biz onu dünyada seçtik. O da: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' dedi. Kelamın esas manası şöyledir] : Biz ona: 'Teslim ol!' dediğimiz vakit, Biz onu dünyada seçtik; o da: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' dedi. Zikri yüce olan Allah'ın ismi, {إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} kavlinde gaibden haber verme tarzında açıkça zikredilmiştir; halbuki bundan önce Kendisinden haber verme tarzında cereyan etmişti. Nitekim Hufâf b. Nüdbe şöyle demiştir:

أقْولُ لَهُ والرُّمْحُ يَأْطِرُ مَتْنَهُ … تَأَمَّلْ خُفَافًا إنَّنِى أنا ذَالِكا

'Mızrak onun sırtını bükerken ona derim ki: Dikkatle bak Hufâf'a, şüphesiz ben oyum!'

فإن قال لنا قائلٌ: وهل دعا اللهُ جل ثناؤه إبراهيمَ إلى الإسلامِ. قيل له:

Eğer bize biri: "Allah -senâsı yüce olsun- İbrâhim'i İslâm'a davet etti mi?" derse, ona şöyle denilir:

نعم، قد دعاه إليه.

Evet, onu ona davet etti.

فإن قال: وفى أىِّ حالٍ دعاه إليه؟ قيل: حينَ قال: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [الأنعام: ٧٨، ٧٩]. وذلك هو الوقتُ الذى قال له ربُّه: أسلِمْ. مِن بعدِ ما امتحَنه بالكوكبِ والقمرِ والشمس.

Eğer: 'Peki hangi durumda onu ona davet etti?' derse, şöyle denilir: {يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [el-En'âm: 78-79] “Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım. Şüphesiz ben, hanîf olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim” dediği vakit. İşte bu, onu yıldız , ay ve güneş ile imtihan ettikten sonra Rabbinin ona: 'Teslim ol!' dediği vakittir.

القول في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَابَنِيَّ}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَابَنِيَّ} “Bunu İbrahim de oğullarına vasiyet etti, Yakub da: 'Ey oğullarım!' [diyerek]” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَوَصَّى بِهَا}: ووصّى بهذه الكلمةِ، أعنى بالكلمةِ قولَه: {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [وهى] الإسلامُ الذى أمَر به نبيَّه ﷺ، وهى إخلاصُ العبادةِ والتوحيدِ للهِ، وخضوعُ القلبِ والجوارحِ له.

Zikri yüce olan [Allah], {وَوَصَّى بِهَا} kavliyle: 'Ve bu kelimeyi vasiyet etti' [anlamını] kastetmektedir. Kelimeden kastım, onun: {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” sözüdür. [O da] Peygamberi ﷺ'e emrettiği İslâm olup, ibadeti ve tevhidi Allah'a has kılmak, kalbin ve azaların O'na boyun eğmesidir.

ويعنى بقولِه: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ}: عهِد إليهم بذلك وأمرَهم به.

{وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ} kavliyle: 'İbrâhîm bunu oğullarına vasiyet etti ve onlara bunu emretti' [anlamını] kastetmektedir.

وأمَّا قولُه: {وَيَعْقُوبُ} فإنه يعنى: ووصَّى بذلك أيضًا يعقوبُ بَنِيه.

{وَيَعْقُوبُ} kavline gelince; bu: 'Bunu aynı şekilde Ya'kûb da oğullarına vasiyet etti' demektir.

كما حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} يقولُ: ووصَّى بها يعقوبُ بَنِيه بعد إبراهيمَ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} “Bunu İbrahim de oğullarına vasiyet etti, Yakub da” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: 'İbrâhîm'den sonra Ya'kûb da bunu oğullarına vasiyet etti demektedir.'

وحدَّثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ}: وصَّاهم بالإسلامِ، ووصَّى يعقوبُ بمثلِ ذلك.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan şöyle dediğini anlattı: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ} “Bunu İbrahim de oğullarına vasiyet etti” [ifadesi hakkında]: “Onlara İslâm'ı vasiyet etti; Ya'kûb da bunun bir benzerini vasiyet etti.”

وقال بعضُهم: قولُه {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ} خبرٌ مُنْقَضٍ. وقولُه: {وَيَعْقُوبُ} خبرٌ مُبْتَدَأٌ، كأنه قال: ووَصَّى بها إبراهيمُ بَنيه بأنْ يقولوا: أسلمْنا لربِّ العالمين. ووصَّى يعقوبُ بَنيه أنْ: يا بنيَّ إن اللهَ اصْصَفَى لكم الدينَ فلا تموتُنَّ إلَّا وأنتم مسلمون.

Bazıları şöyle dedi: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ} “Bunu İbrahim oğullarına vasiyet etti” sözü tamamlanmış bir haberdir. {وَيَعْقُوبُ} “Ve Yakub da” sözü ise yeni başlayan bir haberdir; sanki şöyle demiştir: 'İbrâhîm bunu oğullarına, «Âlemlerin Rabbine teslim olduk» demelerini vasiyet etti. Ya'kûb da oğullarına: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti, öyleyse ancak Müslümanlar olarak ölün» [demelerini] vasiyet etti.'

ولا معنى لقولِ مَن قال ذلك؛ لأنَّ الذى أوْصَى به يعقوبُ بَنيه نظيرُ الذى أوصَى به إبراهيمُ بَنيه مِن الحَثِّ على طاعةِ اللهِ والخضوعِ له والإسلامِ.

Bunu söyleyen kimsenin sözünün bir anlamı yoktur; zira Ya'kûb'un oğullarına vasiyet ettiği şey, İbrâhîm'in oğullarına vasiyet ettiği gibi Allah'a itaate, O'na boyun eğmeye ve İslâm'a teşviktir.

