Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 58. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدُ بنُ بشّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {حُنَفَاءَ} قال: مُتَّبِعِين .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {حُنَفَاءَ} “hanîfler olarak” kavli hakkında: «Tâbi olanlar olarak» dediğini anlattı .

وقال آخرون: إنما سُمِّى دينُ إبراهيمَ الحنيفيةَ؛ لأنه أوّلُ إمامٍ سَنَّ للعبادِ الخِتانَ، فاتَّبَعه مَن بعدَه عليه. قالوا: فكلُّ مَن اخْتَتَنَ على سبيلِ اخْتِتانِ إبراهيمَ، [وهو] على ما كان عليه إبراهيمُ من الإِسلامِ، فهو حَنيفٌ على ملةِ إبراهيمَ.

Başkaları ise şöyle demiştir: İbrâhîm'in dinine Hanîflik denilmesinin sebebi; onun, kullar için sünnet olmayı (hitan) bir sünnet/yol olarak başlatan ilk önder olması ve kendisinden sonrakilerin bu hususta ona tâbi olmasıdır. Dediler ki: İbrâhîm'in sünnet oluş tarzı üzere sünnet olan ve İbrâhîm'in üzerinde bulunduğu İslâm üzere [olan] herkes, İbrâhîm'in milleti (dini) üzere bir hanîftir.

وقال آخرون: قولُه: {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا}: بل ملةَ إبراهيمَ مُخلِصًا. فالحَنِيفُ على قولِهم، المُخْلِصُ دينَه للهِ وحدَه.

Başkaları ise: {بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “De ki: Hayır, biz hanîf olan İbrâhîm'in dinine [uyarız]” kavlinin anlamı: «Bilakis ihlaslı olarak İbrâhîm'in dinine [uyarız]» demektir, dediler. Onların kavline göre hanîf; dinini yalnızca Allah'a halis kılan kimsedir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدُ بنُ الحسينِ، قال: ثنا أحمدُ بنُ المفضَّلِ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} [النساء: ١٢٥]. يقولُ: مخْلِصًا .

Bize Muhammed b. el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} [Nisâ: 125] ayeti hakkında: «İhlaslı olarak» dediğini anlattı .

وقال آخرون: بل الحَنِيفيةُ الإِسلامُ، فكلُّ مَن ائْتَمَّ بإبراهيمَ في مِلَّتِه فاستقام عليها فهو حَنِيفٌ.

Başkaları da: «Bilakis Hanîfiyye, İslâm'dır; dininde İbrâhîm'e uyup bu din üzere dosdoğru olan herkes hanîftir» demiştir.

قال أبو جعفرٍ: والحَنيفُ عندي هو الاستقامةُ على دينِ إبراهيمَ واتباعُه على مِلَّتِه، وذلك أن الحَنِيفيةَ لو كانت حجَّ البيتِ، لوجَب أن يكونَ الذين كانوا يَحُجُّونه في الجاهليةِ من أهلِ الشركِ كانوا حنفاءَ، وقد نَفَى اللهُ جل ثناؤه أن يكونَ ذلك تَحَنُّفًا بقولِه: {وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [آل عمران: ٦٧]. وكذلك القولُ في الختانِ؛ لأنَّ الحَنِيفيةَ لو كانت هى الخِتانَ، لوجَب أن يكونَ اليهودُ حنفاءَ، وقد أخرجَهمُ اللهُ من ذلك بقولِه: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا} [آل عمران: ٦٧]. فقد صحَّ إذن أن الحنيفيةَ ليست الختانَ وحدَه، ولا حجَّ البيتِ وحدَه، ولكنّه هو ما وصَفْنا من الاستقامةِ على ملةِ إبراهيمَ واتباعِه عليها والائتمامِ به فيها.

Ebû Ca'fer der ki: Bana göre hanîf; İbrâhîm'in dini üzere dosdoğru olmak ve onun dinine uymaktır. Çünkü Hanîfiyye eğer Beyt'i haccetmekten ibaret olsaydı, Câhiliye döneminde şirk ehlinden olup onu haccedenlerin de hanîfler olması gerekirdi; hâlbuki zikri yüce olan Allah: {وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} [Âl-i İmrân: 67] kavliyle bunun hanîflik olmasını nefyetmiştir. Sünnet olma (hitan) hakkındaki söz de böyledir; zira Hanîfiyye eğer sünnet olmak olsaydı, Yahudilerin de hanîf olması gerekirdi; oysa Allah: {مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا} [Âl-i İmrân: 67] kavliyle onları bundan çıkarmıştır. Böylece Hanîfiyye'nin ne tek başına sünnet olmak ne de tek başına Beyt'i haccetmek olduğu; bilakis tarif ettiğimiz gibi İbrâhîm'in dini üzere dosdoğru olmak, ona bu dinde tâbi olmak ve bu hususta onu önder edinmek olduğu sabit olmuştur.

فإن قال قائلٌ: أَوَما كان مَن كان قبلَ إبراهيمَ ﵇ من الأنبياءِ وأتباعِهم مستقيمِين على ما أُمِروا به من طاعةِ اللهِ استقامةَ إبراهيمَ وأتباعِه؟ قيل: بلى.

Eğer birisi: «İbrâhîm (aleyhisselâm)'dan önceki peygamberler ve onların tâbileri, Allah'a itaat konusunda kendilerine emredilen şeyler üzerinde İbrâhîm ve tâbilerinin dosdoğru olduğu gibi dosdoğru değiller miydi?» derse, şöyle denilir: «Evet, öyleydiler.»

فإن قال قائلٌ: فكيف أُضِيفَ الحَنِيفيةُ إلى إبراهيمَ وأتباعِه على مِلَّتِه خاصةً دونَ

Eğer birisi: «Peki Hanîflik, özellikle İbrâhîm'e ve onun dinine uyanlara nispet edilip de

سائرِ الأنبياءِ قبلَه وأتباعِهم؟

diğer peygamberlere ve tâbilerine değil de niçin özellikle İbrâhîm'e ve onun dinine tâbi olanlara nispet edildi?» derse,

قيل: إن كلَّ مَن كان قبلَ إبراهيمَ من الأنبياءِ كان حنيفًا مُتَّبِعًا طاعةَ اللهِ، ولكنَّ اللهَ تعالى ذكرُه لم يَجعلْ أحدًا منهم إمامًا لمن بعدَه من عِبادِه إلى قيامِ الساعةِ، كالذى فعَل مِن ذلك بإبراهيمَ، فجعَله إمامًا فيما بَيَّنه من مناسكِ الحجِّ والخِتانِ، وغيرِ ذلك من شرائعِ الإِسلامِ - يُقتدَى به أبدًا إلى قيامِ الساعةِ، وجعَل ما سنَّ من ذلك عَلَمًا مُمَيَّزًا بين مؤمِنى عبادِه وكفارِهم، والمطيعِ منهم له والعاصى، فسُمِّىَ الحنيفُ من الناسِ حنيفًا باتِّباعِه مِلَّتَه واستقامتِه على هَدْيِه ومِنهاجِه، وسُمِّى الضّالُّ عن ملَّتِه بسائرِ أسماءِ المللِ، فقيل: يهودىٌّ ونصرانىٌّ ومَجوسىٌّ، وغيرُ ذلك من صنوفِ المللِ.

şöyle denilir: İbrâhîm'den önceki her peygamber de hanîfti ve Allah'a itaate tâbiydi; lâkin zikri yüce olan Allah, İbrâhîm'e yaptığı gibi onlardan hiçbirini kıyamete kadar kendisinden sonraki kulları için bir önder kılmadı. İbrâhîm'i açıkladığı hac menâsiki, sünnet olma (hitan) ve İslâm'ın diğer şeriatlarında kıyamete kadar ebediyen kendisine uyulan bir imam kıldı ve onun sünnet kıldığı bu hükümleri, inanan kulları ile kâfirleri, itaatkâr olanları ile isyankâr olanları birbirinden ayıran belirgin bir nişane yaptı. Dolayısıyla insanlardan hanîf olan kişi, onun dinine uyması, rehberliği ve yolu üzere dosdoğru olması sebebiyle 'hanîf' diye isimlendirildi; onun dininden sapanlar ise diğer dinlerin isimleriyle anılarak 'Yahudi', 'Hristiyan', 'Mecûsî' ve diğer din sınıfları olarak adlandırıldı.

