Binûn

İçinde Bakara'nın Zikredildiği Surenin Tefsiri Hakkındaki Görüş — 59. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وحدّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: حدَّثنى إسحاقُ، عن أبى الأشهبِ، عن الحسنِ أنه تلا هذه الآيةَ: {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ}. إلى قولِه: {قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} قال الحسنُ: واللهِ لقد كان عندَ القومِ من اللهِ شهادةٌ أن أنبياءَه بُرَآءُ من اليهوديةِ والنصرانيةِ، كما أن عندَ القوم من اللهِ شهادةً أن دماءَكم وأموالَكم حرامٌ بينكم، فبم استحَلُّوها ؟.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana İshâk, Ebü'l-Eşheb'den, o da el-Hasan'dan naklen anlattı; o şu ayeti okudu: {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ} “Yoksa siz İbrâhim'in, İsmâil'in...” kavlinden {قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı? Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavline kadar. Hasan dedi ki: «Vallahi, bu topluluğun yanında kanlarınızın ve mallarınızın aranızda haram olduğuna dair Allah'tan bir şahitlik (hüküm) bulunduğu halde bunları neye dayanarak helal saydılarsa , aynı şekilde bu topluluğun yanında O'nun peygamberlerinin Yahudilik ve Hristiyanlıktan beri olduğuna dair de Allah'tan bir şahitlik vardı.»

وحدِّثْت عن عمارِ بنِ الحسنِ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ قولَه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ}: أهلُ الكتابِ كَتَموا الإسلامَ، وهم يَعلمون أنه دينُ اللهِ، وهم يَجِدُونه مكتوبًا عندهم في التوراةِ والإنجيلِ، أنهم لم يكونوا يهودَ ولا نصارَى، وكانت اليهوديةُ والنصرانيةُ بعدَ هؤلاءِ بزمانٍ .

Ammâr b. el-Hasan'dan naklen bana anlatıldı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında: «Kitap ehli, Allah'ın dini olduğunu bildikleri halde İslam'ı gizlediler. Onlar yanlarındaki Tevrat ve İncil'de onların Yahudi de Hristiyan da olmadıklarının yazılı olduğunu görüyorlardı; Yahudilik ve Hristiyanlık ise onlardan uzun bir zaman sonra ortaya çıkmıştı » dediğini anlattı.

وإنما عَنَى تعالى ذكرُه بذلك أن اليهودَ والنصارَى إن ادَّعَوْا أن إبراهيمَ ومن سُمِّىَ معه في هذه الآيةِ كانوا هودًا أو نصارَى، تَبَيَّنَ لأهلِ الشركِ الذين هم نصراؤُهم كَذِبُهم وادِّعاؤُهم على أنبياءِ اللهِ الباطِلَ؛ لأن اليهوديةَ والنصرانيةَ حدَثت

Zikri yüce olan [Allah] bununla ancak şunu kastetmiştir: Şayet Yahudiler ve Hristiyanlar; İbrâhim'in ve bu ayette onunla birlikte zikredilenlerin Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia ederlerse, onların yalancılıkları ve Allah'ın peygamberlerine yönelik bâtıl iddiaları, kendilerinin destekçileri olan şirk ehline apaçık belli olur; zira Yahudilik ve Hristiyanlık

بعدَهم، وإن هم نَفَوْا عنهم اليهوديةَ والنصرانيةَ، قيل لهم: فهَلُمّوا إلى ما كانوا عليه من الدينِ، فإنا وأنتم مُقِرُّون جميعًا بأنَّهم كانوا على حقٍّ، ونحن مختلِفون فيما خالَف الدينَ الذى كانوا عليه.

onlardan sonra ortaya çıkmıştır. Şayet onlardan Yahudilik ve Hristiyanlığı nefyederlerse (onların bu dinlerden olmadığını kabul ederlerse), kendilerine: «O halde onların üzerinde bulundukları dine gelin! Zira biz de siz de hep birlikte onların hak üzere olduğunu ikrar etmekteyiz; biz ancak onların üzerinde bulunduğu dine aykırı olan hususlarda ihtilaf ediyoruz» denilir.

وقال آخرون: بل عَنَى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} اليهودَ في كتمانِهم أمرَ محمدٍ ﷺ ونبوَّتَه، وهم يَعلمون ذلك ويَجِدُونه في كُتُبِهم.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis zikri yüce olan Allah: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavliyle; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunu ve peygamberliğini bildikleri ve kitaplarında buldukları halde bunu gizlemeleri hususunda Yahudileri kastetmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زريعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى}: أولئك أهلُ الكتابِ، كَتَموا الإسلامَ وهم يَعلمون أنه دينُ اللهِ، واتَّخَذُوا اليهوديةَ والنصرانيةَ، وكَتَموا محمدًا ﷺ وهم يَعلمون أنه رسولُ اللهِ ﷺ، يَجِدُونه مكتوبًا عندَهم في التوراةِ والإنجيلِ .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yoksa siz İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Onlar kitap ehlidir; Allah'ın dini olduğunu bildikleri halde İslam'ı gizlediler, Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsediler. Yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları halde Allah'ın Rasûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) olduğunu bildikleri Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) de gizlediler .»

وحدثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} قال: الشهادةُ، النبيُّ ﷺ مكتوبٌ عندَهم، وهو الذى كَتَموا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında: «Şahitlik, yanlarında yazılı olan Peygamber'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem); işte onlar onu gizlediler » dediğini haber verdi.

وحدثنى المثنَّى [قال: حدثنى إسحاقُ]، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ نحوَ حديثِ بشرِ بنِ معاذٍ، عن يزيد بنِ زريعٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı [dedi ki: Bana İshâk anlattı], dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, [o da] er-Rebî'den; Bişr b. Muâz'ın Yezîd b. Zürey'den [naklettiği] hadisin bir benzerini anlattı.

حدثنى يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} قال: هم يهودُ يُسألون عن النبيِّ ﷺ وعن صفتِه في كتابِ اللهِ عندَهم، فيَكْتُمون الصفةَ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında şöyle demiştir: «Onlar Yahudilerdir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve yanlarındaki Allah'ın kitabında bulunan onun vasfı hakkında kendilerine sorulur da bu vasfı gizlerler.»

وإنما اخترْنا القولَ الذى قُلْناه في تأويلِ ذلك، لأنَّ قولَه تعالى ذكرُه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} في إثْرِ قصةِ مَن سمَّى اللهُ من أنبيائِه، وأمامَ قَصِّه لهم، فأَوْلَى بالذى هو بيْن ذلك أن يكونَ من قَصصِهم دون غيرِه.

Bunun tefsirinde bizim söylediğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Zikri yüce olan Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللهِ} “Allah tarafından kendisine bildirilen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?” kavli, Allah'ın ismini andığı peygamberlerinin kıssasının hemen ardından ve onlara dair anlatımın önünde (içinde) yer almaktadır . Dolayısıyla bu iki husus arasında bulunan ifadenin, başka bir şeye değil onların kıssasına ait olması daha uygundur.

فإن قال قائلٌ: وأيّةُ شهادةٍ عندَ اليهودِ والنصارَى من اللهِ في أمرِ إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطِ؟

Şayet biri: «İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve torunlar konusunda Yahudi ve Hristiyanların yanında Allah'tan gelen nasıl bir şahitlik vardı?» diyecek olursa,

قيل: الشهادةُ التى عندَهم من اللهِ في أمرِهم ما أنزل اللهُ إليهم في التوراةِ والإنجيِلِ، وأمَرَهم فيهما بالاستنانِ بسنتِهم واتباعِ مِلَّتِهم، وأنهم كانوا حنفاءَ مسلمين، فتلك هى الشهادةُ التى عندهم من اللهِ التى كتَموها حين دعاهم نبيُّ اللهِ ﷺ إلى الإسلامِ، فقالوا له: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى}. وقالوا له ولأصحابِه: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا}. فأنزَل اللهُ فيهم هذه الآياتِ بتكذيبِهم وكتمانِهم الحقَّ، وافترائِهم على أنبياءِ اللهِ الباطلَ والزُّورَ.