فإن قال قائلٌ: فإنْ كان الأمرُ [على ما] وصفتَ مِن أنَّ معناه: ووصَّى بها إبراهيمُ بَنِيه ويعقوبُ أن يا بنيَّ. فما بالُ "أنْ" محذوفةً مِن الكلامِ؟

Eğer birisi: 'Şayet durum [senin] nitelediğin [gibi] , anlamı «İbrâhîm de Ya'kûb da bunu oğullarına: Ey oğullarım! diyerek vasiyet etti» şeklinde ise, sözden «en (أنْ)» edatının hazfedilmiş olmasının sebebi nedir?' derse;

قيل: لأنَّ الوصيةَ قولٌ، فحُمِلت على معناها، وذلك أن ذلك لو جاء بلفظِ القولِ لَمْ تَحْسُنْ معه "أن"، وإنما كان يقالُ: وقال إبراهيمُ لبَنِيه ويعقوبُ: يا بَنيَّ. فلمَّا كانت الوصيةُ قولًا حُملتْ على معناها دونَ لفظِها، فحُذفتْ "أن" التى تَحْسُنُ معَها، كما قال تعالى ذكرُه: {يُوصِيكُمُ اللهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} [النساء: ١١]. وكما قال الشاعرُ :

Şöyle denilir: Çünkü vasiyet bir sözdür; dolayısıyla onun anlamına hamledilmiştir. Zira bu [ifade], kavil lafzıyla gelseydi onunla birlikte «en (أنْ)» edatının kullanılması uygun düşmezdi ve sadece şöyle denilirdi: «Ve İbrâhîm de Ya'kûb da oğullarına: Ey oğullarım! dedi». Vasiyet bir söz olduğu için lafzına değil anlamına hamledildi ve kendisiyle birlikte gelmesi uygun düşecek olan «en (أنْ)» hazfedildi. Nitekim zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {يُوصِيكُمُ اللهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} [en-Nisâ: 11] “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder (emreder)”. Ve şairin dediği gibi:

إنِّى سَأُبْدى لَكَ فيما أُبْدِى

Şüphesiz ben sana açığa vuracağım şeylerde açıklayacağım ki:

لِى شَجَنانِ شَجَنٌ بنَجْدِ

Benim iki kederim var, bir keder Necid'de,

وشَجَنٌ لى بِبِلادِ السِّنْدِ

Ve bir kederim de Sind diyarındadır.

فحُذِفت "أنْ" إذ كان الإبداءُ باللسانِ في المعنى قولًا، فحمَله على معناه دونَ لفظِه.

Dille açığa vurmak (ibdâ) anlam bakımından bir söz olduğu için «en (أنْ)» hazfedildi ve [şair] onu lafzına değil anlamına hamletti.

وقد قال بعصُ أهلِ العربيةِ: إنما حُذفتْ "أن" من قولِه: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} اكْتِفاءً بالنِّداءِ. يعنى بالنداءِ قولَه: {يَابَنِيَّ} وزعَم أن علَّتَه في ذلك أن مِن شأنِ العربِ الاكتفاءَ بالأدواتِ من "أنْ"، كقولِهم: ناديت هل قمتَ؟ وناديتُ أين زيدٌ؟. قال: وربَّما أدْخَلوها مع الأدواتِ فقالوا: ناديتُ أن هل قمتَ؟.

Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: {وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} “Bunu İbrahim de oğullarına vasiyet etti, Yakub da” kavlinden «en (أنْ)» edatı, nidâ ile yetinildiği için hazfedilmiştir. Nidâ ile {يَابَنِيَّ} “Ey oğullarım!” sözünü kastetmektedir. O, bunun gerekçesinin şu olduğunu ileri sürmüştür: Arapların âdeti, «en (أنْ)» yerine edatlarla yetinmektir; nitekim onların: «Seslendim: Kalktın mı?» ve «Seslendim: Zeyd nerede?» demeleri gibi. [Ayrıca] dedi ki: Bazen de onu edatlarla birlikte dahil eder ve: «Nâdeytü en hel kumte? (Seslendim ki kalktın mı?)» derler.

وقد قرَأ جماعةٌ مِن القَرَأَةِ: (وأوصَى بها إبراهيمُ) . بمعنى: عهِد.

Kıraat âlimlerinden bir topluluk, «vasiyet etti / emretti» anlamında (وَأَوْصَى بِهَا إِبْرَاهِيمُ) şeklinde okumuştur.

وأمّا مَن قرَأ: {وَوَصَّى} مشدَّدةً، فإنه يعنى بذلك أنه عهِد إليهم عهدًا بعد عهدٍ، وأوصَى وصيةً بعد وصيةٍ.

{وَوَصَّى} “vasiyet etti” kelimesini şeddeli okuyan kimseye gelince; o bununla, onlara art arda tembihte bulunduğunu ve tekrar tekrar vasiyet ettiğini kastetmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {إِنَّ اللهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ}

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {إِنَّ اللهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ} “Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِنَّ اللهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ}: إن اللهَ اختار لكم هذا الدِّينَ الذى [عَهِدنا فيه إليكم] ، واجتباه لكم. وإنما أدخَل الألفَ واللامَ في {الدِّينَ}؛ لأنَّ الذين خُوطبوا مِن ولدِهما وبَنِيهما بذلك كانوا قد عرَفوه بتوصيتِهما إيَّاهم به، وعهدِهما إليهم فيه، ثم قالا لهم بعد أن عرّفاهموه: إنَّ اللهَ اصطفَى لكم هذا الدينَ الذى قد عهِدنا إليكم فيه، فاتَّقوا أن تموتوا إلَّا وأنتم عليه.

Zikri yüce olan [Allah], {إِنَّ اللهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ} “Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti” kavliyle: 'Şüphesiz Allah, [hakkında size tavsiyede bulunduğumuz] bu dini sizin için seçti ve sizin için beğenip ayırdı' [anlamını] kastetmektedir. {الدِّينَ} “dini” [kelimesine] elif-lâmın getirilmesi ise şundandır: Çünkü her ikisinin evlatlarından ve oğullarından kendilerine hitap edilenler, onların kendilerine bunu vasiyet etmeleri ve tembihlemeleri sebebiyle bu dini zaten bilmekteydiler. Sonra her ikisi, onlara bunu tanıttıktan sonra şöyle dediler: 'Şüphesiz Allah, hakkında size vasiyette bulunduğumuz bu dini sizin için seçti; öyleyse ancak bu [din] üzere iken ölmemekten sakının (ancak Müslüman olarak ölün).'