وأما قولُه: {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. فإنَّه يقولُ: إنه لم يكنْ ممن يَدِينُ بعبادةِ الأوثانِ والأصنامِ، ولا كان من اليهودِ ولا من النصارَى، بل كان حنيفًا مسلمًا.

{وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “o müşriklerden değildi” kavline gelince; [Allah Teâlâ] onun putlara ve heykellere tapmayı din edinenlerden olmadığını, Yahudi veya Hristiyan da olmadığını, bilakis hanîf bir Müslüman olduğunu bildirmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)}.

Zikri yüce olan [Allah]'ın: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)} “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere inandık. Onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz'” kavlinin tefsirine dair söz:

يعنى بذلك جلَّ ثناؤه: قولوا أيُّها المؤمنون لهؤلاء اليهودِ والنصارَى الذين قالوا لكم: كونوا هُودًا أو نصارَى تَهتدُوا -: {آمَنَّا بِاللَّهِ}. أي: صدَّقْنا.

Zikri yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Ey müminler! Size: «Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» diyen bu Yahudi ve Hristiyanlara: {آمَنَّا بِاللَّهِ} “Allah'a inandık” yani 'tasdik ettik' deyin.

وقد دلَّلْنا فيما مضَى على أن معنى الإيمانِ التصديقُ، بما أَغنى عن إعادتِه .

İmanın tasdik manasına geldiğine dair daha önce tekrar etmeyi gerektirmeyecek deliller sunmuştuk .

{وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} يقولُ: وصدَّقْنا أيضًا بالكتابِ الذي أَنزَل اللهُ إلى نبيِّنا محمدٍ ﷺ. فأضاف الخطابَ بالتنزيلِ إليهم، إذ كانوا مُتَّبِعيه ومأمورِين مَنْهِيِّين به، فكان وإن كان تنزيلًا إلى رسولِ اللهِ ﷺ بمعنى التنزيلِ إليهم لِلذى لهم فيه من

{وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا} “Bize indirilene de” [ayeti hakkında] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın Peygamberimiz Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği Kitab'ı da tasdik ettik. Ona tâbi oldukları, onunla emrolunup sakındırıldıkları için indirilme hitabını onlara izafe etmiştir. Dolayısıyla her ne kadar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem indirilmiş olsa da, onlar için onda bulunan

المعانى التي وَصَفْتُ.

ve tarif ettiğim manalar sebebiyle onlara indirilmiş mesabesindedir.

ويعنى بقولِه: {وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ}: وصدَّقْنا أيضًا وآمَنّا بما أُنزِل إلى إبراهيمَ وإلى إسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطِ. وهم الأنبياءُ من ولدِ يعقوبَ.

{وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrahim'e indirilene” kavliyle de: 'İbrâhîm'e, İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve Ya'kûb'un soyundan gelen peygamberler olan esbâta (torunlarına) indirilenlere de inandık ve tasdik ettik' [anlamını] kastetmektedir.

وقولُه: {وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى} يعني: وآمَنّا أيضًا بالتوراةِ التي آتاها اللهُ موسى، وبالإنجيلِ الذي آتاه عيسى، والكتبِ التي آتى النبيِّين كلَّهم، وأَقْرَرْنا وصدَّقْنا أن ذلك كلَّه حقٌّ وهُدًى ونورٌ من عندِ اللهِ، وأن جميعَ مَن ذكَر اللهُ من أنبيائِه كانوا على حقٍّ وهُدًى يُصَدِّقُ بعضُهم بعضًا على مِنهاجٍ واحدٍ في الدعاءِ إلى توحيدِ اللهِ والعملِ بطاعتِه.

{وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى} “Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere” kavli ise: 'Allah'ın Mûsâ'ya verdiği Tevrat'a, Îsâ'ya verdiği İncil'e ve bütün peygamberlere verdiği kitaplara da iman ettik; bunların hepsinin Allah katından gelen bir hak, hidayet ve nur olduğunu, Allah'ın zikrettiği bütün peygamberlerin Allah'ın birliğine davet ve O'na itaate yöneltme hususunda tek bir yol üzere birbirlerini doğrulayan bir hak ve hidayet üzerinde bulunduklarını ikrar ve tasdik ettik' demektir.

{لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ}. يقولُ: لا نؤمنُ ببعضِ الأنبياءِ ونكفُرُ ببعضٍ، ونتبرَّأُ من بعضٍ ونَتَوَلَّى بعضًا، كما تبرَّأتِ اليهودُ من عيسى ومحمدٍ ﵉ وأقرَّتْ بغيرِهما من الأنبياءِ ، وكما تَبَرَّأَتِ النصارَى من محمدٍ ﷺ، وأقرَّت بغيرِه من الأنبياءِ، بل نَشْهَدُ لجميعِهم أنهم كانوا رسلَ اللهِ وأنبياءَه، بُعِثوا بالحقِّ والهُدَى.

{لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “Onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız” kavli hakkında: Yahudilerin Îsâ ve Muhammed (aleyhimes-selâm)'dan teberrî edip diğer peygamberleri ikrar ettikleri , Hristiyanların da Muhammed ﷺ'den teberrî edip diğer peygamberleri ikrar ettikleri gibi biz peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz, bir kısmından uzak durup bir kısmını dost edinmeyiz; bilakis onların hepsinin Allah'ın hak ve hidayetle gönderilmiş elçileri ve peygamberleri olduğuna şahitlik ederiz, buyurmaktadır.

وأما قولُه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} فإنَّه يعني تعالى ذكرُه: ونحن لله خاضِعون بالطاعةِ، مُذْعِنون له بالعبودةِ. فذُكِر أن رسولَ اللهِ ﷺ قال ذلك لليهودِ، فكَفروا بعيسى وبمن يُؤمِنُ به.

{وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah]: «Ve biz itaatle Allah'a boyun eğer, kullukla O'na teslim oluruz» [anlamını] kastetmektedir. Resûlullah ﷺ'in bunu Yahudilere söylediği, onların ise Îsâ'yı ve ona inananı inkâr ettikleri zikredilmiştir.

كما حدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدَّثنا محمدُ بنُ أبي محمدٍ مولى زيدِ بنِ ثابتٍ، قال: حدَّثنى سعيدُ بنُ جُبيرٍ، أو عكرمةُ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أتَى رسولَ اللهِ ﷺ نفرٌ من يهودَ فيهم أبو ياسرِ بنُ أَخْطَبَ، ورافعُ بنُ أبي رافعٍ، وعازَرُ وخالدٌ، وزيدٌ، وإزارُ بنُ أبي إزارٍ، وأَشْيَعُ، فسألوه عمن يُؤمِنُ به من الرسلِ، فقال: "أُومِن باللهِ وما أُنزِلَ إلينا، وما أُنزِلَ إلى

Nitekim bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime, İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, aralarında Ebû Yâsir b. Ahtab, Râfi' b. Ebî Râfi', Âzer, Hâlid, Zeyd, İzâr b. Ebî İzâr ve Eşye'in de bulunduğu Yahudilerden bir grup geldi. Peygamberlerden kimlere inandığını ona sordular. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah'a, bize indirilene, [ve] ... indirilene inandım» buyurdu.

إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطِ، وما أُوتِىَ موسى وعيسى، وما أُوتِىَ النبيُّون من ربِّهم، لا نُفَرِّقُ بين أحدٍ منهم ونحن له مُسلِمُون". فلما ذكَر عيسى جَحَدوا نُبُوَّتَه وقالوا: لا نُؤْمِنُ بعيسى، ولا نُؤْمِنُ بمن آمَن به. فأَنزَل اللهُ فيهم: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} [المائدة: ٥٩].

İbrâhîm'e, İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve esbâta (torunlara) indirilene, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere inandım. Onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz» buyurdu. Îsâ'yı zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: «Biz ne Îsâ'ya inanırız ne de ona inanana inanırız!» dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ} [Mâide: 59] “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizden ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene inanmamızdan ve çoğunuzun fasık olmasından dolayı mı hoşlanmıyorsunuz?'” [ayetini] indirdi.

وحدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حدثنى محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: أتَى رسولَ اللهِ ﷺ. فذكَر نحوَه، إلا أنه قال: ونافعُ بنُ أبى نافعٍ. مكانَ رافعِ بنِ أبى رافعٍ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; o: «Resûlullah ﷺ'e geldiler...» dedi ve 'Râfi' b. Ebî Râfi'' yerine 'Nâfi' b. Ebî Nâfi'' demesi dışında benzerini zikretti.

وقال قتادةُ: أُنزِلت هذه الآيةُ أمرًا من اللهِ تعالى ذكرُه للمؤمنين بتصديقِ رسلِه كلِّهم.

Katâde ise şöyle demiştir: «Bu ayet, zikri yüce olan Allah'tan, müminlere bütün peygamberlerini tasdik etmelerini bildiren bir emir olarak indirilmiştir.»

حدثنا بشرُ بنُ مُعاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ}. إلى قولِه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}: أمَر اللهُ المؤمنين أن يُؤمِنوا ويُصَدِّقُوا بأنبيائِه ورسلِه كلِّهم ، ولا يُفَرِّقوا بين أحدٍ منهم .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ} “Deyin ki: Biz Allah'a, bize indirilene ve İbrahim'e indirilene inandık” kavlinden {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: «Allah müminlere, bütün peygamberlerine ve elçilerine inanıp onları tasdik etmelerini ve onların hiçbirinin arasında ayrım yapmamalarını emretmiştir .»

وأما الأسباطُ الذين ذكَرهمُ اللهُ، فهم اثنا عشَرَ رجلًا من ولدِ يعقوبَ بنِ

Allah'ın zikrettiği esbâta gelince; onlar, ... oğlu Ya'kûb'un neslinden gelen on iki adamdır.

إسحاقَ بنِ إبراهيمَ، ولَد كلُّ رجلٍ منهم أُمةً من الناسِ، فسُمُّوا أسباطًا.

neslinden on iki adamdır. Onlardan her bir adamdan bir insan topluluğu (ümmet) türemiş, bu yüzden onlara esbât denilmiştir.

كما حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: الأسباطُ: يوسفُ وإخوتُه بنو يعقوبَ، ولَد اثنَىْ عشَرَ رجلًا، فولَد كلُّ رجلٍ منهم أُمةً من الناسِ، فسُمُّوا أسباطًا .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı; o şöyle dedi: Esbât; Yûsuf ve Ya'kûb'un oğulları olan kardeşleridir. [Ya'kûb] on iki erkek çocuk babası oldu, onlardan her bir adamdan da bir insan topluluğu (ümmet) doğup çoğaldı ve bu yüzden onlara esbât denildi .

حدثنى موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: أما الأسباطُ فهم بنو يعقوبَ؛ يوسفُ، وبِنْيامِينُ، ورُوبيلُ، ويهوذَا، وشَمْعُونُ، ولَاوِى، ودانُ، وقهاثُ ،

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den anlattı: Esbât'a gelince; onlar Ya'kûb'un oğullarıdır: Yûsuf, Bünyâmîn, Rûbîl, Yehûdâ, Şem'ûn, Lâvî, Dân, Kahâs ,

حدثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ ، قال. ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ، قال: الأسباطُ: يوسفُ وإخوتُه بنو يعقوبَ اثنا عشَرَ رجلًا، فوُلِد لكلِّ رجلٍ منهم أُمةٌ من الناسٍ، فسُمُّوا الأسباطَ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı , dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı; o şöyle dedi: Esbât; Yûsuf ve kardeşleridir; Ya'kûb'un on iki oğludur. Onlardan her bir adam için insanlardan bir ümmet doğdu ve onlara esbât adı verildi .

حدثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: نكَح يعقوبُ بنُ إسحاقَ -وهو إسرائيلُ- ابنةَ خالِه ليا ابنةَ ليانَ بنِ تبويلَ بنِ إلياسَ، فولَدت له رُوبيلَ بنَ يعقوبَ، وكان أكَبرَ ولدِه، وشَمْعُونَ بنَ يعقوبَ، ولَاوِى ابنَ يعقوبَ، ويهوذا بنَ يعقوبَ، وربالونَ بنَ يعقوبَ، ويشجرَ بنَ يعقوبَ، ودينةَ بنتَ يعقوبَ، ثم تُوُفِّيَت ليا بنتُ ليانَ، فخلَف يعقوبُ على أختِها راحيلَ بنت ليانَ بنِ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: İshâk oğlu Ya'kûb -ki o İsrâîl'dir- dayısının kızı olan İlyâs oğlu Tebvîl oğlu Leyân'ın kızı Leyâ ile evlendi. [Leyâ] ona Ya'kûb oğlu Rûbîl'i -ki çocuklarının en büyüğüydü-, Ya'kûb oğlu Şem'ûn'u, Ya'kûb oğlu Lâvî'yi, Ya'kûb oğlu Yehûdâ'yı, Ya'kûb oğlu Ribâlûn'u, Ya'kûb oğlu Yeşcer'i ve Ya'kûb kızı Dîne'yi doğurdu. Daha sonra Leyân kızı Leyâ vefat etti; bunun üzerine Ya'kûb, onun ardından kız kardeşi...

تبويلَ بنِ إلياسَ، فوَلَدتْ له يوسفَ بنَ يعقوبَ وبنْيامِينَ [بنَ يعقوبَ] ، وهو بالعربيةِ شدادٌ ، ووُلِد له من سُرِّيَّتَينْ له، اسمُ إحداهما زلفةُ، واسمُ الأخرى بلهةُ ، أربعةُ نفرٍ: دانُ بنُ يعقوبَ، ونفثالى بنُ يعقوبَ، وجادُ بنُ يعقوبَ، وأشرُ بنُ يعقوبَ، فكان بنو يعقوبَ اثنَىْ عشَرَ رجلًا، نَشَر اللهُ منهم اثنَىْ عَشَرَ سِبْطًا لا يُحْصِى عددَهم ولا يعلمُ أنسابَهم إلا اللهُ، يقولُ اللهُ تعالى: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} [الأعراف: ١٦٠].

Tebvîl oğlu Leyân kızı Râhil ile evlendi. Râhil ona Yûsuf b. Ya'kûb'u ve Arapçada Şeddâd [anlamına gelen] Bünyâmîn [b. Ya'kûb]'u doğurdu . Birinin adı Zülfe, diğerinin adı Belhe olan iki cariyesinden de dört kişi doğdu: Dân b. Ya'kûb, Neftâlî b. Ya'kûb, Câd b. Ya'kûb ve Âşer b. Ya'kûb. Böylece Ya'kûb'un oğulları on iki adam oldu. Allah onlardan, sayısını ve soylarını ancak Allah'ın bilebileceği on iki sıbt (kabile/kol) türetti. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا} [الأعراف: ١٦٠] “Biz onları on iki kabileye, ümmetlere ayırdık.”

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا}.

Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulmuş olurlar” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ}: فإن صَدَّق اليهودُ والنصارَى باللهِ وما أُنزِل إليكم وما أُنزِل إلى إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطِ، وما أُوتِىَ موسى وعيسى، وما أُوتِىَ النبيُّون من ربِّهم، وأقرُّوا بذلك مثلَ ما صدَّقْتم أنتم به أيُّها المؤمِنون وأقرَرْتم، فقد وُفِّقوا ورَشَدوا ولَزِموا طريقَ الحقِّ فاهتدَوا، وهم حينئذٍ منكم وأنتم منهم لدخولِهم في ملَّتِكم، بإقرارِهم بذلك. فدَلَّ تعالى ذكرُه بهذه الآيةِ على أنه لم يَقْبَلْ من أحدٍ عملًا إلا بالإيمانِ بهذه

Zikri yüce olan [Allah], {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa” kavliyle şunu kastetmektedir: Eğer Yahudiler ve Hristiyanlar; Allah'a, size indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ ve Îsâ'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri katından verilenlere inanır ve siz ey müminlerin tasdik edip ikrar ettiği gibi [bütün] bunları ikrar ederlerse, muhakkak ki muvaffak kılınmış, doğru yolu bulmuş, hak yola sarılmış ve böylece hidayete ermiş olurlar. O takdirde, bunu ikrar etmeleri sebebiyle dininize girmelerinden ötürü onlar sizden, siz de onlardansınızdır. Zikri yüce olan [Allah] bu ayetle, hiç kimseden hiçbir ameli kabul etmeyeceğini, ancak bu...