Şöyle denilir: Onların durumuna dair Allah'tan yanlarında bulunan şahitlik; Allah'ın onlara Tevrat ve İncil'de indirdiği, her ikisinde de onların sünnetine uymalarını, milletlerine tâbi olmalarını ve onların hanîf müslümanlar olduklarını bildirdiği hususlardır. İşte Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları İslam'a davet ettiğinde gizledikleri, Allah'tan yanlarında bulunan şahitlik budur. Onlar Peygamber'e: {لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى} “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir” demişler, ona ve ashâbına: {كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا} “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” demişlerdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında, yalanlamalarını , hakkı gizlemelerini ve Allah'ın peygamberlerine karşı batıl ve yalan iftiralarını bildiren bu ayetleri indirdi.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)}.

Yüce Allah'ın: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعْنى تعالى ذكرُه بذلك: وقل لهؤلاءِ اليهودِ والنصارَى الذين

Zikri yüce olan Allah bununla şunu kastetmektedir: [Ey Muhammed!]

يحاجُّونك يا محمدُ: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} من كتمانِكم الحقَّ

Seninle tartışan bu Yahudi ve Hristiyanlara de ki: {وَمَا اللهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; yani hakkı gizlemenizden,

فيما ألزَمَكم في كتابِه بيانَه للناسِ، من أمرِ إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ

Kitabında insanlara açıklamanızı size zorunlu kıldığı hususlarda; İbrâhim, İsmâil, İshâk ve Ya‘kūb’un durumuna dair [hakkı gizlemenizden gafil değildir],

والأسباطِ و أمرِ الإسلامِ، وأنهم كانوا مسلمين، وأن الحنِيفيّةَ المسلمةَ دينُ اللهِ الذى على جميعِ الخلقِ الدَّينُونة به دونَ اليهوديةِ والنصرانيةِ وغيرِهما من الملل، ولا هو ساهٍ عن عقابِكم على فعلِكم ذلك، بل هو مُحْصٍ عليكم حتى يُجازيَكم به من الجزاءِ ما أنتم له أهلٌ في عاجلِ الدنيا وآجلِ الآخرةِ. فجازاهم جلَّ ذكرُه عاجلًا في الدنيا بقَتْلِ بعضِهم [وتَشريدِ بعضِهم] وإجلائِه عن وطنِه ودارِه، وهو مُجازِيهم في الآخرةِ العذابَ المُهِينَ.

ve torunların durumundan ve İslam'ın durumundan, onların müslüman olduklarından, hanîf İslam dininin Yahudilik, Hristiyanlık ve diğer dinler değil de bütün yaratılmışların bağlanması gereken Allah'ın dini olduğundan gafil değildir. O, bu yaptığınızdan dolayı sizi cezalandırmaktan da gafil değildir; bilakis bunu sizin aleyhinize tek tek sayıp kaydetmektedir ki, peşin olan dünyada ve gelecek olan ahirette müstahak olduğunuz karşılıkla sizi cezalandırsın. Nitekim zikri yüce olan [Allah], dünyada peşin olarak kimini öldürmekle, [kimini sürgün etmekle] ve yurdundan yuvasından çıkarmakla cezalandırmıştır; ahirette de onları alçaltıcı bir azapla cezalandıracaktır.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)}.

Yüce Allah'ın: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorguya çekilmezsiniz.” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعْنى تعالى ذكرُه بقولِه: {تِلْكَ أُمَّةٌ} إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ.

Zikri yüce olan Allah: {تِلْكَ أُمَّةٌ} “Onlar bir ümmetti” kavliyle İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve torunları kastetmektedir.

كما حدثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال حدثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} يعنى: إبراهيمَ وإسماعيلَ وإِسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ .

Nitekim bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar bir ümmetti, gelip geçti” kavli hakkında: «İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve torunları kastetmektedir » dediğini anlattı.

حدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بنِ أنسٍ بمثلِه .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî' b. Enes'ten benzerini anlattı .

وقد بَيَّنَّا فيما مضَى أن الأُمةَ الجماعةُ .

Daha önce ümmetin "topluluk" anlamına geldiğini açıklamıştık .

فمعنى الآيةِ إذن: قلْ يا محمدُ لهؤلاء الذين يُجادِلُونك في اللهِ من اليهودِ والنصارَى إن كَتَموا ما عندَهم من الشهادةِ في أمرِ إبراهيمَ ومَنْ سَمَّيْنا معه، وأنّهم

O hâlde ayetin anlamı şudur: Ey Muhammed! Allah hakkında seninle tartışan o Yahudi ve Hristiyanlara de ki: Eğer onlar İbrâhim ve beraberinde zikrettiğimiz kimselerin durumu hakkındaki şahitliklerini gizlerler ve onların

كانوا مسلمِينَ، وزَعَمُوا أنّهم كانوا هودًا أو نصارَى، فكَذَبوا: إنّ إبراهيمَ وإسماعيلَ وإسحاقَ ويعقوبَ والأسباطَ أمةٌ قد خَلَتْ؛ أى: مضَت لسبيلِها، فصارت إلى ربِّها، وخَلَت بأعمالِها، وإنما لها عندَ اللهِ ما كانت كَسَبت من خيرٍ في أيامِ حياتِها، وعليها ما اكْتَسَبت من شرٍّ، لا ينفعُها غيرُ صالحِ أعمالِها، ولا يضرُّها غيرُ سَيِّئِها، فاعلَموا أيها اليهودُ والنصارَى ذلك، فإنَّكم إن كان هؤلاءِ -و هم الذين بهم تَفْتَخِرون وتزعُمون أن بهم تَرْجُون النجاة من عذابِ ربِّكم مع سيئاتِكم، وعظيمِ خطيئاتِكم- لا ينفعُهم عندَ اللهِ غيرُ ما قدَّمُوا من صالحِ الأعمالِ، ولا يضرُّهُمْ غيرُ سيِّئِها، فأنتم كذلك أَحْرَى ألا ينفعَكم عند اللهِ غيرُ ما قَدَّمْتُم من صالحِ الأعمالِ، ولا يضرُّكم غيرُ سَيِّئِها، فاحذَرُوا على أنفسِكم وبادِرُوا خروجَها بالتوبةِ وبالإنابةِ إلى اللهِ مما أنتم عليه من الكفرِ والضلالةِ والفِرْيةِ على اللهِ وعلى أنبيائِه ورسلِه، ودَعُوا الاتّكالَ على فضائلِ الآباءِ والأجْدادِ، فإنما لكم ما كسَبتم، وعليكم ما اكْتَسَبتم، ولا تُسألُون عمَّا كان إبراهيمُ وإسماعيلُ وإسحاقُ ويعقوبُ والأسباطُ يَعمَلون من الأعمالِ؛ لأن كلَّ نفسٍ قَدِمَتْ على اللهِ يومَ القيامةِ فإنما تُسألُ عما كسَبت وأَسْلَفت، دون ما أَسلفَ غيرُها.