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)} “Öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin!” kavlinin teviline dair söz.

إن قال لنا قائلٌ: أوَ إلى بنى آدمَ الموتُ والحياةُ فيُنْهَى أحدُهم أن يموتَ إلّا على حالةٍ دونَ حالةٍ؟

Eğer bize birisi: “Ölüm ve hayat Âdemoğlunun elinde midir ki onlardan biri bir hal üzere değil de yalnızca başka bir hal üzere ölmekten nehyedilsin?” diye soracak olursa,

قيل له: إن معنى ذلك على غيرِ الوجهِ الذى ظننتَ، وإنما معناه: {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} أى: فلا تُفارِقُنَّ هذا الدِّينَ -وهو الإسلامُ- أيامَ حياتِكم، وذلك أن أحدًا لا يَدْرِى متى تأتِيه مَنِيَّتُه، فلذلك قالا لهم: {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} لأنكم لا تدرون متى تأتيكم مَناياكم مِن ليلٍ أو نهارٍ، فلا تُفارِقوا الإسلامَ فتأتيَكم مناياكُم وأنتم على غيرِ الدِّينِ الذى اصطفاه لكم ربُّكم فتموتوا وربُّكم عليكم ساخطٌ، فتَهْلِكوا.

Ona şöyle denilir: Bunun anlamı zannettiğin gibi değildir; aksine bunun anlamı {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin!” yani: 'Hayatınız boyunca bu dinden -ki o İslâm'dır- asla ayrılmayın' demektir. Çünkü hiç kimse ecelinin kendisine ne zaman geleceğini bilemez. İşte bu sebeple ikisi onlara: {فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin!” demişlerdir; zira sizler gece veya gündüz ecellerinizin size ne zaman geleceğini bilemezsiniz. Dolayısıyla İslâm'dan ayrılmayın ki, Rabbinizin sizin için seçtiği dinden başka bir din üzerindeyken ecelleriniz size gelip de Rabbiniz size gazap etmiş olarak ölmeyesiniz ve böylece helak olmayasınız.

القولُ فى تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} “Yoksa Yakub'a ölüm geldiği vakit siz orada hazır mıydınız (şahit miydiniz)?” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ}: أكنتُم شهداءَ . ولكنَّه اسْتَفْهم بـ "أمْ" إذ كان استفهامًا مستأنَفًا على كلامٍ قد سبَقه، كما قيل: {الم (١) تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} [السجدة: ١ - ٣]. وكذلك تفعلُ العربُ في كلِّ استفهامٍ ابتدأْته بعدَ كلامٍ قد سبَقه، تَستفهِمُ فيه بـ "أمْ".

Zikri yüce olan [Allah], {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} “Yoksa siz şahitler miydiniz?” kavliyle: 'Sizler şahit miydiniz? ' [anlamını] kastetmektedir. Fakat kendisinden önce geçen bir söze binaen yeni başlayan bir istifham olduğu için «em (أَمْ)» ile soru sormuştur; nitekim şöyle buyrulmuştur: {الم (١) تَنْزِيلُ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} [es-Secde: 1-3] “Elif. Lâm. Mîm. Bu Kitab'ın indirilişi -ki onda hiçbir şüphe yoktur- âlemlerin Rabbindendir. Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?”. Araplar da kendisinden önce geçen bir sözden sonra başlattıkları her istifhamda böyle yapar ve «em (أَمْ)» ile soru sorarlar.

والشهداءُ جمعُ شهيدٍ، كما الشُّرَكاءُ جمعُ شَرِيكٍ، والخُصَمَاءُ جمعُ خَصيمٍ.

Şühedâ, «şerîk»in çoğulunun «şürekâ», «hasîm»in çoğulunun «husemâ» olması gibi «şehîd»in çoğuludur.

وتأويلُ الكلامِ: أكنتُم يا معشرَ اليهودِ والنصارى المُكَذِّبين بمحمدٍ ﷺ، الجاحدِين نبوَّتَه - حُضورَ يعقوبَ وشُهودَه إذ حضَره الموتُ. أى: إنَّكم لَمْ تَحْضُروا ذلك، فلا تَدَّعوا على أنَّبيائى ورُسُلى الأباطيلَ، وتَنْحُلوهم اليهوديَّةَ والنَّصرانيةَ، فإنِّى ابْتَعَثتُ خليلى إبراهيمَ وولدَه إسحاقَ وإسماعيلَ وذُرِّيَّتَهم بالحنيفيَّةِ المسلمةِ، وبذلك وصَّوْا بَنِيهم، وبه عهِدوا إلى أولادِهم مِن بعدِهم، فلو حضَرْتُموهم فسمِعتُم منهم علِمْتُم أنَّهم على غيرِ ما تَنْحُلونهم مِن الأديانِ والمِلَلِ.

Sözün tevili [şöyledir]: Ey Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan [ve] onun peygamberliğini inkâr eden Yahudi ve Hristiyan topluluğu! Ölüm ona geldiği vakit siz Ya‘kūb'un yanında ve hazır bulunan şahitler miydiniz? Yani: Siz buna şahit olmadınız; öyleyse peygamberlerim ve elçilerim hakkında asılsız iddialarda bulunmayın ve onlara Yahudiliği ve Hristiyanlığı isnat etmeyin. Zira ben dostum İbrâhîm'i, oğulları İshâk ile İsmâîl'i ve onların nesillerini [Allah'a] teslim olmuş hanifler olarak gönderdim. Onlar da oğullarına bunu vasiyet ettiler ve kendilerinden sonra çocuklarına bunu emrettiler. Eğer siz onların yanında bulunup kendilerinden [bu sözleri] işitmiş olsaydınız, onların sizin kendilerine isnat ettiğiniz din ve inançların dışında [bir inanç] üzere olduklarını bilirdiniz.