المعانى التى [عدَّها قبلَها] .

[daha önce saydığı] esaslara inanmasıyla bir ameli kabul edeceğini göstermiştir .

كما حدثنا المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حدثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ بن أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا} ونحو هذا. قال: أخبرَ اللهُ سبحانه أن الإيمانَ هو العروةُ الوُثْقَى، وأنه لا يَقْبَلُ عملًا إلا به، ولا يُحَرِّمُ الجنةَ إلا على مَن تَرَكه .

Nitekim bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulmuş olurlar” kavli ve benzeri hakkında şöyle dediğini anlattı: «Sübhân olan Allah, imanın en sağlam kulp (el-urvetü'l-vüskâ) olduğunu, ancak onunla birlikte olan ameli kabul edeceğini ve cenneti ancak onu terk eden kimseye haram kılacağını haber vermiştir .»

وقد رُوِى عن ابنِ عباسٍ في ذلك قراءةٌ جاءت مصاحفُ المسلمين بخلافِها، وأجمعت قَرَأةُ القرآنِ على تركِها.

İbn Abbâs'tan bu hususta Müslümanların mushaflarına aykırı düşen ve Kur'an kurrâsının terk edilmesi üzerinde icma ettiği bir kıraat rivayet edilmiştir.

وذلك ما حدثنا به محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبى حمزةَ، قال: قال ابنُ عباسٍ: لا تقولوا: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا} -فإنه ليس للهِ مِثلٌ- ولكن قولوا: (فإن آمَنوا بالذى آمَنتم به). أو قال: (فإن آمَنوا بما آمَنتم به) .

Bu da bize Muhammed b. el-Müsenna'nın anlattığı rivayettir; dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Hamza'dan anlattı; o dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: «{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Eğer onlar sizin inandığınız gibi inanırlarsa doğru yolu bulurlar” demeyin -çünkü Allah'ın hiçbir benzeri yoktur-, aksine: (فإن آمَنوا بالذى آمَنتم به) [Eğer onlar sizin inandığınıza inanırlarsa] deyin.» Yahut: «(فإن آمَنوا بما آمَنتم به) [Eğer onlar sizin inandığınız şeylere inanırlarsa] deyin » demiştir.

فكأن ابنَ عباسٍ في هذه الروايةِ -إن كانت صحيحةً عنه -وَجَّه تأويلَ قراءةِ من قرَأ: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ}: فإن آمَنوا بمثلِ اللهِ، وبمثلِ ما أُنْزِل على إبراهيمَ وإسماعيلَ. وذلك إذا صُرِف إلى هذا الوجهِ شِرْكٌ -لا شكَّ- باللهِ العظيمِ؛ لأنه لا مثلَ للهِ تعالى ذكرُه فيُؤْمَنَ أو يُكْفَرَ به، ولكنَّ تأويلَ ذلك على غيرِ المعنى الذى وُجِّه إليه تأويلُه، وإنما معناه ما وصَفْنا، وهو: فإن صدَّقوا مثلَ تصديقِكم بما صدَّقْتم به مِن جميعِ ما عدَدْنا عليكم من كُتبِ اللهِ وأنبيائِه، فمد اهتدَوْا. فالتشبيهُ إنما وقَع

Sanki İbn Abbâs bu rivayette -eğer kendisinden sahih olarak [nakledilmiş] ise- {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse” şeklinde okuyan kimsenin kıraatinin tevilini: «Eğer Allah'ın bir benzerine ve İbrâhim ile İsmâil'e indirilenlerin benzerine iman ederlerse» [şeklinde] yönlendirmiştir. Bu [ifade] bu veçhe yönlendirildiğinde -şüphesiz ki- Yüce Allah'a şirk koşmak olur. Zira zikri yüce olan Allah'ın bir benzeri yoktur ki O'na iman edilsin yahut O inkâr edilsin! Fakat bunun tevili, onun tevcih ettiği tevilin manasından başkadır. Bunun manası ancak açıkladığımız gibidir; o da: «Eğer onlar, Allah'ın kitaplarından ve peygamberlerinden size sayıp döktüğümüz şeylerin tamamına sizin tasdik ettiğiniz gibi tasdik ederlerse mutlaka doğru yolu bulmuş olurlar» [demektir]. Dolayısıyla benzetme ancak

بين التصديقَيْن والإقرارَيْن اللذين هما إيمانُ هؤلاءِ وإيمانُ هؤلاءِ، كقولِ القائلِ: مرَّ عمرٌو بأخيك مثلَ ما مرَرْتُ به. يعنى بذلك: مرَّ عمرٌو بأخيك مثلَ مرورِى به. فالتمثيلُ إنما دخَل تمثيلًا بين المرورَيْن، لا بين عمرٍو وبين المتكلِّمِ، فكذلك قولُه: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} إنما وقَع التمثيلُ بين الإيمانَيْن لا بين المؤمَنِ به.

bunların imanı ile şunların imanı olan iki tasdik ve iki ikrar arasında gerçekleşmiştir. Nitekim bir kimsenin: «Amr, benim senin kardeşine uğradığım gibi uğradı» demesi gibidir; bununla: «Amr, senin kardeşine benim uğrayışım gibi bir uğrayışla uğradı» demek ister. Burada benzetme Amr ile konuşan kişi arasında değil, iki uğrayış arasında kurulmuştur. Aynı şekilde Allah'ın: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa” kavlinde de benzetme, inanılan şey (el-mü'men bih) arasında değil, iki iman arasında vaki olmuştur.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Eğer yüz çevirirlerse, onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه {وَإِنْ تَوَلَّوْا}: وإن تَوَلَّى هؤلاءِ الذين قالوا لمحمدٍ ﷺ وأصحابِه: كونوا هُودًا أو نَصارَى. فأعرَضوا، ولم يُؤمِنوا مثلَ إيمانِكم أيها المؤمنون باللهِ، وبما جاءت به الأنبياءُ، وابْتُعِثتْ به الرسلُ، وفرَّقُوا بين رسلِ اللهِ، وبين اللهِ ورسُولِه ، فصدَّقوا ببعضٍ وكَفروا ببعضٍ، فاعلَمُوا أيها المؤمنون أنهم إنما هم في عِصيانٍ وفِراقٍ وحربٍ للهِ ولرسولِه ولكم.

Zikri yüce olan [Allah], {وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” kavliyle şunu kastetmektedir: Muhammed ﷺ'e ve ashabına «Yahudi veya Hristiyan olun» diyen bu kimseler yüz çevirip uzaklaşır, ey müminler, sizin Allah'a, peygamberlerin getirdiklerine ve elçilerin kendisiyle gönderildiği şeylere inandığınız gibi inanmazlarsa ve Allah'ın elçilerinin arasını veya Allah ile elçisinin arasını ayırıp bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederlerse, ey müminler, bilin ki onlar Allah'a, Elçisi'ne ve size karşı ancak bir isyan, ayrılık ve savaş içindedirler.

كما حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، [قال: حدَّثنا سعيدٌ] عن قتادةَ: {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} أى: في فِراقٍ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, [dedi ki: Bize Saîd anlattı] , Katâde'den: {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler” yani ayrılık (firak) içindedirler .

وحدثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} يعنى: فِراقٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı: {فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Onlar ancak bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler”, yani: Ayrılık (firak) [içindedirler] .

وحدثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} قال: الشِّقاقُ المنازعةُ والمحاربةُ، إذا شاقَّ فقد حارَبَ، وإذا حارَبَ فقد شاقَّ، وهما واحدٌ فى كلامِ العربِ. وقرَأ: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} [النساء: ١١٥].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: {وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ} “Eğer yüz çevirirlerse, onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık (şikâk) içindedirler”. [İbn Zeyd] dedi ki: Şikâk (الشِّقاقُ), çekişme ve savaşmaktır. Bir kimse muhalefet/düşmanlık ettiğinde (şâkka) savaşmış olur; savaştığında da muhalefet/düşmanlık etmiş olur. Bu ikisi Arap kelamında aynı manadadır. Ve şu ayeti okudu: {وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ} “Kim Peygamber'e karşı gelir/muhalefet ederse...” [en-Nisâ: 115].