müslüman olduklarına dair yanlarındaki şahitliği gizler, onların Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia edip yalan söylerlerse de ki: «İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kūb ve torunlar gelip geçmiş bir ümmettir; yani kendi yollarına gitmiş, Rablerine kavuşmuş ve amelleriyle baş başa kalmışlardır. Hayatları boyunca kazandıkları hayır yalnız kendileri lehinedir , kazandıkları şer de kendi aleyhlerinedir; onlara salih amellerinden başkası fayda vermez, kötü amellerinden başkası da zarar vermez. Ey Yahudiler ve Hristiyanlar, bunu iyi bilin! Eğer kendileriyle övündüğünüz ve bunca kötülük ve büyük günahlarınıza rağmen Rabbinizin azabından kendileri sayesinde kurtulmayı umduğunuz bu zatlara Allah katında takdim ettikleri salih amellerden başkası fayda vermiyor ve kötü amellerden başkası zarar vermiyorsa, sizin de Allah katında takdim ettiğiniz salih amellerden başkasının fayda vermemesi ve kötü amellerden başkasının zarar vermemesi haydi haydi böyledir. O halde kendiniz için sakının; içinde bulunduğunuz küfürden, sapıklıktan, Allah'a, peygamberlerine ve elçilerine iftira etmekten tevbe edip Allah'a yönelerek canınız çıkmadan önce elinizi çabuk tutun! Ataların ve dedelerin faziletlerine güvenmeyi bırakın; zira sizin kazandığınız sadece sizedir, yüklendiğiniz günah da kendi aleyhinizedir. İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kūb'un ve torunların işlemiş olduğu amellerden siz sorulmazsınız; çünkü kıyamet günü Allah'ın huzuruna gelen her nefis başkasının önceden gönderdiklerinden değil, yalnızca kendi kazandığından ve önceden takdim ettiğinden hesaba çekilecektir.»

القولُ في تأويلِ قوْلِه جل ثناؤُه: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ}.

Yüce Allah'ın: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki:” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى بقولِه جلّ ثناؤُه: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ}: سيقولُ الجُهالُ من الناسِ، وهم اليهودُ وأهلُ النفاقِ. وإنما سمّاهم اللهُ ﷿ سفهاءَ؛ لأنهم سفِهوا الحقَّ،

Yüce Allah {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ} “Beyinsizler diyecekler ki:” buyruğuyla şunu kastetmektedir: İnsanlardan cahil olanlar diyeceklerdir; bunlar da Yahudiler ve nifak ehlidir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın onları 'süfehâ' (beyinsizler) diye isimlendirmesi ise sadece hakkı hiçe sayıp cahillik etmeleri sebebiyledir,

فتجاهَلتْ أحبارُ اليهودِ، وتعاظمَت جُهّالُهم وأهلُ الغباءِ منهم عن اتباعِ محمدٍ ﷺ، إذ كان من العربِ ولم يكنْ من بنى إسرائيلَ، وتحيَّرَ المنافقون فتبلَّدوا.

böylece Yahudi hahamları bilmezlikten geldi, cahilleri ve ahmakları da Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) İsrâiloğulları'ndan değil de Araplardan olduğu için ona tâbi olmayı kendilerine yediremeyip büyüklük tasladılar , münafıklar ise şaşırıp kalakaldılar.

وبما قلنا في السفهاءِ أنهم هم اليهودُ وأهلُ النفاقِ قال أهلُ التأويلِ.

Beyinsizler (süfehâ) hakkında onların Yahudiler ve nifak ehli olduğuna dair söylediğimiz bu görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ من قال: هم اليهودُ

Onların Yahudiler olduğunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنى محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ} قال: اليهودُ تقولُه حين ترَك بيتَ المقدسِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ} “İnsanlardan beyinsizler: 'Onları yöneldikleri kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: “Bunu [Peygamber], Beytülmakdis'i bıraktığı zaman Yahudiler söylemektedir .”

وحدثنى المثنى، قال: حدثنا أبو حذيفةَ، قال: حدثنا شبلٌ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

وحدثنا أبو كُريبٍ، قال: حدَّثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن أبى إسحاقَ، عن البراءِ: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ}. قال: اليهودُ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, İsrâîl'den, o Ebû İshak'tan, o da el-Berâ'dan: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki:” [ayeti hakkında]: “Onlar Yahudilerdir ” dediğini anlattı.

وحدِّثتُ عن أحمدَ بنِ يونسَ، عن زهيرٍ، عن أبى إسحاقَ، عن البراءِ: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ}. قال: اليهودُ.

Bana Ahmed b. Yûnus'tan, onun Züheyr'den, onun Ebû İshak'tan, onun da el-Berâ'dan rivayetle nakledildiğine göre [Berâ]: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki:” [ayeti hakkında]: “Onlar Yahudilerdir” demiştir.

وحدَّثنى المثنَّى، قال: حدَّثنا الحِمَّانيُّ، قال: حدَّثنا شريكٌ، عن أبى إسحاقَ، عن البراءِ في قولِه: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ} قال: أهلُ الكتابِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hımmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshak'tan, o da el-Berâ'dan Allah'ın: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan beyinsizler diyecekler ki:” kavli hakkında: “Onlar Ehl-i kitaptır ” dediğini anlattı.

وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: حدثنى معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليِّ ابنِ أبى طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: اليهودُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan: “Onlar Yahudilerdir ” dediğini anlattı.

وقال آخَرون: السفهاءُ المنافقون.

Başkaları ise: “Beyinsizler (es-süfehâ), münafıklardır” dediler.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا موسى، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: نزلَت: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ}: في المنافقين .

Bize Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, o şöyle dedi: “{سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ} “Beyinsizler diyecekler ki” [ayeti], münafıklar hakkında indi .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا}.

Yüce Allah'ın: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى جل ثناؤُه بقولِه {مَا وَلَّاهُمْ}: أيُّ شيءٍ صرفَهم عن قبلتِهم؟ وهو من قولِ القائلِ: ولانى فلانٌ دُبُرَه. إذا حوَّل وجهَه عنه واستدْبَره، فكذلك قولُه: {مَا وَلَّاهُمْ}: أىُّ شيءٍ حوَّل وجوهَهم؟

Yüce Allah: {مَا وَلَّاهُمْ} “Onları çeviren nedir?” kavliyle: “Onları kıblelerinden çeviren şey nedir?” manasını kastetmektedir. Bu, bir kimsenin, birisi yüzünü kendisinden çevirip arkasını döndüğünde söylediği: “Filanca bana arkasını döndü (velânî fülânun duburah)” sözünden gelmektedir. Aynı şekilde O'nun: {مَا وَلَّاهُمْ} “Onları çeviren nedir?” kavli de “Onların yüzlerini çeviren şey nedir?” demektir.

وأما قولُه: {عَنْ قِبْلَتِهِمُ} فإن قبلةَ كلِّ شيءٍ ما قابلَ وجهَه، وإنما هى فِعْلةٌ، بمنزلةِ الجِلْسَةِ والقِعْدةِ [وصِفوةِ الشئِ]، من قولِ القائلِ: قابلتُ فلانًا، إذا صرتَ قُبالتَه، أقابِلُه، فهو لى قِبلةٌ، وأنا له قِبلةٌ، إذا قابلَ كلُّ واحدٍ منهما بوجهِه وجهَ صاحبِه.

O'nun: {عَنْ قِبْلَتِهِمُ} “Kıblelerinden” kavline gelince; her şeyin kıblesi, onun yüzünün karşısına gelen şeydir. Bu kelime [vezin olarak], bir kimsenin karşısına geçtiğinde söylediğin: “Filanca ile karşılaştım (kâbeltu fülânen), onun karşısındayım (ukâbiluhû); her biri yüzüyle arkadaşının yüzüne yöneldiğinde o benim için bir kıbledir (kıbleh), ben de onun için bir kıbleyim (kıbleh)” sözünden gelen; cılse (oturuş tarzı), kı'de (oturuş biçimi) [ve şeyin seçkini/özü (sıfvetu'ş-şey)] konumunda bir 'fi'le' veznidir.