وهذهِ الآياتُ نزَلت تكذيبًا مِن اللهِ تعالى لليهودِ والنصارى في دعواهم إبراهيمَ وولدَه و يعقوبَ أنَّهم كانوا على ملَّتِهم، فقال لهم في هذه الآيةِ: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} فتَعْلَموا ما قال لولدِه، وقال له ولدُه؟ ثم أعلَمَهم ما قال لهم وقالوا له.

Bu ayetler; Yüce Allah tarafından Yahudi ve Hristiyanların, İbrâhîm, oğulları ve Ya'kûb'un kendi dinleri üzere oldukları yönündeki iddialarını yalanlamak üzere inmiştir. Nitekim Allah bu ayette onlara: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ} “Yoksa Yakub'a ölüm geldiği vakit siz orada hazır mıydınız?” ki onun çocuklarına ne dediğini ve çocuklarının ona ne dediğini bilesiniz? buyurmuş, sonra da onun onlara ne dediğini ve onların ona ne dediğini kendilerine bildirmiştir.

وبنحوِ الذى قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثَنِي المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال؛ ثنا ابن أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قوله: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ}: يعنى أهلَ الكتابِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o er-Rebî''den [naklen] onun: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ} “Yoksa siz şahitler miydiniz?” kavli hakkında: 'Ehl-i Kitâb'ı kastetmektedir ' dediğini anlattı.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثَناؤُه: {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Hani o, oğullarına: 'Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?' demişti. Onlar: 'Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın tek ilahı olan ilaha kulluk edeceğiz ve biz ancak O'na teslim olanlarız' dediler” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ}: إذ قال يعقوبُ لبَنِيه. و {إِذْ} هذه مُكَرَّرةٌ إبدالًا مِن {إِذْ} الأُولي، بمعنى: أم كنتُم شهداءَ يعقوبَ إذ قال يعقوبُ لبَنِيه حينَ حضورِ موتهِ؟.

Zikri yüce olan [Allah], {إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ} “Hani o oğullarına demişti” kavliyle: 'Ya'kûb oğullarına dediği vakit' [anlamını] kastetmektedir. Buradaki {إِذْ} lafzı, ilk {إِذْ} lafzından bedel olarak tekrarlanmıştır ve anlamı şudur: 'Ölümü hazır olduğu vakit Ya'kûb oğullarına [bunu] söylediğinde siz Ya'kûb'a şahit miydiniz?'

ويعنى بقولِه: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي}: أىَّ شيءٍ تَعْبُدون مِن بعدِى؟ أى: مِن بعدِ وفاتى؟ {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ} يعنى به: قال بَنُوه له: نَعْبُدُ معبودَك الذى تعبُدُه، ومعبودَ آبائِك إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ {إِلَهًا وَاحِدًا} أى: نُخْلِصُ له العبادةَ، ونُوَحِّدُ له الرُّبُوبيَّةَ، فلا نشرِكُ به شيئًا ولا نتَّخذُ دونَه ربًّا.

{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي} “Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?” kavliyle: 'Benden sonra yani vefatımdan sonra neye ibadet edeceksiniz?' [sorusunu] kastetmektedir. {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ} “Onlar: 'Senin ilahına kulluk edeceğiz' dediler” kavliyle de: 'Oğulları ona: «Senin ibadet ettiğin ma'bûduna ve ataların İbrâhîm, İsmâil ve İshâk'ın ma'bûduna kulluk edeceğiz» dediler' [anlamını] kastetmektedir. {إِلَهًا وَاحِدًا} “Tek bir ilah olarak” yani: İbadeti O'na has kılarız, rubûbiyyeti O'na tahsis ederek tevhidi ikrar ederiz; O'na hiçbir şeyi ortak koşmaz ve O'ndan başka hiçbir rab edinmeyiz.

ويعنى بقولِه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}: ونحن له خاضِعون بالعبودةِ والطاعةِ.

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olanlarız” kavliyle: 'Biz kulluk ve itaatle O'na boyun eğenleriz' [anlamını] kastetmektedir.

ويَحْتَمِلُ قولُه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} أن تكونَ بمعنى الحالِ، كأنهم قالوا: نعبُدُ إلهَكَ مُسلمينَ له بطاعتِنا وعبادتِنا إيَّاه. ويَحتمِلُ أن يكونَ خبرًا مُستأنفًا، فيكونَ بمعنى: نعبدُ إلهَك بعدَك، ونحن له الآن وفى كلِّ حالٍ مسلمون.

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olanlarız” kavlinin hâl anlamında olması muhtemeldir; sanki onlar: 'O'na itaatimizle ve O'na ibadetimizle O'na teslim olarak senin ilahına kulluk edeceğiz' demiş gibidirler. Yeni başlayan bir haber olması da muhtemeldir; bu durumda anlamı: 'Senden sonra senin ilahına kulluk edeceğiz; biz şimdi de her durumda da O'na teslim olanlarız' şeklinde olur.

قال أبو جعفرٍ: وأحسنُ هذين الوجهينِ في تأويلِ ذلك أن يكونَ بمعنى الحالِ، وأن يكونَ بمعنى: نعبُدُ إلهَك وإلهَ آبائِك إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ مسلمينَ لعبادتِه.

Ebû Ca'fer dedi ki: Bunun tevilinde bu iki vechin en güzeli, hâl anlamında olması ve anlamın: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhîm, İsmâil ve İshâk'ın ilahına, O'nun ibadetine teslim olmuş kimseler olarak kulluk edeceğiz' şeklinde olmasıdır.

وقيل: إنما قُدِّم ذكرُ إسماعيلَ على إسحاقَ؛ لأنَّ إسماعيلَ كان أسنَّ مِن إسحاقَ.

Şöyle de denilmiştir: İsmâil'in zikrinin İshâk'tan önceye alınması, sadece İsmâil'in İshâk'tan yaşça daha büyük olmasından dolayıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي يونسُ بنُ عبدِ الأعِلي، قال: أخبَرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} قال: يُقالُ: بدَأ بإسماعيلَ لأنه أكبرُ .