وأصلُ الشِّقاقِ عندنا، واللهُ أعلمُ، مأخوذٌ من قولِ القائلِ: شقَّ عليَّ هذا الأمرُ، إذا كَرَثَه وآذاه. ثم قيل: شاقَّ فلانٌ فلانًا. بمعنى: نال كلَّ واحدٍ منهما مِن صاحبِه ما كَرَثَه وآذاه وأَثقلَتْه مَساءتُه، ومنه قولُ اللهِ تعالى ذكرُه {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} [النساء: ٣٥]. بمعنى: فِراقَ بينِهما.

Bize göre şikâkın aslı -en doğrusunu Allah bilir- bir kimsenin, bir şey kendisini bunaltıp incittiğinde söylediği: «Bu iş bana meşakkat verdi (şakka aleyye) » sözünden alınmadır. Sonra «Falan kişi filana muhalefet/düşmanlık etti (şâkka)» denilmiştir; bu da «Her biri arkadaşından kendisini bunaltan, inciten ve kötülüğü kendisine ağır gelen şeyi gördü/tattırdı» anlamındadır. Zikri yüce olan Allah'ın: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} [النساء: ٣٥] “Eğer ikisinin arasının açılmasından (şikâkından) korkarsanız” kavli de bundandır; yani: İkisinin arasının ayrılması (firâkı) [demektir].

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)} “Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ}: فسيَكْفِيك اللهُ يا محمدُ هؤلاءِ الذين قالوا لك ولأصحابِك: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}. من اليهودِ والنصارَى، إن هم تَوَلَّوْا عن أن يُؤمِنوا مثلَ إيمانِ أصحابِك باللهِ، وبما أُنزِل إليك، وما أُنزِل إلى إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ وسائرِ الأنبياءِ غيرِهم، وفَرَّقوا بين اللهِ ورسلِه، إما بقتلٍ بالسيفِ، وإما بجَلاءٍ عن جِوارِك، وغيرِ ذلك من العقوباتِ، فإن اللهَ هو السميعُ لما يقولون لك بألسنتِهم، ويُبْدُون لك بأفواهِهم من الجهلِ والدعاءِ إلى الكفرِ والمِللِ الضالّةِ، العليمُ بما يَنْطُوون لك ولأصحابِك من المؤمنين عليه في أنفسِهم من الحسَدِ والبغضاءِ، ففعَل اللهُ بهم ذلك عاجلًا، وأَنجزَ وَعْدَه، فكفاهم نبيَّه ﷺ بتسليطِه إياه عليهم حتى قَتَل بعضَهم، وأَجلَى بعضًا، وأَذلَّ بعضًا وأَخزاه بالجِزْيةِ والصَّغارِ.

Zikri yüce olan [Allah], {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ} “Onlara karşı Allah sana yetecektir” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Sana ve arkadaşlarına {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” diyen o Yahudi ve Hristiyanlar; eğer senin arkadaşlarının Allah'a, sana indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a ve bunların dışındaki diğer bütün peygamberlere iman ettikleri gibi iman etmekten yüz çevirir ve Allah ile elçilerinin arasını ayırırlarsa, gerek kılıçla öldürülmek suretiyle gerek senin civarından sürülmekle ve gerekse bunların dışındaki diğer cezalarla onlara karşı Allah sana yetecektir. Şüphesiz Allah, dilleriyle sana söylediklerini, ağızlarıyla sana açığa vurdukları cehaleti, küfre ve sapkın dinlere yaptıkları çağrıyı hakkıyla işitendir; sana ve müminlerden olan arkadaşlarına karşı içlerinde besleyip gizledikleri haset ve kini hakkıyla bilendir. Nitekim Allah çok geçmeden onlara bunu yapmış ve vaadini yerine getirmiştir; Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem onların üzerine musallat kılarak ona yetmiştir. Öyle ki [Peygamber] onlardan bir kısmını öldürmüş, bir kısmını sürgün etmiş, bir kısmını da cizye ve zillet ile zelil ve perişan kılmıştır.

القول في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً}.

Allah Teâlâ'nın: {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” kavlinin tevili hakkındaki görüş:

يعنى تعالى ذكرُه بالصِّبغةِ صبغةَ الإسلامِ، وذلك أن النصارَى إذا أرادت أن تُنَصِّرَ أطفالَهم جعَلتهم في ماءٍ لهم تزعُمُ أن ذلك لها تقديسٌ بمنزلةِ الخِتَانةِ لأهلِ الإسلامِ، وأنه صِبغةٌ لهم في النصرانيةِ، فقال اللهُ تعالى ذكرُه، إذ قالوا لنبيِّه محمدٍ ﷺ وأصحابِه المؤمنين به: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}: قل لهم يا محمدُ: أيُّها اليهودُ والنصارَى، بل اتَّبِعُوا ملةَ إبراهيمَ صِبغةَ اللهِ التى هى أحسنُ الصِّبَغِ، فإنها هى الحَنِيفيّةُ المُسلِمةُ، ودَعُوا الشركَ باللهِ والضلالَ عن مَحَجّةِ هُداه.

Zikri yüce olan [Allah], sıbga (boya) ile İslam boyasını kastetmektedir. Şöyle ki: Hristiyanlar çocuklarını Hristiyanlaştırmak istediklerinde onları kendilerine ait bir suya sokarlar ve bunun İslam ehlindeki sünnet makamında kendileri için bir takdis olduğunu ve Hristiyanlıkta onlar için bir boyanma (vaftiz) olduğunu iddia ederlerdi. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed ﷺ'e ve ona inanan ashabına: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” dediklerinde şöyle buyurdu: Ey Muhammed, onlara de ki: «Ey Yahudiler ve Hristiyanlar! Bilakis boyaların en güzeli olan Allah'ın boyasını, İbrâhîm'in dinini takip edin; zira o, [Allah'a] teslim olan hanîf dindir. Allah'a şirk koşmayı ve O'nun hidayet yolundan sapmayı terk edin!»

ونَصَب "الصِّبغةَ" مَن قرَأها نَصْبًا على الردِّ على "الملةِ"، وكذلك رفَع "الصِّبغةَ" مَن رفَع "المِلةَ" على ردِّها عليها. وقد يجوزُ رفعُها على غيرِ هذا الوجهِ، وذلك على الابتداءِ، بمعنى: هى صِبغةُ اللهِ. وقد يجوزُ نصبُها على غيرِ وجهِ الردِّ على "الملةِ"، ولكن على قولِه: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ}. إلى قولِه: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} صبغةَ اللهِ، بمعنى: آمَنَّا هذا الإيمانَ. فيكونُ الإيمانُ حينئذٍ هو صِبغةَ اللهِ.

{الصِّبغةَ} kelimesini mansub (üstünlü) okuyan kimse, onu {الملة} kelimesine atfederek mansub okumuştur. Aynı şekilde {الملة} kelimesini merfu okuyan da {الصبغة} kelimesini ona atfederek merfu okumuştur. Bu kelimenin bu vechin dışında, mübteda (özne) olarak «O, Allah'ın boyasıdır» anlamında merfu okunması da caizdir. Ayrıca {الملة} üzerine atfedilmeksizin; {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} “Deyin ki: Biz Allah'a inandık” kavlinden {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz” kavline kadar olan kısma bağlanarak «Allah'ın boyası olarak; yani bu imana inandık» anlamında mansub olması da caizdir. Bu durumda iman, bizzat Allah'ın boyası olmuş olur.

وبمثلِ الذى قلنا في تأويلِ "الصِّبغةِ" قال جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

"es-Sıbga" kelimesinin tevilinde bizim söylediğimizin benzerini tevil ehlinden bir topluluk da söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً}: إن اليهودَ تَصْبُغُ أبناءَها يهودَ، والنصارَى تَصْبُغُ أبناءَها نصارَى، وإن صبغةَ اللهِ الإسلامُ، فلا صِبْغةَ أحسنُ من الإسلامِ ولا أَطْهرُ، وهو دينُ اللهِ الذى بعَث به نوحًا والأنبياءَ بعدَه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Şüphesiz Yahudiler çocuklarını Yahudi olarak boyarlar, Hristiyanlar da çocuklarını Hristiyan olarak boyarlar. Şüphesiz Allah'ın boyası ise İslam'dır. İslam'dan daha güzel ve daha temiz bir boya yoktur. O, Allah'ın Nûh'u ve ondan sonraki peygamberleri kendisiyle gönderdiği dinidir.»

حدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدثنى حجّاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال لى عطاءٌ: {صِبْغَةَ اللهِ}: صَبَغت اليهودُ أبناءَهم، خالَفُوا الفِطرةَ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; o dedi ki: Atâ bana şöyle dedi: «{صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası”: Yahudiler çocuklarını boyadılar ve fıtrata muhalefet ettiler.»

واختلَف أهل التأويلِ في تأويلِ قولِه: {صِبْغَةَ اللهِ}؛ فقال بعضُهم: دينَ اللهِ.

Tevil ehli Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavlinin tevilinde ihtilaf etti; bazısı: «Allah'ın dini» dedi.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” hakkında: «Allah'ın dini» dediğini haber verdi .

وحدثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبى جعفر، عن الربيعِ، عن أبى العاليةِ في قولِه: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ، {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً}: ومَن أحسنُ من اللهِ دينًا ؟.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o da Ebu'l-Âliye'den Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında: «Allah'ın dini», {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} “Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” [kavli hakkında da]: «Dini Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir? » dediğini anlattı.

وحدثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ مثلَه .

Bize el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den benzerini anlattı .

وحدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ الأهوازىُّ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبَيرىُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bize Ahmed b. İshâk el-Ehvâzî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, bir adamdan, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .

وحدثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mücâhid'den benzerini anlattı.

وحدثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da

مجاهدٍ مثلَه.

Mücâhid'den benzerini anlattı.

وحدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزبيرىُّ، قال: ثنا فُضَيلُ بنُ مرزوقٍ، عن عطيةَ قولَه: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atiyye'den Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında: «Allah'ın dini» dediğini anlattı .

وحدثنا موسى بنُ هارونَ، قال: ثنا عمرُو بنُ حمادٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} يقولُ: دينَ اللهِ، ومن أحسنُ من اللهِ دينًا ؟.

Bize Mûsâ b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {صِبْغَةَ اللهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: «Allah'ın dini; dini Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir? demektir.»

وحدثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدَّثنى أبى، قال: حدَّثنى عمِّى، قال: حدَّثنى أبى، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” hakkında: «Allah'ın dini» dediğini anlattı .

وحدثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِ اللهِ: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında: «Allah'ın dini» demiştir.

وحدثنى ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا عمرُو بن أبى سلمةَ، قال: سألتُ ابنَ زيدٍ عن قولِ اللهِ: {صِبْغَةَ اللهِ} [قال: دينَ اللهِ] .

Bana İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Ebî Seleme anlattı, dedi ki: İbn Zeyd'e Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavlini sordum, [«Allah'ın dini» dedi] .

وقال آخرون: {صِبْغَةَ اللهِ}: فطرةَ اللهِ.

Başkaları ise: «{صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası”: Allah'ın fıtratı demektir» dediler.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ،

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten anlattı,

عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: فطرةَ اللهِ التى فطَر الناسَ عليها .

Mücâhid'den Allah'ın: {صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında: «Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı» dediğini anlattı .

وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، قال: ثنا ابنُ لَهِيعةَ، عن جعفرِ بنِ ربيعةَ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً}. قال: الصِّبغةُ الفطرةُ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Harb anlattı, dedi ki: Bize İbn Lehîa, Ca'fer b. Rebîa'dan, o da Mücâhid'den {وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً} “Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?” kavli hakkında: «Sıbga, fıtrattır» dediğini anlattı.

وحدثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {صِبْغَةَ اللهِ}: الإسلامَ، فطرةَ اللهِ التى فطرَ الناسَ عليها. قال ابنُ جريجٍ: قال لى عبدُ اللهِ بنُ كَثيرٍ: {صِبْغَةَ اللهِ} قال: دينَ اللهِ، ومَن أحسنُ من اللهِ دينًا؟ قال: هى فطرةُ اللهِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen anlattı; o dedi ki: «{صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası”: İslam'dır; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır.» İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr bana şöyle dedi: «{صِبْغَةَ اللهِ} “Allah'ın boyası”: Allah'ın dini, dini Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir? demiştir. Dedi ki: O, Allah'ın fıtratıdır.»

قال أبو جعفرٍ: ومن قال هذا القولَ فوجَّه الصِّبغةَ إلى الفطرةِ، فمعناه: بل نَتَّبعُ فطرةَ اللهِ وملَّتَه التى خلَق عليها خلقَه، وذلك الدينُ القيِّمُ، من قولِ اللهِ تعالى ذكرُه {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [فاطر: ١] بمعنى: خالقِ السماواتِ والأرضِ.

Ebû Ca'fer der ki: Bu sözü söyleyip sıbgayı fıtrata yönlendiren kimseye göre ayetin anlamı şudur: «Bilakis biz Allah'ın fıtratına ve yaratıklarını üzerinde yarattığı dinine uyarız; o dosdoğru dindir.» Bu da zikri yüce olan Allah'ın: {فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} [Fâtır: 1] “Gökleri ve yeri yaratan (fâtır)...” kavlinden alınmadır; yani göklerin ve yerin yaratıcısı (hâlıkı) demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨)} “Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.” kavlinin tefsirine dair açıklama:

وقولُه تعالى ذكرُه: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} أمرٌ من اللهِ تعالى ذكرُه نبيَّه ﷺ أن يقولَه لليهودِ والنصارَى الذين قالوا له ولمَن تَبعه من أصحابِه: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} فقال لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ: بل نَتَّبِعُ ملةَ إبْرَاهيمَ حَنِيفًا صِبْغَةَ اللهِ، ونَحْنُ لَهُ عابِدُونَ - [ويعنى بالعابدين]: الخاضعِين للهِ المستكِينِين له- في اتّباعِنَا ملةَ إبْرَاهيمَ ودَيْنُونَتِنا له بذلك، غيرَ مستكبِرِين عليه في اتِّباعِ أمرِه والإقرارِ برسالِة

Zikri yüce olan Allah'ın: {وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ} “Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.” kavli, zikri yüce olan Allah'ın Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisine ve ashâbından ona tâbi olan kimselere: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olun!” diyen Yahudi ve Hristiyanlara söylemesini emrettiği bir sözdür. Nitekim Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: [Ey Muhammed!] De ki: «Bilakis biz hanîf olarak İbrâhim'in dinine, Allah'ın boyasına uyarız ve biz yalnız O'na kulluk edenleriz.» -[Âbidîn/kulluk edenler ile kastedilen]; İbrâhim'in dinine uymamızda ve bununla O'na boyun eğip teslim olmamızda, O'nun emrine uyma ve elçilerinin elçiliğini ikrar etme hususunda O'na karşı büyüklük taslamaksızın Allah'a boyun eğen ve O'na tezellül gösteren kimselerdir-

رُسلِه، كما استكْبَرت اليهودُ والنصارَى، فكفَروا بمحمدٍ ﷺ استكبارًا وبَغْيًا وحسَدًا.

nitekim Yahudiler ve Hristiyanlar büyüklük taslayıp kibir, taşkınlık ve kıskançlık yüzünden Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr etmişlerdi.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)}.

Yüce Allah'ın: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)} “De ki: Bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim yaptıklarımız bize, sizin yaptıklarınız da sizedir. Biz yalnız O'na ihlâsla bağlananlarız.” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ}: قل يا محمدُ لمَعاشرِ اليهودِ والنصارَى الذين قالوا لك ولأصحابِك: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}. وزعَموا أن دينَهم خيرٌ من دينِكم، وكتابَهم خيرٌ من كتابِكم؛ لأنه كان قبلَ كتابِكم، وزعَموا أنهم من أجلِ ذلك أَوْلَى باللهِ منكم-: أتُحاجُّوننا في اللهِ وهو ربُّنا وربُّكم؟ بيدِه الخيراتُ، وإليه الثوابُ والعقابُ، والجزاءُ على الأعمالِ، الحسناتِ منها والسيئاتِ، فتزعُمون أنكم أوْلى باللهِ منا من أجلِ أن نبيَّكم قبلَ نبيِّنا، وكتابَكم قبلَ كتابِنا، وربُّكم وربُّنا واحدٌ، وإنّما لكلِّ فريقٍ منا ما عَمِل واكتسَب من صالحِ الأعمالِ وسيِّئها، وعليها يُجازَى، فيُثابُ أو يُعاقَبُ، لا على الأنسابِ وقِدَمِ الدينِ والكتابِ.