فتأويلُ الكلامِ إذن إذْ كان ذلك معناه: سيقولُ السفهاءُ من الناسِ لكم أيها المؤمنون باللهِ وبرُسلِه ، إذا حوّلْتم وجوهَكَم عن قبلةِ اليهودِ التى كانت لكم قبلةً، قبلَ أمرِى إياكم بتحويلِ وجوهِكم عنها شطرَ المسجدِ الحرامِ: أيُّ شيءٍ حوّل وجوهَ هؤلاء فصرَفها عن الموضعِ الذى كانوا يستقبِلونه بوجوهِهم في صلاتِهم؟

Anlamı bu olduğuna göre kelamın tevili şöyledir: Ey Allah'a ve elçilerine iman edenler ! Yüzlerinizi Mescid-i Haram tarafına çevirmenizi emretmemden önce sizin için kıble olan Yahudilerin kıblesinden yüzlerinizi çevirdiğiniz zaman, insanlardan beyinsiz olanlar sizin için şöyle diyeceklerdir: “Bunların yüzlerini çevirip namazlarında yüzleriyle yöneldikleri yerden onları döndüren şey de nedir?”

فأعلمَ اللهُ جل ثناؤه نبيَّه ﷺ ما اليهودُ والمنافقون قائِلون من القولِ عند تحويلِ اللهِ قبلتَه وقبلةَ أصحابِه، عن الشامِ إلى المسجدِ الحرامِ، وعلّمَه ما ينبغِى أن يكونَ مِن ردِّه عليهم من الجوابِ، فقال له: إذا قالوا ذلك لكَ يا محمدُ، فقلْ لهم: {لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} وكان سببَ ذلك أن النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى نَحْوَ بيتِ المقدسِ مدةً سنذكُرُ مبلَغَها فيما بعدُ إن شاء اللهُ تعالي، ثم أرادَ اللهُ تعالى صرْفَ قبلةِ نبيِّه ﷺ إلى المسجدِ الحرامِ، فأخبرَه عما اليهودُ قائلُوه من القولِ عند صرْفِه وجهَه ووُجوهَ أصحابِه شَطْرَه، وما الذى ينبغِى أن يكون من مَردِّه عليهم من الجوابِ.

Yüce Allah, Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisinin ve ashabının kıblesini Şam'dan (Kudüs'ten) Mescid-i Haram'a çevirdiğinde Yahudilerin ve münafıkların ne diyeceklerini bildirmiş ve onlara cevap olarak neyi reddiye yapması gerektiğini ona öğretmiştir. Nitekim ona şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed, sana bunu söylediklerinde onlara de ki: {لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.” Bunun sebebi şuydu: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Yüce Allah'ın izniyle miktarını daha sonra zikredeceğimiz bir süre boyunca Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Yüce Allah, Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıblesini Mescid-i Haram'a çevirmeyi murat etti. Kendi yüzünü ve ashabının yüzlerini oraya çevirdiğinde Yahudilerin ne söyleyeceğini ve onlara verilmesi gereken cevabın ne olması gerektiğini ona haber verdi.

ذكرُ المدةِ التى صلّى رسولُ اللهِ ﷺ وأصحابُه نحوَ بيتِ المقدسِ، وما كان سببُ صلاتِه نحوَه، وما الذى دعا اليهودَ والمنافقين إلى قيلِ ما قالوا عند تحويلِ اللهِ قبلةَ المؤمنين عن بيتِ المقدسِ إلى الكعبةِ

Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabının Beytülmakdis'e doğru namaz kıldıkları sürenin , oraya doğru namaz kılmasının sebebinin ve Allah müminlerin kıblesini Beytülmakdis'ten Kâbe'ye çevirdiğinde Yahudileri ve münafıkları söyledikleri o sözü söylemeye sevk eden şeyin zikri:

اخْتلَفَ أهلُ العلْمِ في المدّةِ التى صلّى رسولُ اللهِ ﷺ نحوَ بيتِ المقدسِ بعدَ الهجرةِ؛ فقال بعضُهم بما حدَّثَنَا أبو كُرَيْبٍ، قال: ثنا يونسُ بنُ بُكَيرٍ، وحَدَّثَنَا ابنُ

İlim ehli, hicretten sonra Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytülmakdis'e doğru namaz kıldığı süre hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı, bize Ebû Küreyb'in anlattığı -dedi ki: Bize Yûnus b. Bükeyr anlattı- ve bize İbn

حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سلَمةُ، قالا جميعًا: حَدَّثَنَا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: حَدَّثَنِي محمدُ بن أبى محمدٍ مولَى زيدِ بن ثابتٍ، قال: حَدَّثَنِي سعيدُ بنُ جبيرٍ، أو عكرمةُ -شكَّ محمدُ بنُ أبى محمدٍ- عن ابنِ عباسٍ، قال: لما صُرِفت القبلةُ عن الشامِ إلى الكعبةِ -وصُرِفت في رجبٍ على رأسِ سبعةَ عشرَ شهرًا من مَقدَمِ رسولِ اللهِ ﷺ المدينةَ- أتى رسولَ اللهِ ﷺ رفاعةُ بنُ قيسٍ، وقَرْدَمُ بن عمرٍو، وكعبُ بنُ الأشرفِ، ونافعُ بنُ أبى نافعٍ -هكذا قال ابنُ حميدٍ، وقال أبو كُريبٍ: ورافعُ بنُ أبى رافعٍ- والحجاجُ بنُ عمرٍو، حليفُ كعبِ بنِ الأشرفِ، والربيعُ ابنُ الربيعِ بنِ أبى الحُقَيقِ، وكِنانةُ [بنُ الربيعِ] بنِ أبى الحُقَيقِ، فقالوا له: يا محمدُ، ما ولَّاك عن قبلتِك التى كنت عليها وأنت تزعُمُ أنك على ملةِ إبراهيمَ ودينِه، ارجِعْ إلى قبلتِك التى كنتَ عليها نتبِعْك ونصدِّقْك. وإنما يُريدون فتنتَه عن دينِه، فأنزَل اللهُ فيهم: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} إلى قولِه: {إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} .

Humeyd'in anlattığı, onun: Bize Seleme anlattı, dediği -ikisi birden şöyle demişlerdir: Bize Muhammed b. İshak anlattı, dedi ki: Bana Zeyd b. Sâbit'in azatlısı Muhammed b. Ebî Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Cübeyr veya İkrime -Muhammed b. Ebî Muhammed şüphe etmiştir- İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi-: Kıble Şam'dan Kâbe'ye çevrildiği zaman -ki Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinin on yedinci ayının başında, Recep ayında çevrilmişti- Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rifâa b. Kays, Kardem b. Amr, Kâ'b b. el-Eşref, Nâfi' b. Ebî Nâfi' -İbn Humeyd böyle demiştir, Ebû Küreyb ise: Râfi' b. Ebî Râfi' demiştir-, Kâ'b b. el-Eşref'in müttefiki Haccâc b. Amr, er-Rebî' b. er-Rebî' b. Ebi'l-Hukayk ve Kinâne [b. er-Rebî'] b. Ebi'l-Hukayk gelip ona şöyle dediler: “Ey Muhammed, İbrâhim'in milleti ve dini üzere olduğunu iddia ettiğin halde seni üzerinde bulunduğun kıblenden çeviren nedir? Üzerinde bulunduğun kıblene geri dön ki sana uyalım ve seni tasdik edelim.” Onlar bununla sadece onu dininden saptırmayı amaçlıyorlardı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “İnsanlardan beyinsizler: 'Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler” ayetinden: {إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ} “...ancak Peygamber'e uyanı ökçeleri üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edip bilelim diye yaptık” kavline kadar olan kısmı indirdi .

حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عَيّاشٍ، قال: قال البراءُ: صلَّى رسولُ اللهِ ﷺ نحوَ بيتِ المقدسِ سبعةَ عشرَ شهرًا. قال: وكان يشتهِى أن يُصرفَ إلى الكعبةِ. قال: فبينا نحن نصلِّى ذات يومٍ، فمرَّ بنا مارٌّ، فقال: ألا هل علِمتم أن النَّبِيَّ ﷺ قد صُرِف إلى الكعبةِ؟ قال: وقد صلّينا ركعَتين إلى ههنا، وصلّينا ركعَتين إلى ههنا.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: el-Berâ şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) on yedi ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı.” [el-Berâ] dedi ki: “Kâbe'ye [doğru] çevrilmeyi arzuluyordu.” [Yine] dedi ki: “Bir gün biz namaz kılmaktayken yanımızdan geçen biri uğradı ve: ‘Haberiniz olsun, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kâbe'ye çevrildi!’ dedi.” [el-Berâ] dedi ki: “Böylece iki rekatı buraya doğru kılmıştık, iki rekatı da şuraya doğru kıldık.”

قال أبو كريبٍ: فقيل له: فيه أبو إسحاقَ؟ فسكَت.

Ebû Küreyb dedi ki: Ona: “Bunda Ebû İshak var mı?” denildi de sustu.

وحَدَّثَنَا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن أبى بكرِ بنِ عياشٍ، عن أبى إسحاقَ، عن البراءِ، قال: صلَّينا بعدَ قدومِ النَّبِيِّ ﷺ المدينةَ ستةَ عشرَ شهرًا إلى بيتِ المقدسِ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Ebû Bekir b. Ayyâş'tan, o Ebû İshak'tan, o da el-Berâ'dan anlattı, el-Berâ şöyle dedi: “Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinden sonra on altı ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldık .”

وحَدَّثَنَا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا يحيي، عن سفيانَ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، عن البراءِ بنِ عازبٍ، قال: صلَّيتُ مع النَّبِيِّ ﷺ نحوَ بيتِ المقدسِ ستةَ عشرَ شهرًا أو سبعةَ عشرَ شهرًا -شكّ سفيانُ- ثم صُرِفْنا إلى الكعبةِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshak, Berâ b. Âzib'den anlattı, o şöyle dedi: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Beytülmakdis'e doğru on altı ay yahut on yedi ay -Süfyân şüphe etti- namaz kıldım, sonra Kâbe'ye çevrildik .”

وحَدَّثَنِي المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا النُّفيليُّ محمدُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا زُهيرٌ، قال: ثنا أبو إسحاقَ، عن البراءِ أنَّ رسولَ اللهِ ﷺ كان أوّلَ ما قدِم المدينةَ نزلَ على أجدادِه أو أخوالِه من الأنصارِ، وأنه صلَّى قِبَلَ بيتِ المقدسِ ستةَ عشرَ [أو سبعةَ عشرَ] شهرًا، وكان يُعْجِبُه أن تكونَ قبلتُه قِبَلَ البيتِ، وأنه صلَّى صلاةَ العصرِ ومعه قومٌ، فخرَج رجلٌ ممن صلَّى معه، فمرَّ على أهلِ المسجدِ وهم ركوعٌ، فقال: أشهَدُ لقد صليتُ مع رسولِ اللهِ ﷺ قِبَلَ مَكَّةَ. فدارُوا كما هم قِبَلَ البيتِ، وكان يُعجِبُه أن يحوَّلَ قِبَلَ البيتِ، وكان اليهودُ قد أعجَبَهم هذا؛ أن كان رسولُ اللهِ ﷺ

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize en-Nüfeylî Muhammed b. Abdillâh anlattı, dedi ki: Bize Züheyr anlattı, dedi ki: Bize Ebû İshak, el-Berâ'dan nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye ilk geldiğinde Ensâr'dan dedelerinin veya dayılarının yanına indi. [Resûlullah] on altı [veya on yedi] ay Beytülmakdis tarafına doğru namaz kıldı. Kıblesinin Beytullah tarafına olmasını arzu ediyordu. [Bir gün] ikindi namazını kıldı, yanında da bir cemaat vardı. Onunla beraber namaz kılanlardan bir adam çıkıp [başka bir] mescid ehline rükûda bulundukları sırada uğradı ve: «Şahitlik ederim ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Mekke tarafına doğru namaz kıldım» dedi. Onlar da bulundukları hal üzere Beytullah tarafına yöneldiler. O, [kıblenin] Beytullah tarafına çevrilmesini arzu ediyordu. Yahudilerin ise bu durum hoşlarına gitmişti; zira Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)...

يصلِّى قِبَلَ بيتِ المقدسِ وأهلِ الكتابِ، فلما ولَّى وجْهَه قِبَلَ البيتِ أنكَروا ذلك .

Beytülmakdis tarafına ve Ehl-i kitaba doğru namaz kılması hoşlarına gitmişti; yüzünü Beytullah tarafına çevirince bunu yadırgadılar .

وحَدَّثَنَا عمرانُ بنُ موسي، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن ابنِ المسيَّبِ، قال: صلَّى رسولُ اللهِ ﷺ نحوَ بيتِ المقدسِ بعد أن قَدِم المدينةَ ستةَ عشرَ شهرًا، ثم وُجِّه نحوَ الكعبةِ قبلَ بدرٍ بشهْرين .

Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İbnu'l-Müseyyeb'den nakletti, o şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldikten sonra on altı ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı, sonra Bedir'den iki ay önce Kâbe'ye doğru yöneltildi .”

وقال آخَرون بما حَدَّثَنَا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عثمان بنُ سعدِ الكاتبُ، قال: حَدَّثَنَا أنسُ بنُ مالكٍ، قال: صُرِف نبيُّ اللهِ ﷺ نحوَ بيتِ المقدسِ تسعةَ أشهرٍ أو عشرةَ أشهرٍ، فبينما هو قائمٌ يصلِّى الظهرَ بالمدينةِ، وقد صلَّى ركعتين نحوَ بيتِ المقدسِ، انصرفَ، بوجهِه إلى الكعبةِ، فقال السفهاءُ: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} .

Başkaları ise bize Amr b. Alî'nin anlattığı şu rivayeti söylediler: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Kâtip Osman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Enes b. Mâlik anlattı, o şöyle dedi: “Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) dokuz ay veya on ay Beytülmakdis'e doğru yöneltildi . Medine'de ayakta öğle namazını kılarken ve Beytülmakdis'e doğru iki rekât kılmışken yüzünü Kâbe'ye çevirdi. Bunun üzerine beyinsizler: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?” dediler .”

وقال آخَرون بما حدَّثَنَا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا المسعودِىُّ، عن عمرِو بنِ مُرّةَ، عن ابنِ أبي ليلي، عن معاذِ بنِ جبلٍ أن رسولَ اللهِ ﷺ قدِم المدينةَ، فصلَّى نحوَ بيتِ المقدسِ ثلاثةَ عشرَ شهرًا.

Başkaları ise bize Muhammed b. el-Müsennâ'nın anlattığı şu rivayeti söylediler: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Amr b. Mürre'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o da Muâz b. Cebel'den nakletti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde on üç ay Beytülmakdis'e doğru namaz kıldı.

وحَدَّثَنِي أحمدُ بنُ المِقْدامِ، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ أبي، قال: ثنا قتادةُ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ أن الأنصارَ صلَّت القبلةَ الأُولَى قبلَ قدومِ النَّبِيِّ ﷺ بثلاثِ حِجَجٍ، وأن النَّبِيَّ ﷺ صلَّى القبلةَ الأولَى بعد قُدومِه المدينةَ ستةَ عشرَ شهرًا . أو كما قال. وكِلا الحديثين يحدِّث قتادةُ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ.

Bana Ahmed b. el-Mikdâm anlattı, dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Babamı işittim, dedi ki: Bize Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı ki: Ensâr, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelişinden önce ilk kıbleye doğru üç yıl namaz kıldı; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Medine'ye gelişinden sonra ilk kıbleye doğru on altı ay namaz kıldı -yahut dediği gibi-. Her iki hadisi de Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet etmektedir.