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “Onlar: 'Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk edeceğiz' dediler” kavli hakkında şöyle dedi: 'Şöyle denilir: İsmâil ile başladı; çünkü o daha büyüktür .'

وقرَأ بعضُ القرأةِ : (وَإلَه أبيكَ إبْرَاهِيمَ) . ظنًّا منه أن إسماعيلَ إذ كان عمًّا ليعقوبَ، فلا يجوزُ أن يكونَ في من تُرْجِم به عنِ الآباءِ وداخلًا في عِدادِهم. وذلك من قارئِه كذلك قِلَّةُ علمٍ منه بمجَارِى كلامِ العربِ، والعربُ لا تَمْتَنِعُ مِن أن تَجْعَلَ الأعمامَ بمعنى الآباءِ، والأخوالَ بمعنى الأُمَّهاتِ، فلذلك دخَل إسماعيلُ في مَن تُرْجِم به عن الآباءِ.

Kıraat âlimlerinden bazıları : İsmâil Ya'kûb'un amcası olduğu için atalar kelimesinin bedeli olamayacağı ve onların sayısına dahil edilemeyeceği zannıyla (وَإِلَهَ أَبِيكَ إِبْرَاهِيمَ) şeklinde okumuştur. Bunu böyle okuyanın bu tutumu , Arapların söz akışına dair bilgisinin azlığındandır. Zira Araplar amcaları babalar, dayıları da anneler konumuna koymaktan çekinmezler. İşte bundan dolayı İsmâil, kendileriyle babalar açıklanan kimselerin arasına dahil edilmiştir.

و {إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} ترجمةٌ عن الآباءِ في موضعِ جرٍّ، ولكنَّهم نُصِبوا بأنهم لا يُجْرَون.

{إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “İbrahim, İsmail ve İshak” [ifadesi], atalar [kelimesinden] bedel (terceme) olarak cer konumundadır; fakat gayrimunsarıf olmalarından ötürü fetha (nasb) ile irab almışlardır.

والصوابُ مِن القراءةِ عندنا في ذلك: {وَإِلَهَ آبَائِكَ} لإجماعِ القَرَأةِ على تصويب ذلك وشذوذِ مَن خالَفه مِن القَرَأةِ ممَّن قرَأ خلافَ ذلك.

Bize göre bu husustaki doğru kıraat {وَإِلَهَ آبَائِكَ} “ve atalarının ilahına” şeklindedir; çünkü kurrâ bunun doğruluğu üzerinde icmâ etmiştir ve bunun aksini okuyup muhalefet eden kurrâ ise şâzz kalmıştır.

ونُصِب قولُه: {إِلَهًا} على الحالِ من قولِه: {إِلَهَكَ}.

{إِلَهًا} “ilah olarak” kavli, {إِلَهَكَ} “senin ilahına” kavlinden hâl olarak mansub kılınmıştır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz” kavlinin teviline dair söz.

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ وولدَهم. يقولُ لليهودِ والنصارى: يا معشرَ اليهودِ والنصاري، دَعُوا ذكْرَ إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والمسلمينَ مِن أولادِهم بغيرِ ما هم أهلُه، ولا تَنْحُلوهم [الكفرَ و] اليهوديَّةَ والنصرانيَّةَ فتُضِيفُوها إليهم، فإنهم أُمَّةٌ -ويعنى بالأُمَّةِ في هذا الموضعِ الجماعةَ والقرنَ مِن الناسِ- {قَدْ خَلَتْ}: قد مضَت لسبيلِها.

Zikri yüce olan [Allah], {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” kavliyle İbrâhîm, İsmâil, İshâk, Ya'kûb ve onların çocuklarını kastetmektedir. Yahudi ve Hristiyanlara şöyle buyurmaktadır: Ey Yahudi ve Hristiyan topluluğu! İbrâhîm'i, İsmâil'i, İshâk'ı, Ya'kûb'u ve onların evlatlarından Müslüman olanları layık olmadıkları sıfatlarla anmayı bırakın; onlara [küfrü ve] Yahudiliği ve Hristiyanlığı yakıştırıp da bunları onlara nispet etmeyin! Zira onlar bir ümmettir -bu makamda ümmet ile insan topluluğu ve nesli kastedilmektedir- {قَدْ خَلَتْ} [yani] kendi yoluna gidip geçmiştir .

وإنما يقالُ للذى قد مات فذهَب: قد خلَا. لتخلِّيه مِن الدنيا، وانفرادِه مما كان مِن الأُنْسِ بأهلِه وقُرَنائِه في دنياه، وأصلُه مِن قولِهم: خلا الرجلُ. إذا صار إلى المكانِ الذى لا أنيسَ له فيه وانفرَد مِن الناسِ، فاسْتُعمِل ذلك فى الذى يموتُ على ذلك الوجهِ.

Ölüp gitmiş olan kimse için «halâ» denilmesi, dünyadan sıyrılıp gitmesi ve dünyasındayken ailesi ve akranlarıyla olan ünsiyetinden ayrı düşüp yalnız kalması sebebiyledir. Bunun aslı onların, bir kimse kendisi için hiçbir can yoldaşının bulunmadığı bir yere gidip insanlardan uzaklaştığı zaman söyledikleri: «Halâ er-racul (Adam yalnız başına kaldı)» sözünden gelir. Dolayısıyla bu ifade, ölen kimse için de bu minvalde kullanılmıştır.

ثم قال تعالى ذكرُه لليهودِ والنصارى: إن لمَن نحَلْتُموه ضلالَكم وكفرَكم الذى أنتم عليه مِن أنبيائى ورسلى ما كسَب.

Sonra zikri yüce olan [Allah], Yahudi ve Hristiyanlara şöyle buyurdu: Peygamberlerimden ve elçilerimden üzerinizde bulunduğunuz sapıklığınızı ve küfrünüzü kendilerine isnat ettiğiniz kimseler için kendi kazandıkları vardır.