Zikri yüce olan Allah: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ} “De ki: Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz?” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Sana ve ashâbına: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” diyen ve kendi dinlerinin sizin dininizden, kendi kitaplarının sizin kitabınızdan önce geldiği için daha hayırlı olduğunu ileri süren, bundan dolayı da Allah'a sizden daha yakın olduklarını iddia eden Yahudi ve Hristiyan topluluklarına de ki: «Bütün hayırlar O'nun elinde iken, sevap ve ceza, iyilik ve kötülük türünden amellerin karşılığı O'na ait iken ve O, bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz iken, Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Rabbimiz de Rabbiniz de bir olduğu halde, peygamberiniz peygamberimizden, kitabınız da kitabımızdan önce geldi diye Allah'a bizden daha yakın olduğunuzu iddia ediyorsunuz; oysa bizden her bir topluluk için sadece işlediği ve kazandığı iyi ve kötü ameller vardır ve soylara, dinin ve kitabın eskiliğine göre değil, yalnızca amellere göre karşılık verilir , sevap veya ceza verilir .»

ويعنى بقولِه: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} قلْ: أتُخاصِموننا وتُجادِلُوننا؟

{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} “De ki: Bizimle tartışıyor musunuz?” kavliyle: «De ki: Bizimle çekişip münakaşa mı ediyorsunuz?» manasını kastetmektedir.

كما حدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ} قل: أتُخاصِمُوننا؟

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللهِ} “De ki: Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz?” kavli hakkında: «De ki: Bizimle çekişiyor musunuz?» dediğini anlattı.

حدثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا}: أتُخاصِمُوننا؟

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: «{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} “De ki: Bizimle tartışıyor musunuz?”: Bizimle çekişiyor musunuz?» demiştir.

حدثنى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حدثنى أبى، قال: حدثنى عمِّى، قال: حدثنى

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana

أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ [{أَتُحَاجُّونَنَا}: أتُجادِلوننا] ؟

babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [{أَتُحَاجُّونَنَا} “Bizimle tartışıyor musunuz?”: Bizimle münakaşa mı ediyorsunuz] ? dediğini anlattı.

فأمّا قولُه: {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} فإنه يعنى: ونحنُ للهِ مُخْلِصو العبادةِ والطاعةِ، لا نشركُ به شيئًا، ولا نَعبُدُ غيرَه أحدًا، كما عبَد أهلُ الأوثانِ معه الأوثانَ، وأصحابُ العجلِ معه العجلَ. وهذا من اللهِ تعالى ذكرُه توبيخٌ لليهودِ واحتجاجٌ لأهلِ الإيمانِ، بقولِه تعالى ذكرُه للمؤمنين من أصحابِ محمدٍ ﷺ: قولوا -أيها المؤمنون لليهودِ والنصارَى الذين قالوا لكم: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} -: أَتُجادلوننا في اللهِ. وإنما يعنى بقولِه: {فِي اللهِ}: في دينِ اللهِ الذى أمَرنا أن نَدِينَه به، وربُّنا وربُّكم واحدٌ عَدْلٌ لا يَجورُ، وإنما يُجازِى العبادَ على ما اكْتَسبوا، فتَزعُمون أنَّكم أَوْلَى باللهِ منا لقِدَمِ دينِكم وكتابِكم ونبيِّكم، ونحن مُخلِصون له العبادةَ لم نُشرِكْ به شيئًا، وقد أَشركْتُم في عبادتِكم إياه، فعَبد بعضُكم العجلَ، وبعضُكم المسيحَ، فأنَّى تكونوا خيرًا منا، وأَوْلَى باللهِ منا؟

{وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “Biz yalnız O'na ihlâsla bağlananlarız” kavline gelince, bu: «Biz kulluğu ve itaati yalnızca Allah'a has kılarız; O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız, putperestlerin O'nunla birlikte putlara, buzağıya tapanların da O'nunla birlikte buzağıya taptığı gibi O'ndan başkasına ibadet etmeyiz» demektir. Zikri yüce olan Allah'ın, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından olan müminlere: «Ey müminler! Size: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” diyen Yahudi ve Hristiyanlara şöyle deyin: Bizimle Allah hakkında mı münakaşa ediyorsunuz? » buyurması, Allah tarafından Yahudilere bir azarlama ve iman ehline bir delil getirmedir. {فِي اللهِ} “Allah hakkında” sözüyle de: «Bizim bağlanmamızı emrettiği Allah'ın dini hakkında mı [tartışıyorsunuz]? Rabbimiz ve Rabbiniz haksızlık etmeyen tek ve adil olandır, kullara ancak kazandıklarının karşılığını verir. Dininizin, kitabınızın ve peygamberinizin eskiliğinden ötürü Allah'a bizden daha yakın olduğunuzu iddia ediyorsunuz; oysa biz O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluğu O'na has kılıyoruz, siz ise O'na kullukta şirk koştunuz; kiminiz buzağıya, kiminiz de Mesih'e taptı. Şu halde nasıl bizden daha hayırlı ve Allah'a bizden daha yakın olabilirsiniz?» manasını kastetmektedir .

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللهُ}.

Yüce Allah'ın: {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللهُ} “Yoksa siz İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?” kavlinin tefsirine dair açıklama:

قال أبو جعفرٍ: وفى قراءةِ ذلك وجهان؛ أحدُهما: {أَمْ تَقُولُونَ} بالتاءِ، فمَن قرَأه كذلك، فتأويلُه: قل يا محمدُ -للقائلين لك من اليهودِ والنصارَى: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} -: أتُجادِلُوننا في اللهِ؟ أمْ تَقُولُونَ: إن إبْرَاهيمَ؟

Ebû Ca'fer der ki: Bunun kıraatinde iki vecih vardır. Birincisi te ile {أَمْ تَقُولُونَ} “Yoksa siz ... mı diyorsunuz?” şeklindedir. Kim bunu bu şekilde okursa tevili şöyledir: [Ey Muhammed!] Sana: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” diyen Yahudi ve Hristiyanlara de ki: «Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Yoksa İbrâhim'in [...] olduğunu mu söylüyorsunuz?»

فيكونُ ذلك معطوفًا على قولِه {أَتُحَاجُّونَنَا}.

Bu durumda bu ifade, {أَتُحَاجُّونَنَا} “bizimle tartışıyor musunuz” kavline atfedilmiş olur.

والوجهُ الآخرُ منهما: (أم يقولون) بالياءِ . ومن قرَأ ذلك كذلك وجَّه قولَه: (أم يقولون) إلى أنه استفهامٌ مُستأنَفٌ كقولِه: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} [يونس: ٣٨]. وكما يقالُ: إنها لإبلٌ أم شاءٌ؟ وإنما جعَله استفهامًا مستأنَفًا لمجئِ خبرٍ مُستأنَفٍ، كما يقالُ: أتقومُ أم يقومُ أخوك؟ فيصيرُ قولُه: أم يقومُ أخوك؟ خبرًا مستأنَفًا بجُملةٍ ليست من الأوّلِ واستفهامًا مبتدأً، ولو كان نَسَقًا على الاستفهامِ الأوّلِ لكان خبرًا عن الأوّلِ، فقيل: أتقومُ أم تقعدُ؟

İki vecihten diğeri ise ye ile (أم يقولون) şeklindedir . Kim bunu böyle okursa, (أم يقولون) kavlini: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} [Yûnus: 38] “Yoksa onu uydurdu mu diyorlar?” kavlinde olduğu gibi müste'nef (yeni bir başlangıç) istifhamı sayar. Tıpkı: «Onlar deve midir yoksa koyun mu?» denilmesi gibi. Müste'nef bir haber geldiği için bunu müste'nef bir istifham kılmıştır; nitekim: «Sen mi kalkıyorsun yoksa kardeşin mi kalkıyor?» denildiğinde, «yoksa kardeşin mi kalkıyor?» sözü, birinciye ait olmayan bir cümleyle müste'nef bir haber ve yeni bir istifham olur . Eğer ilk istifhama atıf (nesak) olsaydı, birinciye dair bir haber olur ve: «Kalkıyor musun yoksa oturuyor musun?» denilirdi.

وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ أن ذلك إذا قُرِئ كذلك بالياءِ، فإن كان الذى بعد "أَمْ" جملةً تامةً فهو عطفٌ على الاستفهامِ الأوّلِ؛ لأن معنى الكلامِ قيل: أىُّ هذين الأمرَيْن كائنٌ، أهذا أم هذا؟

Bazı Arap dili âlimleri, bu ye ile okunduğunda eğer "em (أَمْ)" edatından sonraki kısım tam bir cümle ise, bunun ilk istifhama atıf olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira sözün anlamı: «Bu iki durumdan hangisi geçerlidir, bu mu yoksa şu mu?» demektir.

والصوابُ من القراءةِ عندنا في ذلك: {أَمْ تَقُولُونَ} بالتاءِ دون الياءِ، عطفًا على قولِه: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} بمعنى: أىَّ هذين الأمرَيْن تفعَلون؟ أتُجادِلُوننا في دينِ اللهِ؟ فتَزعُمون أنكم أَوْلَى منّا، وأَهْدَى منّا سبيلًا، وأمْرُنا وأمْرُكم ما وصَفْنَا على ما قد بَيّنّاه آنفًا، أم تزعُمون أن إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ ومن سمَّى اللهُ كانوا هُودًا أو نَصارَى على مِلَّتِكم؟ فيَضِحُ للناسِ بَهْتُكم وكَذِبُكم؛ لأن اليهوديةَ والنصرانيةَ حدَثَتْ بعدَ هؤلاءِ الذين سمّاهم اللهُ من أنبيائِه. وغيرُ جائزةٍ قراءةُ ذلك بالياءِ لشذوذِها عن قراءةِ القرَأةِ.

Bize göre bu konudaki doğru kıraat, {قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا} kavline atfen, ye (ي) ile değil te (ت) ile {أَمْ تَقُولُونَ} “Yoksa siz ... mi diyorsunuz?” şeklindedir. Bu da: «Bu iki durumdan hangisini yapıyorsunuz? Bizim ve sizin durumunuz az önce açıkladığımız üzere vasfettiğimiz gibi olduğu halde, Allah'ın dini konusunda bizimle tartışıp bizden daha layık ve daha doğru yolda olduğunuzu mu iddia ediyorsunuz; yoksa İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya‘kūb ve Allah'ın ismini andığı kimselerin sizin dininiz üzere Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı iddia ediyorsunuz?» anlamındadır. [Eğer böyle derseniz] insanlara iftiranız ve yalanınız apaçık ortaya çıkar; zira Yahudilik ve Hristiyanlık, Allah'ın peygamberlerinden isimlerini zikrettiği bu zatlardan sonra ortaya çıkmıştır. Kurrânın kıraatine uymayıp şâz kaldığı için bunun ye (ي) ile okunması ise caiz değildir.

وهذه الآيةُ أيضًا احتجاجٌ من اللهِ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ على اليهودِ والنصارَى الذين ذكَر اللهُ قَصَصَهم، يقولُ اللهُ لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهؤلاءِ اليهودِ والنصارَى: أتُحاجُّوننا في اللهِ، وتزعُمون أن دينَكم أفضلُ من دينِنا، وأنَّكم على هُدًى ونحن على ضَلالةٍ ببُرْهانٍ من اللهِ تعالى ذكرُه فتَدْعُوننا إلى دينِكم؟ فهاتُوا برهانَكم على ذلك فنَتبِعَكم عليه. أم تقولون: إنّ إبراهيمَ وإسماعيل وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ كانوا هودًا أو نصارَى على دينِكم؟ فهاتوا على دَعْواكم ما ادَّعيْتم من ذلك بُرْهانًا فنُصَدِّقَكم، فإن اللهَ قد جعَلَهم أئمةً يُقْتَدَى بهم، ثم قال تعالى ذكرُه لنبيه ﷺ: قل لهم يا محمدُ إن ادَّعَوا أن إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ كانوا هُودًا أو نَصارَى: أأنتم أَعْلمُ بهم وبما كانوا عليه من الأديانِ أم اللهُ؟

Bu ayet de zikri yüce olan Allah'ın, kıssalarını zikrettiği Yahudi ve Hristiyanlara karşı Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) lehine getirdiği bir delildir. Allah, Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bu Yahudi ve Hristiyanlara de ki: «Zikri yüce olan Allah'tan gelen bir delile dayanarak dininizin bizim dinimizden daha üstün olduğunu, sizin hidayet üzere bizim ise dalalette olduğumuzu iddia edip bizi kendi dininize davet ederek Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Öyleyse buna dair delilinizi getirin de size uyalım! Yoksa İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının sizin dininiz üzere Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? O halde bu iddia ettiğiniz şeye dair bir delil getirin de sizi tasdik edelim; zira Allah onları kendilerine uyulan önderler kılmıştır.» Sonra zikri yüce olan [Allah], Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Şayet İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia ederlerse onlara de ki: Onları ve hangi din üzere olduklarını siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ}.

Yüce Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى جل ثناؤُه بذلك: فإن زعَمَتْ يا محمدُ اليهودُ والنصارَى الذين قالوا لك ولأصحابِك: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى}، أن إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ كانوا هُودًا أو نصارَى، فمن أظلمُ منهم؟! يقولُ: وأيُّ امرِئٍ أظلمُ منهم وقد كَتَموا شهادةً عندَهم من اللهِ بأن إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ كانوا مسلمين، فكَتَموا ذلك ونحَلُوهم اليهوديةَ والنصرانيةَ.

Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Sana ve ashâbına: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olun” diyen Yahudi ve Hristiyanlar, İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia ederlerse, onlardan daha zalim kim vardır?! Şunu buyurmaktadır: İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının müslüman olduklarına dair Allah'tan yanlarında bulunan şahitliği gizleyip bunu saklayan ve onlara Yahudilik ile Hristiyanlığı isnat eden kimselerden daha zalim hangi kişi olabilir?

واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فحدثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبى نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} قال: في قولِ يهودَ لإبراهيمَ وإسماعيلَ ومَن ذُكِر معهما: إنهم كانوا يهودَ أو نصارَى. فيقولُ اللهُ: لا تَكْتُموا منى شهادةً إن كانت عندَكم فيهم. وقد عَلِم أنهم كاذبون.

Ehl-i tevil (tefsir ehli) bunun yorumunda ihtilaf etmiştir. Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı; [Mücâhid], {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında şöyle demiştir: [Bu], Yahudilerin İbrâhim, İsmâil ve onlarla birlikte zikredilenler hakkında: «Onlar Yahudi veya Hristiyan idiler» demeleri hususundadır. Allah da [şöyle] buyurmaktadır: «Eğer onlar hakkında katınızda [benden] bir şahitlik varsa, bunu benden gizlemeyin!» Oysa [Allah], onların yalancı olduklarını elbette bilmektedir.

وحدثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ}: في قولِ اليهودَ لإبراهيمَ وإسماعيلَ ومن ذُكِر معهما: إنهم كانوا يهودَ أو نصارَى. فقال اللهُ لهم: لا تَكْتُموا منى الشهادةَ فيهم إن كانت عندَكم فيهم، وقد عَلِم اللهُ أنَّهم كانوا كاذبين.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen anlattı: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?”: Yahudilerin İbrâhim, İsmâil ve onlarla birlikte anılanlar hakkında: «Onlar Yahudi veya Hristiyan idiler» demeleri hakkındadır. Allah da onlara: «Onlar hakkında yanınızda bir şahitlik varsa bunu benden gizlemeyin» buyurmuştur; halbuki Allah onların yalancı olduklarını bilmekteydi.