ذكرُ السببِ الذى كان من أجلِه ﷺ يصلِّى نحوَ بيتِ المقدسِ، قبل أن يُفرضَ عليه التوجُّهُ شطرَ الكعبةِ

Üzerine Kâbe tarafına yönelmek farz kılınmadan önce onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytülmakdis'e doğru namaz kılmasının sebebinin zikri:

اختلَف أهلُ العلمِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: كان ذلك باختيارٍ من النَّبِيِّ ﷺ، [من غيرِ أن يكونَ اللهُ فرَض ذلك عليه] .

İlim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Bu, [Allah bunu ona farz kılmaksızın] Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi tercihiyle idi” dediler.

ذِكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنَا ابنُ حُميدٍ قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ أبو تُميلَةَ، قال: ثنا الحسينُ بنُ واقدٍ، [عن عكرمةَ، و] عن يزيدَ النحوىِّ، عن عكرمةَ والحسنِ البصرىِّ، قالا: أوَّلُ ما نُسِخ من القرآنِ القبلةُ، وذلك أن النَّبِيَّ ﷺ كان يستقبِلُ صخرةَ بيتِ المقدسِ، وهى قبلةُ اليهودِ، فاستقبلَها النَّبِيُّ ﷺ سبعةَ عشرَ شهرًا، ليؤْمِنوا به ويتَّبِعوه، ويَدعُو بذلك الأمِّيين من العربِ، فقال اللهُ: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh Ebû Tümeyle anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin b. Vâkıd, [İkrime'den ve] Yezîd en-Nahvî'den, o da İkrime ve el-Hasan el-Basrî'den nakletti; onlar şöyle dediler: “Kur'an'dan ilk neshedilen şey kıbledir. Şöyle ki; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Yahudilerin kıblesi olan Beytülmakdis kayalığına yöneliyordu. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine iman edip tâbi olsunlar diye ve bununla Araplardan ümmî olanları [İslam'a] davet etmek maksadıyla on yedi ay oraya yöneldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Doğu da Allah’ındır, batı da. Nereye dönerseniz Allah’ın vechi (rızası/kıblesi) oradadır. Şüphesiz Allah Vâsi‘dir (ihsanı geniştir), Alîm’dir (her şeyi hakkıyla bilendir)” buyurdu.”

وحَدَّثَنِي المثنَّى بنُ إبراهيمَ، [قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ] ، قال: ثنا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ}: يعنُون بيتَ المقدسِ.

Bana el-Müsennâ b. İbrâhim anlattı, [dedi ki: Bize İshak anlattı] , dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den Allah'ın: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ} “İnsanlardan beyinsizler: 'Onları kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler” kavli hakkında: “Beytülmakdis'i kastediyorlar” dediğini nakletti.

قال الربيعُ: قال أبو العاليةِ: إن نبيَّ اللهِ ﷺ خُيِّرَ بين أَنْ يُوجِّهَ وجهَه حيث شاء، فاختارَ بيتَ المقدسِ، لكى يتألَّفَ أهلَ الكتاب، فكانت قبلةً ستةَ عشرَ شهرًا، وهو في ذلك يقلِّبُ وجْهَه في السماءِ، ثم وجَّهه اللهُ إلى البيتِ الحرامِ .

er-Rebî' dedi ki: Ebu'l-Âliye şöyle dedi: “Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünü dilediği yere çevirme hususunda serbest bırakıldı ; o da Ehl-i kitabın gönlünü kazanmak için Beytülmakdis'i seçti. Böylece orası on altı ay boyunca kıble oldu . Bu esnada yüzünü göğe çevirip duruyordu, sonra Allah onu Beyt-i Harâm'a yöneltti .”

وقال آخرون: بل كان فعل ذلك من النبيِّ ﷺ وأصحابِه بفرضِ اللهِ عليهم.

Başkaları ise şöyle dediler: “Aksine Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabının bunu yapması, Allah'ın onlara farz kılmasıyladır.”

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: حَدَّثَنَا معاوية بنُ صالحٍ، عن عليِّ بنِ أبى طلحة، عن ابنِ عباسٍ قال: لما هاجرَ رسولُ اللهِ ﷺ إلى المدينةِ، وكان أكثرَ أهلِها اليهودُ، أمرَه اللهُ أن يستقْبِلَ بيتَ المقدسِ، ففرِحت اليهودُ، فاستقبَلها رسولُ اللهِ ﷺ بضعةَ عشرَ شهرًا، فكان رسولُ اللهِ ﷺ يحبُّ قبلةَ إبراهيمَ ﵇، وكان يدْعو وينظُرُ إلى السماءِ، فأنزلَ اللهُ: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} الآية. فارْتاب من ذلك اليهودُ، وقالوا: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا}؟ فأنزَل اللهُ: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret ettiğinde -ki halkının çoğu Yahudilerdi- Allah ona Beytülmakdis'e yönelmesini emretti. Yahudiler buna sevindi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) on küsur ay oraya yöneldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbrâhim'in (aleyhisselâm) kıblesini seviyor, dua ediyor ve göğe bakıyordu. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ} “Yüzünü göğe çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini indirdi. Yahudiler bundan şüpheye düşüp: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?” dediler. Bunun üzerine Allah: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır” [ayetini] indirdi .”

حَدَّثَنَا القاسمُ، قال: حَدَّثَنَا الحسينُ، قال: حَدَّثَنِي حجاجٌ، قال: قال ابنُ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn

جُريجٍ: صلّى رسولُ اللهِ ﷺ أوَّلَ ما صلَّى إلى الكعبةِ، ثم صُرِف إلى بيتِ المقدسِ، فصلَّت الأنصارُ نحوَ بيتِ المقدسِ قبلَ قدومِه ﵇ ثلاثَ حِجَجٍ، وصلَّى بعدَ قدومِه ستةَ عشرَ شهرًا، ثم ولاه اللهُ إلى الكعبةِ.

Cüreyc şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk namaz kıldığı zaman Kâbe'ye doğru kıldı, sonra Beytülmakdis'e çevrildi. Ensâr onun (aleyhisselâm) gelişinden önce Beytülmakdis'e doğru üç yıl namaz kıldı; o da Medine'ye gelişinden sonra on altı ay namaz kıldı, sonra Allah onu Kâbe'ye yöneltti.”

ذكرُ السببِ الذى من أجلِه قال [من قال] {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا}

[Söyleyenlerin] : {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?” sözünü söylemelerinin sebebinin zikri:

اختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فرُوى عن ابنِ عباسٍ فيه قولان؛ أحدُهما، ما حَدَّثَنَا به ابنُ حُميدٍ، قال: حَدَّثَنَا سلمةُ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ إسحاقَ، قال: حَدَّثَنِي محمدُ بنُ أبى محمدٍ، عن عكرمةَ، أو عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: قال ذلك قومٌ من اليهودِ للنبيِّ ﷺ، فقالوا له: ارجِعْ إلى قبلتِك التى كنتَ عليها نَتَّبِعْك ونصدِّقك. يُريدون فتنتَه عن دينِه .

Tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir; İbn Abbâs'tan bu konuda iki görüş rivayet edilmiştir. Bunlardan birincisi, bize İbn Humeyd'in anlattığı, onun: Bize Seleme anlattı, onun: Bize İbn İshak anlattı, onun: Bana Muhammed b. Ebî Muhammed, İkrime'den veya Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayettir: “Yahudilerden bir topluluk bunu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediler ve ona: 'Üzerinde bulunduğun kıblene dön ki sana uyalım ve seni tasdik edelim' dediler. [Bununla] onu dininden saptırmayı istiyorlardı .”

والقولُ الآخرُ: ما ذكَرتُ من حديثِ علىِّ بنِ أبى طلحةَ عنه الذى مضَى قبلُ .