والهاء والألفُ في قوله: {لَهَا} عائدة إن شئتَ على {تِلْكَ}، وإن شئتَ على {أُمَّةٌ}.

{لَهَا} “onlara / onun” kavlindeki «hâ ve elif (ـها)» zamiri, dilersen {تِلْكَ} “onlar / o” lafzına, dilersen {أُمَّةٌ} “ümmet” lafzına döner.

ويعنى بقوله: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} أى: ما عملت من خير، ولكم يا معشر اليهود والنصارى مثل ذلك ما عمِلتم، ولا تُؤاخَذون أنتم أيها [الناحِلوهم ما تنحُلونهم] من الملل، فتُسألوا عمَّا كان إبراهيم وإسماعيل وإسحاق ويعقوب وولدُهم يعملون فيكسِبون من خير وشرّ؛ لأن لكل نفس ما كسَبت، وعليها ما اكتسَبت، فدَعُوا انتحالهم وانتحالَ مِلَلِهم، فإن الدعاوَى غيرُ مُغْنِيَتِكم عندَ اللهِ شيئا ، وإنما يُغْنى عنكم عنده ما سلَف لكم مِن صالحِ أعمالِكم إن كنتم عمِلتموها وقدَّمْتُموها أمامَكم .

{لَهَا مَا كَسَبَتْ} kavliyle: 'Yani onun hayırdan işlediği şey [kendinedir]; ey Yahudi ve Hristiyan topluluğu, sizin için de aynı şekilde kendi işledikleriniz vardır. Ey [onlara isnat ettiklerini isnat edenler]! Sizler başka dinleri onlara yakıştırdığınız için sorumlu tutulmazsınız ki İbrâhîm'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kûb'un ve çocuklarının yaptıkları ve hayırdan şerden kazandıkları şeylerden sorguya çekilesiniz. Zira her nefsin kazandığı [hayır] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir. O halde onlara [sahte iddialar] isnat etmeyi ve dinlerini [kendinize] mal etmeyi bırakın! Çünkü kuru iddialar Allah katında size hiçbir fayda sağlamaz ; O'nun katında size ancak -şayet yapmış ve önceden göndermişseniz- geçmiş salih amelleriniz fayda verir ' [anlamını] kastetmektedir.

القول في تأويل قوله جل ثناؤه: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler” kavlinin teviline dair söz.

يعني تعالى ذكره بقوله: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}: وقالتِ

Zikri yüce olan [Allah], {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler” kavliyle: 'Şöyle dediler:

اليهود لمحمد ﷺ وأصحابه من المؤمنين: كونوا يهودًا تَهْتَدُوا. وقالتِ النصارى لهم: كونوا نصارَى تَهْتَدُوا. ويعنى بقوله: {تَهْتَدُوا}. أى: تُصِيبوا طَريق الحقِّ.

Yahudiler Muhammed ﷺ'e ve müminlerden olan ashabına: «Yahudi olun ki doğru yolu bulasınız» dedi. Hristiyanlar da onlara: «Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» dedi' [anlamını] kastetmektedir. {تَهْتَدُوا} “doğru yolu bulasınız” kavliyle de: 'Yani hak yolu bulasınız' [anlamını] kastetmektedir.

كما حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونُس بنُ بُكيرٍ، وحدثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، جميعا عن ابن إسحاقَ، قال: حدثني محمدُ بن أبى محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدثني سعيد بن جبير، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباس، قال: قال عبدُ اللَّهِ ابنُ صُورِيا الأعورُ لرسولِ اللهِ ﷺ: ما الهُدَى إلا ما نحن عليه، فاتَّبِعْنا يا محمد تَهْتَد. وقالتِ النصارى مثلَ ذلك، فأنزل الله فيهم: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} .

Nitekim bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr rivayet etti; [yine] bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme rivayet etti; her ikisi birden İbn İshâk'tan, o da şöyle dedi: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed rivayet edip dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr yahut İkrime, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: Abdullah b. Sûriyâ el-A'ver, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Doğru yol ancak bizim üzerinde bulunduğumuz şeydir; bize uy ki ey Muhammed, doğru yolu bulasın!» dedi. Hristiyanlar da bunun benzerini söyledi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Bilakis dosdoğru [bir muvahhid] olan ve müşriklerden olmayan İbrahim'in dinine [uyarız].'” [ayetini] indirdi.

فاحتجَّ اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ أبلغَ حُجةٍ وأوجزَها وأكملَها، وعلَّمها محمدًا نبيَّه ﷺ فقال: يا محمدُ، قل للقائلين لك من اليهودِ والنصارَى ولأصحابِك: كونوا هُودًا أو نَصارَى تَهْتَدُوا-: بل تعالَوْا فلنَتَّبِعْ مِلَّةَ إبراهيمَ التي يُجْمِعُ جميعُنا على الشهادةِ لها بأنها دينُ اللهِ الذي ارْتَضاه واجْتَباه وأمَر به، فإنَّ دينَه كان الحَنِيفيةَ المسلِمةَ، ونَدَعْ سائرَ المللِ التي نَخْتَلِفُ فيها فيُنكرُها بعضُنا ويُقِرُّ بها بعضُنا، فإن ذلك على اختلافِه لا سبيلَ لنا إلى الاجتماعِ عليه، كما لنا السبيلُ إلى الاجتماعِ على ملةِ إبراهيمَ.

Allah, Peygamberi Muhammed ﷺ lehine en beliğ, en veciz ve en mükemmel hücceti ortaya koydu ve bunu Peygamberi Muhammed ﷺ'e öğreterek şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Yahudi ve Hristiyanlardan sana ve ashabına: «Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» diyenlere de ki: 'Bilakis gelin, hepimizin Allah'ın razı olduğu, seçtiği ve emrettiği dini olduğuna dair şahitlik etmekte icmâ ettiği İbrâhîm'in dinine uyalım; çünkü onun dini dosdoğru İslâm idi. Hakkında ihtilaf ettiğimiz, bazımızın inkâr edip bazımızın ikrar ettiği diğer dinleri ise bırakalım. Çünkü ihtilaflı olduğu için, İbrâhîm'in dini üzerinde toplanma imkânımız olduğu gibi, bunların üzerinde toplanma imkânımız yoktur.'