Diğer görüş ise, Ali b. Ebî Talha'nın ondan rivayet ettiği ve daha önce geçen hadistir .

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُريعٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ قولَه: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} قال: صلَّت الأنصارُ نحوَ بيتِ المقدسِ حولَين قبلَ قدومِ نبيِّ اللهِ ﷺ المدينةَ، وصلَّى نبيُّ اللهِ ﷺ بعدَ قدومِه المدينةَ مهاجرًا نحوَ بيتِ المقدسِ ستةَ عشرَ شهرًا، ثم وجَّهه اللهُ بعد ذلك إلى الكعبةِ البيتِ الحرامِ، فقال في ذلك قائلُون من الناسِ: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا}؟ لقد اشتاق الرَّجلُ إلى مولدِه. فقال اللهُ ﷿: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} .

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘, Saîd’den, o da Katâde’nin şu âyet hakkındaki sözünü nakletti: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: ‘Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?’ diyecekler.” Katâde şöyle dedi: Ensâr, Allah’ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine’ye gelmeden önce iki yıl Beytü’l-Makdis’e doğru namaz kıldı. Allah’ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Medine’ye hicret ettikten sonra on altı ay Beytü’l-Makdis’e doğru namaz kıldı. Daha sonra Allah onu Kâbe’ye, Beyt-i Harâm’a yöneltti. Bunun üzerine insanlardan bazıları: {مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا} “Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir? Adam doğduğu yeri özledi!” dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “De ki: Doğu da batı da Allah’ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.”

[وقال آخَرون: بل قائِلو] هذه المقالةِ المنافقون، وإنما قالوا ذلك استهزاءً بالإسلامِ.

[Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis] bu sözü söyleyenler münafıklardır ve bunu ancak İslam ile alay etmek için söylemişlerdir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حَدَّثَنِي موسي، قال: حَدَّثَنَا عمرٌو، قال: حَدَّثَنَا أسباطُ، عن السُّدِّىِّ، قال: لما وُجِّه النبيُّ ﷺ قِبلَ المسجدِ الحرامِ، اختلَفَ الناسُ فيها فكانوا أصنافًا، فقال المنافقون: ما بالُهم كانوا على قبلةٍ زمانًا ثم ترَكوها وتوجَّهوا غيرَها؟! فأنزَل اللهُ في المنافِقين: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ}. الآية كلّها .

Bana Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, o şöyle dedi: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mescid-i Haram tarafına yöneltilince insanlar bu konuda ihtilafa düşüp çeşitli fırkalara ayrıldılar. Münafıklar: 'Bunlara ne oluyor da bir zaman bir kıble üzerindeyken sonra onu terk edip başkasına yöneldiler?!' dediler. Bunun üzerine Allah münafıklar hakkında: {سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ} “İnsanlardan beyinsizler: 'Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden çeviren nedir?' diyecekler” ayetinin tamamını indirdi .”

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)}.

Yüce Allah'ın: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)} “De ki: Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى جل ثناؤُه بذلك: قلْ يا محمدُ -لهؤلاء الذين قالوا لك ولأصحابِك: ما ولّاكم عن قبلتِكم من بيتِ القدسِ التى كنتم على التوجُّهِ إليها، إلى التوجُّهِ شطرَ المسجدِ الحرامِ؟ -: للهِ مُلكُ المشرقِ والمغربِ -يعنى بذلك: مُلكُ ما بينَ قُطْرَىْ مَشرِقِ الشمسِ، وقُطْرَىْ مَغرِبها، وما بينهما من العالَمِ- يَهْدى من يشاءُ من خَلْقِه فيسدِّدُه ويوفِّقُه إلى الطريقِ القويمِ، وهو الصراطُ المستقيمُ -ويعنى بذلك: إلى قبلةِ إبراهيمَ الذى جعلَه للناسِ إمامًا- ويخذُلُ من يشاءُ منهم فيضِلُّه عن سبيلِ الحقِّ.

Yüce Allah bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed, sana ve ashabına: “Sizi yönelmekte olduğunuz Beytülmakdis kıblenizden çevirip Mescid-i Haram tarafına yönelten nedir?” diyen kimselere de ki: Doğu ile batının mülkiyeti Allah'ındır -bununla, güneşin doğduğu yerin iki kutbu ile battığı yerin iki kutbu ve bunlar arasındaki alemin mülkiyetini kasteder-. O, kullarından dilediğini doğru yola iletir, onu dosdoğru yol olan düz yola -bununla, insanlara önder kıldığı İbrâhim'in kıblesini kasteder- muvaffak kılıp doğrultur; onlardan dilediğini de yardımsız bırakarak hak yoldan saptırır.

وإنما عَنى جل ثناؤُه بقولِه: {يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}: قلْ يا محمدُ: إنّ اللهَ هدانا بالتوجُّهِ شطرَ المسجدِ الحرامِ لقبلةِ إبراهيمَ، وأضلَّكم أيها

Yüce Allah {يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “O, dilediğini dosdoğru yola iletir” kavliyle sadece şunu kastetmiştir: De ki ey Muhammed: Şüphesiz Allah, İbrahim'in kıblesi olan Mescid-i Haram tarafına yönelmekle bizi doğru yola iletti; sizleri ise ey

اليهودُ والمنافقون وجماعةُ الشركِ باللهِ، فخذَلكم عما هدَانا له من ذلك.

Yahudiler, münafıklar ve Allah'a şirk koşanlar topluluğu, sizi ise saptırdı ve bizi buna hidayet ettiği halde sizi bundan mahrum bırakıp yüzüstü bıraktı.

القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}.

Yüce Allah'ın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavlinin tefsirine dair açıklama:

يعنى جل ثناؤُه بقولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}: كما هدَيْناكم أيها المؤْمنون بمحمدٍ ﵊، وبما جاءَكم به من عندِ اللهِ، فخصَصْناكم بالتوفيقِ لقبلةِ إبراهيمَ وملّتِه، وفضَّلناكم بذلك على من سواكم من أهلِ المللِ، كذلك خصَصْناكم أيضًا ففضَّلناكم على غيرِكم من أهلِ الأديانِ؛ بأن جعَلْناكم أمة وسطًا، وقد بيّنا أن "الأمَّةَ" هى القرنُ من الناسِ، والصِّنْفُ منهم وغيرهم .

Yüce Allah: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavliyle şunu kastetmektedir: Ey Muhammed'e (aleyhisselâm) ve onun Allah katından getirdiklerine iman edenler! Sizi İbrâhim'in kıblesine ve dinine muvaffak kılmakla nasıl seçkin kılıp hidayete erdirdiysek ve bununla sizi diğer din mensuplarından üstün kıldıysak, aynı şekilde sizi vasat bir ümmet kılarak da diğer din mensuplarına karşı seçkin ve üstün kıldık. Nitekim biz "ümmet" kelimesinin insanlardan bir nesil ve onlardan veya başkalarından bir zümre olduğunu açıklamıştık .

وأما "الوسطُ" فإنه في كلام العربِ الخيارُ، يقالُ منه: فلانٌ واسِطُ الحسَبِ في قومِه. أى: متوسِّطُ الحسَبِ، إذا أرادُوا بذلك الرفعَ في حسبِه، وهو وسطٌ في قومِه وواسطٌ. كما يقالُ: شاةٌ يابسةُ اللبنِ، ويَبَسةُ اللَبنِ. وكما قال جل ثناؤُه: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا} [طه: ٧٧]. وقال زهيرُ بنُ أبى سُلْمَى في "الوسطِ" :

"Vasat" (الوسط) kelimesine gelince; o, Arap kelamında hayırlı/seçkin demektir. Bundan hareketle: "Falan kimse kavmi içinde hasebi vasat (واسط) olandır" denir; yani onun hasebini yüceltmek istediklerinde hasebi en seçkin olandır kastıyla söylerler. O, kavmi içinde vasattır ve vâsıttır. Nitekim sütü kurumuş koyun anlamında hem "şâtun yâbisetu'l-leben" hem de "yebesetu'l-leben" denildiği gibi. Nitekim Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا} “Onlar için denizde kuru bir yol aç” [Tâhâ: 77]. Züheyr b. Ebî Sülmâ da "vasat" hakkında şöyle demiştir :

هُمُ وَسَطٌ يَرْضَى الأنامُ بحُكمِهمْ … إذا نَزَلَت إحدَى الليالى بمُعْظَمِ

Onlar öyle vasattır (seçkindir) ki insanlar onların hükmüne razı olur / Gecelerden biri büyük bir felaket getirdiğinde.