وفي نَصْبِ قولِه: {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} أوجُهٌ ثلاثةٌ:

{بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ} “Bilakis İbrahim'in dinine” kavlinin mensub okunmasında üç vecih vardır:

أحدُها: أن يُوَجَّهَ معنى قولِه: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} إلى معنى: وقالوا: اتَّبِعُوا اليهوديةَ والنصرانيةَ. لأنهم إذ قالوا: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} إلى اليهوديةِ والنصرانيةِ دَعَوْهم، ثمَّ يُعطَفُ على ذلك المعنى بالملةِ، فيكونُ معنى الكلامِ حينئذٍ: قلْ يا محمدُ: لا نتّبعُ اليهوديةَ والنصرانيةَ، ولا نتّخِذُها ملةً، بل نتّبعُ ملةَ إيراهيمَ حنيفًا. ثمَّ يُحذَفُ "نَتّبعُ" الثانيةُ، ويُعطَفُ بالملةِ على إعرابِ "اليهوديةِ" و"النصرانيةِ".

Bunlardan birincisi: {وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} “'Yahudi veya Hristiyan olun' dediler” kavlinin manasının: «Yahudiliğe ve Hristiyanlığa uyun dediler» manasına yönlendirilmesidir. Çünkü onlar: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olun” dediklerinde onları Yahudiliğe ve Hristiyanlığa çağırmış olurlar. Sonra bu mana üzerine 'millet' kelimesi atfedilir. Bu durumda sözün manası şöyle olur: «Ey Muhammed, de ki: Biz Yahudiliğe ve Hristiyanlığa uymayız, onları din edinmeyiz; bilakis hanîf olarak İbrahim'in dinine uyarız.» Sonra ikinci «uyarız» [fiili] hazfedilir ve 'millet' kelimesi irab bakımından «Yahudilik» ve «Hristiyanlık» kelimelerine atfedilir.

والآخرُ: أن يكونَ نَصْبُه بفعلٍ مُضْمَرٍ بمعنى "نتّبعُ".

İkincisi: Onun mensub oluşunun «uyarız» manasında gizli bir fiille olmasıdır.

والثالثُ: أن يكونَ أُريدَ: بل نكونُ أصحابَ ملةِ إبراهيمَ، أو أهلَ ملةِ إبراهيمَ. ثمَّ حذَف الأهلَ والأصحابَ، وأُقِيمتِ الملةُ مُقامَهم، إذ كانت مُؤَديةً عن

Üçüncüsü: [Bununla], 'Aksine biz İbrahim’in milletinin ashâbı oluruz' veya 'İbrahim’in milletinin ehli oluruz' [ifadesinin] kastedilmiş olmasıdır. Sonra 'ehil' ve 'ashâb' [kelimeleri] hazfedilmiş (cümleden düşürülmüş) ve kelamın manasını ifade ettiği için 'millet' [kelimesi] onların yerine ikame edilmiştir,

معنى الكلامِ، كما قال الشاعرُ :

nitekim şair şöyle demiştir :

حَسِبْتَ بُغامَ راحلتى عَناقًا … وما هى وَيْبَ غيرِكَ بالعَناقِ

«Binek devemin iniltisini dişi oğlak sandın ... Hâlbuki o -başkasının başına gelesi!- dişi oğlak değildir.»

يعني صوتَ عَناقٍ. فتكونُ الملةُ حينئذٍ منصوبةً عطفًا في الإعرابِ على اليهودِ والنصارَى. وقد يجوزُ أن يكونَ منصوبًا على وجهِ الإغراءِ باتباعِ ملةِ إبراهيمَ.

Yani 'dişi oğlağın sesi'ni [kastetmiştir]. Bu durumda 'millet' kelimesi irabda Yahudi ve Hristiyanlar [kelimelerine] atfedilerek mensub olur. İbrâhîm'in dinine uymaya teşvik (iğrâ) vechiyle mensub olması da caizdir.

وقرَأ بعضُ القَرَأةِ ذلك رفعًا ، فتأويلُه على قراءةِ من قرَأه رفعًا: بل الهُدى ملةُ إبراهيمَ.

Kıraat imamlarından bazıları bunu merfû olarak okumuştur . Onu merfû okuyanın kıraatine göre tefsiri şöyledir: «Bilakis hidayet, İbrâhîm'in dinidir.»

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)} “De ki: 'Hayır, biz hanîf olan İbrahim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi'” kavlinin tefsirine dair söz:

والملَّةُ الدينُ، وأما الحَنِيفُ فإنَّه المستقيمُ من كلِّ شيءٍ. وقد قيل: إن الرجلَ الذي تُقْبِلُ إحدى قدمَيْه على الأخرى إنما قيل له: أَحْنَفُ. نظرًا له إلى السلامةِ، كما قيل للمَهْلَكةِ من البلادِ: المَفازَةُ. بمعنى الفوزِ بالنجاةِ فيها والسلامةِ، وكما قيل لِلَّديغِ: السَّلِيمُ. تفاؤُلًا له بالسلامةِ من الهلاكِ، وما أَشبهَ ذلك.

Millet (الْمِلَّةُ) din demektir. Hanîf (الْحَنِيفُ) ise her şeyin dosdoğru olanıdır. Bir ayağı diğerine dönük olan kişiye, helaktan kurtulup esenliğe çıkması anlamında tehlikeli çöl arazilerine mefâze (kurtuluş yeri) ve yılan/akrep sokmuş kimseye ölümden kurtulup esenlik bulması temennisiyle selîm (sağ salim) denilmesi ve benzerlerinde olduğu gibi, iyileşip esenliğe kavuşması gözetilerek ahnef dendiği de söylenmiştir.

فمعنى الكلامِ إذن: قلْ يا محمدُ: بل نَتَّبعُ ملةَ إبراهيمَ مستقيمًا. فيكونُ "الحنيفُ" حينئذٍ حالًا من "إبراهيمَ".

O halde sözün manası: «Ey Muhammed, de ki: Bilakis biz [dos]doğru olarak İbrâhîm'in dinine uyarız» demektir. Bu takdirde «hanîf» kelimesi «İbrâhîm»den hâl (durum bildiren öge) olur.

وأما أهلُ التأويلِ، فإنهم اختلَفوا في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم: الحَنِيفُ الحاجُّ. وقال: إنما سُمِّى دينُ إبراهيمَ الإِسلامَ الحنَيِفيةَ؛ لأنه أوّلُ إمامٍ لَزِم العِبادَ الذين كانوا في عصْرِه، والذين جاءُوا بعدَه إلى يومِ القيامةِ - اتباعُه في مناسكِ الحجِّ، والائتمامُ به فيه. قالوا: فكلُّ من حجَّ البيتَ فنَسَك مَناسِكَ إبراهيمَ على ملتِه، فهو حَنِيفٌ مسلمٌ على دينِ إبراهيمَ.

Te'vil ehline gelince; onlar bunun te'vilinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı: «Hanîf, haccedendir» demiştir. Bazısı da şöyle demiştir: İbrâhîm'in dini olan İslâm'a 'el-Hanîfiyye' denilmesinin sebebi; gerek kendi dönemindeki gerekse kıyamet gününe kadar kendisinden sonra gelecek olan kulların hac menâsikinde (ibadet usullerinde) kendisine uyması ve onu önder edinmesi gereken ilk imam (önder) olmasıdır. Şöyle dediler: Dolayısıyla kim Beyt'i hacceder ve onun dini üzere İbrâhîm'in menâsikini yerine getirirse, o kimse İbrâhîm'in dini üzere hanîf bir Müslümandır.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدُ بنُ بشّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِىٍّ، قال: ثنا القاسمُ بنُ الفضلِ، عن كَثيرٍ أبى سهلٍ، قال: سألتُ الحسنَ عن الحَنِيفيةِ، قال: حجُّ البيتِ.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. el-Fadl, Kesîr Ebû Sehl'den anlattı; o şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'ye Hanîfiyye'yi sordum, «Beyt'i (Kâbe'yi) haccetmektir» dedi.

وحدثنى محمدُ بنُ عُمارةَ الأسدىُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبرَنا فُضَيلٌ، عن عطيةَ في قولِه: {حَنِيفًا} قال: الحَنِيفُ الحاجُّ .

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Atiyye'den [naklen] Allah'ın: {حَنِيفًا} “hanîf olarak” kavli hakkında: «Hanîf, haccedendir» dediğini haber verdi .

وحدثنى الحسينُ بنُ عليٍّ الصُّدائىُّ، قال: ثنا أبى، عن الفُضَيلِ، عن عطيةَ مثلَه.

Bana el-Hüseyn b. Alî es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize babam, Fudayl'dan, o da Atiyye'den aynısını anlattı.

وحدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حَكّامُ بنُ سلمٍ ، عن عَنْبسةَ، عن محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ، عن القاسمِ بنِ أبى بَزَّةَ، عن مجاهدٍ، قال: الحَنِيفُ الحاجُّ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm b. Silm , Anbese'den, o Muhammed b. Abdirrahman'dan, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den anlattı; o şöyle demiştir: «Hanîf, haccedendir.»

وحدثنى الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابنُ التَّيْمِىِّ، عن كَثيرِ بنِ زيادٍ، قال: سألتُ الحسنَ عن الحَنيفيةِ، قال: هو حَجُّ هذا البيتِ. قال ابنُ التَّيْمِىِّ: وأخبرَنى جُويبرٌ، عن الضحاكِ بنِ مُزاحِمٍ مثلَه .

Bana el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbnü't-Teymî, Kesîr b. Ziyâd'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî]'ye Hanîfiyye'yi sordum, «Şu Beyt'i (Kâbe'yi) haccetmektir» dedi. İbnü't-Teymî dedi ki: Bana Cüveybir, Dahhâk b. Müzâhim'den benzerini haber verdi .

وحدثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ مَهْدِىٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن السدىِّ، عن مجاهدٍ {حُنَفَاءَ} [الحج: ٣١] قال: حُجّاجًا.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den, o da Mücâhid'den {حُنَفَاءَ} “hanîfler olarak” [el-Hac: 31] [ayeti] hakkında: «Hacılar olarak» dediğini anlattı.

وحدثنى المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {حَنِيفًا} قال: حاجًّا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {حَنِيفًا} “hanîf olarak” kavli hakkında: «Haccetmiş olarak» dediğini anlattı .

حدِّثْت عن وكيعٍ، عن فُضَيلِ بنِ غَزْوانَ، عن عبدِ اللهِ بنِ القاسمِ، قال: كان ناسٌ من مُضَرَ يَحُجُّون البيتَ في الجاهليةِ يُسَمَّوْن حُنفاءَ، فأَنزَل اللهُ تعالى ذكرُه {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} .

Bana Vekî'den, onun Fudayl b. Gazvân'dan, onun da Abdullah b. el-Kâsım'dan [naklettiği] rivayet edildi; o şöyle demiştir: Câhiliye döneminde Mudar'dan Kâbe'yi hacceden bazı kimselere 'hunefâ' (hanîfler) denilirdi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “Allah'a yönelmiş hanîfler ve O'na şirk koşmayanlar olarak” [ayetini] indirdi.

وقال آخرون: الحَنِيفُ المتَّبِعُ. كما وصَفْنا قبلُ مِن قولِ الذين قالوا: إن معناه الاستقامةُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: «Hanîf, tâbi olandır.» Nitekim daha önce manasının istikamet olduğunu söyleyenlerin görüşünden naklettiğimiz gibidir.