قال أبو جعفرٍ: وأنا أرَى أن "الوسَطَ" في هذا الموضعِ هو الوسَطُ الذى بمعنى الجزءِ الذي هو بين الطرفَين، مثلَ وسَطِ الدارِ، [محرِّكةُ الوسطِ مثقَّلتُه]، غيرُ جائزٍ في سينِه التخفيفُ. وأرَى أن اللهَ ﵎ إنما وصَفهم بأنهم

Ebû Ca'fer der ki: Ben bu makamda geçen "el-vasat" (الوَسَط) kelimesinin, evin ortası (vasatu'd-dâr) örneğindeki gibi iki tarafın arasında yer alan kısım/parça anlamındaki vasat olduğu kanaatindeyim. [Bu kelimenin ortası harekeli ve şeddelidir], "sin" (س) harfinin hafifletilmesi (cezimle okunması) caiz değildir. Kanaatimce Allah celle senâuhu onları ancak şu sebeple böyle nitelemiştir:

وسَطٌ، لتوسُّطِهم في الدينِ، فلا هم أهلُ غلوٍّ فيه غلوَّ النصارَى الذين غَلوْا بالترهُّبِ، وقيلِهم في عيسى ما قالوا فيه، ولا هم أهلُ تقصيرٍ فيه تقصيرَ اليهودِ الذين بدَّلوا كتابَ اللهِ، وقتَلوا أنبياءَهم، وكذَبوا على ربِّهم، وكفَروا به، ولكنهم أهلُ توسُّطٍ واعتدالٍ فيه، فوصَفهم اللهُ بذلك، إذْ كان أحبَّ الأمورِ إلى اللهِ أوساطُها .

dinde orta yolda oldukları için vasat olarak nitelemiştir. Zira onlar ne ruhbanlıkla ve İsa hakkında söyledikleri sözlerle aşırıya giden Hristiyanlar gibi dinde aşırılığa düşenlerdir, ne de Allah'ın Kitabı'nı değiştiren, peygamberlerini öldüren, Rablerine iftira atan ve O'nu inkâr eden Yahudiler gibi dinde kusur gösterenlerdir. Bilakis onlar dinde orta yol ve itidal ehlidirler. İşlerin Allah'a en sevimli olanı orta ve dengeli olanları olduğu için Allah da onları böyle nitelemiştir .

وأما التأويلُ فإنه جاء بأن الوسَطَ العدْلُ، وذلك هو معنى الخيارِ؛ لأنَّ الخيارَ من الناسِ عُدولُهم.

Tefsire gelince; vasatın âdil olduğu rivayet edilmiştir ki bu da hayırlı/seçkin anlamındadır; çünkü insanların en hayırlıları onların en âdil olanlarıdır.

ذكر من قال: الوسطُ العَدْلُ

"Vasat, âdildir" diyenlerin zikri:

حدّثَنِي سلمُ بنُ جُنادَةَ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالا: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبي سعيدٍ، قال: قال رسولُ الله ﷺ في قولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} قال: "عدلًا" .

Bana Selm b. Cünâde ve Ya'kûb b. İbrâhim anlattılar, dediler ki: Bize Hafs b. Gıyâs, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli hakkında: “Âdil [bir ümmet]” buyurdu .

حَدَّثَنَا مجاهدُ بنُ موسى ومحمدُ بنُ بشارٍ، قالا: ثنا جعفرُ بنُ عونٍ، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ، عن أبى سعيدٍ، عن النَّبِيِّ ﷺ مثلَه .

Bize Mücâhid b. Mûsâ ve Muhammed b. Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Ca'fer b. Avn, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Saîd'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini nakletti .

وحَدَّثَنَا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: حَدَّثَنَا مؤَمَّلٌ، قال: حَدَّثَنَا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبى صالحٍ, عن أبى سعيدٍ الخُدرىِّ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} قال: "عدلًا".

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Müemmel anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Âdil [bir ümmet]” .

وحَدَّثَنِي عليُّ بنُ عيسي، قال: حَدَّثَنَا سعيدُ بنُ سليمانَ، عن حفصِ بنِ غِياثٍ، [عن الأعمشِ] ، عن أبي صالحٍ، عن أبى هريرةَ، عن النَّبِيِّ ﷺ في قولِه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} قال: "عدلًا" .

Bana Ali b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Süleyman, Hafs b. Gıyâs'tan, [o el-A'meş'ten] , o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; O: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli hakkında: “Âdil [bir ümmet]” buyurdu .

حَدَّثَنَا أبو كُريبٍ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ يمانٍ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} قال: عدلًا.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den nakletti: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Âdil [bir ümmet].”

وحَدَّثَنِي محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حَدَّثَنَا أبو عاصمٍ، عن عيسي، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}. قال: عدلًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; Allah'ın: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli hakkında şöyle dedi: “Âdil [bir ümmet] .”

وحَدَّثَنِي المُثَنَّى، قال؛ حَدَّثَنَا أبو حذيفةَ، قال: حَدَّثَنَا شبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وحَدَّثَنَا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: حَدَّثَنَا يزيدُ، قال: حَدَّثَنَا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه؛ {أُمَّةً وَسَطًا} قال: عدلًا.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {أُمَّةً وَسَطًا} “Vasat bir ümmet” kavli hakkında: “Âdil [bir ümmet]” dediğini rivayet etti.

وحَدَّثَنَا الحسنُ بنُ يحيي، قال: أخبرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أُمَّةً وَسَطًا} قال: عُدولًا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; o, {أُمَّةً وَسَطًا} “Vasat bir ümmet” kavli hakkında şöyle dedi: “Âdiller .”

وحدَّثنى المثنَّي، قال: حَدَّثَنَا إسحاقُ، قال: حَدَّثَنَا ابنُ أبى جعفرٍ، عن أبيه،

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından anlattı,

عن الربيعِ في قولِه: {أُمَّةً وَسَطًا} قال: عدلًا.

o da er-Rebî'den nakletti; {أُمَّةً وَسَطًا} “Vasat bir ümmet” kavli hakkında: “Âdil [bir ümmet]” dedi.

وحدَّثَنِى محمدُ بنُ سعدٍ، قال: حَدَّثَنِي أبي، قال: حَدَّثَنِي عمي، قال: حَدَّثَنِي أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}. يقولُ: جعَلكم أمة عدلًا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] şöyle der: “Sizi âdil bir ümmet kıldı .”

وحدَّثَنِى المثنَّي، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبرنا ابنُ المباركِ، عن رِشْدِين بنِ سعدٍ، قال: أخبرنى ابنُ أنْعُمٍ المَعافِرىُّ، عن حِبّانَ بنِ أبى جَبَلَةَ يُسْنِدُه إلى رسولِ اللهِ ﷺ: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا}. قال: "الوسَطُ العدلُ" .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Rişdîn b. Sa'd'dan haber verdi, dedi ki: Bana İbn En'um el-Meâfirî, Hibbân b. Ebî Cebele'den haber verdi; o, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnad ederek : {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} “Ve işte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Vasat, âdildir .”